Beyin-Davranış İlişkileri Üzerine KONFERANSLAR ve DERSLER Tarih- Teori-Pratik ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI-1 BEYİN DAVRANIŞ SERİSİ-1 Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi İSTANBUL
Beyin-Davranış İlişkileri Üzerine KONFERANSLAR ve DERSLER Yazar : Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ Yayın Danışmanı : Prof. Dr. Nevzat Tarhan Yayın Yönetmeni : Uğur Canbolat Sayfa Düzeni : Prestij Reklam Kapak : Koro Tanıtım ISBN : 9786058472808 : 31162 : 12531 Baskı Tarihi : Ekim 2015 Baskı Sayısı : 2. Baskı Baskı Cilt : İmak Ofset Merkez Mah. Atatürk Cad. Göl Sk. No: 1 Yenibosna 34192 Bahçelievler / İSTANBUL Tel: 0212 656 49 97 T.C. Üsküdar Üniversitesi Altunizade Mah. Haluk Türksoy Sok. No: 14 Altunizade 34662 Üsküdar / İstanbul Tel : 0216 400 22 00 Faks : 0216 474 12 56 web : www.uskudar.edu.tr e-p osta : yayin@uskudar.edu.tr Fikir ve Sanat Eserleri Yasası gereğince bu eserin yayın hakkı anlaşmalı olarak T.C. Üsküdar Üniversitesi ne aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir. İzinsiz, kısmen yada tamamen çoğaltılıp yayınlanamaz. Yazıların bilimsel sorumluluğu imza sahiplerinindir. ÜÜ.FTS.KİT.001 Revizyon No: 1 (01.10.2015)
İÇİNDEKİLER Beyin İşlevselliğinde Bütünsellik Prensipleri Dikkat İşlevsel Beyin Şebekeleri 9-29 30-46 47-54 Prefrontal Dil Afazi tarihinde Unutulmuşlar Dosyası Korteks Şebekesi 55-64 65-79 80-101 Tabula Rasa 102-119 Bellek Şebekesi 120-126 Sosyal Kognitif Nörobilim 127-146 Nörobilim ve Edebiyat 147-167 Nörobilime Göre Kendilik 168-183 Solaklık 184-196 Alzheimer Hastalığında Merak Edilenler 197-221 Alzheimer Hastalığının Dünü, Bugünü, Yarını 222-226 Nörolog Gözüyle Alzheimer Hastalığı 227-235 Frontotemporal Demanslar ve Psikiyatrik Yansımaları 236-251 Mösyo Tan ın Bize Öğrettikleri 252-266 Nörobilim ve Sosyal Bilimler 267-281 Demanslarda Dil Bozukluklarının Yeri ve Önemi 282-290 Diyojen Sendromu 291-296
TAKDİM NÖROBİLİMİ BİLEN İNSANI DAHA İYİ ANLAR Beyin beden ağırlığının %2 si kadardır ancak kalp debisinin %15 ini kullanır. Beyin bütün bedenin toplam Oksijen ve Glukoz kapasitesinin %25 ini kullanır (Clark, Sokolof 1999) Geçmiş Nörobilim beyni yanlışlıkla Sessiz Organ olarak tanımladı. Ünlü Nörobilimci Marcel Mesulam «Beyinin %5 i bilinçli %95 i bilinçsiz faaliyetten sorumludur» diyor. Somatik Marker Hipotezini tanımlayan Damasio (1994) Her organ beyinde kimyasal olarak temsil edilmektedir der. Organların ritim, duyarlılık gibi fonksiyonları geldiği şu noktada beynin duygu, düşünce ve davranışla ilgili sayısal karşılığını açıklayan bilim dalına Kognitif Psikoloji denilmektedir. Size beynimizde kısa bir gezinti yapmanızı öneriyorum, çünkü beynimiz Ya kullan ya da kaybet kuralı ile çalışır. ÖNARKA BEYİN (Anterior Singulat Gyrus, ACG ) Kaptanlık destek alanı Beynin vites kolu ve takımı Duygu regülasyonu, Kolayca hayır deme, karar verme Düşünce tekrarlama eğilimi Düşünceyi durdurabilme becerisi Algılama Kategori değiştirme Seçenekleri görme Endişeyi kontrol edebilme Başlıca Hastalıkları : Kaygı bozukluklar,takıntı Hastalığı (OKB) Bağımlılık (Alkol,Madde, Seks, Kumar,Sanal ) Travma hastalıkları (ASB,PTSB ) Tik Bozukluğu (TS) Karşıtlık Hastalığı (ODD) Yeme Bozuklukları (Obesite, Anoreksiya Bulimia) Duygudurum Bozukluğu (DDB)
