Türk Göç ve İltica Hukukunun Temelleri: Yasal Statünün Belirlenmesine İlişkin Sorunlar Prof. Dr. Bülent ÇİÇEKLİ HSYK
Sunum Planı 1) Terminoloji 2) Disiplin Olarak 3) Göç ve İltica Hukukunun Kaynakları 4) Yabancıların Hak ve Özgürlüklerinin Belirlenmesinde Başvurulan Sistemler 5) Uluslararası Minimum Standartlar 6) Yabancılık Statüsü: Genel Sorunlar 7) Yabancıların İkameti 8) Yabancıların İstihdamı 9) Sınır Dışı Etme 10) Gözetim Altına Alma 11) İltica ve Sığınma Hukuku Sonuç 2
1) Terminoloji Göçmen Yabancı Yabancı kavramı İskan Kanunu anlamında göçmen Genel olarak göçmen Uluslararası literatür Mülteci Sığınmacı Uluslararası literatür Türk hukukunda benimsenen ayırım 3
2) Disiplin Olarak Mukayeseli Hukuk Göç ve Vatandaşlık Hukuku Göç ve Sığınma Hukuku Yabancılar Hukuku Türk hukukunda Kendine özgü bağımsız bir hukuk dalı Uluslararası Hukukla yakın ilişkili Kamu hukuku 4
3) Göç ve İltica Hukukunun Kaynakları Uluslararası Hukuk İç Hukuk Uluslararası Hukuk İç Hukuk İlişkisi Anayasa m. 90 Anayasa m. 16 5
Anayasa m. 90(5) ve m. 16 Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır. (m. 90(5)) Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlandırılabilir. (m. 16) 6
4) Yabancıların Hak ve Özgürlüklerinin Belirlenmesinde Başvurulan Sistemler Eşitlik İlkesi Karşılıklılık İlkesi Karşı İşlem Yapma Yetkisi En Çok Gözetilen Ulus Kaydı Minimum Standartlar (Asgari Had) Sistemi Sınırlama (Tahdit) Sistemi İzin Sistemi Kontenjan Sistemi 7
5) Uluslararası Minimum Standartlar Ülkeyi Terk Özgürlüğü Ülke İçinde Seyahat ve Yerleşme Özgürlüğü Aile Hayatı Hakkı Toplu Sınır Dışı İşleminin Yasak Olması Sınır Dışı İşlemine Karşı Usuli Güvenceler Geri Gönderme Yasağı (non-refoulement) Ayırımcılık Yasağı 8
6) Yabancılık Statüsü: Genel Sorunlar Terim ve kavramlar arasında geçişkenlik Temel yasal metinler genel hükümler içermekte İdareye geniş takdir yetkisi Uygulama genelge ve talimatlarla yönlendiriliyor İdarenin düzenleyici işlemleri dağınık, sistematik değil Erişilebilir hukuksal metinler değil 9
7) Yabancıların İkameti Yabancılık statüsü geçici bir statü İkamet izni alınması ve uzatılması gerekli Yol gösterici süre beş (5) yıl İlke olarak harca tabi bir işlem Daimi oturum hakkı ya da süresiz ikamet izni yok Aile birleşimleri ile ilgili kurallar genelgelerle düzenleniyor 10
8) Yabancıların İstihdamı 2003 tarihli Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun Usul Koşulları Çalışma vizesi Çalışma amaçlı ikamet izni Çalışma izni Maddi Koşullar: mevzuatta yabancıların çalışmalarını engelleyici kuralların olmaması
9) Sınır Dışı Etme Uluslararası Hukuk Çerçevesi İç Hukukta Sınır Dışı Etme Sınır dışı nedenleri çok esnek ve takdire açık (genel güvenlik, siyasi ve idari icaplar) Mukayeseli hukukta kamu güvenliği, kamu sağlığı, kamu sağlığı ve/veya daha somut eylemler Sınır dışını önleyici nedenler yasal düzenlemeye tabi olmalı 12
10) Gözetim Altına Alma Sınır dışı amaçlı gözetim altına alma AİHM Kararları (Abdolkhani & Karimnia vd kararlar) AİHS m. 5 İhlali (açık yasal temel yok) Gözetim konusunda yasal düzenleme ihtiyacı Kim karar verecek Kim denetleyecek Gözetim süresi Gözetim koşulları 13
11) İltica/Sığınma Hukuku İltica/Sığınma Hukukuna kapsamlı bakış üç temel soruyu cevaplandırmayı gerektirir: Kim Korunacak? (Statü Belirleme) Nasıl Korunacak? (Prosedür) Hangi Haklar Sağlanacak? (Esasa İlişkin Hak ve Özgürlükler) 14
Statü Belirleme (Kim Korunacak?) 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü Anayasa m. 90 nedeniyle kanun hükmünde Ayrı bir yasal düzenleme yok Coğrafi kısıtlama ile birlikte uygulama Hem mülteci hem sığınmacı statüsü Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolüne göre 15
Prosedür (Nasıl Korunacak?) Ulusal kurallar geçerli 1994 Yönetmeliği 2006 Uygulama Talimatı Genel yabancılar hukuku ilkeleri İkamet izinleri geçici Süreci baştan sona tanımlayan yasal düzenleme ihtiyacı 16
Maddi Hak ve Özgürlükler (Hangi Haklar Sağlanacak?) Cenevre Sözleşmesi hükümleri Kategorik ve konusal bazda düzenleme eksikliği Yabancılarla ilgili genel hükümlere başvurma zorunluluğu Kategorik olarak başvuru aşamasından vatandaşlık ve entegrasyon aşamasına kadar Konusal olarak (yerleşme, çalışma, eğitim ve öğretim, sağlık ve sosyal yardım vs) 17
Sonuç Uluslararası hukuk temeli (Anayasa m.16 ve 90) Genel yabancılar hukuku ilkelerine göre sınırlama yoksa hak ve özgürlük var, Hukuk kurallarının idareye talimat verme fonksiyonu önemli Kategorik, erişilebilir, öngörülebilir düzenleme ihtiyacı, Hukuki istikrar, hukuki güvenlik ilkelerinin gerçekleşmesi 18
Sonuç İkamet, aile birleşimi, sınır dışı etme, gözetim altına alma konularında düzenleme ihtiyacı, Mülteci ve sığınmacıların statü belirleme, prosedür ve hak ve özgürlükleri konusunda kategorik düzenleme ihtiyacı, Uluslararası hukuk çerçevesinin idari uygulamalarda, yargı kararlarında ve mevzuat çalışmalarında dikkate alınması gereği 19