BÖLÜM 8.2. Biyolojik Özellikler - Karasal

BÖLÜM 8.2. Biyolojik Özellikler - Karasal i

İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER... ii TABLOLAR... ii ŞEKİLLER... ix EKLER... x KISALTMALAR... xi 8.2. Biyolojik Özellikler - Karasal... 8.2-1 8.2.1. Orman Alanları... 8.2-1 8.2.2. Korunan ve Hassas Habitatlar... 8.2-1 8.2.3. Karasal Vejetasyon... 8.2-39 8.2.4. Sucul Vejetasyon... 8.2-72 8.2.5. Memeliler... 8.2-73 8.2.6. Kuşlar... 8.2-89 8.2.7. Sürüngenler...8.2-108 8.2.8. Amfibiler (İki Yaşamlılar)...8.2-123 8.2.9. Karasal Omurgasızlar...8.2-137 8.2.10. Tatlısu Balıkları...8.2-163 8.2.11. Sucul Omurgasızlar...8.2-176 TABLOLAR Sayfa No Tablo 8.2.2-1. Karasal habitat ve ekosistemler... 8.2-2 Tablo 8.2.2-2. Duyarlılık - Karasal habitat ve ekosistemler... 8.2-3 Tablo 8.2.2-3. Duyarlılık analizi Karasal habitat ve ekosistemler... 8.2-4 Tablo 8.2.2-4. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması... 8.2-5 Tablo 8.2.2-5. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İnşaat aşaması... 8.2-7 Tablo 8.2.2-6. Karasal habitat ve ekosistemler Etki azaltıcı önlemler... 8.2-9 ii

Tablo 8.2.2-7. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması... 8.2-11 Tablo 8.2.2-8. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İşletme aşaması... 8.2-12 Tablo 8.2.2-9. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-13 Tablo 8.2.2-10. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-15 Tablo 8.2.2-11. Nehir geçişi tipleri... 8.2-17 Tablo 8.2.2-12. Duyarlılık Tatlısu habitatları ve ekosistemleri... 8.2-17 Tablo 8.2.2-13. Duyarlılık analizi Tatlısu habitat ve ekosistemleri... 8.2-18 Tablo 8.2.2-14. Nehir geçişi tiplerinin sayısı... 8.2-19 Tablo 8.2.2-15. Etki faktörlerinin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması... 8.2-20 Tablo 8.2.2-16. Koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması İnşaat aşaması... 8.2-21 Tablo 8.2.2-17. Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması-yüksek etki -İnşaat aşaması... 8.2-22 Tablo 8.2.2-18. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması... 8.2-25 Tablo 8.2.2-19. Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması İşletme aşaması... 8.2-26 Tablo 8.2.2-20. Etki faktörlerinin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-26 Tablo 8.2.2-21. Koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-27 Tablo 8.2.2-22. Duyarlılık Korunan ve hassas alanlar... 8.2-29 Tablo 8.2.2-23. Duyarlılık analizi Korunan ve hassas alanlar Yüksek duyarlılık... 8.2-29 Tablo 8.2.2-24. Duyarlılık analizi Korunan ve hassas alanlar Orta duyarlılık 8.2-30 Tablo 8.2.2-25. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması... 8.2-31 Tablo 8.2.2-26. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması... 8.2-35 iii

Tablo 8.2.2-27. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-37 Tablo 8.2.3.-1. SCC/Hedef tür listesi Gruplara ayrılmış olan karasal flora türleri... 8.2-40 Tablo 8.2.3-2. Duyarlılık Karasal flora... 8.2-42 Tablo 8.2.3-3. Duyarlılık analizi Karasal flora... 8.2-43 Tablo 8.2.3-4. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması... 8.2-49 Tablo 8.2.3-5. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1 İnşaat aşaması... 8.2-50 Tablo 8.2.3-6. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2 İnşaat aşaması... 8.2-51 Tablo 8.2.3-7. Ardahan ve Kütahya - Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki... 8.2-52 Tablo 8.2.3-8. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3 İnşaat aşaması... 8.2-57 Tablo 8.2.3-9. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4 İnşaat aşaması... 8.2-58 Tablo 8.2.3-10. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5 İnşaat aşaması... 8.2-59 Tablo 8.2.3-11. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6 İnşaat aşaması... 8.2-59 Tablo 8.2.3-12. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması... 8.2-62 Tablo 8.2.3-13. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1- İşletme aşaması... 8.2-63 Tablo 8.2.3-14. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İşletme aşaması... 8.2-63 Tablo 8.2.3-15. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3- İşletme aşaması... 8.2-64 Tablo 8.2.3-16. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4- İşletme aşaması... 8.2-64 Tablo 8.2.3-17. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5- İşletme aşaması... 8.2-65 Tablo 8.2.3-18. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6- İşletme aşaması... 8.2-65 Tablo 8.2.3-19. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-66 iv

Tablo 8.2.3-20. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-67 Tablo 8.2.3-21. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-68 Tablo 8.2.3-22. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-69 Tablo 8.2.3-23. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-70 Tablo 8.2.3-24. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-71 Tablo 8.2.3-25. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6- İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-71 Tablo 8.2.4-1. SCC/Hedef tür listesi Tatlısu florası... 8.2-73 Tablo 8.2.5-1. SCC/hedef tür listesi Memeliler... 8.2-75 Tablo 8.2.5-2. Duyarlılık Memeliler... 8.2-76 Tablo 8.2.5-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalmasına/ bozulmasına karşı memelilerin duyarlılığı... 8.2-77 Tablo 8.2.5-4. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması 8.2-79 Tablo 8.2.5-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İnşaat aşaması... 8.2-80 Tablo 8.2.5-6. İnşaat aşamasında memeliler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler... 8.2-83 Tablo 8.2.5-7. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması8.2-84 Tablo 8.2.5-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletme aşaması... 8.2-85 Tablo 8.2.5-9. İnşaat aşamasında memeliler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler... 8.2-86 Tablo 8.2.5-10. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-87 Tablo 8.2.5-11 Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması... 8.2-88 Tablo 8.2.6-1. SCC/hedef tür listesi Kuşlar... 8.2-91 Tablo 8.2.6-2. Duyarlılık Kuşlar... 8.2-94 Tablo 8.2.6-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalmasına/bozulmasına karşı kuşların duyarlılığı... 8.2-95 v

Tablo 8.2.6-4. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması... 8.2-97 Tablo 8.2.6-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın küçülmesi/bozulması İnşaat aşaması... 8.2-99 Tablo 8.2.6-6. Ardahan ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Kuşlar- İnşaat aşaması Yüksek etki...8.2-101 Tablo 8.2.6-7. İnşaat aşamasında kuşlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-102 Tablo 8.2.6-8. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması...8.2-103 Tablo 8.2.6-9. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletme aşaması...8.2-104 Tablo 8.2.6-10. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-106 Tablo 8.2.6-11. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-107 Tablo 8.2.7-1. SCC/hedef tür listesi Sürüngenler...8.2-110 Tablo 8.2.7-2. Duyarlılık Sürüngenler...8.2-111 Tablo 8.2.7-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalması/bozulmasına karşı sürüngenlerin duyarlılığı...8.2-112 Tablo 8.2.7-4. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması. 8.2-114 Tablo 8.2.7-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması- İnşaat aşaması...8.2-115 Tablo 8.2.7-6. İnşaat aşamasında sürüngenler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-117 Tablo 8.2.7-7. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması 8.2-118 Tablo 8.2.7-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması...8.2-119 Tablo 8.2.7-9. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-121 Tablo 8.2.7-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-122 Tablo 8.2.8-1. SCC/hedef tür listesi Amfibiler...8.2-125 Tablo 8.2.8-2. Duyarlılık Amfibiler...8.2-126 Tablo 8.2.8-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalmasına/bozulmasına karşı amfibilerin duyarlılıkları...8.2-127 vi

Tablo 8.2.8-4. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması.8.2-129 Tablo 8.2.8-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - inşaat aşaması...8.2-130 Tablo 8.2.8-6. İnşaat aşamasında amfibiler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-132 Tablo 8.2.8-7. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması8.2-133 Tablo 8.2.8-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması...8.2-134 Tablo 8.2.8-9. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-135 Tablo 8.2.8-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-136 Tablo 8.2.9.-1. SCC/Hedef tür listesi Karasal omurgasızlar...8.2-139 Tablo 8.2.9.-2. Duyarlılık Karasal omurgasızlar...8.2-145 Tablo 8.2.9.-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalmasına/bozulmasına karşı karasal omurgasızların duyarlılıkları...8.2-146 Tablo 8.2.9-4. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması...8.2-149 Tablo 8.2.9-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması- İnşaat aşaması...8.2-151 Tablo 8.2.9.-6. Ardahan ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef karasal omurgasız türleri - İnşaat aşaması - Yüksek etki...8.2-153 Tablo 8.2.9-7. Erzurum ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef karasal omurgasız türleri - İnşaat aşaması - Yüksek etki...8.2-154 Tablo 8.2.9-8. İnşaat aşamasında karasal omurgasızlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-157 Tablo 8.2.9-9. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması...8.2-158 Tablo 8.2.9-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması...8.2-159 Tablo 8.2.9-11. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-160 Tablo 8.2.9-12. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-162 Tablo 8.2.10-1. SCC/Hedef tür listesi Tatlısu balıkları...8.2-163 vii

Tablo 8.2.10-2. Nehir geçişi tipleri...8.2-164 Tablo 8.2.10-3. Duyarlılık Tatlısu balıkları...8.2-164 Tablo 8.2.10-4. Duyarlılık analizi Tatlısu balıkları...8.2-165 Tablo 8.2.10-5. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması...8.2-166 Tablo 8.2.10-6. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İnşaat aşaması...8.2-168 Tablo 8.2.10-7. Etki nin yüksek olduğu nehirler İnşaat aşaması...8.2-169 Tablo 8.2.10-8. Seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef tatlısu balıkları mevcudiyeti- İnşaat aşaması - Yüksek etki 8.2-170 Tablo 8.2.10-9. İnşaat aşamasında tatlısu balıkları üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-172 Tablo 8.2.10-10. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması...8.2-173 Tablo 8.2.10-11. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması...8.2-174 Tablo 8.2.10-12. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-175 Tablo 8.2.10-13. Seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-176 Tablo 8.2.11-1. SCC/hedef tür listesi Tatlısu omurgasızları...8.2-177 Tablo 8.2.11-2. Nehir geçişi tipleri...8.2-177 Tablo 8.2.11-3. Duyarlılık Tatlısu omurgasızları...8.2-178 Tablo 8.2.11-4. Duyarlılık analizi Unio crassus...8.2-178 Tablo 8.2.11-5. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması...8.2-179 Tablo 8.2.11-6. Seçilen tatlısu omurgasız türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - inşaat aşaması...8.2-180 Tablo 8.2.11-7. Etki nin yüksek olduğu nehirler İnşaat aşaması...8.2-181 Tablo 8.2.11-8. İnşaat aşamasında sucul omurgasızlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler...8.2-182 Tablo 8.2.11-9. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması...8.2-182 Tablo 8.2.11-10. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması...8.2-184 viii

Tablo 8.2.11-11. Seçilen tatlısu omurgasızları için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması...8.2-185 ŞEKİLLER Sayfa No Şekil 8.2.3-1. Flora SCC/hedef tür Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki - G1.1 Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları (Ardahan) içerisinde KP 12+900 - KP 13+100 arası... 8.2-54 Şekil 8.2.3-2. Flora SCC/hedef tür - Grup 2 - İnşaat aşaması Yüksek etki - E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (Ardahan) içerisinde KP 43+200 KP 43+400 arası... 8.2-55 Şekil 8.2.3-3. Flora SCC/hedef tür - Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki - G1.3 Akdeniz riparyan ormanları (Kütahya) içerisinde KP 1450+800 - KP 1451+000 arası... 8.2-56 Şekil 8.2.6-1. Kuşlar - SCC/hedef türler Ardahan ilinde etki nin yüksek olduğu alan...8.2-100 Şekil 8.2.9-1. Hedef arthropoda türleri Ardahan ilinde etki nin yüksek olduğu alan...8.2-152 Şekil 8.2.9-2. Hedef arthropoda türleri Erzurum ilinde etki nin yüksek olduğu alan...8.2-153 ix

EKLER Ek 4.5: Etki hesaplamaları x

KISALTMALAR CR ÇED D DD EA EN EUNIS G IFC IUCN KP LC m NT O ÖBA ÖÇKB ÖDA ÖKA ÖKEA R SCC TANAP TBKK TKK TKKK VU Kritik Çevresel Etki Değerlendirmesi Düşük Etki Seviyesi Yetersiz verili Etki Alanı Tehlikede Avrupa Doğa Bilgi Sistemi Genişlik Uluslararası Finans Kurumu Doğa ve Doğal Kaynakların Korunması İçin Uluslararası Birlik Kilometre Noktası Düşük Riskli Metre Tehdide Açık Orta Etki Seviyesi Önemli Bitki Alanı Özel Çevre Koruma Bölgesi Önemli Doğa Alanı Önemli Kuş Alanı Öncelikli Kelebek Alanı Bölgesel Endemik Tür Hedef Türler Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı Türkiye Kuşlarının Kırmızı Listesi Türkiye Kelebeklerinin Kırmızı Kitabı Duyarlı xi

W Y YÇA YYSK Geniş Dağılımlı Endemik Tür Yüksek Etki Seviyesi Yerel Çalışma Alanı Yüksek Yeraltı Suyu Koşulları xii

8.2. Biyolojik Özellikler - Karasal 8.2.1. Orman Alanları Orman alanları üzerine etkiler, Bölüm 8.2.2 de (Korunan ve Hassas Habitatlar) sunulmuştur. 8.2.2. Korunan ve Hassas Habitatlar 8.2.2.1. Karasal Habitat ve Ekosistemler Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin karasal habitat ve ekosistemler üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin karasal habitat ve ekosistemler üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: koruma değerine sahip olan karasal habitatların azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan, karasal flora ve fauna mevcut durum verileri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, aşağıdaki parametrelere göre belirlenmektedir: karasal flora ve fauna türleri için gerçekleştirilen saha çalışmaları sırasında gözlemlenen SCC/hedef türlerin varlığı; güzergâh koridorunda potansiyel hedef türlerin varlığı; fauna türlerine ait göç yollarının ve göçmen ve/veya koloni oluşturan türlerin küresel açıdan önemli popülasyonlarını barındıran habitatların mevcudiyeti; ulusal ve/veya uluslararası açıdan tanınan yüksek biyoçeşitlilik değerine sahip alanların; örn. ÖDA, ÖKA, ÖBA, ÖKEA, Ramsar Alanları nın mevcudiyeti; Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı na göre Türkiye de habitatların ve ekosistemlerin koruma statüsünde önemli derecede düşüşe sebep olan tehdit ve tehlikelerin güncel. Duyarlılık analizi, mevcut durum tespiti çalışması sırasında toplanan ve yerel uzmanlar tarafından Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile IFC 2012 gereklilikleri uyarınca belirlenen ve yeniden gözden geçirilen hedef türler listesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Saha ve masabaşı çalışmalarının sonuçlarına göre, aşağıdaki karasal habitatlar tespit edilmiştir. 8.2-1

Tablo 8.2.2-1. Karasal habitat ve ekosistemler EUNIS KODU EUNIS ADI B1.6 Sahil kumulu çalılığı B2.2 Gel-git çizgisi üstündeki bitkisiz, hareketli çakıllı plaj B3.3 Angiospermli kayalık uçurum kaya tabakaları ve sahiller E1.00 Anadolu jipsli stebi E1.01 Marnlı step E1.22 Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step E1.2B E1.2E Serpantin step İran-Anadolu stebi E2.1 Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar E2.5 Step bölgesindeki çayırlıklar E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar E4.4 Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık E6.2 Kıtasal karasal tuzlu stepler F2.2 Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar F5.3 Yalancı maki G1.1 Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları G1.3 Akdeniz riparyan ormanları G1.7 Termofil yaprak döken ormanlık G1.9 Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları G1.A G1.C Mezo ve ötrofik Quercus, Carpinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan orman Yüksek derecede suni, geniş yapraklı, yaprak döken orman ekim alanları G2.1 Akdeniz her dem yeşil Quercus ormanlığı G3.4 Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı G3.5 Pinus nigra ormanı G3.75 Pinus brutia ormanı G3.9 Cupressaceae veya Taxaceae hâkim iğne yapraklı ormanlık G3.F G4.B Yüksek derecede yapay konifer plantasyonu Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı G5.1 Ağaç sırası H5.3 I1.1 Yoğun ve saf ekinler Son buzul faaliyetlerinden kaynaklanmayan mineralli yüzeylerdeki seyrek ya da vejetasyonsuz habitatlar I1.2 Pazar bahçelerinin ve bahçelerin karışık alanları I1.4 Pirinç tarlaları dâhil, su içindeki ekin tarlaları J1.2 Şehir çevresi ve köylerdeki konutlar J1.4 Halen kullanımda olan şehir ve banliyö sanayi ve ticaret merkezleri J2.3 Halen kullanımda olan kırsal endüstri ve ticaret alanları J2.43 Seralar J2.6 Terk edilmiş kırsal yapılar J3 Doğal madenleri işleyen endüstriyel alanlar J4.2 Otoyol ağları 8.2-2

EUNIS KODU EUNIS ADI J4.6 Kaldırımlar ve düzenlenmiş alanlar J4.7 Mezarlık inşa edilmiş alanlar X18 Ağaçlık step Karasal habitat ve ekosistem duyarlılığı; EUNIS III. seviye habitat kategorileri için bir uygunluk (yüksek, orta ve düşük) belirlenmesi, daha sonra karasal habitat ve ekosistemler için habitat duyarlılığı haritaları hazırlanması ile ortaya konmuştur. Bu kriterlere göre, habitatlar aşağıdaki üç ana kategoride değerlendirilmiştir: yüksek duyarlılık ndeki habitatlar: korumanın öncelik olduğu habitatlar; orta duyarlılık ndeki habitatlar: özel dikkat ya da yönetim gerektiren habitatlar; düşük duyarlılık ndeki habitatlar: nadir olmayan ya da hassas özellikler taşımayan, miras, estetik ve ekonomik önemi sınırlı habitatlar. Bu habitatların özel muhafaza veya yönetim tedbirlerine gereksinimi yoktur. Bileşenin duyarlılık değerlendirmesi, aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablo 8.2.2-2. Duyarlılık - Karasal habitat ve ekosistemler Duyarlılık unsuru Yüksek koruma önemi olan habitatlar Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Türkiye Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı na göre biyoçeşitlilik üzerine düşük seviyede tehdit oluşturan ekosistemlerin parçası olan habitatların (tarımsal ekosistemler) varlığı; G1.C G3.F G5.1 I1.1 I1.2 I1.4 X18 Türkiye Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı na göre biyoçeşitlilik üzerine orta seviyede tehdit oluşturan ekosistemlerin parçası olan habitatların (düzlük alanlardaki orman alanları) varlığı; B3.3 E2.1 E3.4 E4.4 E6.2 F2.2 F5.3 G1.1 G1.3 G1.7 G2.1 G3.75 G3.9 G4.B H5.3 Türkiye Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı na göre biyoçeşitlilik üzerine yüksek seviyede tehdit oluşturan ekosistemlerin parçası olan habitatların (step, kıyı kumulları ve dağ ormanı ekosistemleri) varlığı; B1.6 B2.2 E1.00 E1.01 E1.22 E1.2B E1.2E E2.5 G1.9 G1.A G3.4 G3.5 Mevcut durum verilerinin detayları, Bölüm 7 de sunulmuştur. Duyarlılık analizinin sonuçlarına ise aşağıdaki tabloda yer verilmektedir. Aşağıdaki tabloda, her duyarlılık için alanların büyüklüğü (hektar olarak), il bazında doğudan batıya, gaz akışı yönünde, değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde belirtilmektedir. 8.2-3

Tablo 8.2.2-3. Duyarlılık analizi Karasal habitat ve ekosistemler Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek koruma önemine sahip habitatlar yüksek 442 642 1.269 5.912 190 1.014 0 4.485 1.155 394 820 875 1.375 213 220 1.003 227 82 6 28 orta 3.850 2.368 555 209 14 229 0 433 220 16 23 16 353 156 878 1.948 414 1.267 4 295 düşük 983 2.209 7.041 1.657 127 1.264 6 7.016 6.097 2.252 1.672 5.296 7.810 787 1.272 2.626 3.252 2.891 43 2.424 8.2-4

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların/altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Duyarlılık unsuru Yüksek koruma önemine sahip habitatlar Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre yüksek duyarlılık ne sahip karasal habitatlar, koridor boyunca yer alan illerin tümünde mevcuttur ve toplam 20.351 hektarlık bir alanı kaplamaktadır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 22 si). Yüksek duyarlılık ne sahip en geniş alanlar, Erzincan ve Sivas illerinde bulunmaktadır. Orta duyarlılık ndeki alanların toplam büyüklüğü 13.248 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 14 ü). Orta seviyede duyarlılığa sahip en geniş alanlar, Ardahan ve Kars illerinde yer almaktadır. Düşük duyarlılık ndeki alanların toplam büyüklüğü 56.725 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 61 i). Düşük seviyede duyarlılığa sahip en geniş alanlar Eskişehir, Yozgat, Erzurum ve Sivas illerinde bulunmaktadır. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında karasal habitat ve ekosistemler üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. İnşaat aşamasında, etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.2-4. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçişi - açık kazı Yol geçişi - kazısız Demiryolu geçişi Kanal geçişi - açık kazı O O O O O - Y O D O D - D - - D O O O D O - O O D D D O O - O D D D D O O - O O O O O D O - O O 8.2-5

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların/altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Proje bileşeni Kanal geçişi - kazısız Nehir geçişi - açık kazı Nehir geçişi kazısız YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları D D D D O - O D O O O D O - Y O D D D D O - O D O O O O O - Y O O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döşenmesi Geçici ulaşım yolları Kalıcı ulaşım yolları Etki değerlendirmesi D D D D O O O O O O - O O O Y O D O O - O - - D O D D D O - O D O D O D O - O D İnşaat faaliyetleri, inşaat öncesi saha hazırlık faaliyetleri ile ilgili olarak, doğal bitki örtüsünün kaldırılması sebebiyle karasal habitat ve ekosistemleri doğrudan etkileyecektir. Doğal bitki örtüsünün kaldırılması, özellikle inşaat koridorunda ağaçların kesilmesi ile çalılık ve otsu türlerin kazınarak kaldırılması şeklinde gerçekleştirilecektir. Toz emisyonları; hafriyat malzemesinin taşınması, toprağın depolanması ve asfaltlanmamış yollardaki araç trafiğine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Karasal habitatlar üzerine etkilerin lokal ve inşaat sahalarının çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Gaz kirleticilerinin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonları, araç ve makine egzozları ile elektrik üretim ekipmanı gibi sabit kaynaklardan çıkan emisyonlara bağlı olarak ortaya çıkabilir. Karasal habitatlar üzerindeki etkilere, kirleticilerin flora türleri üzerinde birikmesi sebep olabilir. Hava emisyonları, yaban hayatının sağlığını dolaylı olarak habitat üzerinde sebep olduğu değişim ile kontamine toprak ve vejetasyonun sindirilmesi yoluyla etkileyebilmektedir. Kazı ve dip tarama faaliyetleri ile alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gereklilikleri sebebiyle, yerel morfolojik değişimler meydana gelmektedir. Bu durum, lokal mikrohabitatları (örn. hidrolojik koşulları) etkileyebilmektedir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması toprak işlerine, toprağın ağır makineler tarafından sıkıştırılmasına, makine ve araçlardan kazara meydana gelen yakıt ve yağ döküntülerine veya atık suların uygunsuz şekilde deşarj edilmesine bağlı olarak toprağın doğrudan kontamine olması ve toprak erozyonunda artış nedeniyle (örneğin bitki örtüsündeki azalmanın sonucunda) ortaya çıkabilmektedir. İnşaat makinelerine ve inşaat malzemelerinin taşınmasına bağlı olarak, inşaat aşamasında gürültü emisyonu ortaya çıkmaktadır. Gürültü yaban hayatını, özellikle de 8.2-6

kuşları habitat uygunluğu açısından etkileyerek, karasal habitatlar üzerinde etkilere sebep olabilmektedir. Yeni binaların ve altyapının inşası, inşaat aşaması süresince geçici konaklama tesisleri, atölyeler ve yardımcı tesislerin inşası ile fiziksel ayak izi ile ilişkilendirilebilir. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında, bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının farklı alanlardan gelen toprağa karışması veya inşaat malzemesi için kullanılan araçlara ve makinelere tutunması sıralanabilir. Bozulmuş ekosistemler, fırsatçı yabancı türlerin istilâsına özellikle hassastır. Birçok istilâcı yabancı tür, yerli türlerden daha hızlı büyümekte ve üremektedir. Böylelikle bu türler, yöreye özgü türlerin yerini alarak koloni oluşturdukları alanın kompozisyonunu bütünüyle değiştirirler. Karasal habitat ve ekosistemler için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemi olan karasal habitatların azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylar ise Ek 4.5 te sunulmuştur. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen alanlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal habitat ve ekosistemleri üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması Tablo 8.2.2-5. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 174 5.018 82 - Kars 929 4.212 78 - Erzurum 644 8.158 63 - Erzincan 1.131 6.617 30 - Bayburt 73 258 - - Gümüşhane 212 2.152 143 - Giresun 6 - - - Sivas 3.053 8.682 199 - Yozgat 1.816 5.568 88 - Kırşehir 1.054 1.592 17 - Kırıkkale 1.011 1.495 9 - Ankara 2.354 3.775 58 - Eskişehir 3.434 5.977 127 - Bilecik 321 827 8-8.2-7

