REZERVUAR SAHA ETÜTLERİ Kenan Erhan ERSOY DSİ Genel Müdürlüğü, İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Su Ürünleri Şube Müdürlüğü 06100 Yücetepe, ANKARA ÖZET: Rezervuar saha etütleri, rezervuarı oluşturacak sahanın ve su kaynağının fiziksel, kimyasal, biyolojik özelliklerinin belirlenmesi ile ilgili çalışmaları kapsamaktadır. Bu çalışmalar rezervuarın planlama, projelendirme ve inşaat aşamalarında sürdürülmektedir. Rezervuar saha etüdü kapsamında yapılacak çalışmaların sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi ve sonuçların doğru yorumlanabilmesi açısından proje sahasının detaylı tanımının yapılması gerekmektedir. Rezervuar saha etüdünde yapılacak işler konusu, proje sahasının tanımı, rezervuar saha temizliği etüdü ve arazide yapılacak olan hidrolojik çalışmalar olarak üç ana başlık altında incelenebilir. Proje sahasının tanımı konusunda sahanın coğrafik mevkii, karakteristik, topografik ve jeolojik özellikleri, hidrolojisi, iklim özellikleri ile projenin uygulandığı yörenin sosyal ve ekonomik durumu gibi konuların detaylı biçimde incelenmesi gerekmektedir. Rezervuar saha temizliği etüdünü ise rezervuar sahasında su tutulmadan önce biyolojik yaşamı ve barajın işletilmesini olumsuz yönde etkilemesi muhtemel olan bitki, yapıt ve enkazın tespiti ile temizlenmesi çalışmaları oluşturmaktadır. Arazide yapılacak hidrolojik çalışmalar konusu ise, rezervuar saha etüdü çalışmalarının üçüncü başlığını oluşturmaktadır. Araziden uygun örnekleme yöntemleri ile alınan örneklerin laboratuarda incelenmesi esasına dayanmaktadır. Örneklerin aslını mümkün olduğu kadar temsil etmesi açısından bilimsel örnekleme yöntemlerinin kullanılması gerekmektedir. Rezervuar saha etüdü ve temizliği çalışmalarının önemi ve asıl amacı inşa edilecek barajların mevcut biyolojik yapıya olan olumsuz etkilerini en aza indirmek için gerekli olan tedbirleri tespit etmek ve bu tedbirlerin baraj göllerinin projelendirilmesi, inşaatı ve işletilmesi aşamalarında dikkate alınmasını sağlamaktır. Rezervuar saha etüdü çalışmaları ile baraj gölünü besleyecek su kaynağındaki balık türleri tespit edilmektedir. Tespit edilen balık türleri içerisinde göçmen balıklar mevcutsa projeye balık göçlerine yardımcı sistemlerin ilave edilmesi önerilmektedir. Ayrıca su kuşlarının populasyon oluşturmasına yardımcı olmak amacıyla rezervuar sahasında güvenli adacıkların oluşturulması tavsiye edilmektedir. Rezervuar saha etüdü kapsamında yürütülen diğer bir önemli çalışma rezervuar sahalarında su tutulmasından sonra su altında kalacak olan ağaç yapı ve enkazların tespiti ve temizlenip temizlenmemesi gereken materyallerin belirlenmesi işidir. Rezervuar sahalarında su altında kalacak ağaç, yapıt, enkaz tespit edilmez ve temizlenerek rezervuar sahasından uzaklaştırılamazsa, rezervuarda yapılacak ulaşım hizmetlerinde, su ürünleri faaliyetlerinde ve rezervuarın işletilmesinde büyük sorunlar meydana gelmektedir. Derlenen tüm bilgilerin ışığı altında ileride oluşacak olan rezervuarın mevcut biyolojik yapıda meydana getireceği muhtemel değişiklikler tahmin edilmeye çalışılır. Anahtar Kelimeler: rezervuar, rezervuar saha temizliği, rezervuar saha etütleri 161
