HAKEMS Z YAZILAR MAL PART T ME ÇALIfiMALARDA DENEME SÜRES NASIL HESAP ED MEL D R? I. Girifl: Erol GÜNER * Sürekli bir ifl sözleflmesi ile ifle giren iflçi, ifli, iflvereni ve iflyerindeki iflçileri tan y p yeni çal flma koflullar na al flmak ve al fl lmamas halinde ifli b rakmak isteyebilir. Ayn flekilde, iflveren de iflçinin çal flkanl, çal flma temposu, beceriklili i ve mesleki bilgisini anlad ktan sonra ifl sözleflmesiyle kesin olarak ba lanmak, aksi halde iflçinin ifline son vermek isteyebilir. Gerçekten, iflveren iflçinin istenilen ifli yapabilecek niteliklere sahip olup olmad n genellikle onu deneyerek anlayabilir. Taraflar n birbirlerini denemeleri için ifl sözleflmesinde belirli bir süre kararlaflt rmalar halinde deneme süreli ifl sözleflmesinden söz edilir. Deneme süresi belirli olsun ya da olmas n sürekli ifl sözleflmeleri için söz konusu olabilir. Deneme süreli ifl sözleflmesi ile deneme amac ile yap lm fl belirli süreli ifl sözleflmesi kararlaflt r lmamal d r. Tam süreli çal flanlara oldu u gibi, K smi süreli çal flan iflçiler ile de deneme süreli ifl sözleflmesi yap labilir ve 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesinde belirtilen usul ve esaslara göre deneme süresi konabilir. Makalemizde uygulamada farkl görüfllerin ve uygulamalar n oldu u bu konuyu irdelemeye çal flaca z. * fl Müfettifli 271 EYLÜL - EK M 2008 SMMMO YAYIN ORGANI
MAL HAKEMS Z YAZILAR II. Deneme Süresi le lgili Hukuki Düzenleme: 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesine göre; Taraflarca ifl sözleflmesine bir deneme kayd konuldu unda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu ifl sözleflmeleriyle dört aya kadar uzat labilir. Deneme süresi içinde taraflar ifl sözleflmesini bildirim süresine gerek olmaks z n ve tazminats z feshedebilir. flçinin çal flt günler için ücret ve di er haklar sakl d r. 4857 say l fl Yasas na göre, taraflar, sözleflmeye deneme süresi koyup koymamakta serbesttirler. Bununla beraber, yasa, deneme süresinin kararlaflt r lmas halinde sürenin uzunlu u ile ilgili emredici bir hükümle taraflar ba lam flt r. Yasaya göre deneme süresi en çok iki ayd r. Bu süre ancak toplu ifl sözleflmesine konulacak hükümle dört aya kadar uzat labilir. Deneme süresi içinde iflçi ve iflveren, herhangi bir tazminat ödemeksizin ya da bildirim süresi vermeksizin sözleflmeyi derhal feshedebilir. Ancak iflçinin çal flt günlere ait ücreti ve di er haklar sakl d r. Buradaki ücret sözcü ü sadece ifl karfl l ücret olarak anlafl lmayacak, iflçinin deneme süresi içinde hak kazand hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri de ödenecek, koflullar n varl halinde ikramiye, prim gibi ödemelerden ve sosyal yard mlardan da yararlanacakt r. Deneme süresinin geçmesinden sonra sözleflmenin sona erdirilmesi halinde art k genel hükümler uygulan r. flçinin çal flt sürenin belirlenmesinin gerekli oldu u bütün durumlarda, özellikle ihbar ve k dem tazminatlar n n, y ll k ücretli izin hakk n n do um ve hesab nda deneme süresi göz önünde tutulur. Esasen sözleflmenin sona erdirilmesine iliflkin belirtilen hüküm d fl nda, deneme süresi içinde ifl sözleflmesi için öngörülen tüm yasa hükümleri uygulan r. 854 say l Deniz fl Yasas nda süresi belirli olmayan ifl sözleflmelerinde deneme süresi en çok bir ay (854 / 10. Md. ), 5953 say l Bas n fl SMMMO YAYIN ORGANI EYLÜL - EK M 2008 272
HAKEMS Z YAZILAR MAL Yasas nda mesle e ilk giren gazeteciler için deneme süresi en çok üc ayd r. Borçlar Yasas na göre ise, uzun süreli sözleflmelerde deneme süresi flart edildi i takdirde, aksi kararlaflt r lmad kça, ilk iki ay deneme süresi say l r(342/1. Md. ). III. K smi Süreli Çal flmalarda Deneme Süresi ve Hesab : 4857 say l fl Yasas n n Türü ve Çal flma Biçimlerini Belirleme Serbestisi bafll kl 9. maddesine göre; Taraflar ifl sözleflmesini, Kanun hükümleriyle getirilen s n rlamalar sakl kalmak kofluluyla, ihtiyaçlar na uygun türde düzenleyebilirler. fl sözleflmeleri belirli veya belirsiz süreli yap l r. Bu sözleflmeler çal flma biçimleri bak m ndan tam süreli veya k smî süreli yahut deneme süreli ya da di er türde oluflturulabilir. Yine ayn yasan n K smi Süreli ve Tam Süreli fl Sözleflmesi bafll kl 13. Maddesine göre; flçinin normal haftal k çal flma süresinin, tam süreli ifl sözleflmesiyle çal flan emsal iflçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleflme k smî süreli ifl sözleflmesidir.k smî süreli ifl sözleflmesi ile çal flt r lan iflçi, ay r m hakl k lan bir neden olmad kça, salt ifl sözleflmesinin k smî süreli olmas ndan dolay tam süreli emsal iflçiye göre farkl iflleme tâbi tutulamaz. K smî süreli çal flan iflçinin ücret ve paraya iliflkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal iflçiye göre çal flt süreye orant l olarak ödenir.. hükümleri düzenlenmifltir. 