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Kütahya 603 1.765 3 - Bursa 1.165 4.295 116 - Balıkesir 1.197 2.645 50 - Çanakkale 613 3.621 6 - Tekirdağ 33 19 - - Edirne 354 2.388 5 - İhmal edilebilir etkiler, güzergâh koridoru boyunca yer alan bütün illerde mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 20.177 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 22 si). Bu alanlar, 6 hektar (Giresun) ile 3.434 hektar (Eskişehir) arasında değişmektedir. Düşük etki, Giresun hariç bütün illerde görülmekte ve inşaat aşamasında karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 69.064 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 74 ü). Söz konusu alanlar 19 hektar (Tekirdağ) ile 8.682 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Orta seviyede etkiler Bayburt, Giresun ve Tekirdağ hariç bütün illerde görülmektedir. Orta etki ne sahip alanların toplam büyüklüğü 1.082 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 inden az). Bu alanlar, düşük etki ndeki alanlardan oldukça azdır ve büyüklükleri 5 hektar (Edirne) ile 199 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Yüksek etki nin öngörüldüğü alan bulunmamaktadır. Bulgular ve öneriler İnşaat aşaması etki değerlendirmesine ait yukarıda sunulan bulgular, aşağıda özetlenmektedir: koruma önemine sahip habitatların azalmasına ve/veya bozulmasına neden olan orta seviyedeki etkiler, daha çok boru hattının döşenmesi, yol ve demiryolu geçişleri, kamp sahaları ve YÜT lerle ilgili çalışmalara bağlı olarak doğal bitki örtüsünün kaldırılması (her ilde araştırılan alanların tamamında en yüksek değere sahip) ile ilgilidir. Bu habitatların duyarlılık seviyeleri orta (özellikle düzlük alanlardaki orman alanları ve çayırlar) ve yüksek (step, kıyı kumulları ve Ardahan, Erzurum ve Kars illerindeki ormanlık dağ ekosistemleri) olarak değerlendirilmiştir. etki faktörleri için kaydedilen en yüksek değer, genellikle farklı proje bileşenlerinin aynı toprak parçası üzerinde bulunmasına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durum, aynı coğrafi alanda gerçekleştirilen farklı faaliyetlerin birbirleriyle etkileşimi sonucu bileşik veya çoğalan etkilere sebep olabilmektedir. Yukarıda belirtilen alanlarda, bileşen üzerine etki eden başlıca etki faktörleri dikkate alındığında, inşaat faaliyetlerinin başlamasından önce alınması önerilen önlemler, aşağıda sunulmaktadır. Gerek duyulması halinde, flora ve fauna hedef türlerinin bulunması muhtemel alanların araştırılması önerilmektedir. Söz konusu çalışmalar, göz önünde bulundurulan takson üzerine uzmanlar tarafından gerçekleştirilmeli, inşaat faaliyetleri başlamadan ve 8.2-8

tercihen araştırılan takson açısından uygun mevsimlerde (örn. flora türleri için çiçeklenme dönemi) gerçekleştirilmelidir. Hedef türlerin bulunması halinde, Bölüm 8.2.3, 8.2.5, 8.2.6, 8.2.7, 8.2.8 ve 8.2.9 da belirtilen öneriler uygulanmalıdır. Habitat kaybının en aza indirgenmesi için geçici çalışma alanlarının büyüklüğü, özellikle de yukarıdaki etki analizi sonucunda orta ve yüksek artık etkilerin bulunması muhtemel aşağıdaki YÜT lerde, mümkün olduğunca sınırlandırılmalıdır: Balıkesir deki kompresör istasyonu; Ardahan daki kompresör istasyonu; Bursa da KP1560+200 - KP 1560+600 arasındaki kamp sahaları; Sivas ta KP 580+800 - KP 581+100, Gümüşhane de KP 501+900 - KP 502+200 arasındaki blok vana/pig/ölçüm istasyonları. İnşaat faaliyetlerinin sonunda, habitat ve ekosistemlerin önceki ekolojik fonksiyonlarını yerine getirebilir hale dönüştürülmesi için Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı başlıklı dokümanda belirtilen düzeltme ve eski haline getirme tedbirleri uygulanacaktır. Belli alanlar için özel etki azaltıcı önlemler de Biyoçeşitlilik Eylem Planı (BEP) çerçevesinde ayrıntılı biçime ele alınacaktır. Proje tarafından etkilenmesi muhtemel farklı EUNIS habitatları için yerel uzmanlar tarafından önerilen etki azaltıcı önlemler aşağıdaki gibidir. EUNIS KODU Tablo 8.2.2-6. Karasal habitat ve ekosistemler Etki azaltıcı önlemler EUNIS HABİTATI ÖNERİLEN ETKİ AZALTICI ÖNLEMLER ÖNERİLER E1.00 Anadolu jipsli stebi E1.01 Marnlı stepler E1.22 E1.2B E1.2E E3.4 E4.4 E6.2 Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step Serpantin step İran-Anadolu stebi Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık Kıtasal karasal tuzlu stepler Toprak, organik madde açısından oldukça fakirdir. Üst toprak kenarda depolanmalı, inşaat bittikten sonra yine üst katman olarak serilmeli, doğal tohumlar inşaat faaliyetleri başlamadan önce toplanmalı ve üst toprağa ekilmelidir. Toprak, organik madde açısından oldukça fakirdir. Ancak bu habitatlar birçok endemik ve sınırlı alanda dağılım gösteren türü barındırmaktadır. Üst toprak kenarda depolanmalı, inşaat bittikten sonra yine üst katman olarak serilmeli, doğal tohumlar inşaat faaliyetleri başlamadan önce toplanmalı ve üst toprağa ekilmelidir. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitatlarda toprak neredeyse yok gibidir. Dolayısıyla, mevcut üst toprak iyice sıyrılmalı, depolanmalı ve inşaat faaliyetleri bittikten sonra uygun şekilde yeniden serilmelidir. Bölgesel endemik türlerin bulunması halinde, inşaat faaliyetleri başlamadan önce yeterli miktarda tohum toplanmalı ve habitatın biyorestorasyonunda kullanılmalıdır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Habitatın inşaat faaliyetlerine duyarlı olması sebebiyle, inşaat faaliyetleri, eğer mümkünse, kış mevsimi başlamadan bir mevsimde tamamlanmalıdır. Önceden depolanan üst Bu habitatlarda ortaya çıkması muhtemel etkilerin en aza indirgenmesi amacıyla, inşaat faaliyetleri Temmuz-Kasım döneminde gerçekleştirilmelidir. Bu habitatlarda ortaya çıkması muhtemel etkilerin en aza indirgenmesi amacıyla inşaat faaliyetleri Temmuz-Kasım döneminde gerçekleştirilmelidir. Kısıtlama yok. Güzergâhın bu habitattan geçtiği yükseklikte (Sivas ta 2.600 m), tohumlar Ağustos ayında olgunlaşmaktadır. Dolayısıyla, inşaat faaliyetlerinin Ağustos-Ekim döneminde gerçekleştirilmesi uygun olacaktır. Kısıtlama yok. Kısıtlama yok. Kısıtlama yok. Habitatın kış ve ilkbahar mevsimlerinde su ile kaplı olması sebebiyle, inşaat faaliyetleri Haziran-Ekim 8.2-9

EUNIS KODU F2.2 G1.1 G1.3 G1.7 G1.9 G1.A G2.1 G3.4 EUNIS HABİTATI ÖNERİLEN ETKİ AZALTICI ÖNLEMLER ÖNERİLER Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları Akdeniz riparyan ormanları Termofil yaprak döken ormanlık Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları Mezo ve ötrofik Quercus, Carpinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan orman Akdeniz her dem yeşil Quercus ormanlığı Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı G3.5 Pinus nigra ormanı G3.F G4.B Yüksek derecede yapay konifer plantasyonu Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı G5.1 Ağaç sırası X18 Ağaçlık step toprak tekrar eski yerine serilmelidir. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat nehir kıyılarında bulunmaktadır. Erozyonun önlenmesi amacıyla, her bir nehir geçişi için biyorestorasyon teknikleri araştırılmalı ve inşaatın bitiminden hemen sonra uygulanmalıdır. Bu habitat nehir kıyılarında bulunmaktadır. Erozyonun önlenmesi amacıyla, her bir nehir geçişi için biyorestorasyon teknikleri araştırılmalı ve inşaatın bitiminden hemen sonra uygulanmalıdır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat da hassastır. Toprak yönetimi uygun şekilde uygulanmalı ve inşaat faaliyetleri Ağustos-Ekim döneminde tamamlanmalıdır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitatlar gerek habitat özellikleri, gerekse barındırdıkları sınırlı alanda dağılım gösteren türler açısından lokal öneme sahiptir. Dolayısıyla, bu habitat için de toprak yönetimi son derece önemlidir. Mevcut üst toprak iyice sıyrılmalı, depolanmalı ve inşaat faaliyetleri tamamlandıktan sonra uygun şekilde yeniden serilmelidir. Lokal endemik türlerin tohumları toplanarak habitatın biyorestorasyonunda kullanılmalıdır. Güzergâh boyunca Bursa ilinde bulunan serpantin kaya üzerinde gelişim gösteren Pinus nigra ağaçlıkları gerek habitat özellikleri, gerekse barındırdıkları sınırlı alanda dağılım gösteren türler açısından önemlidir. Dolayısıyla, bu habitat için de toprak yönetimi son derece önemlidir. Mevcut üst toprak iyice sıyrılmalı, depolanmalı ve inşaat faaliyetleri tamamlandıktan sonra uygun şekilde yeniden serilmelidir. Lokal endemik türlerin tohumları toplanarak habitatın biyorestorasyonunda kullanılmalıdır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Güzergâh boyunca Bursa ilinde bulunan serpantin kaya üzerinde gelişim gösteren Pinus nigra ağaçlıkları gerek habitat özellikleri, gerekse barındırdıkları sınırlı alanda dağılım gösteren türler açısından önemlidir. Dolayısıyla, bu habitat için de toprak yönetimi son derece önemlidir. Mevcut üst toprak iyice sıyrılmalı, depolanmalı ve inşaat faaliyetleri tamamlandıktan sonra uygun şekilde yeniden serilmelidir. Lokal endemik türlerin tohumları toplanarak habitatın biyorestorasyonunda kullanılmalıdır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. Bu habitat için üst toprak yönetimi yeterli olacaktır. döneminde gerçekleştirilmelidir Kısıtlama yok. İnşaat faaliyetlerinin suyun en az miktarda olduğu dönemde gerçekleştirilmesi önerilmektedir. İnşaat faaliyetlerinin suyun en az miktarda olduğu dönemde gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Kısıtlama yok. İnşaat faaliyetlerinin Ağustos-Ekim döneminde gerçekleştirilmesi uygundur. Kısıtlama yok. Kısıtlama yok. İnşaat faaliyetlerinin Ağustos-Ekim döneminde gerçekleştirilmesi uygundur. Kısıtlama yok. Kısıtlama yok. İnşaat faaliyetlerinin Temmuz-Kasım döneminde gerçekleştirilmesi uygundur. Kısıtlama yok. Kısıtlama yok. 8.2-10

İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında karasal habitat ve ekosistemler üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: YÜT lerden 500 m uzaklıkta; gaz kirleticilerinin emisyonu: YÜT lerden 500 m uzaklıkta; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.2-7. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - Demiryolu geçişi - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O O Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O O Etki değerlendirmesi Projenin işletme aşamasında, karasal habitat ve ekosistemler üzerine etkilerin daha az olması beklenmektedir. Genel olarak, bileşen üzerinde etkisi olan başlıca etki faktörleri, kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden kaynaklı toz ve gaz kirleticilerinin emisyonları, özellikle NO x ve CO ile yine gaz türbinleri ile boru hattının rutin işletim bakım faaliyetlerine bağlı gürültü emisyonudur. Karasal habitatlar üzerine etkiler, toz ve kirleticilerin flora türlerinin yaprakları üzerinde birikmesi ile karasal türler üzerine doğrudan etkiler (örn. soluma yoluyla) şeklinde 8.2-11

ortaya çıkabilir. Hava emisyonları yaban hayatı sağlığını, habitatta sebep olduğu değişiklikler ile toprak ve vejetasyonun sindirilmesi yoluyla dolaylı olarak da etkileyebilir. İşletme aşamasında gürültü YÜT lerdeki, özellikle de kompresör istasyonlarındaki (örn. kompresör birimleri, gaz soğutma sistemleri) faaliyetlere bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Gürültü, yaban hayatını, özellikle de kuşlar açısından habitat uygunluğunu etkileyerek karasal habitatlar üzerinde etkilere sebep olabilir. İşletme aşamasında blok vana, pig istasyonları, ölçüm istasyonları, kompresör istasyonları ve yeni yollar tarafından kullanılan alanlarda doğal habitat kayıpları (üst toprak kalitesinin ve elverişliliğinin azalması) yaşanacaktır. Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması; toprağın gerekli işlevlerini yerine getirebilme kapasitesinde düşüşe sebep olarak toprak verimliliğinin azalması, doğal habitatların tükenmesi ve habitat parçalanması gibi etkiler sebebiyle karasal habitatları etkileyebilecektir. Karasal habitatlar ve ekosistemler için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemine sahip olan karasal habitatların azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilme ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen alanlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal habitat ve ekosistemleri üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması Tablo 8.2.2-8. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1.420 177 0 0 Kars 1.010 0 0 0 Erzurum 1.591 0 0 0 Erzincan 3.118 0 0 0 Bayburt 0 0 0 0 Gümüşhane 992 0 0 0 Giresun - - - - Sivas 3.092 12 - - Yozgat 2.017 - - - Kırşehir 458 - - - Kırıkkale 634 - - - Ankara 1.589 - - - Eskişehir 3.026 - - - Bilecik 199 - - - 8.2-12

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Kütahya 225 - - - Bursa 830 - - - Balıkesir 985 132 - - Çanakkale 1.403 - - - Tekirdağ 53 - - - Edirne 611 - - - İhmal edilebilir etkiler, güzergâh koridoru boyunca Bayburt ve Giresun hariç bütün illerde mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 23.253 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 25 i). Söz konusu alanlar 53 hektar (Tekirdağ) ile 3.092 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Düşük etki Ardahan, Sivas ve Balıkesir illerinde beklenmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 321 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,3 ü). Söz konusu alanlar 12 hektar (Sivas) ile 177 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Orta ve yüksek etki seviyelerinin görüldüğü alan bulunmamaktadır. Bulgular ve öneriler Yukarıda belirtilen alanlarda bileşen üzerindeki ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler dikkate alınarak, Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı kapsamında açıklanan standart etki azaltıcı önlemlere ilave herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında karasal habitat ve ekosistemler üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: YÜT lerden 500 m uzaklıkta; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.2-9. Etki faktörlerinin karasal habitat ve ekosistemler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Toz emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D D - D Yol geçişi - kazısız D D D - D 8.2-13

Proje bileşeni Toz emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Demiryolu geçişi D D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D D - D Kanal geçişi - kazısız D D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D D - O Nehir geçişi kazısız D D D - O YYSK içinden boru hattı D D D - D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D O D O Etki değerlendirmesi Atmosferdeki toz emisyonları, çorak topraklardan veya araçların geçişi sebebiyle oluşan türbülans gibi rüzgâr etkisinden kaynaklanabilir. Ancak karasal habitatlar üzerine etkilerin lokal ve inşaat sahalarının çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Bu değerlendirmede dikkate alınan gaz kirleticileri, hidrokarbon yakılmasının yan ürünü olan NO x ve CO gazlarıdır. Emisyonlar, araçlar ile sabit kaynaklar için farklı teknikler kullanılarak hesaplanmıştır. Karasal habitatlar üzerine etkiler, flora türleri üzerinde toz ve kirleticilerin birikmesine bağlı olarak ortaya çıkabilir. Hava emisyonları, yaban hayatının sağlığını dolaylı olarak habitat üzerinde sebep olduğu değişim ve kontamine toprak ile vejetasyonun sindirilmesi yoluyla etkileyebilmektedir. Gürültünün ana kaynağı, işletmeye kapatma faaliyetleri sırasında kullanılan ekipman ve araçlar ile yıkım malzemelerinin (örn. ekskavatör, hidrolik çekiçli ekskavatör, vinç, kamyon) taşınması olacaktır. Gürültü yaban hayatını, özellikle de kuşlar açısından habitat uygunluğunu etkilemek suretiyle karasal habitatlar üzerinde etkilere sebep olabilir. Genel olarak işletmeye kapatma faaliyetleri, karasal habitat ve ekosistemleri inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması, özellikle YÜT lerde gerçekleştirilecektir. Dolayısıyla, olası etkilerin inşaat aşamasındakilerle benzer olması ve en yakındaki ekolojik alıcılarla sınırlı kalması beklenmektedir. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara, örneğin farklı alanlardan gelen toprakla birlikte bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının girişi gibi, birçok farklı yolla girebilir. Saha restorasyonu, tüm yerüstü ekipman ve yapılarını içeren YÜT lerin sökülmesini takiben gerçekleştirilecek olan üst toprak kalitesi/elverişliliğinin yeniden kazandırılması ile bağlantılıdır. Söz konusu çalışmalar, toprak erozyonu ile yabancı türlerin yayılmasını azaltmak suretiyle doğal bir yeniden kolonileşme sürecini başlatır, korunan ve duyarlı alanlar üzerinde olumlu etkilere sebep olur. 8.2-14

Karasal habitatlar ve ekosistemler için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemi olan karasal habitatların azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilme ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylar ve etki değerleri ise Ek 4.5 te sunulmaktadır. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen alanlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal habitat ve ekosistemleri üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Koruma önemine sahip karasal habitatların habitatlarının azalması/bozulması Tablo 8.2.2-10. Yüksek koruma önemine sahip karasal habitatların azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 553 4.722 - - Kars 177 5.026 - - Erzurum 369 8.492 - - Erzincan 838 6.910 - - Bayburt - 331 - - Gümüşhane 382 2.118 - - Giresun - 6 - - Sivas 750 10.855 - - Yozgat 271 7.125 - - Kırşehir 136 2.502 - - Kırıkkale 650 1.857 - - Ankara 161 5.905 - - Eskişehir 322 9.190 - - Bilecik 2 1.141 - - Kütahya 19 2.330 - - Bursa 343 5.226 - - Balıkesir 248 3.639 - - Çanakkale 48 4.138 - - Tekirdağ - 52 - - Edirne 21 2.719 - - İhmal edilebilir etkiler, Bayburt, Giresun ve Tekirdağ hariç bütün illerde görülmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 5.290 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 6 sı). Söz konusu alanlar 2 hektar (Bilecik) ile 838 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Düşük etki, güzergâh boyunca yer alan bütün illerde mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 84.284 hektardır (YÇA da 8.2-15

haritalandırılan karasal habitatların % 91 i). Söz konusu alanlar 6 hektar (Giresun) ile 10.855 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. İşletmeye kapatma aşamasında boru hattı güzergâhında karasal habitat ve ekosistemler üzerinde orta ve yüksek seviyede etkiler olması beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Projenin işletmeye kapatma aşamasında, özellikle gürültü emisyonu ile YÜT lerin sökülmesine bağlı toz ve gaz kirleticilerinin emisyonu sebebiyle ihmal edilebilir ve düşük seviyede olumsuz etkiler olması beklenmektedir. Eskişehir, Balıkesir, Sivas ve Ardahan da bulunan kompresör istasyonlarının işletmeye kapatma faaliyetlerine özellikle özen gösterilmelidir. YÜT ler, özellikle de kompresör istasyonları tarafından kullanılan alanlarda gerçekleştirilecek saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etki olması beklenmektedir. Saha restorasyonu, 50 yıldan uzun bir süre yapay ve asfaltlanmış olarak kullanılmış olan alanların doğal haline getirilmesi suretiyle üst toprağın ve doğal bitki örtüsünün yerine konmasını sağlayacaktır. Yukarıda belirtilen alanlarda bileşen üzerindeki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer olduğu ve YÜT alanlarına lokalize olduğu dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için öngörülen öneriler, bu aşamada da dikkate alınmalıdır. 8.2.2.2. Tatlısu Habitat ve Ekosistemleri Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: koruma değerine sahip olan tatlısu habitatlarının azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan, sucul flora, fauna ve habitatlara ilişkin mevcut durum verileri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, aşağıdaki parametreye göre tanımlanmaktadır: yüksek koruma önemine sahip habitatlar. Duyarlılık analizi, mevcut durum çalışması sırasında toplanan ve yerel uzmanlar tarafından Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile IFC 2012 gereklilikleri uyarınca belirlenen ve yeniden gözden geçirilen hedef türler listesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Ekolojik reseptörler için duyarlılık, aşağıdaki gibi tanımlanmaktadır: yoğun orman alanlarının varlığı; tatlısu flora ve fauna türleri için gerçekleştirilen saha çalışmaları sırasında gözlemlenen hedef türlerin varlığı; güzergâh koridorunda potansiyel hedef türlerin varlığı; 8.2-16

fauna türlerine ait göç yollarının ve göçmen ve/veya toplu halde yaşayan türlerin küresel açıdan önemli popülasyonlarını barındıran habitatların mevcudiyeti; ulusal ve/veya uluslararası açıdan tanınan yüksek biyoçeşitlilik değerine sahip alanların; örn. ÖDA, ÖKA, ÖBA, Ramsar Alanları nın mevcudiyeti; Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı na göre Türkiye de habitatların ve ekosistemlerin koruma statüsünde önemli derecede düşüşe sebep olan tehdit ve tehlikelerin güncel ; nehir geçişleri. Saha ve masabaşı çalışmalarının sonuçlarına göre, aşağıdaki tatlısu habitatları tespit edilmiştir. Tablo 8.2.2-11. Nehir geçişi tipleri Nehir tipi RVX1 RVX2 RVX3 RVX4 Nehir tanımı Büyük nehir, genişlik > 30m Nehir, 10m > genişlik > 30m Nehir, 3m > genişlik > 10m Küçük dere, genişlik < 3m Bileşenin duyarlılık değerlendirmesi, aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablo 8.2.2-12. Duyarlılık Tatlısu habitatları ve ekosistemleri Duyarlılık unsuru Yüksek koruma önemine sahip habitat Duyarlılık Düşük Orta Yüksek - - Nehir geçişinin varlığı Mevcut durum verilerinin detayları, Bölüm 7 de sunulmuştur. Duyarlılık analizinin sonuçlarına ise aşağıdaki tabloda yer verilmektedir. Aşağıdaki tabloda, her duyarlılık nde nehir geçişi sayısı, il bazında gaz akışı yönünde doğudan batıya değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde belirtilmektedir. 8.2-17

Tablo 8.2.2-13. Duyarlılık analizi Tatlısu habitat ve ekosistemleri Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Edirne [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] [n] Yüksek koruma önemine sahip habitatlar yüksek 66 78 176 60 10 61 81 113 27 28 74 125 25 36 82 54 74 41 orta 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8.2-18

Duyarlılık unsuru Yüksek koruma önemine sahip habitatlar Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, koridor boyunca toplam 1.211 nehir tespit edilmiştir. Erzurum ve Yozgat illeri, sırasıyla 176 ve 113 nehirle en fazla nehir barındıran illerdir. Giresun ve Tekirdağ illerinde nehir tespit edilmemiştir. En yaygın nehir tipi olan küçük dereleri < 3 m (963 dere), genişliği 3-10 m arasında değişen nehirler (195) ve genişliği 10-30 m arasında değişen nehirler (40) takip etmektedir. Projenin ayak izinde, aşağıdaki illere dağılmış olan sadece 13 adet büyük nehir (>30 m) bulunmaktadır: Ardahan (4): Posof Nehri, Harosman Nehri, Çotsuyu Nehri ve Kura Nehri; Erzurum (1): Karasu Nehri; Erzincan (2): Karasu Nehri ve Seme Nehri; Sivas (1): Kızılırmak Nehri; Kırıkkale (1): Kızılırmak Nehri; Eskişehir (2): Sakarya Nehri ve Porsuk Nehri; Bursa (1): Emet Nehri; Balıkesir (1): Gönen Nehri. Tablo 8.2.2-14. Nehir geçişi tiplerinin sayısı Nehir tipi Nehir tanımı Nehir sayısı RVX1 Büyük nehir, genişlik > 30m 13 RVX2 Nehir, 10m > genişlik > 30m 40 RVX3 Nehir, 3m > genişlik > 10m 195 RVX4 Küçük dere, genişlik < 3m 963 Toplam 1.211 İnşaat dönemindeki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerinde etkisi olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: deşarj noktasının 1.000 m mansabı; doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler: 500 m; askıda sediman: 1.000 m; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. İnşaat aşamasında etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. 8.2-19

Yerel morfolojik değişimler Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Tablo 8.2.2-15. Etki faktörlerinin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O - - O Y O Boru hattı - denizel D O O - - D - D Yol geçişi - açık kazı O - D - - O O O Yol geçişi - kazısız D D D - - O O D Demiryolu geçişi D D D - - O O O Kanal geçişi - açık kazı Kanal geçişi - kazısız Nehir geçişi - açık kazı Nehir geçişi kazısız YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O - D O D O O O D D D - - O O D O - D O O O Y O D D D - - O O D O - O O O O Y O D O O - - O Y O Kamp sahaları - O Y - - O Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D - - O O O Boru stok sahaları - - D - - O Y O Boru hattı döşenmesi O - D - O O - D Geçici ulaşım yolları D D - - - O O D Kalıcı ulaşım yolları O D - - - O O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri tatlısu habitat ve ekosistemlerini, daha çok inşaat öncesi saha hazırlık faaliyetleri ile ilgili olarak nehir geçişlerinde doğal bitki örtüsünün kaldırılması sebebiyle etkileyecektir. Kazı ve dip tarama faaliyetleri ile alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gereklilikleri sebebiyle yerel morfolojik değişimler meydana gelir. Bu durum, yerel hidrolojik koşulları etkileyebilir. Tatlısu ihtiyacı daha çok, projenin inşaat/işletmeye kapama aşamasındaki gereksinimlerinden kaynaklanmaktadır (örn. betonla ilgili işler, boru için yapılam hidrotest, toz bastırma, kamp sahaları inşaatı). Su ihtiyacının doğurduğu sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerinedir (örn. kaynak kaybı ve yaban hayatı da dâhil diğer kullanıcılar için kaynağın azalması açısından). Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu ekosisteminin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. Projeden kaynaklı deşarj edilen atık su; daha çok arıtılmış temiz su, inşaat sahalarından ve proje altyapısından gelen yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan sudan oluşmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip atık su deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere sebep olabilir. 8.2-20

Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında meydana gelen değişimler; inşaat aşamasında nehir, akarsu ve sulak alan geçişlerinden kaynaklanmaktadır. Nehir/akarsuların akış yönlerindeki değişimler, su kalitesini ve akış dinamiklerini (örn. akarsu debisindeki düşüş, çevredeki riparyan vejetasyonu ve sediman yükünü) etkileyebilir. İnşaat aşamasında meydana gelen askıda sediman, daha çok su geçişleri ile ilgilidir. Askıda sediman, bentik omurgasızlarla tatlısu balıklarının habitatlarını etkileyebilir ve akarsudaki sucul yaşamda rahatsızlıklara sebep olabilir. İnşaat aşamasında yaşanan gürültü emisyonu, daha çok inşaat makinelerinin kullanılması ve inşaat malzemelerinin taşınmasıyla ilgilidir. Tatlısu habitatlarını ve özellikle de tatlısu balıklarının habitat uygunluğunu geçici olarak etkileyebilir. Ancak gürültü emisyonun kesintili ve sınırlı olması beklenmektedir. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında, farklı alanlardan gelen ve dezenfekte edilmeyen su ile bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının farklı alanlarda kullanılan ve doğru şekilde temizlenmeyen araç ve makinelere tutunması sayılabilir. Bozulmuş ekosistemler, istilâcı yabancı türlerin istilâsına özellikle hassastır. Tatlısu habitatları ve ekosistemleri için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilme ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen nehir sayısı olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması Tablo 8.2.2-16. Koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [n] [n] [n] [n] Ardahan - 26 37 3 Kars - 44 33 1 Erzurum - 57 105 14 Erzincan - 49 11 - Bayburt - 6 4 - Gümüşhane - 32 26 3 Sivas - 47 32 2 Yozgat - 78 34 1 Kırşehir - 15 12 - Kırıkkale - 24 2 2 8.2-21

İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [n] [n] [n] [n] Ankara - 38 31 5 Eskişehir - 72 52 1 Bilecik - 22 3 - Kütahya - 24 12 - Bursa - 54 27 1 Balıkesir - 44 10 - Çanakkale - 46 28 - Edirne - 20 17 4 Duyarlılık unsuru olarak belirlenen nehirlerin tamamının, inşaat aşamasında etkilenmesi muhtemeldir. Güzergâh boyunca ihmal edilebilir etkiler beklenmemektedir. Etkilerin düşük seviyede olması beklenen 698 nehir, farklı illere dağılmış durumdadır. Yozgat ve Eskişehir, sayıları sırasıyla 78 ve 72 olan nehirleri ile en fazla sayıda düşük etki beklenen nehri barındıran illerdir. Orta seviyede etkiler, boru hattı güzergâhında toplam 476 nehir geçişinde mevcuttur. Erzurum bu etki kategorisinde, 105 nehir ile en fazla nehri barındıran ildir. Projenin inşaat aşamasında, 37 nehirde etki nin yüksek olması muhtemeldir. Aşağıdaki tabloda etkilerin yüksek seviyede olduğu nehirler, il ve nehir tipine göre özetlenmektedir. Nehirler, nehir geçişi tipi, nehir adı veya kilometre noktası ile tanımlanmaktadır. Tablo 8.2.2-17. Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması-yüksek etki - İnşaat aşaması İl Nehir Tanımı Nehir Tipi Nehir Adı veya Kilometre Noktası RVX3_0111 Dalakoluğu Nehri Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0112 KP 1136+800 ANKARA RVX3_0120 Babayakup Nehri Küçük Dere, genişlik < 3m RVX4_0464 KP 1136+800 RVX4_0465 KP 1136+900 RVX3_0002 Zenner Nehri ARDAHAN Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0006 Nunus Nehri RVX3_0193 Nunus Nehri BURSA Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0177 Kuru Dere EDİRNE RVX2_0044 Söğütlük Deresi G=15m Nehir, 10m > genişlik > 30m RVX2_0045 Cevizlik Deresi G=25m Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0192 KP 1800+700 Küçük Dere, genişlik < 3m RVX4_0829 KP 1764+400 Büyük Nehir, genişlik > 30m RVX1_0006 Karasu Nehri ERZURUM Nehir, 10m > genişlik > 30m RVX2_0003 RVX2_0005 Süngütaşı Nehri Kızıllararkı Nehri RVX2_0007 Bas Nehri 8.2-22

İl Nehir Tanımı Nehir Tipi Nehir Adı veya Kilometre Noktası RVX3_0028 KP 256+300 RVX3_0030 KP 263+500 RVX3_0031 Ardıçlı Nehri RVX3_0032 KP 269+600 Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0035 KP 276+600 RVX3_0036 RVX3_0046 RVX3_0047 Büyükdere Nehri Salasor Nehri Abıtçayırlığı Nehri RVX3_0050 KP 367+000 Küçük Dere, genişlik < 3m RVX4_0127 KP 359+300 ESKİŞEHİR Büyük Nehir, genişlik > 30m RVX1_0012 Porsuk Nehri Nehir, 10m > genişlik > 30m RVX2_0012 KP 504+800 GÜMÜŞHANE Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0065 Değirmendere (Nehri) Küçük Dere, genişlik < 3m RVX4_0193 KP 540+600 KARS Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0194 KP 166+500 KIRIKKALE Nehir, 10m > genişlik > 30m RVX2_0029 Kılıçözü Nehri Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0107 Acısu Nehri SİVAS Nehir, 10m > genişlik > 30m RVX2_0020 RVX2_0021 Yıldız Nehri Şeyhhalil Nehri YOZGAT Nehir, 3m > genişlik > 10m RVX3_0082 Akdağmadeni Nehri Potansiyel yüksek etki ne sahip nehirlerin birçoğunun (21 nehir) genişliği 3-10 m arasında, 9 nehrin genişliği 10-30 m arasında, 5 küçük dereninki ise 3 m den azdır. Yalnızca 2 büyük nehrin genişliği 30 metreden fazladır. Söz konusu nehirler; Erzurum daki Karasu Nehri ile Eskişehir deki Porsuk Nehri dir. Yüksek duyarlılığa sahip bu alanların tamamında bulunması muhtemel hedef türler, aşağıda belirtilmiştir: Alburnus escherischi (Cyprinidae); Alburnus istanbulensis (Cyprinidae); Barbus oligolepis- Cyprinidae); Chondrostoma angorense (Cyprinidae); Siraz balığı (Capoeta tinca - Cyprinidae); Büyük benekli alabalık Salmo macrostigma - Salmonidae; Çöpçü balığı (Cobitis fahireae - Cobidae) Cobitis simplicispina (Cobitidae); Oxynemacheilus kosswigi (Balitoridae) Gobio obtusirostris (Cyprinidae). 8.2-23