REZERVUAR SAHA ETÜTLERİ ERSOY 1. REZERVUAR SAHA ETÜTLERİ VE ÖNEMİ 1.1 Rezervuar Saha Etüdü Çalışmalarının Tanımı Rezervuar saha etüdü çalışmaları, ileride oluşacak rezervuarın ekolojik karakterini olumlu yada olumsuz yönde etkileyecek faktörlerin saptanması, rezervuarda oluşması muhtemel flora ve faunanın yaşama ve üreme ortamlarının oluşmasına kolaylık sağlayacak tedbirlerin alınması ile ilgili; rezervuarın planlama, projelendirme ve inşaat aşamalarında sürdürülen çalışmalardır. Rezervuar saha etüdü çalışmaları, rezervuar sahasının ve rezervuarı oluşturacak olan su kaynağının fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin belirlenmesini kapsamaktadır. Bu çalışmalar proje sahasının tanıtımı, flora ve faunanın tespiti, rezervuar saha temizliği etüdü ve su kaynağına ait limnolojik etütleri içermektedir. 1.2 Rezervuar Saha Etüdü Kapsamında Yapılacak İşler 1.2.1 Proje Sahasının Tanıtımı - Coğrafi mevki (Enlem, boylam, ili, ilçesi ve DSİ bölgesi), - Tesisin proje karakteristikleri (amacı, su tutma tarihi, baraj tipi, kret kotu, temelden yüksekliği, talvegden yüksekliği, maximum işletme kotu ve bu kottaki göl alanıyla göl hacmi, minimum işletme kotu ve bu kottaki göl alanıyla göl hacmi, enerji amaçlı barajlarda minimum su alma kotu ve bu kottaki depolama hacmi ve alanı), - Proje sahasının topografik ve jeolojik yapısı, - Toprağın yapısı, geçirgenliği ve erozyon durumunun tespiti, - İklim karakteristikleri (Genel iklim karakteristikleri, aylık ve yıllık sıcaklık ve yağış değerleri, minimum, maximum ortalama sıcaklık ve yağış değerleri, donlu ve güneşli günler sayısı, buharlaşma değerleri, hakim rüzgar istikameti ve hızı), - Hidrolojisi ( drenaj alanı ve akarsular, baraj gölünü besleyecek olan nehir ve yan derelerdeki suyun debisinin aylara göre dağılımı, max., min. ve ortalama debi, su dengesi ve baraj işletmesi), - Yörenin sosyal durumu (nüfus, kültürel ve sağlık durumu ), - Yörenin ekonomik durumu (tarım, sanayii, madencilik, turizm, balıkçılık), - Çevre florası ve faunası; Flora ve fauna tespit çalışmaları iki şekilde gerçekleştirilebilir. Rezervuarın bulunduğu yörede daha önce yapılmış flora ve fauna çalışması varsa buna ait bilgiler derlenir.flora ve fauna tespit çalışmaları mahallinde yapılır. Bu çalışmalar en az mevsimlik olarak düzenlenmelidir. Tespiti yapılabilen türler tek tek not edilmeli, tespit edilemeyen türler ise uygun taşıma koşullarında üniversitelerin ilgili bölümlerine gönderilmelidir. Bu çalışmalarda önemli olan endemik ve ender türlerin hassasiyetle tespit edilmesidir. 162
I. BALIKLANDIRMA VE REZERVUAR YÖNETİMİ SEMPOZYUMU 7-9 ŞUBAT 2006, ANTALYA 1.2.2 Rezervuar Saha Temizliği Etüdü Rezervuar sahasında su tutulmadan önce biyolojik yaşamı ve barajın işletilmesini olumsuz yönde etkileyen ve temizlenmesi gerekli bitki, yapıt ve enkazın tespiti çalışmalarıdır. Rezervuar saha temizliği etüdü kapsamında yürütülen söz konusu çalışmaları şöyle özetlemek mümkündür. - Etüde başlanılmadan önce söz konusu rezervuara ait planlama raporu incelenerek, gerekli bilgiler alınmalıdır. - İleride oluşacak rezervuara