ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ DİL ÖZELLİKLERİ Eski Anadolu Türkçesinin dönemlerini, taşıdıkları az çok değişik dil yapısı açısından ve o zamanki siyasal ayrılıklar bakımından başlıca üçe ayrımak mümkündür. 1. Selçuklular Devri Dönemi 2. Beylikler Devri Dönemi 3. Osmanlı Devletinin Kuruluş Dönemi. Genel İmlâ Özellikleri (كز a. İlk hecede sesli harfler yazılmamıştır. (göz (كجا b. E ler bazen elif harfiyle yazılmıştır. (gece (آجد c. Sondaki ye harfi bazen yazılmamıştır. (açdı d. Sonu he harfi ile biten kelimelere gelen, yı, yi eki hemze ile gösterilmiş. (Çeşmeyi- (جشمە (ى) ye veya (ه) hemze harfi ile biten bazı kelimelerde a sesi (ى) ye e. Arapçadaki sonu (معنى ء ya da معنى- ma nā ) harfi ile gösterilmiştir. Buna elif-i maksure denir..(صكر- sonra ) sesi bazen yazılmamıştır (ه) he harfi için kullanılan (ه) e f. Kelime sonunda.(آھو فریاد- feryad bazen ilk kelimeyle bitişik yazılmıştır. (ah u (و) ve g. Bağlama edatı.(اودا ya da اودن) şeklinde de yazılmıştır (دا ( da ya (دن) dan, h. Ayrılma hali eki Eski Anadolu Türkçesi Şekil Özellikleri: İsim Hal Ekleri: a. İlgi (Tamlayan) Hal Eki: (-uñ, -üñ, -nuñ, -nüñ) (ڭ) -uñ/-üñ Ünsüz ile biten kelimelerde اوڭ Ev-üñ الڭ El-üñ (نڭ) -nuñ/-nüñ Ünlü ile biten kelimelerde بابانڭ Baba-nuñ Anne-nüñ اننھ نڭ b. Belirtme Hal Eki: (-ı, -i) Belirtme hal eki kelime sonunda ye (ى) sesi ile gösterilmiştir. قولى Ķol-ı كوزى Göz-i 1
c. Yönelme Eki: (-a, -e) Yönelme hal eki kelime sonlarında güzel he (ه) ya da ye (یھ) ile yazılmıştır. Ev-e اوه Baba-ya بابایھ d. Bulunma Eki: (-da, -de) Bulunma hal eki -da/-de (ده) şeklinde yazılmıştır. Aġaç-da اغاچده Ev-de اوده e. Ayrılma Eki: (-dan, -den) Ayrılma hal eki kelime sonlarında -dan/-den (دن) şeklinde yazılmıştır. Ben-den بندن Ev-den اودن f. Vasıta eki: (-la, -le, -yla, -yle) Vasıta eki -la/-le,(لھ) -yla/-yle (یلھ) şeklinde yazılmıştır. Ħız-la خیزلھ Deve-yle دوه یلھ g. Çokluk Eki: (-lar, -ler) Çokluk eki -lar/-ler şeklinde yazılır. Çocuķ-lar چوجوقلر Ev-ler اولر Bildirme Ekleri (م) -um/-üm Tekil 1. Şahıs: Ben-üm بنم (سڭ) -suñ/-süñ Tekil 2. Şahıs: Ŧalebe-süñ طلبھ سڭ (در) -dur/-dür Tekil 3. Şahıs: Var-dur واردر (ز) -uz/-üz Çoğul 1. Şahıs: Doķtor-uz دوقتورز (سڭز) -suñuz/-süñüz Çoğul 2. Şahıs: Ŧalebe-süñüz طلبھ سڭز (درلر) -durlar/-dürler Çoğul 3. Şahıs: 2
Doķtor-durlar دوقتوردرلر İyelik Ekleri (م) -um/-üm Tekil 1. kişi: الم El-üm اوم Evüm (ڭ) -uñ/-üñ Tekil 2. kişi: سنڭ Sen-üñ اوڭ Ev-üñ (سى) -sı/-si ya da (ى) -ı/-i Tekil 3. kişi: El-i الى قاپوسى Ķapu-sı (مز) -muz/-müz/-umuz/-ümüz Çoğul 1. kişi: المز El-ümüz اومز Ev-ümüz (ڭز) -ñuz/-ñüz/-uñuz/-üñüz Çoğul 2. kişi: الڭز El-üñüz اوڭز Ev-üñüz (لرى) -ları/-leri Çoğul 3. kişi: اللرى El-leri اولرى Ev-leri Eski Anadolu Türkçesi Yapım Ekleri [(لك) -lik,(لق) [ -lıķ,(لك) -lük,(لق) -luķ 1. Kitāb-luķ كتابلق İnce-lük انجھ لك (جى) -cı/-ci/-çı/-çi 2. Kitāb-cı كتابجى Türk-ci توركجى (لو) -lu/-lü ya da (لى) -lı/-li 3. Boy-lı بویلى Devlet-lü دولتلو (سز) -suz/-süz 4. 3