DERİN LİMBİK SİSTEM (Deep Limbic System) Duygu jeneratörü, bilgi kayıtları Amigdala, hipokampus Duygusal, sözel hafıza alanları Koku, uyku, iştah kontrolü Duygu durum işleyişi Sosyal ilişki kurma becerileri yönetimi Beyinden gelen bilgiyi alır ve tepki verir. Korku, kaygı artışı Başlıca hastalıkları ise: Ajitasyon, depresyon, uyku, iştah bozulmaları, negatif düşünce artışı. Tepkisizlik, Retarde depresyon, Empati Yoksunluğu, Anlayışsızlık, Düşüncesizlik, Kayıtsızlık, İlgisizlik, Enerjisizlik TEMPORAL LOBLAR (Şakak Lobları) Mizac düzenler, bilgi kaydeder. Okuma, dili anlama, kullanma, işitme, yüz okuma, sosyal ip uçlarını okuma, Niyet okuma, ahlaki karar verme, Sol beyinde hesaplama, sözel öğrenme, mantık, muhakeme, analiz yapma sağ beyinde estetik algılama, duygusal ve romantik öğrenme. Başlıca hastalıkları ise: Bellek bozulmaları, epilepsi nöbetleri, duygu durum hastalıkları Gezinti bitti... Beynimize yaptığımız yukardaki yolculuktan gördüğümüz gibi insanı insan yapan özelliklerin hep beyinsel karşılığı varmış. Mamafih Enstein çılgınca eğlenen bir grup görüyor yanındaki kişiye eğilip Bu insanlar için koca bir beyine ihtiyaç yoktu omurilik yeterdi diyor. Sonuç olarak insanı anlama yolculuğu iddiasındaki Üsküdar Üniversitesi davranışlarımızın organı olan beynimizi tanımamıza katkı sağlamaya devam ediyor. Değerli Sinirbilimci Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ yılların birikimi güzel eserini Sinir bilimin Dibacesi olarak bize toparladı, kendisine güzel gayretleri ve harika özetlemeleri için teşekkür ederim. 28.09.2014 Prof. Dr. Nevzat Tarhan
ÖNSÖZ Bilimde herkes için standart olması gereken teorik çerçeveye canlılık ve renk kazandıran etkenlerden biri, o teorik çerçeve içinde yer alan olgulara getirilen kişisel yorumlar dır. Bu yorumların elbette ki genel teorik çerçeveyle çelişmesi istenmez. Ancak bunlar bir olgunun daha anlaşılır hale gelmesine yardımcı oluyorsa faydalıdır ve katkı anlamına gelebilirler. Kabaca 30 lı yaşların başında uzman olduğu varsayılan bir doktorun onyıllar boyunca benzer olgular gördükçe onlarla ilgili deneyimi ve bilgileri doğal olarak sabit kalmaz ve gelişme gösterir. Bunu, farklı zamanlarda olgulara getirdiğimiz yorumların farklılığından anlarız. Bu farklılıkların en açık göstergesi o kişinin zaman içinde verdiği konferanslar ve anlattığı derslerdir. Beyin-Davranış İlişkileri Üzerine Konferanslar ve Dersler, yazarının 30 yılı aşkın bir süredir izlediği ve sınırları giderek genişleyen bir ilişkiler zincirinin halkaları üzerine son yıllarda hazırladığı sunumlardan oluşuyor. 1980 lerin başında bu ilişkilerden sadece beyin ve dil ilişkileri anlaşıldığı halde bunun günümüzde nasıl çeşitlenip zenginleştiği kitabın İçindekiler bölümünde sıralanan konu başlıklarından bellidir. Bu farklı konu başlıklarının içinde yer alan bilgilerin konferans ve derslerde görsel format eşliğinde öğrenciler tarafından daha iyi anlaşıldıklarının ortaya çıkması üzerine Konferans ve Dersler in bu formatta basılmasına karar verildi. Yararlı olması dileğiyle. Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ Eylül 2014 Burgazada