ait 1/5000 veya 1/25000 ölçekli, maximum su seviyesinde göl sahasını belirten haritalar temin edilmelidir. - Göl sahasında su altında kalacak ve temizlenmesi gereken ağaçlık sahalara (ormanlık, fundalık, meyve bahçeleri vs ) ait alanlar oranlanarak haritada belirtilmelidir. - Rezervuarın temizliği ile ilgili olarak yapılması gerekli hususlar raporda ayrıntılı olarak belirtilmeli ve ilgili dairelere dağıtımı yapılmalıdır. - Rezervuar saha temizliğinin usulüne uygun ve zamanında yapılması sağlanmalıdır. (izleme çalışmaları) 1.2.3 Arazide Hidrolojik Çalışmalar 1.2.3.1 Akarsularda Su Numunesinin alınması - Su numuneleri yüksek debi ile gölü besleyen akarsu ve kollarından, kirletici kaynakların (evsel ve endüstriyel) boşaltım yerlerinden, yerleşim alanlarının bulunduğu yerlerden alınmalıdır. - Akarsulardan numune alımında, analiz değerlerinin derinlik, akıntı, kıyıdan uzaklık vb değişebildiği dikkate alınarak örnekler mümkün olduğu kadar akıntının orta kısımlarından ve dipten yüzeye doğru alınmalıdır. 1.2.3.2 Su Numunesi Alımında Dikkat Edilecek Hususlar - Numune kapları temiz olup, alınacak su ile en az iki kere çalkalanmalıdır. - Numune alımları sırasında su sıcaklığı da ölçülmelidir. - Su numuneleri alındıktan sonra formlar eksiksiz olarak doldurulmalı ve en kısa süre içinde ilgili laboratuvara ulaştırılmalıdır. - Rezervuar civarında bulunan veya yeni kurulan fabrika vb, zirai ilaç vb. gibi kirletici faktörlerin tespitine özen gösterilmelidir. 1.2.3.3 Plankton Numunelerinin Alınması Plankton su içinde yaşayan ve balıkların gıdasını teşkil eden, suyun hareketine bağlı olarak yer değiştirebilen bitkisel ve hayvansal organizmalardır. Plankton numuneleri alınırken aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir. - Yüzeyden alınan numuneler akarsuyun akış yönünde horizontal (yatay) ve sathın yaklaşık 15-30 cm altından alınmalıdır. - Yüzeyden alınan numunelerde, kapaksız plankton kepçeleri kullanılmalıdır. - Derinliği 5 m den fazla olan akarsularda numuneler kapaklı plankton kepçeleriyle, vertikal olarak beşer metre aralıklarla alınmalıdır. - Numune alındıktan sonra kepçe bezi temiz su ile yıkanmalıdır. Kepçe bezinin delik 163
REZERVUAR SAHA ETÜTLERİ ERSOY olmamasına dikkat edilmelidir. - Plankton numuneleri 100 cc lik kapaklı plastik şişelere konularak %4 lük formol ile fiks edilir. - Plankton kayıt formları eksiksiz olarak doldurulmalıdır. 1.2.3.4 Benthos (dip) Numunelerinin Alınması Özel ekipmanlarla dipte yaşayan ve balıkların gıdasını oluşturan canlıların toplanmasıdır. Benthos numunesi alımında dikkat edilecek konuları aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür. - Seçilecek örnekleme noktaları akarsuyun geniş bir alanını temsil etmeli, fauna ve floranın yöresel dağınıklık gösterdiği alanlar göz önünde bulundurulmalıdır. - Yerleşim ve endüstri sahaları ile tarımsal mücadele yapılan yapılan sahalardan gelen deşarj sularının nehre ve kollarına karıştığı alanlardan örnekleme noktalarının seçimine özen gösterilmelidir. - Numunelerin elenmesi sırasında kullanılan eleklerin ağız kısmının suya girmemesine dikkat edilmelidir. - Elenen numuneler şişe veya kavanozlara konulup %4 lük formol ile fikse edilmelidir. Arazi formları eksiksiz olarak doldurulmalıdır. 