Göñül-süz كوڭلسز Uyķu-suz اویقوسز (كى) ki 5. Dün-ki دونكى Evde-ki اوده كى (جھ) -ca/-ce/-ça/-çe 6. İnsān-ca انسانجھ Yavaş-ca یاواشجھ (جك) -cek/-cük,(جق) -caķ/-cuk 7. Köprü-cük كوپروجك Kadın-cuķ قادینجق (جكز) -cegüz,(جغز) -caġuz 8. Çocuķ-caġuz چوجوقجغز (مك) -mek,(مق) -mak 9. Aç-maķ اچمق İt-mek ایتمك (مھ) -me ya da (ما) -ma 10. Gel-me كلمھ Śat-ma صاتما (یجى) -ıcı/-ici 11. Gör-ici كوریجى Yor-ıcı یوریجى (لھ) -le,(لا) -la 12. Yol-la یوللا Temiz-le تمیزلھ (در) -dur/-dür 13. Al-dur الدر Aç-dur اچدر (وب) -up/-üp 14. Çöz-üp چوزوب Ŧur-up طوروب (نجھ) -ınca/-ince 15. 4
Sev-ince سونجھ Baķ-ınca باقنجھ (ه رك) -erek,(ارق) -araķ.16 Uç-araķ اوچارق Yüz-erek یوزه رك (دكجھ) -dükce,(دقجھ) -duķca 17. Gel-dükce كلدكجھ Ol-duķca اولدقجھ (چى) -çı/-çi (جى) -cı/-ci 18. Av-çı اوچى Kitab-cı كتابجى (ك) -k/-ük (ق) -ķ/-uķ 19. Ayr-uķ ایروق Esr-ük اسروك (كو) -gü,(غو) -ġu 20. Çal-ġu چالغو Sev-gü سوكو (مش) -mış/-miş 21. Ŧoġ-mış طوغمش Gül-miş كولمش (ور) ya da (ر) -ur/-ür 22. Art-ur ارتور Ŧoy-ur طویور (دك) -dük,(دق) -duķ 23. Gel-dük كلدك At-duķ اتدق Zamanlarda Şahıs Eklerinin Kullanımı: a. Görülen geçmiş zamanda kullanılan şahıs ekleri: Tekil 1. Kişi: -dum/-düm (د م) الدم Al-dum Tekil 2. Kişi: -duñ/-düñ (دڭ) الدڭ Al-duñ 5
Tekil 3. Kişi: -dı/-di (دى) الدى Al-dı Çoğul 1. Kişi: duķ,(دق) -dük (دك) الدق Al-duķ Çoğul 2. Kişi: -duñuz/-düñüz (دڭز) الدڭز Al-duñuz Çoğul 3. Kişi: dılar,/-diler (دیلر) الدیلر Al-dılar b. Duyulan geçmiş zamanda kullanılan şahıs ekleri: Tekil 1. Kişi: -mışam/-mişem (مشم) المشم Al-mışam Tekil 2. Kişi: -mışsuñ/-mişsüñ (مشسڭ) المشسڭ Al-mışsuñ Tekil 3. Kişi: -mış/-miş (مش) المش Al-mış Çoğul 1. Kişi: -mışuz/-mişüz (مشز) المشز Al-mışuz Çoğul 2. Kişi: -mışsuñuz/-mişsüñüz (مشسڭز) المشسڭز Al-mışsuñuz Çoğul 3. Kişi: -mışlar/-mişler (مشلر) المشلر Al-mışlar c. Geniş zamanda kullanılan şahıs ekleri: Tekil 1. Kişi: -uram/-ürem (رم) الورم Al-uram Tekil 2. Kişi: -ursuñ/-ürsüñ (رسڭ) الورسڭ Al-ursuñ Tekil 3. Kişi: -ur/-ür (ر) الور Al-ur Çoğul 1. Kişi: -uruz/-ürüz (رز) الورز Al-uruz Çoğul 2. Kişi: -ursuñuz/-süñüz (رسڭز) الورسڭز Al-ursuñuz Çoğul 3. Kişi: -urlar/-ürler (رلر) الورلر Al-urlar d. Şimdiki zamanda kullanılan şahıs ekleri: Tekil 1. Kişi: -ıyorum (یورم) الیورم Al-ıyorum Tekil 2. Kişi: -ıyorsuñ (یورسڭ) الیورسڭ Al-ıyorsuñ Tekil 3. Kişi: -ıyor (یور) الیور Al-ıyor Çoğul 1. Kişi: -ıyoruz (یورز) الیورز Al-ıyoruz Çoğul 2. Kişi: -ıyorsuñuz (یورسڭز) الیورسڭز Al-ıyorsuñuz Çoğul 3. Kişi: -ıyorlar (یورلر) الیورلر Al-ıyorlar e. Emir kipinde kullanılan şahıs ekleri: Tekil 1. kişi: -ayın/-eyin,(این) -ayum/-eyüm ینلاا Al-ayın Tekil 2. kişi: -gıl,(غل) -gil (كل) الغل Al-ġıl Tekil 3. kişi: -sun, -sün (سون) السون Al-sun Çoğul 1. kişi: -alum, -elüm (ه لم/الم) الالم Al-alum Çoğul 2. kişi: -n/-uñ/-üñ/-ñuz/-ñüz (ڭ) الڭ Al-uñ Çoğul 3. kişi: -sunlar/-sünler (سونلر) السونلر Al-sunlar 6