TEŞEKKÜR Bilim ve eğitim dünyasında kökleşmiş olmanın göstergeleri olan geleneksel yaklaşımlar kadar geleceğin habercileri olarak yeni kurum ve fikirler de önem taşır. Geleneksel yaklaşımlar bir kurumun tarihi ve zaman içinde kendini ispat etmesinin sağlam dayanaklarıdır ve bir eğitim kurumunun eski olması gerçekten eskimiş olmasının değil zaman içinde ne kadar sınanmış olduğunun göstergesidir. Ancak yeni kurumlar ve fikirler de yeni nesiller için motivasyon kaynağıdır. Üstelik bu motivasyon gerçekte sadece yeni nesiller için değil, bu kitabın yazarı da dahil resmi görevlerini tamamlamış ve kurumsal anlamda emekli sayılan orta yaşın üzerindeki eğitimciler için de çok önemlidir. Üsküdar Üniversitesinin yazara sağladığı motivasyon bu türden bir motivasyondur : Yeni bir enerjiyle yeni öğrencilere yeni bilgileri aktarma motivasyonu. Yöneticiler önemlidir. Bu önem yukarıda sözü edilen motivasyon türlerini teşvik ve oluşturmayla ilgilidir. İyi bir yönetici bunu etrafında yarattığı halde kötü yöneticiler insanların motivasyonlarını kırar ve bıkkınlıklarını artırırlar. Üsküdar Üniversitesinin kurulmasıyla oluşan ve beni de peşine takan motivasyon işte bu türden kendini adamış iyi bir yöneticinin eseridir. Genç bir tıp fakültesi öğrencisi olduğum yıllardan beri tanıdığım 40 yılı aşkın süredir arkadaşım ve dostum Prof. Dr. Nevzat Tarhan sözünü ettiğim motivasyonu çevresinde oluşturan iyi bir yönetici örneğidir. Bu kitap projesinin hayata geçirilmesinde sağladığı içten destek için kendisine teşekkür ediyorum. Üsküdar Üniversitesi Kurumsal İletişim Direktörlüğü/ NP Grup Tanıtım Koordinatörü Uğur Canbolat için de aynı duygular içindeyim ve kendisine teşekkür borçluyum. Alışılmamış bir kitap formatının oluşturduğu çok sayıda problemle uğraşarak projeyi gerçeğe dönüştüren Prestij Reklam dan Afife Terzioğlu na da gerçekten teşekkür borçluyum. Hayırlı olması dileğiyle.
BEYİN İŞLEVSELLİĞİNDE BÜTÜNSELLİK PRENSİPLERİ Görsel 1 ve 2. Nörolojik Bilimlerde Beyin İşlevselliğine Genel Olarak Yaklaşım Tarzımız 9
Beyin-Davranış İlişkileri Üzerine Konferanslar ve Dersler Görsel 3. Sol üst köşede Broca nın ilk otopsi hastası Leborgne ( mösyö Tan) a ait beyin görülmekte. Broca nın karşılaştığı lezyon sol frontal lobun arka-alt bölümünde görülüyor. Bu tespitten sonra bu bölge yanlış biçimde Konuşma Merkezi olarak ünlenmiştir. Oysa bu bölgeye Konuşma Bozukluğu Merkezi demek daha doğru olur. Çünkü ilerleyen yıllarda konuşmanın bu bölge dışında sol beyin içinde daha yaygın alanlarla ilişkisi gösterilmiştir. Sadece bu lezyona bakarak konuşmanın beyin tarafından nasıl ortaya konulduğunu anlamak mümkün değildir. Oysa sağ üst köşedeki şekle baktığımızda bu sorunun cevabına yönelik bazı fikirler geliştirebiliriz. Şöyle ki, bu şekilde Broca alanı olarak saptanan bölgeye giren ve oradan çıkan oklar görmekteyiz. Broca alanına giren ok Wernicke alanından gelmektedir. Yani bu aşamada beyindeki anlama bölgesiyle konuşma bölgesi ilişki içinde görülmektedir. Bununla beraber Wernicke alanına da kendi önünde yer alan işitme merkezinden bir ok gelmektedir. Bunun anlamı, konuşma bölgesinin faaliyetinin önce işitme ve sonra da anlama bölgesiyle ilişkili olduğudur. İşitmeyen çocukların neden