1.2.3.5 Sucul Bitkiler Makroflora; kökü su içinde, gövdesi su dışında, kökü su içinde yaprakları su yüzeyinde, kökü ve gövdesi su altıda olan bitkilerdir. Bunlardan tanımı yapılamayanlar laboratuvara getirilir.mikroflora; plankton analizleri sırasında laboratuvarda tespit edilir. 1.2.3.6 Balık Numunelerinin Alınması - Gölü oluşturacak nehir ve yan derelerde mevcut balık türleri ve oranlarının tespiti yapılır. - Tespit edilen balık türlerine ait numunelerde gerekli biyometrik çalışmalar yapılarak, pul numuneleri alınır. - Arazide türü tespit edilemeyen balıklardan yeterli sayıda örnekler alınarak, yeterli büyüklükteki örnekleme kaplarında %4 lük formolle korunarak ilgili laboratuvara iletilir. - Mevcut balık türlerine göre avlak sahaları hakkında yorum getirilerek harita üzerinde işaretlenir. - Pul zarfları eksiksiz doldurulmalıdır. - Yapılan gözlemlerin sonuçlarına göre gölde oluşacak fauna ve floranın durumu, balıkçılık ekonomisi hakkında yorumlar getirilerek, alınabilecek önlemler ve öneriler etüt raporunda belirtilmeli ve ilgili birimlere iletilmelidir. 1.3. Rezervuar Saha Etüdü ve Temizliği Çalışmalarının Önemi Baraj göllerinde planlama aşamasında rezervuar saha etüdü çalışmaları çok büyük önem arz etmektedir. Rezervuar saha etüdü çalışmalarının esas amacı inşa edilecek barajın mevcut biyolojik yapıya olan olumsuz etkilerini en aza indirmek için gerekli olan tedbirleri tespit etmek ve bu tedbirlerin baraj göllerinin projelendirilmesi, inşaatı ve işletilmesi aşamalarında dikkate alınmasını sağlamaktır. 164
I. BALIKLANDIRMA VE REZERVUAR YÖNETİMİ SEMPOZYUMU 7-9 ŞUBAT 2006, ANTALYA Rezervuar saha etüdü çalışmaları ile baraj gölünü besleyecek su kaynağındaki balık türleri tespit edilmektedir. Tespit edilen balık türleri içerisinde göçmen balıklar mevcutsa projeye balık göçlerine yardımcı sistemlerin ilave edilmesi önerilmektedir. Ayrıca su kuşlarının populasyon oluşturmasına yardımcı olmak amacıyla rezervuar sahasında güvenli adacıkların oluşturulması tavsiye edilmektedir. Diğer taraftan, bu çalışmalarla rezervuar sahasında tespit edilen endemik ve ender türlerin özel durumlarda rezervuar sahası dışına taşınarak (Gen Merkezleri) yok olmalarının önlenmesine ve biyolojik çeşitliliğin devamının sağlanmasına çalışılmaktadır. Bu çalışmalar, baraj gölünün oluşmasından sonra gölde üretimi yapılacak türler hakkında da bize ışık tutmaktadır. Çünkü çalışmalarımızda genel prensibimiz doğal biyolojik yapının bozulmamasına çaba harcamaktır. Rezervuar saha etüdü kapsamında yürütülen bir diğer önemli çalışma, inşaatı devam eden baraj gölü rezervuar sahalarında temizlenmesi gerekli su altında kalacak ağaç, yapıt ve enkazın tespitidir. Bu çalışma ile su ürünlerinin sığınma ve yumurtlamasına imkan sağlayacak, temizlenmemesi gereken materyal de belirlenmektedir. Rezervuar sahalarında su altında kalacak ağaç, yapıt, enkaz tespit edilmez ve temizlenerek rezervuar sahasından uzaklaştırılamazsa, rezervuarda yapılacak ulaşım hizmetlerinde, su ürünleri faaliyetlerinde ve rezervuarın