Bulgular ve öneriler Tespit edilen 1.211 nehrin tamamının projeden etkilenmesi muhtemeldir. Bu nehirlerin 37 tanesi için etki nin yüksek olması beklenmektedir. Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı doğrultusunda, inşaat aşamasında tatlısu habitatlarında en azından aşağıdaki önlemlerin alınması önerilmektedir: su geçişleri için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler; su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını ve su geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerine etkileri en aza indirgeyecek ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir; nehir suyu, su borusu veya kanalı üzerinden akmamalıdır. Böylelikle, suyun normal nehir seviye değişiminde girişi ve çıkışı sağlanabilecektir; inşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. Nisan-Haziran dönemi birçok tatlısu türü için üreme dönemi olduğu için, bu dönemde inşaat faaliyetlerinden kaçınılmalıdır. Ayrıca, hidrotest ve diğer proje faaliyetleri için gerekli tatlısu miktarını azaltmak üzere, uygun yerlerde suyun yeniden kullanım imkânı değerlendirilmelidir. Tatlısu habitatları, genel olarak herhangi bir rahatsızlığa oldukça duyarlıdır. Bunun nedeni, tatlısu habitatlarının varlığının suyun mevcudiyetine ve kalitesine bağlı olmasıdır. Su azaldığında ya da kesildiğinde, habitat bu duruma kısa sürede tepki vermektedir. Dolayısıyla, söz konusu habitatların biyorestorasyonu son derece önemlidir. İnşaat aşamasında, yüksek etki nin tespit edildiği nehir geçişlerine özellikle dikkat edilmelidir. Gerek nehir kıyılarında, gerekse inşaat sahalarından aşağıya doğru nehir düzenli olarak izlenmelidir. İzleme, tatlısu habitatının bozulmasına sebep olacak olası sorunların tespit edilmesine ve ele alınmasına imkân sağlayacaktır. İnşaat faaliyetlerinin sonunda, habitat ve ekosistemlerin önceki ekolojik fonksiyonlarını yerine getirebilir hale dönüştürülmesi için Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı başlıklı dokümanda belirtilen düzeltme ve eski haline getirme tedbirleri uygulanacaktır. Belli alanlar için özel etki azaltıcı önlemler de Biyoçeşitlilik Eylem Planı (BEP) çerçevesinde ayrıntılı biçime ele alınacaktır. İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında tatlısu habitatları ve ekosistemleri üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: atık su deşarjı: 1.000 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-24

Tablo 8.2.2-18. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - Boru hattı - denizel - Yol geçişi - açık kazı - Yol geçişi - kazısız - Demiryolu geçişi - Kanal geçişi - açık kazı - Kanal geçişi - kazısız - Nehir geçişi - açık kazı - Nehir geçişi kazısız - YYSK içinden boru hattı - Kompresör istasyonları O Kamp sahaları - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - Boru stok sahaları - Boru hattı döşenmesi - Geçici ulaşım yolları - Kalıcı ulaşım yolları - Etki değerlendirmesi Projeden kaynaklı atık su deşarjı, daha çok kompresör istasyonlarından gelen arıtılmış temiz su ve yüzey suyu şeklinde gerçekleşecektir. Bu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere ve dolayısıyla tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerinde olası etkilere sebep olabilir. Tatlısu habitat ve ekosistemleri için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması. Etkinin önemi; etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu habitatları üzerine etkileri aşağıdaki tabloda özetlenmektedir. 8.2-25

Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması Tablo 8.2.2-19. Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [n] [n] [n] [n] Ardahan 3 - - - Balıkesir 1 - - - İşletme aşamasında tatlısu habitatları ve ekosistemleri üzerinde, yalnızca Ardahan da (Nunus Nehri iki kez ve KP 44+100 noktasında küçük bir dere) ve Balıkesir de (KP 1644+200 noktasında küçük bir dere) ihmal edilebilir seviyede etkiler olması beklenmektedir. Bu nehirlerden üç tanesi Ardahan ve bir tanesi Balıkesir de yer almaktadır. Bulgular ve öneriler İşletme aşamasında bileşen üzerinde yalnızca ihmal edilebilir seviyede etkiler olması sebebiyle, Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı kapsamında açıklanan standart etki azaltıcı önlemlere ilave herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: 1.000 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.2-20. Etki faktörlerinin tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - - Boru hattı - denizel - - Yol geçişi - açık kazı - D Yol geçişi - kazısız - D Demiryolu geçişi - D Kanal geçişi - açık kazı - D Kanal geçişi - kazısız - D Nehir geçişi - açık kazı - D Nehir geçişi kazısız - D YYSK içinden boru hattı - D Kompresör istasyonları D O Kamp sahaları - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - D 8.2-26

Proje bileşeni Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Boru stok sahaları - - Boru hattı döşenmesi - - Geçici ulaşım yolları - - Kalıcı ulaşım yolları - - Etki değerlendirmesi Tatlısu ihtiyacı, daha ziyade projenin işletmeye kapatma aşamasında, kompresör istasyonlarında gerçekleştirilecek sökme işlemlerinden kaynaklanacaktır. Söz konusu su ihtiyacının mevcut kaynaklardan sağlanmasının doğurduğu sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerinedir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu habitatlarının ve ekosistemlerinin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. İşletmeye kapatma aşamasında projeden kaynaklı deşarj edilen atık suyu daha çok arıtılmış temiz su, yerüstü tesislerinin söküldüğü alanlardaki yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan su oluşturmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere neden olarak tatlısu ekosistemlerini etkileyebilir. Tatlısu habitat ve ekosistemleri için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilme ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu habitatları üzerine etkileri aşağıdaki tabloda özetlenmektedir. Koruma önemine sahip tatlısu habitatının azalması/bozulması Tablo 8.2.2-21. Koruma önemine sahip tatlısu habitatlarının azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [n] [n] [n] [n] Ardahan 66 - - - Kars 78 - - - Erzurum 174 - - - Erzincan 57 - - - Bayburt 10 - - - Gümüşhane 60 - - - Sivas 77 - - - Yozgat 112 - - - Kırşehir 27 - - - 8.2-27

İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [n] [n] [n] [n] Kırıkkale 28 - - - Ankara 72 - - - Eskişehir 125 - - - Bilecik 25 - - - Kütahya 36 - - - Bursa 82 - - - Balıkesir 54 - - - Çanakkale 73 - - - Edirne 40 - - - İşletmeye kapatma aşamasında, tatlısu habitat ve ekosistemleri üzerinde yalnızca ihmal edilebilir seviyede etkiler olması beklenmektedir. Etkilenmesi muhtemel nehirlerin toplam sayısı 1.196 olarak belirlenmiştir. Yalnızca 15 küçük dere üzerinde herhangi bir etki olması beklenmemektedir. En fazla nehrin etkilendiği iller Erzurum (174), Eskişehir (125) ve Yozgat (112) şeklinde sıralanabilir. Bulgular ve öneriler İşletmeye kapatma aşamasında bileşen üzerinde yalnızca ihmal edilebilir seviyede etkiler olması sebebiyle, Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı kapsamında açıklanan standart etki azaltıcı önlemlere ilave herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. 8.2.2.3. Korunan ve Hassas Alanlar Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin korunan ve hassas alanlar üzerine (yüksek biyoçeşitlilik alanları) olası etkilerine ilişkin yapılmış olan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin korunan ve hassas alanlar üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: korunan ve hassas alanlara olası müdahale. Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan korunan ve hassas alanlar ile gürültü değerlendirmesine ilişkin mevcut durum verileri ve Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık aşağıdaki parametreye göre tanımlanmaktadır: korunan ve hassas alanların varlığı. Korunan ve hassas alan duyarlılıklarının belirlenmesine dikkate alınan mevcut durum verileri aşağıdaki gibidir: 8.2-28

Türkiye nin korunan alanlar haritası; Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Milli Parklar ve Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları; Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (ÖDA); Türkiye nin Önemli Kuş Alanları (ÖKA); Türkiye nin Önemli Bitki Alanları (ÖBA); Türkiye nin Öncelikli Kelebek Alanları (ÖKEA). Duyarlılık analizi, mevcut durum çalışması sırasında toplanan ve Bölüm 7 de yerel uzmanlar tarafından değerlendirilen; IFC 2012 gereklilikleri uyarınca yeniden gözden geçirilen veriler çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Korunan ve hassas alanların duyarlılığı, her bir korunan ve hassas alana özelliklerine ve güzergâha göre konumuna göre bir duyarlılık (yüksek, orta, düşük) tayin etmek ve sonrasında duyarlılık haritaları oluşturmak suretiyle belirlenmiştir. Bileşenin duyarlılık değerlendirmesi aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablo 8.2.2-22. Duyarlılık Korunan ve hassas alanlar Duyarlılık unsuru Korunan ve hassas alanların varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Proje koridorundan 4-5 km arası uzaklıkta bulunan ulusal koruma alanları Proje koridorundan 2-4 km arası uzaklıkta bulunan ulusal koruma alanları Proje koridoruna mesafesi 2 km ye kadar olan ulusal koruma alanları veya proje koridoruna mesafesi 5 km ye kadar olan hassas alanlar Mevcut verilerin detayları Bölüm 7 de sunulmaktadır. Duyarlılık unsuru Korunan ve hassas alanlar Yüksek duyarlılık ne sahip korunan ve hassas alanlar (projeden mesafesi 5 km içinde olan korunan ve hassas alanlar) koridor boyunca aşağıdaki illerde mevcuttur. Yüksek duyarlılığa sahip korunan ve hassas alanların en büyük olanları Sivas, Kars ve Erzurum illerinde bulunmaktadır. Her bir ilde bulunan yüksek duyarlılık ne sahip korunan alanlar ile nisbi büyüklükleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 8.2.2-23. Duyarlılık analizi Korunan ve hassas alanlar Yüksek duyarlılık İl Korunan ve hassas alan YÇA ile kesişen alan [ha] Allahuekber Dağları 300.645 Ardahan Ormanları 103.944 Ardahan Cemal Tural Tabiat Parkı 36 Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası 66.733 Putka Gölü 38 Putka-Gölbaşı Sulak Alanı 12.752 Allahuekber Dağları 601.290 Kars Sarıkamış Milli Parkı 91.498 Sarıkamış 30.491 Sarıkamış Ormanları 256.584 8.2-29

İl Korunan ve hassas alan YÇA ile kesişen alan [ha] Allahuekber Dağları 601.290 Erzurum Erzurum Bataklıkları Sulak Alanı 16.107 Sarıkamış Milli Parkı 68.623 Sarıkamış Ormanları 128.292 Erzincan Refahiye Ormanları 242.001 Alınyazılmış Sulak Alanı 33 Avutmuş Yazısı Sulak Alanı 0 Balıklıkaya Sulak Alanı 1.132 Bataklık Düzü 1 Sulak Alanı 321 Bataklık Düzü 2 Sulak Alanı 677 Çetme Gölü Sulak Alanı 180 Çimenyenice Gölü 5.484 Sivas Çoraklık Gölü Sulak Alanı 393 Gölova Gölleri 4.959 Hafık Zara Tepeleri 2.379.096 Hafık Gölü Sulak Alanı 1.798 Küçüktürük Yazısı Sulak Alanı 34 Mağara Gölü Tampon Bölgesi 6,573 Refahiye Ormanları 242.001 Tuzlu Gölü Sulak Alanı 55 Zogar Bataklıkları Sulak Alanı 4 Ankara Acıkır Stepleri 98.520 Eskişehir Acıkır Stepleri 98.520 Balıkesir Manyas Gölü Sulak Alanı 43.652 Çanakkale Saros Körfezi ÖÇK Sulak Alanı 165.135 Edirne Saros Körfezi ÖÇK Sulak Alanı 165.135 Orta duyarlılık nin olduğu il, sadece Sivas tır. Sivas ilinde bulunan orta duyarlılık ne sahip korunan ve hassas alanlar ile nisbi büyüklükleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 8.2.2-24. Duyarlılık analizi Korunan ve hassas alanlar Orta duyarlılık İl Korunan ve muhafaza edilen alan YÇA ile kesişen alan [ha] Avutmuş Yazısı Sulak Alanı 0,2 Sivas Kızılçam Gölü Sulak Alanı 2 Kızılkavraz Tabiat Parkı 6 Vasga Gölü Sulak Alanı 47 Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar bulunmamaktadır. 8.2-30

Toz emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Yeni binaların/altyapını inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında korunan alanlar üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları ile birlikte (EA) aşağıdaki gibidir: toz ve partikül emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: deşarj noktasının 1.000 m mansap kısmı; doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler: 500 m; askıda sediman: 1.000 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi, yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.2-25. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O O - - O - Y O Boru hattı - denizel D O D - O O - - D - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D - D - - O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O D D - - O - O D Demiryolu geçişi D D D O D D - - O - O O Kanal geçişi - açık kazı Kanal geçişi - kazısız O O O D - D O D O - O O D D D D D D - - O - O D Nehir geçişi - açık kazı O O O D - D O O O - Y O Nehir geçişi kazısız D D D D D D - - O - O D YYSK içinden boru hattı O O O O - O O O O - Y O 8.2-31

Toz emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Yeni binaların/altyapını inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Proje bileşeni Kompresör istasyonları O O D Y O O - - O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y - - O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D D D - - O O O O Boru stok sahaları O O - O - D - - O O Y O Boru hattı döşenmesi Geçici ulaşım yolları Kalıcı ulaşım yolları D O O - - D - O O - - D O D D D D - - - O - O D O D O D D - - - O - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, korunan ve hassas alanları inşaat öncesi saha hazırlık faaliyetleri ile ilgili olarak doğal bitki örtüsünün kaldırılması sebebiyle doğrudan etkileyecektir. Toz emisyonları hafriyat malzemesinin taşınması, toprağın depolanması ve asfaltlanmamış yollardaki araç trafiğine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Korunan ve hassas alanlar üzerine etkilerin lokal ve inşaat sahalarının çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Gaz kirleticilerinin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonları, araç ve makine egzozları ile elektrik üretim ekipmanı gibi sabit kaynaklardan çıkan emisyonlara bağlı olarak ortaya çıkabilir. Korunan ve hassas alanlar üzerine etkilere, kirleticilerin flora türleri üzerinde birikmesi sebep olabilir. Hava emisyonları, yaban hayatının sağlığını doğrudan habitat üzerinde sebep olduğu değişim ve toprak ile vejetasyonun sindirilmesi yoluyla etkileyebilmektedir. Kazı ve dip tarama faaliyetleri ile alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gereklilikleri sebebiyle yerel morfolojik değişimler meydana gelir. Bu durumun lokal mikrohabitatları etkilemek suretiyle korunan ve hassas alanlar üzerinde doğrudan etkilere sebep olması muhtemeldir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması toprak işlerine, toprağın ağır makineler tarafından sıkıştırılmasına, kazara meydana gelen döküntülere veya atık suların uygunsuz şekilde deşarj edilmesine bağlı olarak toprağın doğrudan kontamine olmasına bağlı olarak ortaya çıkabilmektedir. Tatlısu ihtiyacı, daha çok projenin inşaat/işletmeye kapatma aşamasındaki gereksinimlerinden kaynaklanmaktadır (örn. betonla ilgili işler, toz bastırma, inşaat kamp sahaları). Su ihtiyacının doğurduğu sonuçlar daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerinedir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu ekosisteminin sağlığı açısından 8.2-32

önemli sonuçlar doğurabilir. Ayrıca, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip atık su deşarjı, standartlarla uyumlu olsa bile, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere sebep olabilir. Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında meydana gelen değişimler, inşaat aşamasında nehir, akarsu ve sulak alan geçişlerinden kaynaklanmaktadır. Nehirlerin/akarsuların akış yönlerindeki değişimler su kalitesini ve akış dinamiklerini etkileyebilir (örn. akarsu debisindeki düşüş çevredeki akarsu vejetasyonunu ve sediman yükünü etkileyebilir). Askıda sediman ise daha çok su geçişleri ile ilgilidir. Askıda sediman, bentik omurgasızlarla tatlısu balıklarının habitatlarını etkileyebilir ve nehirdeki sucul yaşamda rahatsızlıklara sebep olabilir. İnşaat aşamasında yaşanan gürültü emisyonu, daha çok inşaat makinelerinin kullanılması ve inşaat malzemelerinin taşınmasıyla ilgilidir. Gürültü yaban hayatını, özellikle de kuşlar açısından habitat uygunluğunu etkilemek suretiyle korunan ve hassas alanlar üzerinde etkilere sebep olabilir. İnşaat aşamasında yeni binaların ve altyapının inşası, projenin ayak izinde geçici konaklama tesislerinin, atölyelerin ve yardımcı tesislerin inşası ile ilgilidir. Yabancı flora ve fauna türleri proje alanına farklı alanlardan gelen bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının girişi gibi kazara birçok farklı yolla girebilir. Bozulmuş ekosistemler, fırsatçı yabancı türlerin istilâsına özellikle hassastır. Birçok istilâcı yabancı türün yerel bitkilerden daha hızlı üreyip büyüyerek civardaki alanlara yayılması söz konusudur. Korunan ve hassas alanlar için dikkate alınan değerlendirme kriteri, aşağıdaki gibidir: korunan ve hassas alanlara müdahale. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmektedir. Güzergâh koridoru boyunca korunan ve hassas alanlar üzerindeki ihmal edilebilir seviyedeki etkiler illerin çoğunda görülmektedir. Düşük etki nin görüldüğü korunan ve hassas alanlar aşağıdaki gibidir: Ardahan o Allahuekber Dağları o Ardahan Ormanı o Cemal Tural Tabiat Parkı o Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası o Putka Gölü Kars o Allahuekber Dağları o Sarıkamış Milli Parkı o Sarıkamış Ormanları Erzurum o Allahuekber Dağları o Erzurum Bataklıkları Sulak Alanı o Sarıkamış Milli Parkı o Sarıkamış Ormanları Erzincan o Refahiye Ormanları Sivas o Balıklıkaya Sulak Alanı 8.2-33

o Bataklık Düzü 1 Sulak Alanı o Çetme Gölü Sulak Alanı o Çoraklık Gölü Sulak Alanı o Gölova Gölleri o Hafik Zara Tepeleri o Küçüktürük Yazısı Sulak Alanı o Mağara Gölü Tampon Bölgesi o Refahiye Ormanları o Tuzlu Gölü Sulak Alanı o Zogar Bataklıkları Sulak Alanı Ankara o Acıkır Stepleri Eskişehir o Acıkır Stepleri Balıkesir o Manyas Gölü Sulak Alanı Çanakkale o Saros Körfezi ÖÇK Sulak Alanı Edirne o Saros Körfezi ÖÇK Sulak Alanı İnşaat aşamasında korunan ve hassas alanlar üzerindeki en önemli etki ni ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler oluşturmaktadır. Orta seviyeli etkiler Ardahan (Putka-Gölbaşı Sulak Alanı) ve Sivas (Bataklık Düzü 2 Sulak Alanı) illerinde görülmektedir. Her iki alan da Türk mevzuatı uyarınca sulak alan olarak kabul edilmektedir ve proje alanı ile kesişmektedir. Özellikle, Putka-Gölbaşı Sulak Alanı Ardahan İl Çevre ve Orman Müdürlüğü tarafından koruma altına alınmıştır. Bölge için yapılmış herhangi bir detaylı çalışma bulunmamaktadır ancak alan birçok sucul bitki ile bataklık bitkisine; örneğin Equisetum fluviatile, Utricularia minor, Utricularia vulgaris, Elatine alsinastrum, Eleocharis acicularis, Limosella aquatica, Carex limosa, Carex rostrata, Hippuris vulgaris, Potamageton alpinus türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Yüksek etki ne sahip herhangi bir alan mevcut değildir. Bulgular ve öneriler Her ne kadar bileşen için yüksek etki mevcut değilse de ve orta seviyede etkiler yalnızca iki alanda mevcutsa da, projenin olası zararlı etkilerinin azaltılması amacıyla aşağıdaki önlemlerin inşaat faaliyetleri başlamadan önce dikkate alınması önerilmektedir: Sulak alanlar için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını ve sulak alan geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerine etkileri en aza indirgeyecek ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir. inşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. Sulak alan flora türleri üzerine olası etkiler, toz kontrol önlemlerinin alınması yoluyla azaltılmalıdır. uygun hallerde mevcut koridor ve yollar azami surette kullanılmalıdır. yaban hayatı unsurlarının fazlasıyla kullanılan çalışma alanlarına geçişini engellemek için geçici bariyer ve çitler kurulmalıdır. 8.2-34

İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında korunan alanlar üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları ile birlikte aşağıdaki gibidir: toz ve partikül emisyonu: 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m; atık su deşarjı: 1.000 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 de yer verilmektedir. Tablo 8.2.2-26. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül emisyonu Gaz kirleticilerini n emisyonu Atık su deşarjı Gürültü emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğini n azalması Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - - Demiryolu geçişi - - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - - Kompresör istasyonları D Y O Y Y Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - - D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - - - - Boru hattı - karasal - - - D O Etki değerlendirmesi Atmosferdeki toz emisyonları, çorak topraklardan veya araçların geçişi sebebiyle oluşan türbülans gibi rüzgâr etkisinden, partikül madde (PM) formunda, araçlardan ve elektrik üretim ekipmanı ile kamp sahalarındaki ofisler ve depolardaki ısıtma/soğutma sistemleri gibi sabit kaynaklardan çıkan egzozdan kaynaklanan gaz emisyonlarına bağlı olarak ortaya çıkabilir. 8.2-35

İşletme aşamasında projeden kaynaklı gaz kirleticilerinin emisyonu, daha çok kompresör istasyonlarından kaynaklanacaktır. Diğer emisyon kaynakları, ofislerdeki ısıtma ve soğutma ile depolardır. Korunan ve hassas alanlar üzerine etkiler, flora türleri üzerinde toz ve kirleticilerin birikmesine bağlı olarak ortaya çıkabilir. Hava emisyonları, yaban hayatının sağlığını doğrudan habitat üzerinde sebep olduğu değişim ve toprak ile vejetasyonun sindirilmesi yoluyla etkileyebilmektedir. Projeden kaynaklı atık su deşarjı, daha çok kompresör istasyonlarından gelen arıtılmış temiz su ve yüzey suyu şeklinde gerçekleşecektir. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere ve dolayısıyla tatlısu koruma ve hassas alanları üzerinde olası etkilere sebep olabilir. İşletme aşamasında gürültü YÜT lerdeki, özellikle de kompresör istasyonlarındaki (örn. kompresör birimleri, gaz soğutma sistemleri) faaliyetlere bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Gürültü, yaban hayatını, özellikle de kuşlar açısından habitat uygunluğunu etkilemek suretiyle korunan ve hassas alanlar üzerinde etkilere sebep olabilir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması toprak işlerine, kontaminasyona veya toprak erozyonun artmasına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Söz konusu etkilerin, toprağın gerekli işlevlerini yerine getirebilme kapasitesinde düşüşe sebep olarak toprak verimliliğinin azalması, doğal habitatların tükenmesi ve habitat parçalanması gibi etkiler sebebiyle korunan alanları etkilemesi muhtemeldir. Korunan ve hassas alanlar için dikkate alınan değerlendirme kriteri aşağıdaki gibidir: yüksek sayıda korunan ve hassas alan barındıran karasal/tatlısu habitatlarının azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmektedir. Etkinin önemi Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Güzergâh koridoru boyunca korunan ve hassas alanlar üzerindeki ihmal edilebilir seviyedeki etkiler, illerin çoğunda görülmektedir. Düşük, orta ve yüksek seviyede etki beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda belirtilen alanlarda bileşen üzerindeki ihmal edilebilir seviyede etkiler dikkate alınarak, Çevre ve Sosyal Yönetim Planı kapsamında öngörülen standart etki azaltıcı önlemlere ilave herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Proje analizine göre, işletme aşamasında korunan alanlar üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları ile birlikte aşağıdaki gibidir: toz ve partikül emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: 1.000 m; 8.2-36

gürültü emisyonu: 1.000 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylar ise Ek 4.5 de sunulmuştur. Tablo 8.2.2-27. Etki faktörlerinin korunan ve hassas alanlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçişi - açık kazı Yol geçişi - kazısız Demiryolu geçişi Kanal geçişi - açık kazı Kanal geçişi - kazısız Nehir geçişi - açık kazı Nehir geçişi kazısız YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları Toz ve partikül emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi - - - - - - - - - - - - - - D D - D D - D D D - D D - D D D - D D - D D D - D D - D D D - D D - D D D - D D - O D D - D D - O D D - D D - D O O D O O O O Kamp sahaları - - - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döşenmesi Geçici ulaşım yolları Kalıcı ulaşım yolları Etki değerlendirmesi O D - D D D O - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - O D - - O D O Atmosferdeki toz emisyonları, çorak topraklardan veya araçların geçişi sebebiyle oluşan türbülans gibi rüzgâr etkisinden, partikül madde formunda, araçlardan ve elektrik üretim ekipmanı ile kamp sahalarındaki ofisler ve depolardaki ısıtma/soğutma sistemleri gibi sabit kaynaklardan çıkan egzozdan kaynaklanan gaz emisyonlarına bağlı olarak ortaya çıkabilir. Korunan ve hassas alanlar üzerine etkilerin lokal ve inşaat sahalarının çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Bu değerlendirmede dikkate alınan gaz kirleticileri, hidrokarbon yakılmasının yan ürünü olan NO x ve CO gazlarıdır. Korunan ve hassas alanlar üzerine etkiler, flora türleri üzerinde toz ve kirleticilerin birikmesine bağlı olarak ortaya çıkabilir. Hava emisyonları, yaban hayatının sağlığını, habitat üzerinde sebep olduğu değişim ve toprak ile vejetasyonun sindirilmesi yoluyla doğrudan etkileyebilmektedir. 8.2-37

Tatlısu ihtiyacı daha ziyade projenin işletmeye kapatma aşamasında kompresör istasyonlarında gerçekleştirilecek sökme işlemlerinden kaynaklanacaktır. Söz konusu su ihtiyacının mevcut kaynaklardan sağlanmasının doğurduğu sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerinedir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, korunan ve hassas alanlar içerisinde bulunan tatlısu ekosistemlerinin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. İşletmeye kapatma aşamasında projeden kaynaklı deşarj edilen atık suyu, daha çok arıtılmış temiz su, yerüstü tesislerinin söküldüğü alanlardaki yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan su oluşturmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere neden olabilir. Gürültünün ana kaynağı, işletmeye kapatma faaliyetleri sırasında kullanılan ekipman ve araçlar ile yıkım malzemelerinin (örn. ekskavatör, hidrolik çekiçli ekskavatör, vinç, kamyon) taşınması olacaktır. Gürültü, yaban hayatını, özellikle de kuşlar açısından habitat uygunluğunu etkilemek suretiyle korunan ve hassas alanlar üzerinde etkilere sebep olabilir. Saha restorasyonu, tüm yerüstü ekipman ve yapılarını içeren YÜT lerin sökülmesini takiben gerçekleştirilecek olan üst toprak kalitesi/elverişliliğinin yeniden kazandırılması ile ilgilidir. Söz konusu çalışmalar, toprak erozyonu ile yabancı türlerin yayılmasını azaltmak suretiyle doğal bir yeniden kolonileşme sürecini başlatabilir, korunan ve hassas alanlar üzerinde olumlu etkilere sebep olabilir. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına, farklı alanlardan gelen toprakla birlikte bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının girişi gibi kazara birçok farklı yolla girebilir. Bozulmuş ekosistemler, fırsatçı yabancı türlerin istilâsına özellikle açıktır. Birçok istilâcı yabancı türün yerel bitkilerden daha hızlı üreyip büyüyerek civardaki alanlara yayılması söz konusudur. Korunan ve hassas alanlar için dikkate alınan değerlendirme kriteri aşağıdaki gibidir: yüksek sayıda korunan ve hassas alan barındıran karasal/tatlısu habitatlarının azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmektedir. Etkinin önemi Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Güzergâh koridoru boyunca korunan ve hassas alanlar üzerindeki ihmal edilebilir seviyedeki etkiler illerin çoğunda görülmektedir. Düşük, orta ve yüksek seviyede etki beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda belirtilen alanlarda bileşen üzerindeki ihmal edilebilir seviyede etkiler dikkate alınarak, Çevre ve Sosyal Yönetim Planı kapsamında öngörülen standart etki azaltıcı önlemlere ilave herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ile ilgili taahhütler, Ek 4.7 de sunulmuştur. 8.2-38