konuşamadıklarını bu ilişkiden anlıyoruz. Öte yandan, Broca alanından yukarıya doğru bir ok çıkmaktadır. Bu okun gittiği bölge yüzün ve dilin kaslarının hareket merkezidir. Buradan anlamamız gereken de bu kasların normal faaliyetlerinin olmaması durumunda, konuşma merkezi normal çalışsa da konuşmanın mümkün olamayacağıdır. Böylelikle bu şekil üzerinde Broca alanının iki tür girdi ve bir tür çıktıyla ilişkili olduğunu görüyoruz. Sağ altta yer alan şekle gelince bu şekilde bir üstteki şekilde kurulan ilişkilerin sol beyin içinde daha da genişlediğini ve arkaya, oksipital loba kadar uzandığını görüyoruz. Bu da bize ilişkiler ağının sadece işitme ve konuşma arasında şekillenmediğini ek olarak görsel bazı mekanizmaların da işin içine girdiğini gösteriyor. Dille ilişkili olarak bunları okuma ve yazma gibi faaliyetler olarak kabul edersek bu şekille birlikte beyindeki dil şebekesinin gerçek boyutlarını 10
Beyin-Davranış İlişkileri Üzerine Konferanslar ve Dersler görmüş oluyoruz. Geriye bütün bu ilişkilerin anatomik mantığını anlamak kalıyor ki sol alttaki şekil bize bunu gösteriyor. Bu şekle baktığımızda öncelikle bir takım renkler görüyoruz; mavi, sarı,pembe ve yeşil gibi. Yakından baktığımızda, Broca ve Wernicke alanlarının sarı renkli alanlar içinde, işitme merkeziyle hareket ve görme merkezlerinin mavi alanlar içinde, okuma ve yazmayla ilgili bölgenin pembe alanlar içinde yer aldığını görüyoruz. Bunlar ne demek? Yukarıdaki açıklamalarla renk yerleşim bilgilerini birlikte düşündüğümüzde, işitme,görme ve hareket gibi temel işlevlerin mavi olmasının anlamının, mavi alanların temel beyin alanlarını temsil ediyor olduğunu; işitilenin anlaşıldığı Wernicke alanıyla konuşma hazırlığının yapıldığı Broca alanının sarı alanlar içinde olmasının ise sarı renkli alanların mavilerden daha karmaşık işleri yapan alanlar olduğunu gösterdiğini, pembe alanların ise farklı mavi ve sarı alanların ortasında daha da karmaşık işlerin alanları olduğunu farkediyoruz. Özetle, beyinde dil için özelleşmiş alanların birlikte oluşturduğu bir dil şebekesi vardır ve bu şebekenin elemanları işlev kolaylığı ve zorluğu açılarından aralarında bir hiyerarşi oluştururlar. Broca nın ve Wernicke nin keşiflerinden sonra nörolojik bilimlerde herşeyin bu iki alanda bittiği şeklinde bir anlayış yerleşmiştir ve bu anlayış halen de geniş ölçüde devam etmektedir. Oysa onların zamanından itibaren yapılan lezyon çalışmaları olsun elektriksel stimülasyon çalışmaları olsun ya da son yıllarda yapılan metabolik çalışmalar olsun literatürün bir bölümü dominant hemisfer için dilin daha geniş alanlar içinde temsil edildiğini göstermektedir. Örneğin, daha 1875 lerde Hughlings Jackson iki alan anlayışına iki itiraz yöneltmişti. Bunlardan birisi dilin sadece sol beyinle değil aynı zamanda sağ beyinle de ilişkili olduğuna yönelikti. Jackson, sağ beyin etkilenmesiyle dil yeteneği bozulan olgular görmüştü. Diğeri ise dilin sadece kortikal alanlarla değil aynı zamanda subkortikal alanlarla da ilişkili olduğu düşüncesiydi. Daha sonraları Ojemann ve ark yaptıkları elektriksel uyarım çalışmalarında sol beyinde dille ilişkili buldukları diğer alanları işaretlemişlerdi. Şekil bu bulguları özetlemektedir.