işletilmesinde büyük sorunlar meydana gelmektedir. Ayrıca rezervuar hacmi olumsuz yönde etkilenerek, daha az su depolanmasına neden olmaktadır. Zamanında ve tekniğine uygun saha temizliği yapılmazsa problemin çözümü güçleşmekte, hatta çoğu zaman imkansız olmaktadır. Diğer taraftan kesilmeyen ağaçların zamanla çürümesi sonucu organik madde birikimi artacak, çözünmüş oksijen azalacak, dolayısıyla su kalitesini olumsuz etkileyecek ve ötrofikasyon sürecinin hızlanmasına neden olacaktır. Derlenen tüm bilgilerin ışığı altında ileride oluşacak olan rezervuarın mevcut biyolojik yapıda meydana getireceği muhtemel değişiklikler tahmin edilmeye çalışılır. 1.4. Rezervuar Saha Temizliği Çalışmalarının İzlenmesi Rezervuar saha temizliği işleri Bölge Müdürlükleri ve inşaatçı Dairelerce takip ve temin edilmektedir. Diğer taraftan, ormanlık sahalarda inşa edilecek tesislerin rezervuarlarında mevcut olan ve Çevre ve Orman Bakanlığı nca değerlendirilmesi mümkün olan ağaçların kesimi işi masrafları Genel Müdürlüğümüze ait olmak üzere; irtifak hakkının oluşmasını takiben Çevre ve Orman Bakanlığı nca, değerlendirilmesi mümkün olmayan ağaçların kesimi ve diğer enkazın temizlenmesi ise Genel Müdürlüğümüzce yapılmaktadır. Konunun izlenmesi, barajın çeşitli yönlerden işletilmesi, su ürünleri tekniğine uygun olup olmadığı açısından Başkanlığımızı da ilgilendirmektedir. Bu çalışmalarda gerekli prosedürü ve dikkat edilecek konuları şöyle özetlemek mümkündür. - Ormanlık sahalarda inşa edilecek baraj rezervuarlarında mevcut ağaçların temizlenmesine, hatta tesislerin inşaatına başlamadan önce Çevre ve Orman Bakanlığından Genel Müdürlüğümüz lehine bu sahalara ait irtifak hakkı alınması gerekmektedir. (Kamulaştırma altındaki ormanlık sahalar için) 6831 sayılı orman kanunu Madde:15/2 165
REZERVUAR SAHA ETÜTLERİ ERSOY - Bölge Müdürlüklerimizin inşaatı devam eden tesisler için irtifak hakkı alınacak sahaların sınırlarını, yüzölçümü ve rezervuar kamulaştırma kotunu gösterir 1/25000 veya uygun ölçekli bir harita ve tesisin amacını bildirir bir yazı ile DSİ Emlak ve Kamulaştırma Dairesi Başkanlığına bildirmeleri gerekmektedir. - Emlak ve Kamulaştırma Dairesi Başkanlığınca düzenlenen protokol vasıtasıyla Çevre ve Orman Bakanlığından irtifak hakkı talep edilir. - İrtifak hakkı için düzenlenen protokolde Çevre ve Orman Bakanlığı nca değerlendirilmesi mümkün olmayan ağaçların bir daha sürgün vermeyecek şekilde kesilmesi ve diğer enkazın temizlenmesi değerlendirilmesi mümkün olan ve irtifak hakkı alınmış olan ormanlık sahalardaki ağaçların kesim masrafları Genel Müdürlüğümüze ait olmak üzere Çevre ve Orman Bakanlığı nın yerel idaresi tarafından yapılacaktır. ibaresinin yer alması gerekir. - İnşa edilecek tesis ormanlık saha değilse Gerçek Kişiler, Özel Hukuk Tüzel Kişileri,Kamu Tüzel Kişilerine ait ise Kamulaştırma Kanununun 4. Maddesine göre irtifak hakkı kurulur. İrtifak hakkı bedeli DSİ Kıymet Takdir Komisyonunca 2942(D-4650) Kamulaştırma kanununun 11. madde esaslarına göre belirlenir. Kamulaştırılan taşınmaz üzerindeki mallar, ağaçların ve enkazın kime ait olacağı Kıymet Taktir komisyonu raporunda