8.2.3. Karasal Vejetasyon Bu bölümde, TANAP Sistemi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin karasal vejetasyon üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin karasal flora üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal flora türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi, Bölüm 7 de sunulan karasal flora mevcut durum verileri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, aşağıdaki parametreye göre tanımlanmaktadır: seçilen karasal flora türleri için uygun EUNIS III. seviye habitatları. Duyarlılık analizi, mevcut durum çalışması sırasında toplanan ve Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile IFC 2012 gereklilikleri uyarınca belirlenen ve incelenen, aşağıdaki tabloda sunulan SCC/hedef türler listesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Tek başına değerlendirilmek üzere seçilen türler için kullanılan kriterler şunlardır: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan türler; sınırlı alanda dağılım gösteren türler, aynı zamanda endemik olarak adlandırılan türler; literatür verilerine veya yerel uzman görüşüne göre küresel dağılımının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler. Mevcut durum verilerine göre, proje güzergâhında 87 potansiyel hedef tür belirlenmiştir. Seçilen türlerin tamamı endemik ve sınır alanda dağılım gösteren türlerdir. Bu türlerden 14 tanesi kritik (CR), 35 tanesi tehlikede (EN) ve diğerleri duyarlı (VU) olarak değerlendirilmektedir. Tespit edilen 87 hedef türün 62 tanesi, saha çalışmaları sırasında proje güzergâhında gözlemlenmiş olan türlerdir. Bulunan türlerden bir tanesi; Verbascum sp. nov. (CR) bilim dünyası için yeni bir kayıttır. Seçilen diğer hedef türlerin, literatür çalışması ve yerel uzman görüşü doğrultusunda, alanda mevcut olabilecekleri düşünülmektedir. Tespit edilen türler daha sonra Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı ndaki (TBKK) tehlike kategorilerine ve tercih ettikleri habitatlara göre toplam 6 gruba ayrılmışlardır: Grup 1: 24 adet duyarlı (VU) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait türü içermektedir. Grup 2: 14 adet duyarlı (VU) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait olmayan türü içermektedir. Grup 3: 29 adet tehlikede (EN) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait türü içermektedir. Grup 4: 5 adet tehlikede (EN) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait olmayan türü içermektedir. Grup 5: 11 adet kritik (CR) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait türü içermektedir. 8.2-39

Grup 6: 4 adet kritik (CR) ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatına ait olmayan türü içermektedir. Tablo 8.2.3.-1. SCC/Hedef tür listesi Gruplara ayrılmış olan karasal flora türleri GRUP BİLİMSEL ADI TBKK ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEM 1 Achillea gypsicola VU R Gözlem 1 Achillea sintenisii VU R Gözlem 1 Achillea sipikorensis VU R Gözlem 1 Alyssum thymops VU R Gözlem 1 Asperula capitellata VU R Gözlem 1 Astragalus kochakii VU R Gözlem 1 Centaurea sivasica VU R Gözlem 1 Cephalaria sparsipilosa VU R Gözlem 1 Cousinia halysensis VU R Gözlem 1 Cousinia sivasica VU R Gözlem 1 Cyathobasis fruticulosa VU R Gözlem 1 Gypsophila aucheri VU R Gözlem 1 Isatis glauca subsp. sivasica VU R Gözlem 1 Lepidium caespitosum VU R Gözlem 1 Onobrychis paucijuga VU R Gözlem 1 Onosma sintenisii VU R Gözlem 1 Salvia aytachii VU R Gözlem 1 Scorzonera aucherana VU R Gözlem 1 Scrophularia lepidota VU R Gözlem 1 Scrophularia libanotica subsp. libanotica var. sivasica VU R Gözlem 1 Tanacetum albipannosum VU R Gözlem 1 Tanacetum densum subsp. sivasicum VU R Gözlem 1 Thesium stelleroides VU R Gözlem 1 Thymus cappadocicus var. pruinosus VU R Gözlem 2 Astragalus densifolius subsp. ayashensis VU R Gözlem 2 Centaurea hedgei VU R Gözlem 2 Cochlearia sintenisii VU R Gözlem 2 Lathyrus karsianus VU R Gözlem 2 Onosma briquetii VU R Gözlem 2 Paracaryum lithospermifolium var. erectum VU R Gözlem 2 Reseda armena var. armena VU R Gözlem 2 Salvia huberi VU R Gözlem 2 Salvia tchihatcheffii VU R Gözlem 2 Thymus leucostomus VU R Gözlem 2 Eryngium wanaturi VU R Gözlem 2 Centaurea macrocephala VU R Gözlem 2 Tanacetum coccineum ssp. chamaemelifolium VU R Gözlem 2 Lilium kesselringianum VU R Gözlem 8.2-40

GRUP BİLİMSEL ADI TBKK ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEM 3 Achillea ketenoglui EN R Gözlem 3 Aethionema lepidioides EN R Potansiyel 3 Aethionema sintenisii EN R Potansiyel 3 Allium pseudoalbidum EN R Potansiyel 3 Alyssum niveum EN R Gözlem 3 Astragalus demirizii EN R Gözlem 3 Astragalus physodes subsp. acikirensis EN R Gözlem 3 Astragalus ulaschensis EN R Potansiyel 3 Astragalus zaraensis EN R Gözlem 3 Bellevalia crassa EN R Gözlem 3 Centaurea tchihatcheffii EN R Potansiyel 3 Chrysocamela noeana EN R Gözlem 3 Cirsium eliasianum EN R Gözlem 3 Corydalis wendelboi subsp. congesta EN R Potansiyel 3 Cousinia bicolor EN R Potansiyel 3 Elymus sosnowskyi EN R Potansiyel 3 Hypericum pumilio EN R Potansiyel 3 Hypericum sorgerae EN R Potansiyel 3 Minuartia corymbulosa var. gypsophiloides EN R Gözlem 3 Onobrychis stenostachya subsp. krausei EN R Gözlem 3 Onosma sorgerae var. sorgarae EN R Potansiyel 3 Physoptychis haussknechtii EN R Potansiyel 3 Ranunculus vermirrhizus EN R Potansiyel 3 Reseda armena var. scabridula EN R Potansiyel 3 Scabiosa hololeuca EN R Gözlem 3 Sideritis gulendamiae EN R Potansiyel 3 Thymus canoviridis EN R Gözlem 3 Tripleurospermum corymbosum EN R Potansiyel 3 Verbascum trichostylum EN R Potansiyel 4 Astragalus eliasianus EN R Gözlem 4 Delphinium iris EN R Potansiyel 4 Erodium sibthorpianum subsp. sibthorpianum EN R Gözlem 4 Ferulago silaifolia EN R Potansiyel 4 Isatis undulata EN R Gözlem 5 Anthemis calcarea var. discoidea CR R Potansiyel 5 Anthemis kotschyana var. gypsicola CR R Potansiyel 5 Astragalus aytatchii CR R Gözlem 5 Barbarea auriculata var. paludosa CR R Potansiyel 5 Centaurea nivea CR R Potansiyel 5 Centaurea taochia CR R Potansiyel 5 Cephalaria aytachii CR R Gözlem 8.2-41

GRUP BİLİMSEL ADI TBKK ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEM 5 Gypsophila heteropoda subsp. minutiflora CR R Gözlem 5 Gypsophila osmangaziensis CR R Gözlem 5 Scrophularia gypsicola CR R Potansiyel 5 Scutellaria yildirimli CR R Gözlem 6 Alyssum dudleyi CR R Gözlem 6 Dianthus goekayi CR R Gözlem 6 Hieracium sarykamyschense CR R Gözlem 6 Verbascum sp. nov. CR R Gözlem Hedef tür olarak tespit edilen 87 türün tamamı için potansiyel dağılım alanları ve habitat uygunlukları belirlenmiştir. Habitat uygunluğu; her bir türün EUNIS III. seviye habitat kategorilerine uygunluğu için bir uygunluk (yüksek, orta, düşük) belirlenmesi ve değerlendirmeye alınan her bir tür için habitat uygunluk haritaları yapılarak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) ortaya konmuştur. Daha sonra hedef türler, tehlike kategorilerine ve tercih ettikleri habitatlara göre gruplara ayrılmıştır. Her bir grup için habitat uygunluğu, o gruptaki türlerin habitat uygunluklarının toplamı olarak hesaplanmıştır. Belli bir habitat içerisindeki bir grupta yer alan her bir türe verilen uygunluk değerlerinin toplamı, söz konusu karasal flora türünün bireysel ekolojik ve habitat tercihlerine göre belirlenen duyarlılığını temsil etmektedir. Duyarlılık tanımını gerek hedef tür sayısını, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak, toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Tablo 8.2.3-2. Duyarlılık Karasal flora Duyarlılık unsuru: Seçilen karasal flora türleri SCC A, SCC B, SCC n varlığı (Grup 1, Grup 2, Grup n) Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3) Mevcut durum verilerinin detayları Bölüm 7 de sunulmaktadır. Duyarlılık analizi sonuçlarına ise aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir. Tabloda, yukarıda belirtilen metodolojiye göre, farklı illerde her bir duyarlılık için il sınırları dâhilinde doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek ve proje unsurlarının 500 m çevresindeki YÇA içerisinde kalacak şekilde belirlenen alanların büyüklüğü (hektar olarak) belirtilmektedir. 8.2-42

Tablo 8.2.3-3. Duyarlılık analizi Karasal flora Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Karasal flora SCC/hedef tür - Grup 1 Karasal flora SCC/ hedef tür - Grup 2 Karasal flora SCC/ hedef tür - Grup 3 Karasal flora SCC/ hedef tür - Grup 4 Karasal flora SCC/ hedef tür - Grup 5 Karasal flora SCC/ hedef tür - Grup 6 yüksek 0 628 1.413 6.128 190 978 0 4.573 1.123 386 827 877 1.244 0 0 0 0 0 0 0 orta 0 2 133 12 14 0,4 0 0 0 8 1 7 11 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 90 96 0 0 1 0 0 44 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 yüksek 4,29 2.362 1.828 6.312 196 1.239 0 1.416 1.099 385 817 838 1.776 239 551 531 0 0 0 0 orta 57 245 28 513 9 4 0 1.064 88 16 8 0 0 93 333 128 0 0 0 0 düşük 0 404 10 0 0 0 0 164 62 9 24 44 2 94 395 8 0 0 0 0 yüksek 0 2.771 1.481 5.558 190 978 0 3.125 0 0 0 875 659 0 0 0 0 0 0 0 orta 0 0 161 204 13 1 0 1.011 0 0 0 0,2 12 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 0 0 0 1 0 0 72 0 0 0 0 16 175 270 477 0 23 0 0 yüksek 19 238 0 2.653 0 1.035 0 851 0 0 0 0 0 101 390 0 0 0 0 0 orta 1.079 0 0 350 0 176 0 1.168 0 0 0 0 0 7 16 100 0 0 0 0 düşük 0 1,42 0 594 0 3 0 414 0 0 0 0 0 192 407 2.462 0 0 0 0 yüksek 0 0 486 5.552 0 0 0 1.658 0 0 0 100 1.356 0 0 0 0 0 0 0 orta 0 0 177 210 0 0 0 721 0 0 0 14 36 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 0 0 0 0 0 0 10 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 yüksek 0 238 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 330 1.235 0 0 0 0 orta 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 187 85 0 0 0 0 düşük 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 17 421 0 0 0 0 8.2-43

Duyarlılık unsuru SCC Grup 1 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 18.367 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 21 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Anadolu jipsli stebi (E1.00); Marnlı step (E1.01); Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); Kıtasal karasal tuzlu stepler (E6.2); Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar (F2.2); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar (E2.1); Serpantin step (E1.2B); Son buzul faaliyetlerinden kaynaklanmayan mineralli yüzeylerdeki seyrek ya da vejetasyonsuz habitatlar (H5.3); Ağaçlık step (X18). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 189 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Pazar bahçelerinin ve bahçelerin karışık alanları (I1.2); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 230 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,3 ü). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık unsuru SCC Grup 2 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.3-3 de sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 23.876 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 26 sı). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Pinus brutia ormanı (G3.75); Pinus nigra ormanı (G3.5); Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Anadolu jipsli stebi (E1.00); Marnlı step (E1.01); Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar (F2.2); 8.2-44

Yüksek derecede yapay konifer plantasyonu (G3.F); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Akdeniz riparyan ormanları (G1.3); Mezo ve ötrofik Quercus, Carpinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan ormanlık (G1.A); Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları (G1.9); Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları (G1.1); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7); Ağaçlık step (X18). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 2.586 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 3 ü). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Pinus nigra ormanı (G3.5); Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Anadolu jipsli stebi (E1.00); Cupressaceae veya Taxaceae hâkim iğne yapraklı ormanlık (G3.9); Kıtasal karasal tuzlu stepler (E6.2); Yüksek derecede yapay geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (G1.C); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Akdeniz riparyan ormanları (G1.3); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar (E2.1); Serpantin step (E1.2B); Termofil yaprak döken ormanlık(g1.7); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 12,15 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); Yüksek dereceli suni geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (G1.C); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Akdeniz riparyan ormanları (G1.3); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar (E2.1); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7); Ağaçlık step (X18). 8.2-45

Duyarlılık unsuru SCC Grup 3 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.3-3 de sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 15.637 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 17 si). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Anadolu jipsli stebi (E1.00); Marnlı step (E1.01); Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); Kıtasal karasal tuzlu stepler (E6.2); Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar (F2.2); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar (E2.1); Serpantin step (E1.2B); Ağaçlık step (X18). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 1.402 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Kalıcı mezotrofik otlaklar ve hasat sonrası otlatılan çayırlıklar (E2.1); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 1.034 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step çayırlık (E1.22); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık unsuru SCC Grup 4 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.3-3 de sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 5.297 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 6 sı). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Akdeniz riparyan ormanları(g1.3); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 2.896 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 3 ü). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Anadolu jipsli stebi (E1.00); Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); 8.2-46

Akdeniz riparyan ormanları(g1.3); Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları (G1.9); Serpantin step (E1.2B); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 5.492 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 6 sı). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Pinus brutia ormanı (G3.75); Pinus nigra ormanı (G3.5); Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4); Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar (F2.2); Yüksek derecede yapay geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (G1.C); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık unsuru SCC Grup 5 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.3-3 de sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 9.152 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 10 u). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Anadolu jipsli stebi (E1.00); Marnlı step (E1.01); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Serpantin step (E1.2B); Ağaçlık step (X18). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 1.157 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Kıtasal karasal tuzlu stepler (E6.2); İran-Anadolu stebi (E1.2E); Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4); Ağaçlık step (X18). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 11 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,01 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Step bölgesindeki çayırlıklar (E2.5); Ağaçlık step (X18). 8.2-47

Duyarlılık unsuru SCC Grup 6 için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.3-3 de sunulan verilere göre, duyarlılık nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.804 hektardır (YÇA kapsamında haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Pinus brutia ormanı (G3.75); Pinus nigra ormanı (G3.5); Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı (G3.4); Cupressaceae veya Taxaceae hâkim iğne yapraklı ormanlık (G3.9); Akdeniz riparyan ormanları (G1.3); Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B). Duyarlılığın orta seviyede olduğu alanlar 272 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,3 ü). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Akdeniz riparyan ormanları(g1.3); Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B). Duyarlılık nin düşük olduğu alanlar 438 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,5 i). Farklı il sınırlarında bulunan bu alanlar, şu şekildedir: Akdeniz riparyan ormanları (G1.3); Termofil yaprak döken ormanlık (G1.7). İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında karasal flora üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Etki faktörlerinin inşaat aşamasında çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-48

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi / elverişliliğinin azalması Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Tablo 8.2.3-4. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D - O O Yol geçişi - kazısız D D D O - O D Demiryolu geçişi D D D O - O O Kanal geçişi - açık kazı Kanal geçişi - kazısız Nehir geçişi - açık kazı Nehir geçişi kazısız YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O O O D - O O D D D D - O D O O O D - Y O D D D D - O D O O O O - Y O O O D Y Y Y O Kamp sahaları Y Y - O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O Boru stok sahaları O O - O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - - - D Geçici ulaşım yolları O D D D - O D Kalıcı ulaşım yolları O D D D - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetlerinin karasal flora üzerindeki etkileri, daha çok inşaat öncesi dönemde saha hazırlık aşamasında doğal vejetasyonun sıyrılmasından kaynaklı olarak ortaya çıkacaktır. Boru hattı inşaat koridorunda ağaçlar kesilip yere devrilmek suretiyle, çalılık ve otlar ise kazıma yoluyla alandan sökülecektir. Toz emisyonları daha çok kazı nakliyesi ve toprağın depolanması ile asfaltsız yollardaki araç trafiğinden kaynaklanacaktır. Karasal flora üzerine etkilerin lokal ve inşaat sahalarının yakın çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Gaz kirleticilerinin emisyonları, özellikle NO x ve CO, daha çok araç ve makine egzozları ile elektrik jeneratörleri gibi sabit kaynaklarda oluşan emisyonlara bağlı olarak ortaya çıkacaktır. Flora üzerine etkiler, kirleticilerin flora türleri üzerinde birikmeleri şeklinde ortaya çıkmaktadır. Kazı ve dip tarama faaliyetleri ile ilgili alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gerekliliklerinin sonucu olarak, yerel morfolojik değişimler ortaya çıkmaktadır. Bu durum, karasal florayı lokal mikrohabitatların değişmesi (örn. hidrolojik ve hidrojeolojik koşullar) suretiyle dolaylı olarak etkilemektedir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması daha çok toprak işleri, ağır ekipmanın kompaksiyonu, makinelerde/araçlarda kullanılan yakıt/yağların kazayla dökülmesine veya atık suyun uygunsuz şekilde deşarjına bağlı 8.2-49

olarak toprağın doğrudan kontaminasyonu ve toprak erozyonun (örn. bitki örtüsünün azalmasının bir sonucu olarak) artması sonucunda, Bölüm 8.1.2 de belirtildiği şekilde ortaya çıkmaktadır. Yeni binaların ve altyapının inşası; inşaat aşamasında geçici konaklama tesislerinin, atölyelerin ve yardımcı tesislerin inşası gibi fiziksel ayak izi ile ilgili olacaktır. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının farklı alanlardan gelen toprağa karışması veya inşaat malzemesi için kullanılan araçlara ve makinelere tutunması sayılabilir. Özellikle bozulmuş ekosistemler, fırsatçı yabancı türlerin istilâsına hassastır. Birçok istilâcı yabancı tür, yerli türlerden daha hızlı büyümekte ve üremektedir. Böylelikle bu türler, yöreye özgü türlerin yerini alarak koloni oluşturdukları alanın kompozisyonunu bütünüyle değiştirirler. Karasal flora için dikkate alınan etki değerlendirmesi unsuru şu şekildedir: seçilen karasal flora türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi; etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal flora üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1 Tablo 8.2.3-5. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 1 686 34 - Erzurum 39 1.529 74 - Erzincan 32 6.092 17 - Bayburt 3 200 0,2 - Gümüşhane 1 840 137 - Sivas 96 4.301 175 - Yozgat 55 1.037 75 - Kırşehir 8 369 17 - Kırıkkale 8 810 9 - Ankara 82 751 50 - Eskişehir 18 1.112 126 - Grup 1 içerisinde 24 adet duyarlı (VU) tür ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatları bulunmaktadır. Bu grup üzerine etkiler Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara ve Eskişehir illerinde beklenmektedir. 8.2-50

Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü, 344 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,4 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 1 hektar (Kars) ile 96 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Grup 1 deki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 17.729 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 20 si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 200 hektar (Bayburt) ile 4.301 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanların büyüklüğü 714 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,8 i). Etkinin orta seviyede olduğu alanların büyüklükleri 0,2 hektar (Bayburt) ile 175 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. İnşaat aşamasında, bu grup için yüksek etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2 Tablo 8.2.3-6. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan 13 3.722 608 3 Kars 266 2.664 80 - Erzurum 10 1.642 214 - Erzincan 79 6.689 58 - Bayburt 3 201 0,2 - Gümüşhane 7 1.047 190 - Sivas 205 2.322 117 - Yozgat 62 1.109 78 - Kırşehir 22 371 16 - Kırıkkale 33 808 9 - Ankara 83 755 45 - Eskişehir 29 1.601 148 - Bilecik 76 348 2 - Kütahya 147 1,050 81 1 Bursa 20 637 11 - Grup 2 içerisinde 14 adet duyarlı (VU) tür yer almakta ve step/çayır ağırlıklı olmayan habitatlar bulunmaktadır. Giresun, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde Grup 2 karasal flora türleri üzerine herhangi bir etki beklenmemektedir. Diğer tüm illerde, ihmal edilebilir seviyede etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 1.052 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 3 hektar (Bayburt) ile 266 hektar (Kars) arasında değişmektedir. 8.2-51

Grup 2 deki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 24.966 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 27 si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 201 hektar (Bayburt) ile 6.689 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanların büyüklüğü 1.656 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Etkinin orta seviyede olduğu alanların büyüklükleri 0,2 hektar (Bayburt) ile 608 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Yüksek etki yalnızca Ardahan ve Kütahya illerinde ve toplam 4,8 hektarlık bir alanda beklenmektedir (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,005 i). Yüksek seviyede etki alanlarına ilişkin detaylar, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Buna göre, etki faktörlerinin bir ya da daha fazla proje bileşenin varlığına bağlı olan büyüklük değerleri, nihai etki yoğunluğunu nasıl etkilediklerinin göstergesidir. Etki yoğunluk değeri arttıkça, en yüksek etki faktörü değerine sahip proje bileşenlerinin sayısı artmaktadır. Tablo 8.2.3-7. Ardahan ve Kütahya - Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık G1.1 Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları (Ardahan) içerisinde KP 12+900 - KP 13+100 arası Y E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (Ardahan) içerisinde KP 43+200 KP 43+400 arası Y G1.3 Akdeniz riparyan ormanları (Kütahya) içerisinde KP 1450+800 - KP 1451+000 arası Y Toz ve partikül madde emisyonu O O O Gaz kirleticilerinin emisyonu O O O Yerel morfolojik değişimler Y O Y Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması D D D Yeni binaların ve altyapının inşası D D O Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Y Y Y Yabancı türlerin girişi Y O Y Etki nin yüksek olduğu habitatlar; Ardahan ve Kütahya illerindeki riparyan orman habitatı ile sulak alan çayır habitatlarıdır. Bu alanların her ikisi de, bu hedef tür grubu için yüksek duyarlılık ne sahiptir. Riparyan ve sulak alan habitatları; genellikle yüksek biyoçeşitlilik düzeyine sahip, birçok endemik ve nadir tür açısından çeşitli ekolojik nişler barındıran geçiş alanlarıdır. Ardahan daki G1.1 habitatı üzerine olası etkiye sahip proje bileşenleri (Şekil 8.2.3-1, Şekil 8.2.3-2); karasal boru hattı, açık kazı yol geçişi, açık kazı nehir geçişi ve YYSK içindeki boru hattı olarak sıralanabilir. E4.4 habitatını etkilemesi muhtemel proje bileşenleri ise, açık kazı nehir geçişi ile YYSK içindeki boru hattıdır. Ayrıca, bu olası kritik habitattan sırasıyla yaklaşık 20 ve 50 m uzaklıkta bir kompresör istasyonu ile açık kazı yol geçişi yapılması planlanmaktadır. Kütahya da ise, yüksek etki alanı üzerine olası etkiye sahip proje bileşenleri karasal boru hattı, açık kazı yol geçişi ve açık kazı nehir geçişi olarak belirlenmiştir. 8.2-52

Bu alanlarda, inşaat aşamasında proje bileşenlerinden kaynaklı başlıca etkiler; doğal bitki örtüsünün kaldırılması, gaz kirleticilerinin emisyonları, toz ve partikül madde emisyonu ile yabancı türlerin girişi olarak sıralanabilir. Diğer etkiler ise yerel morfolojik değişimler, üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması ve yeni binaların/yapıların inşasıdır. Yüksek etkinin görüldüğü habitatlar Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları (G1.1) olarak belirlenmiştir. Alan, kuru bir çayı takip eden dar bir habitat şeridini takip etmektedir. Alanın etrafında Mezo ve ötrofik Quercus, Carpinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan ormanlık (G1.A) ve Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4) olarak haritalandırılmış olan diğer doğal habitat parçaları da mevcuttur. Bu yüksek etki ne sahip alanda bulunması muhtemel hedef türler Centaurea hedgei, Centaurea macrocephala, Lilium kesselringianum ve Reseda armena var. armena türleridir. Centaurea hedgei ve Lilium kesselringianum türlerinin G1.1 habitat uygunluğu, orta seviyededir. Bu türler, kuru alanlara özgü türlerdir ve saha çalışmaları sırasında YÇA içerisinde G1.9 habitatında (Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları) bulunmuştur. Ancak tür, bu habitat içindeki uygun mikrohabitatların dışında dağılım göstermemektedir. Reseda armena var. armena türü de proje YÇA sı içerisinde, aynı habitatta bulunmuştur. Dolayısıyla G1.1 habitatı, bu tür için yüksek uygunluğa sahip olarak kabul edilmiştir. Centaurea macrocephala türünün bu habitat için uygunluk, alanın türün dağılım alanında bulunması nedeniyle düşüktür. Ancak bu türün tipik habitatı, E2.1 habitatıdır (Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar). 8.2-53

Gösterim Kilometre Noktası İl Proje Bileşeni Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların varlığı Etki İnşaat aşaması İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.3-1. Flora SCC/hedef tür Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki - G1.1 Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları (Ardahan) içerisinde KP 12+900 - KP 13+100 arası Ardahan da yüksek etki ne sahip olması muhtemel diğer habitat, geçici bir dere boyunca görülen Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4) habitatıdır. Bu alan dereyi takip ederek, iki farklı kola ayrılan 2 hektarlık bir şerit halinde uzanmaktadır. Tek tip ekinlerden oluşan bir alandaki çayırlarla çevrilidir. Harita ölçeğine bağlı olarak E3.4 habitatı, aynı zamanda geçici dere yatağını da içermektedir. E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar habitatı, su kütleleri çevresinde bulunan bir sulak alan habitatı olarak değerlendirilebilir. Bu habitatlar oldukça verimli olmaları sebebiyle daha çok otlatma ve tarım tehdidi ile karşı karşıyadır. Bu alanda bulunması muhtemel hedef türler Centaurea hedgei, Lathyrus karsianus, Tanacetum coccineum ssp. chamaemelifolium ve Centaurea macrocephala türleridir. Habitat, söz konusu hedef türlerin hiçbiri için tipik değildir. Dolayısıyla, uygunluk düşük olarak kabul edilmiştir. Ancak, mikrohabitat koşullarının mevcut olması halinde, türlerin burada bulunması söz konusu olabilir. 8.2-54

Saha çalışmaları sırasında Centaurea macrocephala türü E2.1 habitatında (Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar) bulunmuştur. Centaurea hedgei türü ise G1.9 habitatında (Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları) gözlemlenmiştir. Lathyrus karsianus ve Tanacetum coccineum ssp. chamaemelifolium türleri için tipik habitat Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık (E4.4) habitatıdır. Gösterim Kilometre Noktası İl Proje Bileşeni Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların varlığı Etki İnşaat aşaması İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.3-2. Flora SCC/hedef tür - Grup 2 - İnşaat aşaması Yüksek etki - E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (Ardahan) içerisinde KP 43+200 KP 43+400 arası Kütahya daki yüksek etki alanı (Şekil 8.2.3-3) Akdeniz riparyan ormanları (G1.3) habitatıdır ve bir su kaynağı boyunda yer almaktadır. Bu alanda bulunması muhtemel hedef türlerden Astragalus densifolius subsp. ayashensis türünün habitat uygunluğu orta seviyede, Onosma briquetii (VU) türünün ise düşük seviyededir. Söz konusu dar habitat şeridinin etrafı Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B) olarak tanımlanan doğal habitat parçaları ile çevrilidir. Her iki hedef tür de, söz konusu habitata özgü türler değildirler. Ancak belli mikrohabitat koşullarının mevcut olması halinde, burada bulunabilmektedirler. Araştırma 8.2-55

sırasında Astragalus densifolius subsp. ayashensis türü G1.7 habitatında (Termofil yaprak döken ormanlık) gözlemlenmiştir. Literatüre göre bu tür, genellikle karışık ağaçlık açıklıklarında ve 1.200-2.400 m arasındaki zengin dağ stebi birliklerinde bulunmaktadır (TUBIVES internet sitesi). Onosma briquetii için tipik habitat ise G1.3 habitat şeridini çevreleyen Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanlığı (G4.B) habitatıdır. Ancak geçiş habitatlarında bulunması da muhtemeldir. Gösterim Kilometre Noktası İl Proje Bileşeni Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların varlığı Etki İnşaat aşaması İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.3-3. Flora SCC/hedef tür - Grup 2- İnşaat aşaması Yüksek etki - G1.3 Akdeniz riparyan ormanları (Kütahya) içerisinde KP 1450+800 - KP 1451+000 arası 8.2-56

Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3 Tablo 8.2.3-8. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 9 2.672 90 - Erzurum 7 1.571 64 - Erzincan 35 5.710 16 - Bayburt 3 200 0.2 - Gümüşhane 1 841 137 - Sivas 201 3.909 98 - Ankara 79 747 50 - Eskişehir 30 569 89 - Bilecik 85 90 - - Kütahya 53 216 - - Bursa 166 311 - - Çanakkale 1 21 - - Grup 3 içerisinde 29 adet tehlikede (EN) tür ve ağırlıklı olarak step/çayır habitatları bulunmaktadır. Bu grup üzerine etkiler; Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa ve Çanakkale illerinde beklenmektedir. İhmal edilebilir seviyedeki etkiler, tüm illerde görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 670 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 1 hektardan az (Gümüşhane) ile 201 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Grup 3 teki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 16.858 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 18 i). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 21 hektar (Çanakkale) ile 5.710 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanlar Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde mevcuttur. Bu alanların büyüklüğü 544 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,6 sı). Etkinin orta seviyede olduğu alanların büyüklükleri 1 hektar (Bilecik) ile 137 hektar (Gümüşhane) arasında değişmektedir. İnşaat aşamasında, bu karasal hedef flora tür grubu için yüksek etki beklenmemektedir. 8.2-57

Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4 Tablo 8.2.3-9. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan 10 1.088 - - Kars 842 777 39 - Erzincan 151 3,421 25 - Gümüşhane 27 1.015 172 - Sivas 82 2.326 25 - Bilecik 110 190 1 - Kütahya 76 674 64 - Bursa 772 1.788 2 - Grup 4 içerisinde 5 adet tehlikede (EN) tür ve step/çayır ağırlıklı olmayan habitatlar bulunmaktadır. Bu grup üzerine etkiler Ardahan, Kars, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Bilecik, Kütahya ve Bursa illerinde beklenmektedir. İhmal edilebilir seviyedeki etkiler, tüm illerde görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 2.068 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 10 hektar (Ardahan) ile 842 hektar (Kars) arasında değişmektedir. Grup 4 teki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 11.279 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 12 si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 190 hektar (Bilecik) ile 3.421 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanlar Kars, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Bilecik, Kütahya ve Bursa illerinde mevcuttur. Bu alanların büyüklüğü 328 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,4 ü). Etkinin orta seviyede olduğu alanların büyüklükleri 1 hektar (Bilecik) ile 172 hektar (Gümüşhane) arasında değişmektedir. İnşaat aşamasında bu karasal flora hedef tür grubu için yüksek etki beklenmemektedir. 8.2-58

Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5 Tablo 8.2.3-10. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Erzurum 2 662 - - Erzincan 62 5.683 17 - Sivas 64 2.293 32 - Ankara 5 104 7 - Eskişehir 28 1.244 120 - Grup 5 içerisinde 11 adet kritik (CR) tür ve ağırlıklı olarak step/çayır olmayan habitatları bulunmaktadır. Bu grup üzerine etkiler Erzurum, Erzincan, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde beklenmektedir. İhmal edilebilir seviyedeki etkiler Erzurum, Erzincan, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 160 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 2 hektar (Erzurum) ile 64 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Grup 5 teki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 9.985 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 11 i). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 104 hektar (Ankara) ile 5.683 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanlar Erzincan, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde mevcuttur. Bu alanların büyüklüğü 175 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). İnşaat aşamasında bu karasal flora hedef tür grubu için yüksek etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6 Tablo 8.2.3-11. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6 İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 18 182 39 - Kütahya 17 517 - - Bursa 155 1.565 22 - Grup 6 içerisinde 4 adet kritik (CR) tür ve step/çayır ağırlıklı olmayan habitatlar bulunmaktadır. Bu grup üzerine etkiler Kars, Kütahya ve Bursa illerinde beklenmektedir. 8.2-59

İhmal edilebilir seviyedeki etkiler de Kars, Kütahya ve Bursa illerinde görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 189 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 17 hektar (Kütahya) ile 155 hektar (Bursa) arasında değişmektedir. Grup 6 daki düşük etki, inşaat aşamasındaki en önemli etki ni oluşturmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 2.264 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklükleri 182 hektar (Kars) ile 1.565 hektar (Bursa) arasında değişmektedir. Orta etki ne sahip alanlar, Kars ve Bursa illerinde mevcuttur. Bu alanların büyüklüğü 61 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,07 si). İnşaat aşamasında bu karasal flora hedef tür grubu için yüksek etki beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Genel olarak, inşaat aşamasında proje ayak izi boyunca görülecek etkiler, düşük seviyeli olarak değerlendirilmektedir. Daha dar bir alanı kaplamakla birlikte, güzergâh boyunca ihmal edilebilir ve orta seviyede etkiler de görülmektedir. Yüksek etki yalnızca Grup 2 (step/çayır ağırlıklı olmayan habitatlardaki duyarlı türler) için tespit edilmiştir ve Ardahan ile Kütahya illerinde toplam alanı 4,8 hektar olan iki alanla sınırlıdır. Söz konusu alanlarda bulunması muhtemel hedef türler; Ardahan da Centaurea hedgei, Reseda armena var. armena, Centaurea macrocephala, Lathyrus karsianus ve Tanacetum coccineum ssp. chamaemelifolium, Kütahya da ise Astragalus densifolius subsp. ayashensis ve Onosma briquetii türleridir. Etkiler ve bileşenin duyarlılığı dikkate alındığında, gerek duyulması halinde, uygun habitatlarda karasal flora potansiyel hedef türlerin popülasyonlarının veya bireylerinin belirlenmesi amacıyla, flora uzmanları tarafından proje ayak izi alanında inşaat öncesi bir çalışma yapılması önerilmektedir. Proje ayak izinde, çok yıllık türlerin bireylerine rastlanması halinde, söz konusu bireylerin güzergâh dışındaki benzer habitatlara/mikrohabitatlara transplantasyonu gibi etki azaltıcı önlemlerin alınması önerilmektedir. Transplantasyon, tercihen, vejetasyonun dormansi (uyku) periyodu sırasında gerçekleştirilmelidir. Ancak translokasyon, başarısızlık oranı yüksek olan riskli bir seçenektir (Godefroid et al., 2011 1 ). Dolayısıyla, türlerin uzun vadede hayatta kalmalarını sağlamak için, proje güzergâhı boyunca hedef tür popülasyonuna rastlandığında, eğer mevcutsa, yeterli miktarda tohum toplanmalıdır. Tohumlar uzun vadeli koruma ve bilimsel araştırma amaçlı olarak yerel bir gen bankasına bağışlanacaktır. Proje ayak izinde kritik (CR) olarak sınıflandırılan hedef tür popülasyonlarının varlığı doğrulanırsa, ek koruma önlemlerinin alınması önerilmektedir. Projeden özellikle etkilenen seçilen CR türleri için düzenli yeniden kazandırma projeleri göz önünde bulundurulmalıdır. Söz konusu projeler mevcut en iyi uygulamalara 1 GODEFROID, S., PIAZZA, C., ROSSI, G., BUORD, S., STEVENS, A-D., AGURAIUJA, R., COWELL, C., WEEKLEY, C.W., VOGG, C., IRIONDO, JM., 2011. How successful are plant species reintroductions? Biological Conservation, 144: 672 682. 8.2-60

göre (örn. IUCN, 1998 2, IUCN-SSC, 2002 3, Guerrant et al., 2004 4, Vallee et al., 2004 5, Seddon, 2007 6 ) gerçekleştirilmelidir. Tohum bankalarında geçici olarak saklanan tohumların bir kısmı ile inşaat öncesi çalışmalar sırasında toplanan bitki üreme yapıları, türlerin dağılım alanları içerisindeki uygun habitatlarda popülasyonların yeniden kazandırılması amacıyla bitkilerin alan dışı (ex situ) olarak yetiştirilmesi için kullanılabilir. Yeniden kazandırma planı; türlerin ekolojik gereksinimlerinin araştırılması, bitkilerin alan dışı yetiştirilmesi, olası translokasyon sahalarının değerlendirilmesi, yeniden kazandırma ve izleme aşamalarından oluşacak şekilde hazırlanmalıdır. Yeniden kazandırma sahalarının seçimi, oldukça önemli bir noktadır (IUCN, 1998 7 ). Yeniden kazandırma sahaları, türlerin ekolojik gereksinimlerine göre belirlenmelidir (Clewell et al., 2000 8 ). Boru hattı güzergâhında bulunan ve yeni bir tür olan Verbascum sp. nov. türüne özellikle dikkat edilmelidir. Türün öncelikle bilim dünyası tarafından onaylanması gerekmektedir. Mevcut durumda, türün bilinen tek bir lokasyonu mevcuttur ve dağılımının değerlendirilmesi gerekmektedir. Boru hattı güzergâhı dışında türe ait en az 10 popülasyonun tespit edilmesi amacıyla, lokasyon çevresinde uygun mevsimde tür için elverişli habitatlarda saha çalışmaları yapılmalı ve türün dağılım gösterdiği alan haritalandırılmalıdır. Proje alanı dışında en az 10 popülasyonun tespit edilmesi halinde, diğer hedef türler için öngörülen genel etki azaltıcı önlemler, bu tür için de uygulanabilir. Bu koşulun sağlanmaması ve türün bilim dünyası tarafından tanınması halinde ise, ek telafi ve etki azaltıcı önlemlere Biyoçeşitlilik Eylem Planı nda (BEP) detaylı şekilde yer verilecektir. İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında karasal flora üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: bileşenin ayak izi. Etki faktörlerinin işletme aşamasında çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 2 IUCN, 1998. IUCN Guidelines for Re-introductions. IUCN Species Survival Commission Re-introduction Specialist Grup. IUCN, Gland, Switzerland e Cambridge, UK. 3 IUCN-SSC, 2002. Technical Guidelines on the management of ex situ population for conservation. Re-introduction Specialist Grup of the IUCN s Species Survival Commission. Gland, Svizzera. 4 GUERRANT E. O. JR., HAVENS K. & MAUNDER M. (Eds.), 2004. Ex situ Plant Conservation. Supporting species survival in the wild. Island Press, London. 5 VALLEE L., T. HOGBIN, L. MONKS, B. MAKINSON, M. MATTHES AND M. ROSSETTO (2004). Guidelines for the Translocation of Threatened Plants in Australia Second Edition. Australian Network for Plant Conservation, Canberra. 6 SEDDON P.J., ARMSTRONG D.P. & MALONEY R. F., 2007. Developing the Science of Reintroduction Biology. Conservation Biology 21(2): 303-312. 7 IUCN, 1998. IUCN Guidelines for Re-introductions. IUCN Species Survival Commission Re-introduction Specialist Grup. IUCN, Gland, Switzerland e Cambridge, UK. 8 CLEWELL A, RIEGER J, MUNRO J. 2000. Guidelines for Developing and Managing Ecological Restoration Projects. Society for Ecological Restoration. http://www.ser.org/ [May 2011]. 8.2-61

Tablo 8.2.3-12. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Boru hattı - karasal - - - Boru hattı - denizel - - - Yol geçişi - açık kazı - - - Yol geçişi - kazısız - - - Demiryolu geçişi - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - Kanal geçişi - kazısız - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - Nehir geçişi kazısız - - - YYSK içinden boru hattı - - - Kompresör istasyonları D Y Y Kamp sahaları - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O Boru stok sahaları - - - Boru hattı döşenmesi - - - Geçici ulaşım yolları - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O Etki değerlendirmesi Atmosferdeki toz emisyonları, çorak topraklardan veya araçların geçişi sebebiyle oluşan türbülans gibi rüzgâr etkisinden, partikül madde formunda, araçlardan ve elektrik üretim ekipmanı ile kamp sahalarındaki ofisler ve depolardaki ısıtma/soğutma sistemleri gibi sabit kaynaklardan çıkan egzozdan kaynaklanan gaz emisyonlarına bağlı olarak ortaya çıkabilir. Bu değerlendirme kapsamında ele alınan kirleticiler, hidrokarbon yakma işleminin başlıca yan ürünü olan NOx ve CO gazlarıdır. Proje ile ilgili gaz kirleticilerinin emisyonları, daha ziyade kompresör istasyonlarından kaynaklanacaktır. Diğer kaynaklar ise, ofislerdeki ve depolardaki ısıtma ve soğutma sistemleridir. Flora üzerine etkiler, kirleticilerin flora türleri üzerinde birikmeleri şeklinde ortaya çıkabilir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması daha çok toprağın işgal edilmesi, kontaminasyonu veya toprak erozyonundaki artışa bağlı olabilir. Söz konusu etkiler, toprağın gerekli fonksiyonlarını yerine getirme kapasitesini düşürebilir ve vejetasyon birliklerinin kompozisyonunda meydana gelebilecek değişikliğe bağlı olarak karasal vejetasyonu etkileyebilir. Karasal flora için dikkate alınan etki değerlendirmesi unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal flora türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-62

Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki için etkilenen alan hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal flora üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1 Tablo 8.2.3-13. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1- İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 240 - - - Erzurum 52 - - - Erzincan 2.793 - - - Gümüşhane 22 - - - Sivas 457 - - - Yozgat 63 - - - Kırıkkale 634 - - - Ankara 13 - - - Eskişehir 130 - - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunan 24 duyarlı (VU) türden oluşan Grup 1 üzerine etkiler Kars, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Yozgat, Kırıkkale, Ankara ve Eskişehir illerinde görülmektedir. İşletme aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 4.404 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 5 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 13 hektar (Ankara) ile 2.793 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2 Tablo 8.2.3-14. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan 789 180 - - Kars 240 - - - Erzurum 52 - - - Erzincan 2.793 - - - Gümüşhane 39 - - - Sivas 346 - - - Yozgat 71 - - - Kırıkkale 634 - - - Ankara 13 - - - Eskişehir 130 - - - Kütahya 7 - - - Bursa 12 - - - 8.2-63

Giresun, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde ağırlıklı olarak step/çayır habitatlarında bulunmayan 10 duyarlı (VU) türden oluşan Grup 2 üzerine herhangi bir etki olması beklenmemektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 5.125 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 6 sı). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 7 hektar (Kütahya) ile 2.793 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Yalnızca Ardahan da görülen etki nin düşük olduğu alanların toplamı, 180 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). Bu karasal flora hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3 Tablo 8.2.3-15. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3- İşletme aşaması İl Kars Erzurum Erzincan Gümüşhane Sivas Ankara Eskişehir Bursa İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] 240 - - - 52 - - - 2.793 - - - 22 - - - 192 - - - 13 - - - 95 - - - 38 - - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunan 29 tehlikede (EN) türden oluşan Grup 3 üzerine etkiler Kars, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Ankara, Eskişehir ve Bursa illerinde beklenmektedir. İşletme aşamasında yalnızca ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 3.445 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 4 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 13 hektar (Ankara) ile 2.793 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4 Tablo 8.2.3-16. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4- İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 240 - - - Erzincan 2.393 - - - Gümüşhane 39 - - - Sivas 343 - - - Kütahya 7 - - - 8.2-64

İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Bursa 192 - - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatlarında bulunmayan 5 tehlikede (EN) türden oluşan Grup 4 üzerine etkiler Kars, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Kütahya ve Bursa illerinde beklenmektedir. İşletme aşamasında yalnızca ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 3.214 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 3 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 7 hektar (Kütahya) ila 2.393 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5 Tablo 8.2.3-17. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5- İşletme aşaması İl Erzurum Erzincan Sivas Eskişehir İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] 52 - - - 2.793 - - - 114 - - - 130 - - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatlarında bulunan 11 kritik (CR) türden oluşan Grup 5 üzerine etkiler Erzurum, Erzincan, Sivas ve Eskişehir illerinde mevcuttur. İşletme aşamasında yalnızca ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 3.089 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 3 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 52 hektar (Erzurum) ile 2.793 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6 Tablo 8.2.3-18. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6- İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kütahya 7 0 0 0 Bursa 192 0 0 0 Ağırlıklı olarak step/çayır habitatlarında bulunmayan 4 kritik (CR) türden oluşan Grup 5 üzerine etkiler Kütahya ve Bursa illerinde mevcuttur. İşletme aşamasında yalnızca ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 199 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,2 si). 8.2-65

Bulgular ve öneriler İşletme aşamasındaki etkiler, kompresör istasyonları ile blok vana/pig/ölçüm istasyonlarının çevreleri ile sınırlı kalacaktır. Bayburt, Kırşehir, Bilecik ve Çanakkale illerinde herhangi bir etki beklenmemektedir. Etkilerin çoğu, ihmal edilebilir seviyede olacaktır. Düşük etki Ardahan da Grup 2 türleri için (step/çayır ağırlıklı olmayan habitatlardaki duyarlı türler) tespit edilmiştir. Karasal flora SCC/hedef türleri üzerine yüksek veya orta seviyeli etkiler beklenmemektedir. İşletme aşamasında bileşen üzerinde yalnızca ihmal edilebilir ve sınırlı olarak da düşük etkiler olduğu dikkate alınarak, işletme için planlanan standart en iyi uygulamalar dışında herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında karasal flora üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; Yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Etki faktörlerinin işletmeye kapatma aşamasında çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Proje bileşeni Tablo 8.2.3-19. Etki faktörlerinin karasal flora üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı D D - D Yol geçişi - kazısız D D - D Demiryolu geçişi D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D - D Kanal geçişi - kazısız D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D - O Nehir geçişi kazısız D D - O YYSK içinden boru hattı D D - D Kompresör istasyonları O O O O Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D O Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - 8.2-66

Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D D O Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetlerinin karasal flora üzerine etkileri, daha çok hafriyat taşınması ve toprak depolanması ile asfaltsız yollardaki araç trafiğinden kaynaklı olarak ortaya çıkacaktır. Karasal flora üzerine etkilerin lokal ve sahaların yakın çevresi ile sınırlı olması beklenmektedir. Gaz kirleticilerin emisyonları, özellikle NO x ve CO, daha çok araç ve makine egzozları ile elektrik jeneratörleri gibi sabit kaynaklarda oluşan emisyonlara bağlı olarak ortaya çıkacaktır. Flora üzerine etkiler, kirleticilerin flora türleri üzerinde birikmeleri şeklinde ortaya çıkmaktadır. Saha restorasyonu tüm YÜT ekipman ve yapılarını içeren YÜT lerin sökülmesinden sonra, üst toprak kalitesi/elverişliliğinin eski haline getirilmesi ile ilgilidir. Üst toprağın korunması sayesinde, doğal vejetasyonun inşaat öncesi koşullardaki haliyle yeniden ekilmesi mümkündür. Saha restorasyonu için, yerel bitki birlikleri özenle seçilmeli ve kullanılmalıdır. Söz konusu işlem, doğal kolonileşme sürecini hızlandırmak ve toprak erozyonu ile yaban türlerin yayılmasını engellemek suretiyle, karasal flora üzerinde olumlu bir etkiyle sonuçlanacaktır. Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında, bireylerin, tohumların ve üreme yapılarının farklı alanlardan gelen toprağa karışması veya farklı alanlarda kullanılan araçlara ve makinelere tutunması ve söz konusu araçların düzgün şekilde temizlenmemesi sayılabilir. Özellikle bozulmuş ekosistemler, fırsatçı yabancı türlerin istilâsına açıktır. Birçok istilâcı yabancı tür, yerli türlerden daha hızlı büyümekte ve üremektedir. Böylelikle bu türler, yöreye özgü türlerin yerini alarak koloni oluşturdukları alanın kompozisyonunu bütünüyle değiştirirler. Karasal flora için dikkate alınan etki değerlendirmesi unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal flora türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal flora üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1 Tablo 8.2.3-20. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 1- İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 446 274 - - Erzurum 1.449 190 - - Erzincan 5.630 498 - - 8.2-67

İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Bayburt 204 0 - - Gümüşhane 827 152 - - Sivas 4.003 468 - - Yozgat 1.022 107 - - Kırşehir 375 14 - - Kırıkkale 182 641 - - Ankara 711 66 - - Eskişehir 1.027 221 - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunan 24 duyarlı (VU) türden oluşan Grup 1 üzerine etkiler Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara ve Eskişehir illerinde görülmektedir. İşletmeye kapatma aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 15.875 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 17 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 182 hektar (Kırıkkale) ile 5.630 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 2.632 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 3 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 14 hektar (Kırşehir) ile 641 hektar (Kırıkkale) arasında değişmektedir. Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2 Tablo 8.2.3-21. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 2- İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan 3.603 744 - - Kars 2.704 301 - - Erzurum 1.517 346 - - Erzincan 6.266 535 - - Bayburt 202 3 - - Gümüşhane 1.036 202 - - Sivas 2.216 357 - - Yozgat 1.080 135 - - Kırşehir 386 16 - - Kırıkkale 203 641 - - Ankara 719 61 - - Eskişehir 1.506 255 - - 8.2-68

İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Bilecik 415 2 - - Kütahya 1.251 14 - - Bursa 623 44 - - Bu grup ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunmayan 10 duyarlı (VU) türden oluşmaktadır. İşletmeye kapatma aşamasında yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 23.726 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 26 sı). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 202 hektar (Bayburt) ile 3.603 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 3.656 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 4 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 2 hektar (Bilecik) ila 744 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3 Tablo 8.2.3-22. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 3- İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 2.405 361 - - Erzurum 1.418 220 - - Erzincan 5.251 498 - - Bayburt 204 0 - - Gümüşhane 827 152 - - Sivas 3.925 182 - - Ankara 707 66 - - Eskişehir 555 119 - - Bilecik 175 0 - - Kütahya 252 0 - - Bursa 476 0 - - Çanakkale 23 0 - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunan 29 tehlikede (EN) türden oluşan Grup 3 üzerine etkiler Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa ve Çanakkale illerinde mevcuttur. İşletmeye kapatma aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler mevcuttur. 8.2-69

Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 16.219 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 17 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 23 hektar (Çanakkale) ile 5.251 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Düşük etki yalnızca Kars, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde görülmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 1.598 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 66 hektar (Ankara) ile 498 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4 Tablo 8.2.3-23. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 4- İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan 1.098 - - - Kars 1.658 - - - Erzincan 3.571 25 - - Gümüşhane 1.024 184 - - Sivas 2.296 71 - - Bilecik 291 - - - Kütahya 804 4 - - Bursa 2.553 3 - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunmayan 5 tehlikede (EN) türden oluşan Grup 4 üzerine etkiler Ardahan, Kars, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Bilecik, Kütahya ve Bursa illerinde mevcuttur. İşletmeye kapatma aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 13.295 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 14 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 291 hektar (Bilecik) ila 3.571 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Düşük etki yalnızca Erzincan, Gümüşhane, Sivas ve Bursa illerinde görülmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 287 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,3 ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 3 hektar (Bursa) ila 184 hektar (Gümüşhane) arasında değişmektedir. Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. 8.2-70

Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5 Tablo 8.2.3-24. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 5- İşletmeye kapatma aşaması İl Erzurum Erzincan Sivas Ankara Eskişehir İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] 609 54 - - 5.251 498 - - 2.259 64 - - 98 7 - - 1.155 223 - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunan 11 kritik (CR) türden oluşan Grup 5 üzerine etkiler Erzurum, Erzincan, Sivas, Ankara ve Eskişehir illerinde mevcuttur. İşletmeye kapatma aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 9.372 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 10 u). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 98 hektar (Ankara) ile 5.251 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 846 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 1 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 7 hektar (Ankara) ile 498 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6 Tablo 8.2.3-25. Seçilen karasal flora türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Grup 6- İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki Düşük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] [ha] Kars 238 - - - Kütahya 526 7 - - Bursa 1.505 231 - - Ağırlıklı olarak step/çayır habitatında bulunmayan 4 kritik (CR) türden oluşan Grup 6 üzerine etkiler Kars, Kütahya ve Bursa illerinde mevcuttur. İşletmeye kapatma aşamasında, yalnızca ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkiler mevcuttur. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 2.269 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 2 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklükleri 238 hektar (Kars) ile 1.505 hektar (Bursa) arasında değişmektedir. 8.2-71

Düşük etki yalnızca Kütahya ve Bursa illerinde görülmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 238 hektardır (YÇA da haritalandırılan karasal habitatların % 0,3 ü). Bu karasal flora SCC/hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Tüm karasal flora hedef tür grupları göz önüne alındığında, işletmeye kapatma aşamasında ayak izi boyunca görülen etkilerin birçoğu, ihmal edilebilir seviyededir. Düşük seviyeli etkiler de beklenmektedir. Bu aşamada karasal flora hedef tür grubu için yüksek veya orta etki beklenmemektedir. Ayrıca, kompresör istasyonları ile blok vana/pig/ölçüm istasyonları ve kalıcı erişim yolları için planlanan saha restorasyon faaliyetlerinin, bozulmuş alanların doğal durumlarına dönecek şekilde restore edilmesi suretiyle bu bileşen üzerinde olumlu etkisi olması muhtemeldir. Ancak, tehlike altındaki ve endemik türlerin ekolojik gereksinimleri çoğu zaman belli mikrohabitatlara özeldir ve iyi anlaşılamaz. Dolayısıyla, seçilen karasal flora hedef türleri üzerine olası olumlu etkilerini ölçmek güçtür. İşletme aşamasında bileşen üzerinde yalnızca ihmal edilebilir ve sınırlı olarak da düşük etkiler olduğu dikkate alınarak, işletme için planlanan standart en iyi uygulamalar dışında herhangi bir etki azaltıcı önlem alınması önerilmemektedir. 8.2.4. Sucul Vejetasyon Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, sucul vejetasyon üzerine olası etkilerine ilişkin yapılmış olan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin sucul vejetasyon üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen sucul vejetasyon türü için uygun habitatın azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan ve tatlısu florası mevcut durum verileri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, aşağıdaki parametreye göre tanımlanmaktadır: seçilen tatlısu flora türü için uygun habitatlar. Duyarlılık analizi, mevcut durum çalışması sırasında toplanan ve Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile IFC 2012 gereklilikleri uyarınca belirlenen ve yeniden gözden geçirilen, aşağıdaki tabloda sunulan hedef türler listesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Tek başına değerlendirilmek üzere seçilen türler için kullanılan kriterler, aşağıdaki gibidir: 8.2-72

IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan türler; sınırlı alanda dağılım gösteren türler, aynı zamanda endemik olarak adlandırılan türler; literatür verilerine veya yerel uzman görüşüne göre küresel dağılımının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler. Mevcut durum verilerine dayanarak, YÇA daki sucul floranın büyük ölçüde yaygın ve kozmopolit türlerden oluştuğu doğrulanmıştır. Floristik kompozisyon görece düşük sayıda türlerden oluşmaktadır ve yüksek floristik biyoçeşitlilik düzeyine sahip herhangi bir kritik alan tespit edilmemiştir. Boru hattı güzergâhında bulunması muhtemel seçilen tek tatlısu flora türü, Isoetes olympica dır (CR) 9. Bu sınırlı alanda dağılım gösteren tür, alpin çayırlıklardaki killi çamurda ve yüksek dağ çayırlıklarındaki geçici birikintilerde büyüyen sucul bir jeofittir. Türün biyolojisi ve ekolojisi hala tam olarak anlaşılamamıştır. TÜR Tablo 8.2.4-1. SCC/Hedef tür listesi Tatlısu florası YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEMLENMİŞ Isoetes olympica - CR Sınırlı alanda dağılım gösteren Potansiyel Literatür kayıtlarına göre, türün dağılım alanı ile proje koridoru Bilecik, Kütahya ve Bursa il sınırlarında kesişmektedir. Ancak, Isoetes olympica türü için proje güzergâhında uygun habitat bulunmamaktadır, dolayısıyla hedef tür listesine dâhil edilmemiştir. Boru hattı güzergâhında herhangi bir hedef tatlısu flora türü bulunmadığı için, bu bileşen üzerinde etki olması öngörülmemektedir. Tatlısu habitatları ve ekosistemleri üzerine etkiler Bölüm 8.2.2 de sunulmuştur. 8.2.5. Memeliler Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, memeliler üzerine olası etkilerine ilişkin yapılmış olan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin memeliler üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan, karasal fauna mevcut durum verileri ve Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımlarını temel almaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, proje etki alanında, seçilen karasal fauna türlerinin (SCC/hedef türler) popülasyonlarına uygun ve belirlenen etki faktörleri tarafından olumsuz etkilenebilecek habitatların varlığı ile tanımlanmaktadır. Duyarlılık, aşağıdaki parametrelere göre tanımlanmaktadır: 9 DAOUD-BOUATTOUR, A., GAMMAR-GHRABI, Z., LIMAM-BEN SAAD, S. & MULLER, S.D., 2010. Isoetes olympica. In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. 8.2-73

saha çalışmaları sırasında gözlemlenen memeli türleri listesi; Türkiye deki mevcut ÖDA verileri; EUNIS / Habitat haritası; türlerin varlığını (gözlemlendiği şekilde) gösteren haritalar; kritik (CR) ya da tehlikede (EN) olan, endemik, sınırlı alanda dağılım gösteren memeli türlerinin dağılımını ve habitat tercihlerini gösteren haritalar; korunan alanlar haritası. Bu değerlendirmede ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, dağılım alanı 50.000 km 2 (esas olarak karasal omurgalılar için) ya da daha küçük bir alan olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Duyarlılık analizi, mevcut durum tespiti çalışması sırasında toplanan ve yerel uzmanlar tarafından Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile ve IFC 2012 gereklilikleri uyarınca gözden geçirilen hedef tür listesini (Tablo 8.2.5-1) temel almaktadır. Belirlenen hedef türler analiz edilmiş ve bu türlerin nihai listeye dâhil edilmelerinin ya da liste dışında bırakılmalarının gerekçeleri, aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. 8.2-74