4857 say l fl Yasas n n 63. maddesine istinaden ç kar lan fl Kanununa liflkin Çal flma Süreleri Yönetmeli i nin (06.04.2004 tarihli Resmi Gazetede yay mlanm flt r) K smi Süreli Çal flma bafll kl 6. maddesine göre; flyerinde tam süreli ifl sözleflmesi ile yap lan emsal çal flman n üçte ikisi oran na kadar yap lan çal flma k smi süreli çal flmad r. 4857 say l fl Yasas n n 63. maddesi ve söz konusu yönetmeli in 4. maddesinden hareketle, haftal k çal flma süresinin de 45 saat oldu u 273 EYLÜL - EK M 2008 SMMMO YAYIN ORGANI
MAL HAKEMS Z YAZILAR göz önünde tutuldu unda, k smi süreli çal flmadan söz edebilmek için haftal k çal flma süresinin 30 saat (45 x 2 / 3 : 30 saat) ve alt nda düzenlenmifl olmas gerekmektedir. K smi Süreli Çal flma ile ilgili bu bilgilerden sonra söz konusu çal flma sisteminde deneme süresi nas l hesaplanaca konusunu incelemeye çal flal m. Deneme süresi hesaplan rken makalemizin bafl nda da belirtti imiz üzere 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesinde belirtilen usul ve esaslar dikkate al nacakt r. Yasa n n 15. maddesinde öngörülen iki ay ve toplu ifl sözleflmeleri ile belirlenebilecek en çok dört ayl k deneme süresi ifl sözleflmesinin devam süresidir. Di er bir ifade ile çal fl lan, çal fl lm fl gibi say lan günlerin toplam de il, ifl sözleflmesinin bafllang c ndan iki ay n sonuna ( 30x2: 60 gün, ay 30 gün olarak kabul edilmektedir) kadar geçen süredir. Dolay s yla iflçi ile yap lan ifl sözleflmesinin Tam Süreli, K smi Süreli olmas n n önemi bulunmamaktad r. Konumuzu örneklendirecek olursak; Örnek; flçinin ifle girifl tarihi 01.01.2007, çal flma süresi haftal k 30 saattir. ki ayl k deneme süresi ne zaman sona erecektir? Haftada 30 saat çal flan bir iflçinin ayl k toplam çal flma süresi yaklafl k 120 saat, sigorta gün say s da 120 / 7,5: 16 gün olmaktad r. Bu flekilde çal flan bir iflçinin deneme süresi 60 / 16 : 3 ay 12 gün olmayacakt r. fl sözleflmesinin bafllang ç tarihi 01.01.2007 oldu- una göre, 60 günlük deneme süresi 01.03.2007 tarihinde sona erecektir. 3 ay 12 gün sonra yani, 12.04.2007 tarihinde deneme süresi sona erer fleklindeki bir düflünce ve hesaplama yanl fl olacakt r. IV. Sonuç: 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesi ile hüküm alt na al nan deneme süresi ile bu ba lamda deneme süreli ifl sözleflmesi, ifle al nan iflçilerden yeterince yararlan p-yararlan lmayaca, verimli olup olamayacaklar ba lam nda, iflverenler lehine getirilmifl bir düzenlemedir. flve- SMMMO YAYIN ORGANI EYLÜL - EK M 2008 274
HAKEMS Z YAZILAR MAL renlerin bu haktan yararlanmalar yerinde olacakt r. Bu flekilde bir nebze olsun ald klar iflçileri tan ma f rsat na sahip olacaklard r. Deneme süresi, 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesinde belirtilen usul ve esaslar do rultusunda, iflçi ile bafllang çta yap lan ifl sözleflmesi içinde yer alabilece i gibi, ayr ca yap lan Deneme Süreli fl sözleflmesi ile de kararlaflt r labilir. Deneme süresinin hesaplanmas nda ifl sözleflmesinin veya çal flma biçiminin flekli önemli de ildir. Deneme süresi 4857 say l fl Yasas n n 15. maddesine göre ifl sözleflmeleri ile en çok iki ay olarak belirlenir. Bu süre toplu ifl sözleflmeleri ile dört aya ç kar labilir. Ay kavram ndan 30 günlük süre anlafl lmaktad r. Deneme süresi, ifl sözleflmesinin yap ld tarihte bafllay p, iki ay olarak öngörülmüflse, altm fl günün sonunda biten süredir. Deneme süresinde ifl sözleflmesinin devam süresine bak l r. flçinin ayda 5, 10, 20, 30 gün çal flmas n n önemi bulunmamaktad r. Buradan hareketle, iflverenler veya insan kaynaklar (personel-idari ifller) yetkilileri deneme süresini hesaplarken, iflçinin çal flma biçimine bakmamal, ifl sözleflmesinin devam süresine göre hesaplama yapmal d r. Aksi halde sigorta gün say s 10 gün olarak gözüken bir iflçi için deneme süresi 6 ay n sonunda bitecektir ki, böyle bir düflünce yanl fl olup, ayn zamanda da iflveren aleyhine olacakt r. KAYNAKÇA T.C. Yasalar (22.05.2003). 4857 say l ifl yasas. Ankara : Resmi Gazete, 25134 say l 275 EYLÜL - EK M 2008 SMMMO YAYIN ORGANI
276