belirtilir. Mal sahibi rezervuar su tutmadan önce gayri menkulün tahliyesinden sorumludur. Eğer enkazını taşımazsa, 2982(D4650) sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümleri uygulanır. (Madde.20) - Rezervuar sahasında su altında kalacak ağaçlar mümkün olduğu kadar toprak seviyesine yakın bir yerden kesilmeli ve sönmüş kireç ile kaplanmalıdır. - İbreli ağaçların kesimini takiben, kök ve gövde sürgünü vermeyen veya az veren geniş yapraklı ağaçların (zeytin ve çeşitli türde meyve ağaçları) kesimi yapılmalıdır. - Kısa sürede kök ve sürgün veren ağaçlar (çınar, kavak, söğüt, meşe.vs.) suyun tutulmasına yakın kesilmelidir. - Atılan ağlara zarar vermeyecek düzeyde yumuşak gövdeli bitki örtüsü ve çalılar temizlenmeden bırakılmalıdır. - Rezervuar saha temizliği baraj gövdesinden su kaynağına doğru yapılmalıdır. - Göl sahasında su tutmadan önce her türlü yapıt ve enkaz yıktırılarak rezervuar alanının dışına çıkartılmalıdır. 2. KAYNAKLAR ANONİM, 1982 Keban Baraj Gölü Limnolojik Etüt Raporu DSİ İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı ANKARA ANONİM, 1969 Kırşehir-Kültepe Projesi Planlama Raporu DSİ Genel Müdürlüğü Planlama Raporları : 14A-37 ANONİM, 1972 DSİ Balıkçılık Faaliyetleri DSİ İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı ANKARA ANONİM, 1972 DSİ Balıkçılık Faaliyetleri DSİ İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı ANKARA ANONİM, 1975 DSİ Kirlisu El Kitabı DSİ Genel Müdürlüğü, Araştırma Dairesi Başkanlığı Yayın No.K1-582 ANKARA 166
I. BALIKLANDIRMA VE REZERVUAR YÖNETİMİ SEMPOZYUMU 7-9 ŞUBAT 2006, ANTALYA ANONİM, 1982. Apprasial Design Report, Warm Water Fısh Hatchery. United States Department of the Interior Bruean oof Reclamation. Capter 2., 6., 15.p. ANONİM, 1982. Fısh Hatchery Management. 517.p. Altındağ, N.,H. Canatan Ve Ş. Demirkazık.,1983. Limnoloji Notları; DSİ Basım ve Foto- Film İşletme Müdürlüğü. 54. syf American Public Health Association, Standart Methods for the Examination of Water and Wastewater, 14. Edition, 1976 Erençin, Z. ve G. Köksal.,1981. İçsular Temel Bilimleri A.Ü. Veteriner Fakültesi Yayınları. Ankara Üniversitesi Yayınevi. 160.syf. Gamsız E.,, Ağacık, G., 1981. Su Analiz Metotları DSİ Genel Müdürlüğü- ANKARA Jespersen, A.M. and Chrıstofersen, K. (1987). Measurements of chlorophyll a from phytoplankton using ethanol as extraction solvent. Arch. Fur. Hydrobiol., 109,445-454 Mckee, J., Edward and Harold W. Wolf., 1963. Water Quality Criteria. Publication No. 3-A Gerald, A. Cole. 1979. Textbook of Limnology.The C. V. Nasby Company. 426. p. OECD, 1982. Eutrophication of Wastewaters. Monitoring, Assessment and Control. Organisation for Economic Co-operation and Development, Paris, France, 154 s. Rezervuar Saha Temizliği Çalışmalarının İzlenmesi, ANONİM, Planlama Raporu Formu DSİ Etüt ve Plan Dairesi Başkanlığı-ANKARA Saruhan, E.,1976. Limnolji kurs Notları. Ç. Ü. Ziraat Fakültesi,Hayvan Yetiştirme ve Islahı Bölümü.71.syf Üstündağ S.,, Çevlik H., Limnolojik Etüt Çalışmaları. 1997. Su Ürünleri Eğitim Semineri DSİ Genel Müdürlüğü İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı ANKARA 167
168