Tablo 8.2.5-1. SCC/hedef tür listesi Memeliler ORDO FAMİLYA TÜR CETARTIODACTYLA BOVIDAE Capra aegagrus RODENTIA GLIRIDAE Myomimus roachi RODENTIA CRICETIDAE Prometheomys schaposchnikowi RODENTIA SCIURIDAE Spermophilus citellus RODENTIA GLIRIDAE Dryomys laniger YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI Anadolu Yaban keçisi (tekesi) Fare benzeri Yediuyur Kars Sıçanı (Uzun tırnaklı körfare) Avrupa gelengisi (Trakya gelengisi) Kaya yediuyuru IUCN KATEGORİSİ VU VU NT VU DD SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Türkiye nin doğu bölgesinde yer alan dağılım alanındaki sayısı azalmaktadır. Toplam popülasyonun 10.000 yetişkin bireyden az olduğu ve 1.000 den fazla yetişkin birey içeren herhangi bir alt popülasyonun olmadığı düşünülmektedir (IUCN Kırmızı Liste, 2013). Ayrıca, Capra aegagrus türünün korunması için acil önlem alınması gerekmektedir (Zazanashvili ve Mallon, 2009 10 ) Akdeniz Bölgesi ne özgü, sınırlı alanda dağılım gösteren tür (Yerel uzman görüşü ve IUCN, 2013) Ardahan ilinde sınırlı alanda dağılım gösteren tür (Yerel uzman görüşü) ve popülasyonda azalma eğilimi (IUCN, 2013) Çanakkale, Edirne, Tekirdağ, Kırklareli illerinde sınırlı alanda dağılım gösteren tür (Yerel uzman görüşü) Erzincan ve Erzurum illerinde sınırlı alanda dağılım gösteren tür (Yerel uzman görüşü) ve Türkiye için endemik tür (IUCN,2013) SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E E E E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel Potansiyel Potansiyel Gözlem 10 KHOROZYAN, I. et al., 2009. Conservation Strategy for Armenian Mouflon (Ovis orientalis gmelini Blyth) and Bezoar Goat (Capra aegagrus Erxleben) in Armenia. in Status and Protection of globally threatened Species in the Caucasus. CEPF Biodiversity Investments in the Caucasus Hotspot 2004-2009. Edited by Nugzar Zazanashvili and David Mallon. 8.2-75

Belirtilen türler için habitat uygunluğu, her tür için EUNIS III. seviye habitat kategorilerine bir uygunluk (puanları 3, 2 ve 1 olarak değerlendirilen yüksek, orta ve düşük duyarlılık seviyeleri) saptanarak, daha sonra değerlendirmede ele alınan her tür için habitat uygunluğu haritaları yapılarak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) belirlenmiştir. Özel habitat tercihleri olan her bir memeli türü için belirlenen uygunluk değerleri toplamı için potansiyel aralık, 0-6 arasında değişmektedir ve ele alınan memelilerin duyarlılıkları, ekolojileri, habitat tercihleri, beslenmeleri, üremeleri ve besin arama davranışlarından etkilenmektedir. Duyarlılık tanımını gerek hedef tür sayısı, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak, toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo, bileşen için duyarlılık değerlendirmesini göstermektedir. Tablo 8.2.5-2. Duyarlılık Memeliler Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3 ya da daha fazla) Duyarlılık analizinin sonuçları, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda, her duyarlılık için habitatların boyutu (hektar bazında), değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde, illere göre gaz akışı yönünde doğudan batıya doğru belirtilmektedir. 8.2-76

Tablo 8.2.5-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalmasına/ bozulmasına karşı memelilerin duyarlılığı Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] yüksek 1.890 2.580 108 884 1 1 0 404 0 0 0 0 0 0 0 0 0 13 0 5 Memeli SCC/hedef tür orta 14 404 1.230 5.520 190 975 0 745 0 0 0 0 0 0 0 0 0 980 0 2.450 düşük 1.964 248 321 291 14 83 0 17 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8.2-77

Duyarlılık unsuru SCC/Hedef Türler için uygun habitatların azalması ve/veya bozulması Tablo 8.2.5-3 te sunulan verilere göre, memeli hedef türleri için en yüksek duyarlılığa sahip habitatlar Türkiye nin doğu bölgelerinde; Ardahan, Kars, Erzurum ve Erzincan illerinde yer almaktadır. Diğer taraftan batı bölgesinde sadece Çanakkale ili hedef türler için uygunluk göstermektedir. Tüm güzergâh koridoru içinde yüksek duyarlılığa sahip alanların toplamı 5.885 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 6,3 ü). Bu illerde, yüksek duyarlılık nde olan habitatlar şunlardır: E4.4: Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık; G3.4: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı; G3.F: Yüksek derecede yapay, konifer plantasyonu. Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Çanakkale ve Edirne illerinde, esas olarak orta duyarlılık ndeki habitatlar mevcuttur. Güzergâh koridorunun tümünde orta duyarlılık ne sahip alanların toplamı 12.507 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 13,5 i). Bu illerde orta duyarlılık ndeki habitatlar şunlardır: E1.2E: İran-Anadolu stebi; I1.4: Pirinç tarlaları dâhil, su içindeki ekin tarlaları; I1.1: Yoğun ve saf ekinler; E1.22: Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step çayırlık; G3.F: Yüksek derecede yapay, konifer plantasyonu; E1.2B: Serpantin step; I1.2: Pazar bahçelerinin ve bahçeciliğin karışık ekinleri; G5.1: Ağaç sırası; E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar. Düşük duyarlılık ne sahip habitatlar sadece Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane ve Sivas illerinde bulunmaktadır. Güzergâh koridorunun tümünde düşük duyarlılık ne sahip alanların toplamı 2.938 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 3,2 si). Bu illerde düşük duyarlılık ndeki habitatlar şunlardır: X18: Ağaçlık step; E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar; G1.3: Akdeniz riparyan ormanları; E2.1: Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında memeliler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları şu şekildedir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m, 8.2-78

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m, yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi, üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi, gürültü emisyonu: 500 m, yeni yapı/altyapıların inşası: proje bileşenlerinin ayak izi, doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi, yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için inşaat aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar ise Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.5-4. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - D - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O O - O D Demiryolu geçişi D D D O O - O O Kanal geçişi - açık kazı O O O D O - O O Kanal geçişi - kazısız D D D D O - O D Nehir geçişi - açık kazı O O O D O - Y O Nehir geçişi kazısız D D D D O - O D YYSK içinden boru hattı O O O O O - Y O Kompresör istasyonları O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O O Boru stok sahaları O O - O O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - O - - D Geçici ulaşım yolları O D D D O - O D Kalıcı ulaşım yolları O D O D O - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, memelilerin mevcut ekolojik koşullarının değişmesine; habitatlarının küçülmesine veya bozulmasına veya hareketlerini kısıtlayacak engel oluşmasına neden olabilecektir. Habitatlar ise, arazi temizleme işlemleri, yerel morfolojideki değişimler, yabancı türlerin girişi (örn. kamp sahalarının yerine konma çalışmaları sırasında) ve yeni binaların ve altyapının (örn. kompresör istasyonları) inşası nedenleriyle; doğal bitki örtüsünün 8.2-79

kaldırılması faktörlerine bağlı olarak etkilenebilecektir. Bu faaliyetler, memelilerin sığınma, beslenme ve üreme habitatlarının uygunluğu üzerinde, ekosit tiplerinde yarattığı değişikliklerle etkilere sebep olabilir, arazi parçalanmasına ve memelilerin hareketlerini kısıtlayacak engel oluşmasına yol açabilir. Habitatın bozulmasının nedeni, aynı zamanda yapraklar üzerinde toz birikimi oluşturabilecek ve atmosferdeki kirleticilere doğrudan maruz kalarak yaban hayatı sağlığını etkileyen toz emisyonu (örn. toprağın kazılması, taşınması ve depolanması, asfaltlanmamış yollardaki araç trafiğinden kaynaklanan) ile gaz kirleticiler, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu olabilir. İnşaat faaliyetleri nedeniyle oluşan gürültü emisyonu duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla memelileri etkileyebilir. Genel olarak, duyusal rahatsızlığın memeliler üzerinde en çok zarara sebep olduğu kritik dönemler, hayvanların fiziksel durumlarının zayıf olduğu kış sonu dönemi ile hayvanların yavrularını yetiştirdikleri üreme dönemidir (ilkbahar/yaz başı). Memeliler için dikkate alınan değerlendirme unsuru şöyledir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde, etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin memeliler üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.5-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 457 3.231 179 - Kars 36 3.119 77 - Erzurum 64 1.565 29 - Erzincan 268 6.426 1 - Bayburt 26 178 - - Gümüşhane 50 1.009 <1 - Giresun - - - - Sivas 11 1.062 93 - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - 8.2-80

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale 8 979 5 - Tekirdağ - - - - Edirne 21 2.434 - - Giresun, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir ve Tekirdağ illerinde memeli SCC/hedef türler üzerinde herhangi bir etki bulunmamaktadır. Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Çanakkale ve Edirne illerinde ihmal edilebilir etkiler vardır. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 940 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 8 hektar (Çanakkale) ile 457 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Aynı illerde düşük etkiler de vardır ve bu etkiler, memeliler için inşaat aşamasında en önemli etki ni temsil etmektedir. Etki düşük alanların büyüklüğü 20.004 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 22 si). Etki düşük alanların büyüklüğü 178 hektar (Bayburt) ile 6.426 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Edirne ve Bayburt illeri dışındaki illerde, orta seviyede etkiler de bulunmaktadır. Etki nin orta seviyede olduğu alanların büyüklüğü 385 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 inden az). Etkinin orta seviyede olduğu alanları büyüklüğü, düşük etki alanlarına kıyasla çok daha az olup, bir hektardan küçük bir alan (Gümüşhane) ile 179 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Yüksek seviyede etkiler mevcut değildir. Bulgular ve öneriler Proje inşaat faaliyetleri sırasında, toprak sıyırma işlemi nedeniyle doğal ya da yarı doğal habitatlar geçici olarak alandan uzaklaştırılacaktır. Müdahalede bulunulan habitatların çoğu yoğun ekim yapılan alanlar olup, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ illerindeki kuru steplerde bulunan çalılık ve ağaçlıklar (Avrupa gelengisi - Spermophilus citellus; sınırlı dağılıma sahip fare benzeri yediuyur - Myomimus roachi) ya da Ardahan ve Posof civarlarındaki alpin ve subalpin kuşağının uzun çimenli çayırlıkları (Kars sıçanı - Prometheomys schaposchnikowi) gibi farklı habitatları tercih eden memeli SCC/hedef tür popülasyonları üzerinde ihmal edilebilir ya da düşük etki görülmesi beklenmektedir. Anadolu yaban keçisi (Capra aegagrus), Doğu Kafkaslar daki en nadir toynaklı türlerinden biridir. Büyük Kafkaslar daki toplam popülasyon büyüklüğüne ilişkin ayrıntılı bilgi mevcut değildir fakat sayıları ve dağılımlarında bir azalma olduğu açıktır ve bunun başlıca nedeni, insan etkisinin artmasıdır (Zazanashvili ve Mallon, 2009 11 ). 11 KHOROZYAN, I. et al., 2009. Conservation Strategy for Armenian Mouflon (Ovis orientalis gmelini Blyth) and Bezoar Goat (Capra aegagrus Erxleben) in Armenia. in Status and Protection of globally threatened Species in the Caucasus. CEPF Biodiversity Investments in the Caucasus Hotspot 2004-2009. Edited by Nugzar Zazanashvili and David Mallon. 8.2-81

Diğer antropojenik engellerin (örn. ağaç kesimi, yol inşaatı, iletişim, su rezervuarları) oluşması, keçi popülasyonlarını olumsuz yönde etkileyebilir. Yine de, Erzurum, Gümüşhane ve Sivas illerinin kaya mostraları (yamaç molozları dâhil) ve vejetasyon (maki çalılıkları ya da çam ormanları) karışımı içeren dağlık alanlarında yaşayan bu tür için, projenin etkilerinin ihmal edilebilir ve düşük olması beklenmektedir. Yukarıda tanımlanan alanlarda, bileşen üzerindeki başlıca etkiler ele alındığında, inşaat faaliyetleri başlamadan önce dikkate alınması gereken öneriler aşağıda sıralanmıştır. Habitat kaybını ve rahatsızlıkları en aza indirmek için, özellikle Ardahan ilindeki kompresör istasyonunun inşaatı ve kamp alanı faaliyetleri ile Ardahan, Kars, Erzurum, Gümüşhane, Erzincan, Edirne ve Çanakkale illerindeki blok vana, pig ve ölçüm istasyonlarının inşaatı sırasında, geçici çalışma alanları sınırlandırılmalıdır. Bitki örtüsünün temizlenmesinden önce memeli türlerinin izlerinin olup olmadığının kontrol edilmesi ve ayrıca işçilerin alanın duyarlılığının farkında olmalarının sağlanması önerilmektedir. Hedef türle karşılaşıldığında, faaliyetin durdurulması ve bir ekoloji uzmanına danışılması önerilmektedir. Ardahan ve Sivas taki kompresör istasyonlarının inşaat çalışmaları sırasında Anadolu yaban keçisini (Capra aegagrus) etkilemesi muhtemel rahatsızlıkların önlenmesi için özellikle dikkat edilmeli ve aşağıda belirtilen azami önlemlerin alınması suretiyle geçici çalışma alanlarındaki rahatsızlıklar en aza indirgenmelidir: kullanılan ekipman, düşük ses ne sahip olacak şekilde seçilmelidir; ekipman kullanım halindeyken, gürültünün en aza indirgenmesi için motor kapağı kapalı tutulmalıdır; motorlar kullanımda değilken, çalışır durumda bırakılmamalıdır; inşaata kapatma sahalarının çitle çevrilmesi önerilmektedir. Bileşen üzerinde etkisi olan etki faktörlerinin ve önerilen etki azaltıcı önlemlerin özeti, aşağıdaki tabloda sunulmaktadır. 8.2-82

Tablo 8.2.5-6. İnşaat aşamasında memeliler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 m Gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m Yerel morfolojik değişimler: Proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: Proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 m Yeni binaların/altyapının inşası: Proje bileşenlerinin ayak izi Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: Proje bileşenlerinin ayak izi Yabancı türlerin girişi: Proje bileşenlerinin ayak izi Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının, ve aynı zamanda toz ve hava emisyonlarının önlenmesi için trafik yükününün ve yollardaki hızın en aza indirgenmesi Habitat kaybının en aza indirgenmesi Habitat parçalanmasının en aza indirgenmesi Habitat değişiminin en aza indirgenmesi Makinelere bağlı gürültüden kaynaklı rahatsızlıkların önlenmesi Özellikle besin arama alanlarında habitat kaybının ve habitat etkinliğinin azalmasının önlenmesi Yaban hayatı unsurlarının, yoğun olarak kullanılan çalışma alanlarına ve atık bertaraf sahalarına geçişini engellemek için geçici bariyerler kurulması Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının mümkün olduğu ana erişim yolları boyunca, yaban hayatı tarafından daha fazla kullanılan alanların işaretlerle belirtilmesi Ana erişim yollarında ve inşaat koridorunda hız sınırı uygulamasının getirilmesi Proje çalışanlarının ulaşımının, trafik yükünü azaltmak ve hız sınırının uygulanmasını kolaylaştırmak amacıyla otobüslerle sağlanması Erişim için kullanılan koridor genişliğinin an aza indirgenmesi Ana erişim yolları ve inşaat koridorunda mevcut koridorların kullanılması Proje çalışanlarına ve alt yüklenicilere gerek sahada, gerekse proje çalışma alanlarına gelip giderken silah bulundurmanın ve avlanmanın yasaklanması İnşaat personeline yaban hayatı koruma eğitimlerinin verilmesi Mümkün olan yerlerde yaban hayatı unsurlarının kullandığı koridorlar boyunca (örn. akarsular) bitkilendirilmiş tampon bölgelerin oluşturulması Hassas alanların yakınında geçici gürültü bariyerlerinin kurulması Erişim yollarında ve inşaat koridorunda toz kontrol önlemlerinin uygulanması Hassas yaban hayatı unsurlarının üreme mevsimlerinde inşaat çalışmalarından kaçınılması Kullanım halinde bir mağaraya rastlanması halinde ilgili uzman veya yetkili tarafından onay verilinceye kadar vejetasyon temizleme ve inşaat faaliyetlerinin durdurulması Boru hattı inşaatı sırasında fauna gözlem programının uygulanması Habitat kaybının ve yaban hayatına verilen rahatsızlığın en aza indirgenmesi için özellikle Ardahan daki kompresör istasyonun inşaatı ve Ardahan, Kars, Erzurum, Gümüşhane, Erzincan, Edirne ve Çanakkale illerindeki kamp sahası faaliyetleri ile blok vana, pig ve ölçüm istasyonlarının inşaatı sırasında geçici inşaat sahaları mümkün olduğunca en aza indirgenmelidir. Bitki örtüsünün temizlenmesinden önce memeli türlerinin izlerinin varlığı kontrol edilmeli ve işçiler, alandaki ekolojik hassasiyetler konusunda bilinçlendirilmelidir. Hedef türlerle karşılaşılması halinde, çalışmanın durdurulması ve bir ekoloji uzmanına danışılması önerilmektedir. Ardahan ve Sivas taki kompresör istasyonlarının inşaat çalışmaları sırasında Anadolu yaban keçisini (Capra aegagrus) etkilemesi muhtemel rahatsızlıkların önlenmesi için özellikle dikkat edilmeli ve aşağıda belirtilen azami önlemlerin alınması suretiyle geçici çalışma alanlarındaki rahatsızlıklar en aza indirgenmelidir: o kullanılan ekipman düşük ses ne sahip olacak şekilde seçilmelidir; o ekipman kullanım halindeyken gürültünün en aza indirgenmesi için motor kapağı kapalı tutulmalıdır; o motorlar kullanımda değilken, çalışır durumda bırakılmamalıdır; o inşaata kapatma sahalarının çitle çevrilmesi önerilmektedir. 8.2-83

İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında memeliler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 5.000 m, gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m, üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi, gürültü emisyonu: 1.000 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasında etki faktörlerinin yoğunluğu aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.5-7. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - Demiryolu geçişi - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O D Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O D Etki değerlendirmesi Projenin işletme aşamasında, memeliler üzerinde küçük çapta potansiyel etkiler öngörülmektedir. Genelde, bileşen üzerinde etki gösteren en önemli etki faktörleri kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden çıkan toz ve gaz kirleticilerinin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu ve kompresör istasyonlarının gaz türbinleri gibi sabit kaynakların ve rutin boru hattı işletimi ile bakım faaliyetlerinin neden olacağı gürültü emisyonudur. 8.2-84

Oluşan etkiler duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla memelileri etkileyebilir ve gürültü emisyonu, hayvanların bu emisyonun kaynağının çevresindeki alandan kaçınmasına yol açabilir. Yine de, etki derecelerinin az olması ve memelilerin sürekli gürültüye uyumlarının yüksek olması nedeniyle, bu etkilerin düşük olacağı düşünülmektedir. Son olarak, YÜT alanlarında üst toprağın azalması, doğal habitatın tükenmesine ve habitat bağlantısının azalmasına neden olarak, memelileri etkileyebilecektir. Memeliler için ele alınan değerlendirme unsuru şöyledir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin memeliler üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.5-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1.266 35 - - Kars 418 - - - Erzurum 175 - - - Erzincan 2.945 - - - Bayburt - - - - Gümüşhane 371 - - - Giresun - - - - Sivas 499 - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale 45 - - - Tekirdağ - - - - Edirne 595 - - - 8.2-85

Bayburt, Giresun, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir ve Tekirdağ illerinde memeli SCC/hedef türler üzerinde herhangi bir etki beklenmemektedir. Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Çanakkale ve Edirne illerinde ihmal edilebilir etkiler bulunmaktadır. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 6.314 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 7 si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 45 hektar (Çanakkale) ile 2.945 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Ardahan ilinde toplam 35 hektarlık bir alanda düşük etkiler mevcuttur. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 35 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 inden az). Boru hattı güzergâhı boyunca, orta ve yüksek seviyede etki bulunmamaktadır. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir ve düşük seviyede oldukları dikkate alınarak, aşağıda özetlenen Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı kapsamındaki standart etki azaltıcı önlemlere ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem yoktur. Tablo 8.2.5-9. İnşaat aşamasında memeliler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki Faktörleri Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Standart Etki Azaltıcı Önlemler Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının, ve aynı zamanda toz ve hava emisyonlarının önlenmesi için trafik yükününün ve yollardaki hızın en aza indirgenmesi İşletme personeline yaban hayatı koruma eğitimlerinin verilmesi İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında memeliler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları şu şekildedir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılara Ek 4.5 te yer verilmiştir 8.2-86

Proje bileşeni Tablo 8.2.5-10. Etki faktörlerinin memeliler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D D - D Yol geçişi - kazısız D D D - D Demiryolu geçişi D D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D D - D Kanal geçişi - kazısız D D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D D - O Nehir geçişi kazısız D D D - O YYSK içinden boru hattı D D D - D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D O D O Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetleri, memelileri, inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması sadece YÜT ler üzerinde yapılacaktır. Dolayısıyla, olası etkilerin esas olarak sökme faaliyetlerinden ve araç trafiği nedeniyle oluşan toz ve gürültü emisyonuyla ilgili olacağı öngörülmektedir. Yine de, buradaki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer şekilde olacağı ve en yakındaki ekolojik reseptörlerle sınırlı kalacağı düşünülmektedir. Bunlara ek olarak, işletmeye kapatma aşamasında, YÜT ler tarafından kullanılan alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etkinin gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üst toprağın geri kazanılması sayesinde doğal vejetasyon, doğal koşullarına benzer bir duruma gelecek şekilde eski haline getirilebilecektir. Yerel bitki toplulukları dikkatle seçilmeli ve saha restorasyonu için kullanılmalıdır. Bu aşamada, Türkiye de büyük bir sorun olduğu kanıtlanmış olan, yabancı türlerin alana girişi olasılığına dikkat edilmelidir. Yabancı türler açısından fauna üzerindeki etkiler flora türlerinin yok olması ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Memeliler için dikkate alınan değerlendirme unsuru, aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. 8.2-87

Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin memeliler üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.5-11 Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 3.570 297 - - Kars 2.837 390 - - Erzurum 1.592 64 - - Erzincan 6.661 9 - - Bayburt 204 - - - Gümüşhane 1.027 31 - - Giresun - - - - Sivas 703 455 - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale 877 116 - - Tekirdağ - - - - Edirne 2.018 436 - - Giresun, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir ve Tekirdağ illerinde, memeli hedef türleri üzerinde herhangi bir etki beklenmemektedir. Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Çanakkale ve Edirne illerinde, ihmal edilebilir etkiler bulunmaktadır. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 19.489 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 21 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 204 hektar (Bayburt) ile 6.661hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Aynı illerde, düşük etkiler de bulunmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 1.799 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 2 si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 9 hektar (Erzincan) ile 455 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Boru hattı güzergâhı üzerinde, orta ve yüksek seviyede etki bulunmamaktadır. 8.2-88

YÜT ler, esas olarak kompresör istasyonları tarafından kullanılan alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu nedeniyle, olumlu bir etkinin olacağı tahmin edilmektedir. Saha restorasyonu, üst toprağın eski haline getirilmesi suretiyle, 50 yıldan uzun bir süre yapay ve asfaltlanmış olan alanların, doğal alanlara dönüşmesini sağlayacaktır. Bu etkiler, iki adet kompresör istasyonuna ait alanlarının geri kazanılacağı Ardahan ve Sivas illerinde görülecektir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileşen üzerindeki başlıca etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer olacağı ve YÜT alanlarında yoğunlaştıkları dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için yapılmış öneriler tekrar vurgulanabilir. 8.2.6. Kuşlar Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin kuşlar üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin kuşlar üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi ÇED Raporu, Bölüm 7 de sunulan, karasal faunanın mevcut durumu hakkında toplanan verileri ve değerlendirmeleri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımlarını temel almaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, proje etki alanında, seçilen kuş türlerinin (SCC/hedef türler) popülasyonlarına uygun ve belirlenen etki faktörleri tarafından olumsuz etkilenebilecek habitatların varlığı ile tanımlanmaktadır. Duyarlılık, aşağıdaki parametrelerle tanımlanmaktadır: saha çalışmaları sırasında gözlemlenen kuş türleri listesi, güzergâh koridorundaki potansiyel türlerin listesi, Türkiye deki mevcut ÖDA verileri, EUNIS / Habitat haritası, türlerin varlığını (gözlemlendiği şekilde) gösteren haritalar, kritik (CR) ya da tehlikede (EN) olan, endemik, sınırlı alanda dağılım gösteren fauna türlerinin dağılımını ve habitat tercihlerini gösteren haritalar, korunan alanlar haritası. Bireysel değerlendirme için ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; 8.2-89

literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 50.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Duyarlılık analizi, yerel uzmanlar tarafından toplanan, incelenen ve Bölüm 7 de sunulan mevcut durum verileri ile mevcut durum çalışmaları sırasında belirlenen ve IFC 2012 gerekliliklerine göre gözden geçirilen SCC/hedef tür listesini (Tablo 8.2.6-1) temel almaktadır. Belirlenen SCC/hedef türler analiz edilmiş ve bunların nihai listeye dâhil edilmelerinin ya da liste dışında bırakılmalarının gerekçeleri, aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. 8.2-90

Tablo 8.2.6-1. SCC/hedef tür listesi Kuşlar ORDO FAMİLYA TÜR FALCONIFORMES ACCIPITRIDAE Aquila clanga CICONIIFORMES ARDEIDAE Botaurus stellaris YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI Büyük orman kartalı Bayağı balaban IUCN KATEGORİSİ VU LC TKK B.1.2 (CR) A.2 (EN) ANSERIFORMES ANATIDAE Branta ruficollis Sibirya kazı EN B.1.2 (CR) FALCONIFORMES ACCIPITRIDAE Circus pygargus Çayır tuygunu LC A.1.2 (CR) PICIFORMES PICIDAE Dendrocopos leucotos Ak sırtlı ağaçkakan LC A.1.2 (CR) SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Türkiye nin Avrupa yakasında sınırlı dağılım göstermektedir, üreme alanı Edirne ye yakındır. Bu tür genellikle geniş dağılım alanına sahiptir. Ancak Türkiye deki dağılımı, çalışma alanının batı kısmındaki bir alanla sınırlıdır. Türün habitat tercihi son derece kısıtlı, üreme gereksinimlerine sahip sazlıklardır. Söz konusu habitat, yerel uzman görüşüne göre, proje güzergâhında mevcut değildir. Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan türdür. Türkiye de üreme döneminde parçalı dağılım göstermektedir (Ankara ve Ardahan illeri). Türkiye de, orman sakini olarak parçalı dağılım göstermektedir. Bu da çalışma alanında sınırlı bir alanla temsil edilmektedir. Tür, Türkiye nin kuzeyinde ve güneyinde karışık ağaçlıkları kullanmaktadır. Türün, proje güzergâhı boyunca üremek için tercih ettiği herhangi bir habitat bulunmamaktadır (yerel uzman görüşü). SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E H E E H POTANSİYEL / GÖZLEM Gözlem Potansiyel Potansiyel Gözlem Potansiyel 8.2-91

ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ FALCONIFORMES FALCONIDAE Falco cherrug Ulu doğan EN A.1.2 (CR) ANSERIFORMES ANATIDAE Melanitta fusca Kadife ördek EN A.3 (VU) FALCONIFORMES ACCIPITRIDAE Neophron percnopterus Mısır akbabası EN TKK A.3 (VU) GRUIFORMES OTIDIDAE Otis tarda Toy VU A.2 (EN) ANSERIFORMES ANATIDAE Oxyura leucocephala Dikkuyruk EN A.2 (EN) GALLIFORMES PHASIANIDAE Perdix perdix Çil keklik LC A.1.2 (EN) PASSERIFORMES SITTIDAE Sitta krueperi Anadolu (Küçük) sıvacı kuşu NT A.1.2 (EN) GALLIFORMES PHASIANIDAE Tetraogallus caspius Ürkeklik LC A.1.2 (CR) SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan türdür. Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan tür Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan türdür. Türkiye de üreyen ve üremeyen bireyleri mevcut, çevik bir türdür. Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan tür. Bu türe proje güzergâhından uzakta bulunan Manyas ve Mogan Gölleri nde rastlamak mümkündür (yerel uzman görüşü). Dağılımı geniş, fakat TKK ya göre EN kategorisinde yer almaktadır. Az hareketli olması ve projenin bulunduğu ekilebilir arazilerde, çayırlıklarda yerleşik olması nedeniyle projeden rahatsız olması muhtemeldir. Türkiye de, orman sakini olarak parçalı dağılım göstermektedir. Bu da çalışma alanında sınırlı bir alanla temsil edilmektedir. Bu türün dağılımı oldukça geniştir. Dolayısıyla, SCC/hedef tür olarak değerlendirilmemiştir (yerel uzman görüşü). Farklı ülkelerdeki dağılımı sınırlıdır. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E E E H E H E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel Gözlem Potansiyel Potansiyel Gözlem Potansiyel Potansiyel 8.2-92

ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ GRUIFORMES OTIDIDAE Tetrax tetrax Mezgeldek NT A.1.2 (EN) CHARADRIIFORMES CHARADRIIDAE Vanellus gregarius Sürmeli kız kuşu CR TKK VU SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Türkiye nin doğu bölgesine özgü türdür. Az hareketlidir, dolayısıyla projeden daha fazla etkilenebilir. Türkiye de parçalı dağılım göstermektedir. Az hareketlidir. Habitat tercihi ekilebilir araziler ve çayırlardır. Ulusal ve uluslararası değerlendirmelere göre, tehdit altında olan göçmen türdür. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel 8.2-93

Belirtilen türler için habitat uygunluğu, her tür için EUNIS III. seviye habitat kategorilerine bir uygunluk (puanları 3, 2 ve 1 olarak değerlendirilen yüksek, orta ve düşük duyarlılık seviyeleri) saptanarak, daha sonra değerlendirmede ele alınan her tür için habitat uygunluğu haritaları yapılarak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) belirlenmiştir. Özel habitat tercihleri olan her bir kuş türü için belirlenen uygunluk değerleri toplamı için potansiyel aralık, 0-17 arasında değişmektedir ve ele alınan kuşların duyarlılıkları, ekolojileri, habitat tercihleri, beslenmeleri, üremeleri ve göç davranışlarından etkilenmektedir. Duyarlılık tanımını gerek SCC/hedef tür sayısını, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo, bileşen için duyarlılık değerlendirmesini göstermektedir. Tablo 8.2.6-2. Duyarlılık Kuşlar Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3 ya da daha fazla) Duyarlılık analizinin sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda, her duyarlılık için habitatların boyutu (hektar bazında), değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde, illere göre gaz akışı yönünde doğudan batıya doğru belirtilmektedir. 8.2-94

Tablo 8.2.6-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalmasına/bozulmasına karşı kuşların duyarlılığı Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] yüksek 4.718 4.759 8.520 6.192 264 2.159 0 9.641 7.048 2.646 2.479 6.168 9.071 848 1.104 2.796 3.405 2.498 19 1.681 Kuşlar SCC/hedef tür orta 0 0 83 0 0 0 0 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 79 0 487 düşük 0 0 0 313 66 76 6 1.400 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 6 0 8.2-95

Duyarlılık unsuru SCC/Hedef türler için uygun habitatın azalması ve/veya bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, kuş hedef türleri için en yüksek duyarlılığa sahip habitatlar, güzergâh koridoru ile sınırlı bir kesişime sahip Giresun dışındaki bütün illerde mevcuttur. Tüm güzergâh koridoru içinde yüksek duyarlılığa sahip alanların toplamı 76.017 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 82 si). Bu illerde, yüksek duyarlılık ne sahip habitatlar aşağıdaki gibidir: I1.1: Yoğun ve saf ekinler; E1.2E: İran-Anadolu stebi; C2.2: Daimi, gel-git olmayan, hızlı akan, türbülanslı nehirler; E1.22: Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step çayırlık; G2.1: Akdeniz her dem yeşil Quercus ağaçlıkları; I1.4: Pirinç tarlaları dâhil, su içindeki ekin tarlaları; G3.F: Yüksek derecede yapay, konifer plantasyonu; E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar; I1.2: Pazar bahçelerinin ve bahçeciliğin karışık ekinleri; G3.5: Pinus nigra ormanı; G4.B: Karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanları; G1.7: Termofil yaprak döken ormanlık; E2.5: Step bölgesindeki çayırlıklar; C1.6: Geçici göl, göletler ve havuzlar (ıslak faz); C1.2: Daimi mezotrofik göl, göletler ve havuzlar; E1.2B: Serpantin step; E4.4: Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık; E2.1: Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar; G1.3: Akdeniz riparyan ormanları; C2.3: Daimi, gel-git olmayan, yumuşak akan nehirler; G3.9: Cupressaceae veya Taxaceae hâkim iğne yapraklı ormanlık; G3.75: Pinus brutia ormanı; E1.01: Marnlı step; E1.00: Anadolu jipsli stebi; C3.6: Vejetasyonsuz veya seyrek vejetasyonlu, yumuşak veya hareketli sedimanlı kıyılar; C1: Durgun yüzeyli sular; F2.2: Her dem yeşil alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar. Erzurum, Sivas, Edirne ve Çanakkale illerinde, esas olarak orta duyarlılık ne sahip habitatlar mevcuttur. Güzergâh koridorunun tümünde orta duyarlılık ne sahip alanların toplamı 650 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 0,7 si). Bu illerde, orta duyarlılık ndeki habitatlar şunlardır: I1.4: Pirinç tarlaları dâhil, su içindeki ekin tarlaları; E6.2: Kıtasal karasal tuzlu stepler; B3.3: Angiospermli kayalık uçurum, kaya tabakaları ve sahiller; C2.2: Daimi, gel-git olmayan, hızlı akan, türbülanslı nehirler; I1.2: Pazar bahçelerinin ve bahçeciliğin karışık ekinleri; 8.2-96

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. G1.C: Yüksek dereceli suni geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları; G5.1: Ağaç sırası. Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas ve Tekirdağ illerinde, düşük duyarlılık ndeki habitatlar mevcuttur. Güzergâh koridorunun tümünde düşük duyarlılık ne sahip alanların toplamı 1.867 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 2 si). Bu illerde düşük duyarlılık ndeki habitatlar aşağıdaki gibidir: G1.3: Akdeniz riparyan ormanları; G5.1: Ağaç sırası; I1.1: Yoğun ve saf ekinler; B1.6: Sahil kumulu çalılığı. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında kuşlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları şu şekildedir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için inşaat aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.6-4. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - Y - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O O - O D Demiryolu geçişi D D D O O - O O 8.2-97

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Proje bileşeni Kanal geçişi - açık kazı O O O D O - O O Kanal geçişi - kazısız D D D D O - O D Nehir geçişi - açık kazı O O O D O - Y O Nehir geçişi kazısız D D D D O - O D YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O O O O O - Y O O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O O Boru stok sahaları O O - O O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - O - - D Geçici ulaşım yolları O D D D O - O D Kalıcı ulaşım yolları O D O D O - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, kuşları esas olarak habitatlarını küçültecek ya da bozacak proje faaliyetleri nedeniyle mevcut ekolojik koşullarının değişmesi suretiyle etkileyebilecektir. Habitatlar ise, arazi temizleme işlemleri, yerel morfolojik değişimler, yabancı türlerin girişi ve yeni binaların ve altyapının (örn. kompresör istasyonları) inşası nedenleriyle doğal bitki örtüsün kaldırılması faktörlerine bağlı olarak etkilenebilecektir. Bu faaliyetler, kuşların sığınma, beslenme, üreme ve yuvalama habitatlarının uygunluğu üzerinde, ekosit fazlarında ve tiplerinde yarattığı değişikliklerle, etkilere sebep olabilir. Habitatın bozulmasının nedeni; toz emisyonu (örn. toprağın kazılması, taşınması ve depolanması, asfaltlanmamış yollardaki araç trafiğinden kaynaklanan) ve gaz kirleticiler, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu olabilir. Bunlar soluma sonucu boğazda tahrişe, mukus üretiminin artmasına ve hücre işlevlerinde değişikliklere neden olabilmektedir (Llacuna ve ark., 1993 12 ). İnşaat faaliyetleri sebebiyle kaçak toz miktarın artması, kuşlar tarafından besin aramak üzere kullanılan habitatların geçici olarak ortadan kalkmasına neden olabilir. İnşaat faaliyetleri nedeniyle oluşan gürültü emisyonu duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla kuşları üreme ve yavrularını yetiştirdikleri yuvalama (ilkbahar/yaz başı) dönemleri gibi yılın kritik dönemlerinde etkileyebilir. Bunlara ek olarak, gürültü kaynaklarının yakınındaki kuşlarda, sinyalle iletişimleri üzerinde bir etki olması öngörülmektedir. 12 LLACUNA, S., GORRIZ, A., DURFORT, M. and NADAL, J., 1993. Effects of Air Pollution on Passerine Birds and Small Mammals. Archives of Environmental Contamination and Toxicology. 24, 59-66. 8.2-98

Kuşlar genel olarak seslerini kullanan hayvanlardır ve yaşamlarını sosyal açıdan kolaylaştırmak için iletişime bağımlıdırlar. Çalışmalar, üreyen ötücü kuşların petrol ve gaz faaliyetlerinin oluşturduğu gürültünün kaynağından 700 metre kadar uzakta dahi iletişimlerinin bozulduğunu göstermektedir (Bayne ve ark., 2008 13 ). Kuşlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etki önemi, Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin kuşlar üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.6-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın küçülmesi/bozulması İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1 3.905 810 2 Kars 9 4.525 225 - Erzurum 6 5.623 2.974 - Erzincan 28 6.133 34 - Bayburt 330 6.141 4 - Gümüşhane 66 261 338 - Giresun 15 1.882 0 - Sivas 6-296 - Yozgat 417 10.329 246 - Kırşehir 39 6.763 53 - Kırıkkale 11 2.581 110 - Ankara 5 2.364 241 - Eskişehir 73 5.854 1.253 - Bilecik 24 7.794 8 - Kütahya 4 836 169 - Bursa 7 928 323 - Balıkesir 86 2.386 384 - Çanakkale 26 2.995 233 - Tekirdağ 7 2.338 9 - Edirne 6 1.950 200-13 BAYNE, E.M., HABIB, L. ve BOUTIN, S., 2008. Impacts from Chronic Anthropogenic Noise from Energy-Sector Activity on Abundance of Songbirds in the Boreal Forest. Conservation Biology 22(5): 1186-1193. 8.2-99

Hedef türlerin habitat tercihlerinin çok değişken olduğu göz önüne alındığında, güzergâh koridoru boyunca yer alan tüm illerde etkilerin mevcut olacağı öngörülmektedir. Tüm illerde etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.148 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 1 hektar (Ardahan) ile 417 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Giresun ili dışındaki illerde, düşük etkiler de mevcuttur. Etki düşük alanların büyüklüğü 69.471 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 75 i). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 10 hektar (Tekirdağ) ile 10.329 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. Giresun ili dışındaki illerde, orta seviyede etkiler mevcuttur. Etki nin orta olduğu alanların büyüklüğü 7.910 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 9 u). Etkilerin orta seviyede olduğu alanların büyüklüğü 4 hektar (Bayburt) ile 2.974 hektar (Erzurum) arasında değişmektedir. Yüksek seviyede etkiler sadece Ardahan ilinde, toplam 2 hektarlık bir alanda mevcuttur (YÇA da haritalandırılan habitatların % 0,01 inden az). Gösterim Kilometre Noktası İl Proje Bileşeni Hedef kuş türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Etki İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.6-1. Kuşlar - SCC/hedef türler Ardahan ilinde etki nin yüksek olduğu alan 8.2-100

Yüksek seviyede etki alanlarına ilişkin detaylar, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Buna göre, etki faktörlerinin bir ya da daha fazla proje bileşenin varlığına bağlı olan büyüklük değerleri, nihai etki yoğunluğunu nasıl etkilediklerinin göstergesidir. Etki yoğunluk değeri arttıkça, en yüksek etki faktörü değerine sahip proje bileşenlerinin sayısı artmaktadır. Tablo 8.2.6-6. Ardahan ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Kuşlar- İnşaat aşaması Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/ elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar içerisinde KP 42+400 - KP 43+300 arası Y Y Y O O Y Y Y Y Bulgular ve öneriler Proje inşaat faaliyetleri sırasında, toprak sıyırma işlemi nedeniyle doğal ya da yarı doğal habitatlar geçici olarak alandan uzaklaştırılacaktır. Müdahalede bulunulan habitatların çoğu, yoğun ekim yapılan alanlar ve steplerden oluşmaktadır. Bu müdahalelerin, rahatsızlık kaynaklarına karşı daha hassas olan çil keklik (Perdix perdix), ürkeklik (Tetraogallus caspius) ve mezgeldek (Tetrax tetrax) gibi Galliform türleri üzerinde düşük orta seviyeli etkilere sebep olması muhtemeldir. Projeyle ilgili altyapının, büyük orman kartalı (Aquila clanga), ulu doğan (Falco cherrug) ve Mısır akbabasını (Neophron percnopterus) etkilemesi beklenmemektedir. Çünkü bu türler, başlıca çöl kenarı, yarı çöl, step ve çorak dağlık alanlar gibi geniş, açık çayırlık arazileri kullanmaktadır. Türlerin yuva yelpazelerinin sınırlı bölümlerinde bulunan besin arama habitatlarının ortadan kalkmasından, geçici olarak etkilenmeleri beklenmektedir. Yerde, yüksek yapılı vejetasyon içerisinde yuvalayan çayır tuygununa (Circus pygargus) Ankara ve Ardahan bölgelerinde özellikle özen gösterilmelidir. Yuvalama dönemi (Nisan Haziran) sırasında inşaat faaliyetlerinden kaçınmanın yanı sıra, uygulanabilecek önemli yönetim stratejileri arasında, inşaat işlemleri sırasında yavruların güvenli bir yere taşınmaları ve yavruların telefinin önlenmesi için, yuvaların etrafında dokunulmamış alanların bırakılması sayılabilir. Göçmen bir kuş olan sürmeli kız kuşunun (Vanellus gregarius) inşaat faaliyetleri nedeniyle büyük rahatsızlıklar yaşaması beklenmemektedir. Özellikle vurgulanması gereken nokta, bu kuşun göçü sırasında başlıca step alan duraklarından biri olan Erzurum Bataklıkları nın, inşaat aşamasında önemli bir etki altında kalmayacak olmasıdır. Çünkü Erzurum Bataklıkları nın YÇA ile kesiştiği alan, daha çok tek tip ekinlerden oluşan ve bu tür için çok da uygun olmayan bir habitattır. 8.2-101

Yarı kalıcı ya da geçici tatlısu, acısu veya su yüzeyinde sık vejetasyona sahip ötrofik göllerde yaşayan ördek ve kaz türleri ile ilgili olarak; orta-batı illerin tümünde göçmen bir tür olan Sibirya kazı (Branta ruficollis) üzerinde orta seviyede etki olması beklenmektedir. Ardahan ilinde, özellikle yoğun otsu vejetasyon, çalılık ve kısa ağaçlar içeren, üreme için uygun çakıl kaplı veya küçük kayalık adaların bulunduğu yerlerde, (Gürcistan sınırından KP 105 ye kadar), küresel olarak tehlikede olan kadife ördek (Melanitta fusca) üzerine olası etkilerin yüksek seviyede olması öngörülmektedir. Habitat kaybını ve rahatsızlıkları en aza indirgemek için, geçici çalışma alanları mümkün olduğunca sınırlandırılmalı ve özellikle aşağıdaki alanlarda rahatsızlık olasılığını ve yavru mortalitesini azaltmak için, inşaat faaliyetlerinin zamanlaması, üreme ve göç faaliyetlerinin en yoğun olduğu dönemlerle çakışmayacak şekilde planlanmalıdır: - kadife ördeğin ürediği Ardahan ilinde (Mayıs-Haziran); - Erzurum Bataklıkları nda sürmeli kız kuşunun ilkbahar ve sonbahar göç dönemlerinde (Mart-Nisan ve Eylül-Kasım). Bunlara ek olarak, bitki örtüsünün temizlenmesinden önce kuş yuvalarının olup olmadığının kontrol edilmesi ve işçilerin bu alanların ekolojik duyarlılıklarının farkında olmalarının sağlanması, koruma altında olan türler bulunduğunda işin durdurulması ve bir ekoloji uzmanına danışılması önerilmektedir. Tablo 8.2.6-7. İnşaat aşamasında kuşlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre Gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 metre Yerel morfolojik değişimler: Proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: Proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre Yeni binaların/altyapının inşası: Proje bileşenlerinin ayak izi Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: Proje bileşenlerinin ayak izi Yabancı türlerin girişi: Proje bileşenlerinin ayak izi Bitki örtüsünün temizlenmesinden önce kuş yuvaları kontrol edilmeli ve işçiler, bu alanlardaki ekolojik hassasiyetler konusunda bilinçlendirilmelidir. Koruma statüsü olan türlerin bulunması halinde, çalışmanın durdurulması ve ekoloji uzmanına danışılması önerilmektedir. Habitat kaybının en aza indirgenmesi Habitat parçalanmasının en aza indirgenmesi Habitat değişiminin en aza indirgenmesi Makinelere bağlı gürültüden kaynaklı rahatsızlıkların önlenmesi Özellikle tünek, yuvalama ve besin arama alanlarında habitat kaybının ve habitat etkinliğinin azalmasının önlenmesi Ana erişim yollarında ve inşaat koridorunda hız sınırı uygulamasının getirilmesi Proje çalışanlarının ulaşımının, trafik yükünü azaltmak ve hız sınırının uygulanmasını kolaylaştırmak amacıyla otobüslerle sağlanması Ana erişim yolları ve inşaat koridorunda mevcut koridorların kullanılması Proje çalışanlarına ve alt yüklenicilere, gerek sahada gerekse proje çalışma alanlarına gelip giderken silah bulundurmanın ve avlanmanın yasaklanması Yerde, yüksek yapılı vejetasyon içerisinde yuvalayan çayır tuygununa (Circus pygargus) Ankara ve Ardahan bölgelerinde özellikle özen gösterilmelidir. Yuvalama dönemi (Nisan Haziran) sırasında inşaat faaliyetlerinden kaçınmanın yanı sıra, uygulanabilecek önemli yönetim stratejileri arasında, inşaat işleri sırasında yavruların güvenli bir yere taşınmaları ve yavru telefinin önlenmesi için yuvaların etrafında dokunulmamış alanların bırakılması sayılabilir. Habitat kaybının ve kuş türlerine verilen rahatsızlıkların en aza indirgenmesi için, geçici çalışma alanları mümkün olduğunca en aza indirgenmeli ve inşaat faaliyetlerinin, kuşların en fazla üreme ve göç faaliyetinin görüldüğü dönemlerden kaçınılacak şekilde zamanlanması gerekmektedir. Böylelikle, özellikle aşağıdaki alanlarda, rahatsızlıkların ve yavru teleflerinin önüne geçilebilir: kadife ördeğin ürediği Ardahan da (Mayıs-Haziran) sürmeli kız kuşunun bahar ve güz göç dönemlerinde (Mart- Nisan ve Eylül-Kasım) Erzurum Bataklıkları nda 8.2-102

Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri İnşaat personeline yaban hayatı koruma eğitimlerinin verilmesi Mümkün olan yerlerde yaban hayatı unsurlarının kullandığı koridorlar boyunca (örn. akarsular) bitkilendirilmiş tampon bölgelerin oluşturulması Hassas alanların yakınında geçici gürültü bariyerlerinin kurulması Erişim yollarında ve inşaat koridorunda toz kontrol önlemlerinin uygulanması SCC/hedef türlerin üreme mevsimlerinde inşaat çalışmalarından kaçınılması Kullanım halinde bir mağaraya ya da yuvalama sahasına rastlanması halinde ilgili uzman veya yetkili tarafından onay verilinceye kadar vejetasyon temizleme ve inşaat faaliyetlerinin durdurulması Boru hattı inşaatı sırasında fauna gözlem programının uygulanması Proje analizine göre, işletme aşamasında kuşlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 1.000 m. Etki faktörlerinin işletme aşamasında çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.6-8. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - Demiryolu geçişi - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y 8.2-103

Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O D Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O D Etki değerlendirmesi Projenin işletme aşamasında, kuşlar üzerinde küçük çapta potansiyel etkiler öngörülmektedir. Genel olarak, bileşen üzerinde etki gösteren en önemli etki faktörleri kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden çıkan toz ve gaz kirleticilerinin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu ve kompresör istasyonlarının gaz türbinleri gibi sabit kaynakların ve rutin boru hattı işletme ile bakım faaliyetlerinin neden olacağı gürültü emisyonudur. Oluşan etkiler duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla kuşları etkileyebilir ve gürültü emisyonu hayvanların bu emisyonun kaynağının çevresindeki alandan kaçınmasına yol açabilir. Yine de, etki derecesinin az olması ve kuşların sürekli gürültüye uyumlarının yüksek olması nedeniyle, bu etkilerin düşük olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, YÜT alanlarında üst toprağın azalması, doğal habitatın tükenmesine ve habitat bağlantısının azalmasına yol açarak, kuşları etkileyebilecektir. Kuşlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin kuşlar üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.6-9. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1.252 268 - - Kars 996 - - - Erzurum 1.554 - - - Erzincan 3.008 - - - Bayburt - - - - Gümüşhane 967 - - - 8.2-104

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Giresun - - - - Sivas 2.671 12 - - Yozgat 1.889 - - - Kırşehir 458 - - - Kırıkkale 6.34 - - - Ankara 1.588 - - - Eskişehir 2.275 732 - - Bilecik 194 - - - Kütahya 140 - - - Bursa 362 - - - Balıkesir 782 260 - - Çanakkale 334 - - - Tekirdağ 26 - - - Edirne 611 - - - Hedef türlerin habitat tercihlerinin çok değişken olduğu göz önüne alındığında, tüm güzergâh koridoru boyunca tüm illerde etkilerin mevcut olacağı, fakat bu etkilerin ihmal edilebilir ve düşük seviyelerde olacakları öngörülmektedir. Tüm illerde etki nin ihmal edilebilir olduğu alanlar mevcut olup, bu alanların toplam büyüklüğü 19.741 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 21 i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 26 hektar (Tekirdağ) ile 3.008 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Ardahan, Sivas, Eskişehir ve Balıkesir de, düşük etki altındaki alanlar mevcuttur. Etki düşük alanların büyüklüğü 1.271 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 i). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 12 hektar (Sivas) ile 732 hektar (Eskişehir) arasında değişmektedir. Hedef kuş türleri için boru hattı güzergâhı boyunca işletme aşamasında orta ve yüksek seviyede etkiler beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir ve düşük seviyede oldukları dikkate alınarak, aşağıda özetlenen Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı kapsamındaki standart en iyi işletme uygulamalarına ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem yoktur. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında kuşlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; 8.2-105

saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.6-10. Etki faktörlerinin kuşlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D D - D Yol geçişi - kazısız D D D - D Demiryolu geçişi D D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D D - D Kanal geçişi - kazısız D D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D D - O Nehir geçişi kazısız D D D - O YYSK içinden boru hattı D D D - D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D O D O Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetleri, kuşları inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması sadece YÜT ler üzerinde yapılacaktır. Dolayısıyla, olası etkilerin esas olarak sökme faaliyetlerinden ve araç trafiği nedeniyle oluşan toz ve gürültü emisyonuyla ilgili olacağı öngörülmektedir. Yine de, buradaki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer şekilde olacağı ve en yakındaki ekolojik reseptörlerle sınırlı kalacağı düşünülmektedir. Bunlara ek olarak, işletmeye kapatma aşaması sırasında, YÜT ler tarafından kullanılan alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etkinin gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üst toprağın geri kazanılması sayesinde, doğal vejetasyon, doğal koşullarına benzer bir duruma gelecek şekilde eski haline getirilebilecek ve kuşlar için barınma ve besin arama alanları olarak kullanılabilecektir. Bu aşamada, Türkiye de büyük bir sorun olduğu kanıtlanmış, yabancı türlerin alana girişi olasılığına dikkat edilmelidir. Yabancı türler açısından fauna üzerindeki etkiler; flora türlerinin yok olması ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Kuşlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: 8.2-106

seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin kuşlar üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.6-11. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 3.570 297 - - Kars 2.837 390 - - Erzurum 1.592 64 - - Erzincan 6.661 9 - - Bayburt 204 - - - Gümüşhane 1.027 31 - - Giresun - - - - Sivas 703 455 - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale 877 116 - - Tekirdağ - - - - Edirne 2.081 436 - - Hedef kuş türlerinin habitat tercihlerinin çok değişken olduğu göz önüne alındığında, güzergâh koridoru boyunca tüm illerde etkilerin mevcut olacağı, fakat ihmal edilebilir ve düşük seviyede gerçekleşeceği öngörülmektedir. Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Sivas, Çanakkale ve Edirne illerinde etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 19.489 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 21'i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 204 hektar (Bayburt) ile 6.661 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Bayburt hariç diğer illerde düşük etki alanları bulunmaktadır. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.799 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların 8.2-107

% 2'si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 9 hektar (Sivas) ile 455 hektar (Sivas) arasında değişmektedir. İşletmeye kapatma aşamasında, proje güzergâhı boyunca hedef kuş türleri için orta ve yüksek seviyeli etkiler bulunmamaktadır. Bulgular ve öneriler Projenin işletmeye kapatma aşamasında kuşlar üzerinde özellikle YÜT'lerin sökülmesi faaliyetlerinden kaynaklanan gürültü, toz ve gaz kirletici emisyonları ilgili düşük ve ihmal edilebilir seviyede olumsuz etkiler olması öngörülmektedir. Eskişehir, Balıkesir, Sivas ve Ardahan'da bulunan kompresör istasyonlarının işletmeye kapatma çalışmalarında ayrıca özen gösterilmelidir. YÜT ler, esas olarak kompresör istasyonları tarafından işgal edilen alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu nedeniyle, olumlu bir etkinin olacağı tahmin edilmektedir. Saha restorasyonu, üst toprağın eski haline getirilmesi suretiyle, 50 yıldan uzun bir süre yapay ve asfaltlanmış olan alanların, doğal alanlara dönüşmesini sağlayacaktır. Yukarıda tanımlanan bölgelerde, bileşen üzerinde etkili olacak unsurların inşaat aşamasındakilere benzer olacağı ve yalnızca YÜT'lerin söküldüğü alanlarla sınırlı kalacağı dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için yapılmış öneriler tekrar vurgulanabilir. 8.2.7. Sürüngenler Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin sürüngenler üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin sürüngenler üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etki değerlendirmesi ÇED Raporu, Bölüm 7 de sunulan, karasal fauna mevcut durum verileri ve değerlendirmeleri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımlarını temel almaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, proje etki alanında, seçilen sürüngen türlerinin (SCC/hedef türler) popülasyonlarına uygun ve belirlenen etki faktörleri tarafından olumsuz etkilenebilecek habitatların varlığı ile belirlenmektedir. Duyarlılık, aşağıdaki parametrelere göre tanımlanmaktadır: saha çalışmaları sırasında gözlemlenen sürüngen türleri listesi; güzergâh koridorundaki potansiyel türlerin listesi; Türkiye'deki mevcut ÖDA verileri; EUNIS / Habitat haritası; 8.2-108

türlerin varlığını (gözlemlendiği şekilde) gösteren haritalar; kritik (CR) veya tehlikede (EN), endemik, sınırlı alanda dağılım gösteren fauna türlerinin dağılımını ve habitat tercihlerini gösteren haritalar; korunan alanlar haritası. Bireysel değerlendirme için ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 50.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Duyarlılık analizi, yerel uzmanlar tarafından toplanan, incelenen ve Bölüm 7 de sunulan mevcut durum verileri ile mevcut durum çalışmaları sırasında belirlenen ve IFC 2012 gerekliliklerine göre gözden geçirilen, aşağıdaki tabloda sunulan SCC/hedef tür listesini temel almaktadır. Belirlenen SCC/hedef türler analiz edilmiş ve bunların nihai listeye dâhil edilmelerinin ya da liste dışında bırakılmalarının gerekçeleri, aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. 8.2-109

Tablo 8.2.7-1. SCC/hedef tür listesi Sürüngenler ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ENDEMİZM SQUAMATA VIPERIDAE Montivipera wagneri Wagner engereği CR R SQUAMATA LACERTIDAE Darevskia uzzelli Uzzel kertenkelesi EN R SQUAMATA LACERTIDAE Darevskia unisexualis Ağrı kertenkelesi NT R SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Türkiye'nin doğusunda Kars, Erzurum ve Ağrı illerinin sınırlarına yakın bir alanla sınırlıdır (Baran vd. 2004). Popülasyonun % 80'den fazlası Aras Nehri nde yoğunlaşmıştır ve yapılması planlanan bir baraj kompleksi nedeniyle tehlike altındadır. Kafkaslara endemik bu türün dağılımı, Türkiye nin kuzeydoğusu ile sınırlıdır (Erzurum ve Kars) ve dağılım alanı 5.000 km 2 den azdır (IUCN, 2013). Popülasyonların büyük ölçüde parçalandığı, türün habitat uzantısının ve kalitesinin sürekli olarak azaldığı görülmektedir. Kafkaslarla sınırlı olup Ermenistan da, Türkiye nin kuzeydoğusunda ve Gürcistan ın güneyinde görülmektedir. Dağılım alanının 20.000 km 2 'den büyük olmadığı tahmin edilmektedir (IUCN 2013). SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E E POTANSİYEL / GÖZLEM Gözlem Gözlem Potansiyel 8.2-110

Bu türlerin tamamı vejetasyonun seyrek, yüksekliğin fazla olduğu (deniz nden 2.000-2.200 metreye kadar) kayalık veya taşlık alanlarda bulunmaktadır. Wagner engereği (Montivipera wagneri-cr) Kars ve Erzurum illerinde bulunur ve daha yoğun vejetasyona ve daha serin mikrohabitatlara sahip kuzeye bakan yamaçları tercih eder. Genellikle, nehir ve akarsulara yakın yerlerde bulunur. Uzzel kertenkelesinin (Darevskia uzzelli-en) dağılımı ise, Erzurum ve Kars illeriyle sınırlıdır. Bazen kayalık orman açıklıklarında bulunur. Ağrı kertenkelesi (Darevskia unisexualis-nt) de Erzurum ve Ardahan illerinde, yüksek step habitatlarında yaşamaktadır. Wagner engereği (CR) ve Uzzel kertenkelesi (EN) için var olan temel tehdit, kısıtlı dağılım alanlarında baraj yapımı faaliyetleridir. Montivipera wagneri (CR) türünün uluslararası evcil hayvan ticareti için fazla sayıda toplanması da bir tehdit unsuru oluşturmaktadır. Uzzel kertenkelesi, aşırı otlatma ve odun toplayıcılığı nedeniyle, habitat genişliğinin ve kalitesinin düşmesi tehdidi ile karşı karşıyadır. Ağrı kertenkelesi ise yerel hayvancılık (sığır ve koyun) nedeniyle dağılımının belli kısımlarında habitatının aşırı otlatılması tehdidine maruz kalmaktadır. Belirtilen türler için habitat uygunluğu, her tür için EUNIS III. seviye habitat kategorilerine bir uygunluk (yüksek, orta ve düşük) saptanarak, daha sonra değerlendirmede ele alınan her tür için habitat uygunluğu haritaları yapılarak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) belirlenmiştir. Özel habitat tercihleri olan her bir sürüngen türü için belirlenen uygunluk değerleri toplamı için potansiyel aralık 0-3 arasında değişmektedir ve ele alınan sürüngenlerin duyarlılıkları, ekolojileri, habitat tercihleri, beslenmeleri ve üreme davranışlarından etkilenmektedir. Duyarlılık tanımını gerek SCC/hedef tür sayısını, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo, bileşen için duyarlılık değerlendirmesini göstermektedir. Tablo 8.2.7-2. Duyarlılık Sürüngenler Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3 ya da daha fazla) Duyarlılık analizinin sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda, her duyarlılık için habitatların boyutu (hektar bazında), değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde, illere göre gaz akışı yönünde doğudan batıya doğru belirtilmektedir. 8.2-111

Tablo 8.2.7-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalması/bozulmasına karşı sürüngenlerin duyarlılığı Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] yüksek 0 404 1.637 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Sürüngenler SCC/hedef tür orta 0 2.062 422 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 306 12 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8.2-112

Duyarlılık unsuru SCC/Hedef türler için uygun habitatın azalması ve/veya bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, sürüngen hedef türleri için en yüksek duyarlılığa sahip habitatlar, yerel uzmanlarca önerilen dağılım alanları olan Kars ve Erzurum illerinde mevcuttur. Tüm güzergâh koridoru içinde yüksek duyarlılığa sahip alanların toplamı 2.041 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 2,2 si). Bu alanlar, Wagner engereğinin (Montivipera wagneri) ve Uzzel kertenkelesinin (Darevskia uzzelli) gözlemlendiği Erzurum ve ayrıca Kars ilinde yer almaktadır. Bu illerde, yüksek duyarlılık ne sahip habitatlar, E1.2E - İran-Anadolu stebidir. Ayrıca Erzurum ve Kars illerinde orta duyarlılık ne sahip alanlar da mevcuttur. Güzergâh koridorunun tamamı üzerinde yer alan orta seviye duyarlılığı sahip habitatların toplam büyüklüğü 2.483 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 2,7'si). Bu illerde orta duyarlılık ndeki habitatlar aşağıdaki gibidir: E4.4: Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık; E1.2E: İran-Anadolu stebi; E2.5: Step bölgesindeki çayırlıklar. Hedef sürüngen türlerinin belli habitatlara uygunluklarındaki farklılıklara bağlı olarak, Erzurum ve Kars illerinde aşağıdaki habitatlarla ilgili düşük duyarlılık seviyeleri de görülmektedir: G3.4: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı; E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar; E2.1: Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar. Güzergâh koridorunun tamamı üzerinde yer alan düşük duyarlılık ne sahip habitatların toplam büyüklüğü 318 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,3'ü). İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında sürüngenler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları şu şekildedir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. 8.2-113

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliği nin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Çeşitli proje bileşenleri için inşaat aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.7-4. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - D - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O O - O D Demiryolu geçişi D D D O O - O O Kanal geçişi - açık kazı Kanal geçişi - kazısız Nehir geçişi - açık kazı Nehir geçişi kazısız YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O O O D O - O O D D D D O - O D O O O D O - Y O D D D D O - O D O O O O O - Y O O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O O Boru stok sahaları O O - O O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - O - - D Geçici ulaşım yolları O D D D O - O D Kalıcı ulaşım yolları O D O D O - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, sürüngenleri esas olarak, habitatlarını küçültecek ya da bozacak veya hareketlerine engel oluşturacak proje faaliyetleri nedeniyle, mevcut ekolojik koşullarının değişmesi suretiyle etkileyebilecektir. Habitatlar ise, arazi temizleme işleri, yerel morfolojik değişimler, yabancı türlerin girişi ve yeni binaların ve altyapının (örn. kompresör istasyonları) inşası nedenleriyle doğal bitki örtüsünün kaldırılması faktörlerine bağlı olarak etkilenebilecektir. Bu faaliyetler, ekosit fazlarında ve tiplerinde yarattığı değişikliklerle, sığınma, beslenme, üreme ve yuvalama habitatlarının sürüngenler için uygunluğu üzerinde etkilerin yanı sıra, arazi parçalanması ve sürüngenlerin hareketlerinin engellenmesi gibi etkilere sebep olabilir. Habitatın bozulmasının nedeni, aynı zamanda yapraklar üzerinde toz birikimi oluşturabilecek ve atmosferdeki kirleticilere doğrudan maruz kalarak yaban hayatı sağlığını etkileyen toz emisyonu (örn. toprağın kazılması, taşınması ve depolanması, asfaltlanmamış yollardaki araç trafiğinden kaynaklanan) ile gaz kirletici, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu olabilir. 8.2-114

İnşaat faaliyetleri nedeniyle oluşan gürültü emisyonu duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla sürüngenleri etkileyebilir. Genel olarak, duyusal rahatsızlığın sürüngenler üzerinde en çok zarara sebep olduğu kritik dönemler, hayvanların kışladığı kış dönemi ile üreme dönemleridir (ilkbahar/yaz başı). Sürüngenler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin sürüngenler üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.7-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması- İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan - - - - Kars 157 2.211 - - Erzurum 4 429 - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Giresun - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - Hedef sürüngen türleri üzerine ihmal edilebilir ve düşük seviyelerde etkilerin, yalnızca Erzurum ve Kars illerinde görülmesi beklenmektedir. 8.2-115

Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 161 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,2'si). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 4 hektar (Erzurum) ve 157 hektar (Kars) şeklindedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 2.640 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 3'ü). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 429 hektar (Erzurum) ve 2.211 hektar (Kars) şeklindedir. İnşaat aşamasında proje güzergâhı boyunca hedef sürüngen türlerinin popülasyonları üzerinde, orta ve yüksek seviyeli etkiler beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Proje inşaat faaliyetleri sırasında, toprak sıyırma işlemi nedeniyle, doğal ya da yarı doğal habitatlar geçici olarak alandan sökülecektir. Müdahalede bulunulan habitatların çoğu yoğun tarım alanları ve steplerdir. Stepler, hedef sürüngen türleri için en uygun habitatları teşkil etmektedir. Buna rağmen beklenen etkiler, üç hedef sürüngen türünün bulunduğu Erzurum ve Kars illeriyle sınırlı, ihmal edilebilir ve düşük seviyede etkilerdir. Standart etki azaltıcı önlemler olarak, inşaat faaliyetleri bu bölgelerde (Erzurum ve Kars) gerçekleştirilirken habitat kaybı ve verilen rahatsızlık en aza indirgenmeli, geçici çalışma alanları mümkün olduğunca sınırlandırılmalı ve E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) ile E1.2E (İran-Anadolu stebi) habitatlarında da vejetasyonun temizlenmesinden önce, yukarıda belirtilen sürüngen türlerinin bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. İnşaat faaliyetlerinin zamanlaması, olası rahatsızlıkların azaltılması amacıyla, üremenin en fazla olduğu dönemlerden ve kışlama döneminden (Mart-Ağustos ve Kasım-Ocak) kaçınılacak şekilde yapılmalıdır. Tüm proje çalışanlarının ekolojik duyarlılıklarla ilgili olarak bilinçlendirilmesi ve yukarıdaki türlerin bulunması halinde çalışmaların durdurulması gerekmektedir. Bileşen üzerinde etkisi olan etki faktörlerinin ve önerilen etki azaltıcı önlemlerin özeti, aşağıdaki tabloda sunulmaktadır. 8.2-116

Tablo 8.2.7-6. İnşaat aşamasında sürüngenler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre Gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 metre Yerel morfolojik değişimler: Proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: Proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre Yeni binaların/altyapının inşası: Proje bileşenlerinin ayak izi Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: Proje bileşenlerinin ayak izi Yabancı türlerin girişi: Proje bileşenlerinin ayak izi İnşaat koridoruna yakın yerlerde yaban hayatı unsurlarının geçişini kolaylaştırmak için, özellikle geçişlerin yoğun olarak yapıldığı bölgelerde, inşaat süresi boyunca hendek ve pencereler oluşturulması Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının, ve aynı zamanda toz ve hava emisyonlarının önlenmesi için trafik yükününün ve yollardaki hızın en aza indirgenmesi Habitat kaybının en aza indirgenmesi Habitat parçalanmasının en aza indirgenmesi Habitat değişiminin en aza indirgenmesi Makineler bağlı gürültüden kaynaklı rahatsızlıkların önlenmesi Özellikle yiyecek arama alanlarında habitat kaybının ve habitat etkinliğinin azalmasının önlenmesi Yaban hayatı unsurlarının, yoğun olarak kullanılan çalışma alanlarına ve atık bertaraf sahalarına geçişini engellemek için geçici bariyerler kurulması Ana erişim yollarında ve inşaat koridorunda hız sınırı uygulamasının getirilmesi Proje çalışanlarının ulaşımının trafik yükünü azaltmak ve hız sınırının uygulanmasını kolaylaştırmak amacıyla otobüslerle sağlanması Erişim için kullanılan koridor genişliğinin an aza indirgenmesi Ana erişim yolları ve inşaat koridorunda mevcut koridorların kullanılması Proje çalışanlarına ve alt yüklenicilere, gerek sahada gerekse proje çalışma alanlarına gelip giderken silah bulundurmanın ve avlanmanın yasaklanması İnşaat ve işletme personeline yaban hayatı koruma eğitimlerinin verilmesi Mümkün olan yerlerde yaban hayatı unsurlarının kullandığı koridorlar boyunca (örn. akarsular) bitkilendirilmiş tampon bölgelerin oluşturulması Hassas alanların yakınında geçici gürültü bariyerlerinin kurulması Erişim yollarında ve inşaat koridorunda toz kontrol önlemlerinin uygulanması Hassas yaban hayatı unsurlarının üreme mevsimlerinde inşaat çalışmalarından kaçınılması Kullanım halinde bir mağaraya rastlanması halinde ilgili uzman veya yetkili tarafından onay verilinceye kadar vejetasyon temizleme ve inşaat faaliyetlerinin Erzurum ve Kars taki inşaat faaliyetleri habitat kaybının ve sürüngen türlerine verilen rahatsızlıkların en aza indirgenmesi için geçici çalışma alanlarının azaltılması ve hedef türlerin varlığının (Wagner engereği, Uzzel kertenkelesi ve Ağrı Kertenkelesi) E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) ve E1.2E (İran-Anadolu stebi) habitatlarında kontrol edilmesi gerekmektedir. İnşaat faaliyetlerinin zamanlaması, olası rahatsızlıkların azaltılması amacıyla, üremenin en fazla olduğu dönemlerden ve kışlama döneminden (Mart-Ağustos ve Kasım-Ocak) kaçınılacak şekilde yapılmalıdır. 8.2-117

Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri durdurulması Boru hattı inşaatı sırasında fauna gözlem programının uygulanması Proje analizine göre, işletme aşamasında sürüngenler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 1.000 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasında etki faktörlerinin yoğunluğu, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Proje bileşeni Tablo 8.2.7-7. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Karasal boru hattı - - - - Denizel boru hattı - - - - Açık kazı yol geçişi - - - - Kazısız yol geçişi - - - - Demiryolu geçişi - - - - Açık kazı kanal geçişi - - - - Kazısız kanal geçişi - - - - Açık kazı nehir geçişi - - - - Kazısız nehir geçişi - - - - HGWC boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y Kamp alanları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O D Boru stok sahası - - - - Boru hattı indirme - - - - Geçici erişim yolları - - - - Kalıcı erişim yolları - - O D 8.2-118

Etki değerlendirmesi Atmosferdeki toz emisyonları, çorak topraklardan veya araçların geçişi sebebiyle oluşan türbülansın meydana getirdiği rüzgâr etkisinden veya partikül madde formunda, araçlardan ve elektrik üretim ekipmanı ile kamp sahalarındaki ofisler ve depolardaki ısıtma/soğutma sistemleri gibi sabit kaynaklardan çıkan egzozdan kaynaklanan gaz emisyonlarına bağlı olarak ortaya çıkabilmektedir. Projenin işletme aşamasında, sürüngenler üzerinde küçük çapta potansiyel etkiler öngörülmektedir. Genelde, bileşen üzerinde etki gösteren en önemli etki faktörleri; kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden çıkan toz ve gaz haldeki kirleticilerin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu ve kompresör istasyonlarının gaz türbinleri gibi sabit kaynakların ve rutin boru hattı işletimi ile bakım faaliyetlerinin neden olacağı gürültü emisyonudur. Oluşan etkiler duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla sürüngenleri etkileyebilir ve gürültü emisyonu hayvanların bu emisyonun kaynağının çevresindeki alandan kaçınmasına yol açabilir. Yine de, etki derecesinin az olması nedeniyle, bu etkilerin düşük seviyede olacağı düşünülmektedir. Proje faaliyetlerine bağlı olarak üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması; daha çok toprak işlerine bağlı olarak meydana gelen kontaminasyona veya toprak erozyonundaki artışa bağlı olabilir. Söz konusu etkiler, toprağın gerekli fonksiyonlarını yerine getirme kapasitesini düşürebilir; toprak verimliliğindeki ve doğal habitatlardaki azalma ile habitat parçalanmasına bağlı olarak karasal fauna üzerinde olası etkilere sebep olabilir. Sürüngenler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etki önemi, Bölüm 3'te sunulan kriterler doğrultusunda tanımlanırken; hesaplama ve etki değerleriyle ilgili ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin sürüngenler üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.7-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan - - - - Kars 418 - - - Erzurum 39 - - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Giresun - - - - Sivas - - - - 8.2-119

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - Erzurum ve Kars illerinde, hedef sürüngen türleri üzerinde, ihmal edilebilir seviyede de olsa etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 457 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,5'i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 39 hektar (Erzurum) ve 418 hektar (Kars) şeklindedir. İşletme aşamasında proje güzergâhı boyunca hedef sürüngen türlerinin popülasyonları üzerinde düşük, orta ve yüksek seviyeli etkiler olması beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir seviyede oldukları dikkate alınarak, planlanan standart en iyi işletme uygulamalarına ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem bulunmamaktadır. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında sürüngenler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. 8.2-120

Proje bileşeni Tablo 8.2.7-9. Etki faktörlerinin sürüngenler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D D - D Yol geçişi - kazısız D D D - D Demiryolu geçişi D D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D D - D Kanal geçişi - kazısız D D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D D - O Nehir geçişi kazısız D D D - O YYSK içinden boru hattı D D D - D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D O D O Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetleri, sürüngenleri inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması sadece YÜT ler üzerinde yapılacaktır. Dolayısıyla, olası etkilerin esas olarak sökme faaliyetlerinden ve araç trafiği nedeniyle oluşan toz ve gürültü emisyonuyla ilgili olacağı öngörülmektedir. Yine de, buradaki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer şekilde olacağı ve en yakındaki ekolojik reseptörlerle sınırlı kalacağı düşünülmektedir. Bunlara ek olarak, işletmeye kapatma aşaması sırasında, YÜT ler tarafından kullanılan alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etkinin gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üst toprağın geri kazanılması sayesinde, doğal vejetasyon, doğal koşullarına benzer bir duruma gelecek şekilde eski haline getirilebilecektir. Yerel bitki toplulukları dikkatle seçilmeli ve alan restorasyonu için kullanılmalıdır. Bu faaliyet, sürüngenlerin yeniden kolonize olma süreçlerini hızlandıracak, toprak erozyonunu azaltarak pozitif etki yaratacaktır. Bu aşamada, Türkiye de büyük bir sorun olduğu kanıtlanmış olan, yabancı türlerin alana girişi olasılığına dikkat edilmelidir. Yabancı türler açısından fauna üzerindeki etkiler flora türlerinin yok olması ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Sürüngenler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. 8.2-121

Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin sürüngenler üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.7-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan - - - - Kars 2.323 40 - - Erzurum 427 6 - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Giresun - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - Proje güzergâhında, yalnızca Erzurum ve Kars illerinde hedef sürüngen türleri üzerinde ihmal edilebilir ve düşük seviyede de olsa, etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 2.749 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 3'ü). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 427 hektar (Erzurum) ve 2.323 hektar (Kars) şeklindedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 46 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,1'i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 6 hektar (Erzurum) ve 40 hektar (Kars) şeklindedir. İşletmeye kapatma aşamasında proje güzergâhı boyunca hedef sürüngen türleri üzerinde orta ve yüksek seviyeli etkiler olması beklenmemektedir. 8.2-122

Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan bölgelerdeki bileşenler üzerinde etkili olacak unsurların inşaat aşamasındakilere benzer olacağı ve yalnızca YÜT'lerin söküldüğü alanlarla sınırlı kalacağı dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için yapılmış öneriler tekrar vurgulanabilir. Erzurum ve Kars illerinde herhangi bir kompresör istasyonu bulunmadığından, yukarıdaki öneriler bu illerde yalnızca pig istasyonu ve blok vana istasyonlarının işletmeye kapatma çalışmaları için geçerlidir. 8.2.8. Amfibiler (İki Yaşamlılar) Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin amfibiler üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin amfibiler üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Bu etki değerlendirmesi ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan karasal fauna mevcut durum verileri ve değerlendirmeleri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörü tanımlarına dayanmaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, proje etki alanında, seçilen amfibi türlerinin popülasyonları için uygun ve belirlenen etki faktörleri tarafından olumsuz etkilenebilecek habitatların varlığı ile belirlenmektedir. Duyarlılık, aşağıdaki parametrelere göre tanımlanmaktadır: saha çalışmaları sırasında gözlemlenen amfibi türleri listesi; güzergâh koridorundaki potansiyel türlerin listesi; Türkiye'deki mevcut ÖDA verileri; EUNIS / Habitat haritası; türlerin varlığını (gözlemlendiği şekilde) gösteren haritalar; kritik (CR) veya tehlikede (EN), endemik, sınırlı alanda dağılım gösteren fauna türlerinin dağılımını ve habitat tercihlerini gösteren haritalar; korunan alanlar haritası. Bireysel değerlendirme için ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; 8.2-123

literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 50.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Duyarlılık analizi, yerel uzmanlar tarafından toplanan, incelenen ve Bölüm 7 de sunulan mevcut durum verileri ile mevcut durum çalışmaları sırasında belirlenen ve IFC 2012 gerekliliklerine göre gözden geçirilen aşağıdaki tabloda sunulan SCC/hedef tür listesini temel almaktadır. Belirlenen SCC/hedef türler analiz edilmiş ve bunların nihai listeye dâhil edilmelerinin ya da liste dışında bırakılmalarının gerekçeleri, aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. 8.2-124

Tablo 8.2.8-1. SCC/hedef tür listesi Amfibiler ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ANURA RANIDAE Rana holtzi Toros kurbağası CR CAUDATA SALAMANDRIDAE Mertensiella caucasica Kafkas semenderi VU SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Bu tür küresel ölçekte tehdit altındadır, ancak tür yalnızca proje güzergâhından uzakta bulunan Mersin ve Niğde illerinde bulunmaktadır (yerel uzman görüşü). Yerel uzman görüşüne göre türün dağılımı Gümüşhane ve Ardahan illeriyle sınırlıdır. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) H E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel 8.2-125

Kafkas semenderi (Mertensiella caucasica) genellikle kayın (Fagus orientalis), çam (Abies nordmanniana ve Picea orientalis), şimşir (Buxus sp.) ormanlarında, Akdeniz fundalıklarında, karma ormanlarda ve subalpin kemerinde ve Ardahan ve Giresun ilerindeki alpin çayırlarda bulunmaktadır. Belirtilen türler için habitat uygunluğu, her tür için EUNIS III. seviye habitat kategorilerine bir uygunluk (yüksek, orta ve düşük) saptanarak, daha sonra değerlendirmede ele alınan her tür için habitat uygunluğu haritaları oluşturularak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) belirlenmiştir. Özel habitat tercihleri olan her bir amfibi türü için potansiyel aralık 0-3 arasında değişmektedir ve ele alınan amfibilerin duyarlılıkları, ekolojileri, habitat tercihleri, beslenmeleri ve üreme davranışlarından etkilenmektedir. Duyarlılık tanımını gerek SCC/hedef türleri, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo, bileşenin duyarlılık değerlendirmesini göstermektedir. Tablo 8.2.8-2. Duyarlılık Amfibiler Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3 ya da daha fazla) Duyarlılık analizinin sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda, her duyarlılık için habitatların boyutu (hektar bazında), değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde, illere göre gaz akışı yönünde doğudan batıya doğru belirtilmektedir. 8.2-126

Tablo 8.2.8-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalmasına/bozulmasına karşı amfibilerin duyarlılıkları Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] yüksek 951 0 0 0 0 0 0 0 0,2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Amfibiler SCC/hedef tür orta 0 0 0 0 0 0 0 0 123 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 düşük 436 0 0 0 0 0 0 0 1264 99 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8.2-127

Duyarlılık unsuru SCC/Hedef türler için uygun habitatın azalması ve/veya bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, hedef amfibi türleri için yüksek duyarlılık ndeki habitatlar, Ardahan ilinde mevcuttur. Tüm güzergâh koridoru içinde yüksek duyarlılığa sahip bu alanların toplamı 951 hektardır (YÇA da haritalandırılan habitatların % 1 i) ve bu alanlar, Kafkas semenderinin (Mertensiella caucasica) bulunduğu Ardahan da dağılım göstermektedir. Bu illerde, yüksek duyarlılık ne sahip habitatlar şunlardır: : E4.4: Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık; C1.2: Daimi mezotrofik göl, göletler ve havuzlar; E2.1: Kalıcı mezotrofik meralar ve otlatma sonrası çayırlıklar; C1.6: Geçici göl, göletler ve havuzlar (ıslak faz). Orta duyarlılık ne sahip alanlar mevcut değildir. Ardahan ilinde aynı zamanda düşük duyarlılık seviyelerine sahip aşağıdaki habitatlar da görülmektedir: C3.6: Vejetasyonsuz ve seyrek vejetasyonlu yumuşak ya da hareketli sediman kıyılar; G1.7: Termofil yaprak döken ormanlık; E1.2E: İran-Anadolu stebi; G1.A: Mezo ve ötrofik Quercus carpinus, Fraxinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan orman; G1.1: Alnus, Betula, Populus veya Salix in baskın olduğu riparyan ve galeri ormanları; G1.9: Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları; X18: Ağaçlık step; E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar; G3.4: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı. Güzergâh koridorunun tamamı üzerinde yer alan ve düşük seviye duyarlılığı bulunan habitatların toplam alanı 436 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,5 i). İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında amfibiler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; 8.2-128

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için inşaat aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.8-4. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - D - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O O - O D Demiryolu geçişi D D D O O - O O Kanal geçişi - açık kazı O O O D O - O O Kanal geçişi - kazısız D D D D O - O D Nehir geçişi - açık kazı O O O D O - Y O Nehir geçişi kazısız D D D D O - O D YYSK içinden boru hattı O O O O O - Y O Kompresör istasyonları O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O O Boru stok sahaları O O - O O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - O - - D Geçici ulaşım yolları O D D D O - O D Kalıcı ulaşım yolları O D O D O - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, amfibileri esas olarak habitatlarını küçültecek ya da bozacak veya abiyotik sorunlara yol açacak proje faaliyetleri nedeniyle, mevcut ekolojik koşullarının değişmesi suretiyle etkileyebilecektir. Habitatlar ise, arazi temizleme işleri, yerel morfolojik değişimler, yabancı türlerin girişi ve yeni binaların ve altyapının (örn. kompresör istasyonları) inşası nedenleriyle doğal bitki örtüsünün faktörlerine bağlı olarak etkilenebilecektir. Bu faaliyetler, ekosit fazlarında ve tiplerinde yarattığı değişikliklerle, sığınma, beslenme ve üreme habitatlarının amfibiler için uygunluğu üzerinde etkilere sebep olabilir. Amfibiler özellikle, herhangi bir yol eğer üreme (örn. sulak alan) ve hibernasyon (örn. daha yüksekteki kışlama sahaları) alanları arasında kalıyorsa, araç trafiğine karşı hassas olabilmektedirler. 8.2-129

İnşaat faaliyetleri nedeniyle oluşan gürültü emisyonu duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla amfibileri üreme mevsimi (Mart-Haziran) gibi yılın kritik dönemlerinde etkileyebilir. İnşaat faaliyetleri gündüz saatlerinde gerçekleştirilecek ve böylelikle özellikle gece ortaya çıkan ve amfibilere özel üreme çağrılarının inşaat faaliyetlerinden etkilenmesinin önüne geçilecektir. Toz emisyonu (örn. toprağın kazılması, taşınması ve depolanmasından, asfaltlanmamış yollardaki taşıt trafiğinden kaynaklanan) ile başta NO x ve CO olmak üzere gaz kirletici emisyonları, amfibilerin solunum yollarını olumsuz yönde etkileyerek şiddetli rahatsızlıklara ve tahrişlere yol açabilir. Amfibiler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin amfibiler üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.8-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - inşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 78 1.113 195 - Kars - - - - Erzurum - - - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - 8.2-130

Amfibi hedef türleri üzerine ihmal edilebilir ve düşük seviyelerde etkilerin, yalnızca Ardahan ilinde görülmesi beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu ve Ardahan da bulunan alanların toplam büyüklüğü 78 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 1'inden az). Etki nin düşük olduğu ve Ardahan da bulunan alanların toplam büyüklüğü 1.198 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 1,2'si). Etki nin orta düzeyde olduğu ve Ardahan da bulunan alanların büyüklüğü 195 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,2'si). İnşaat aşamasında, proje güzergâhı boyunca hedef amfibi türlerinin popülasyonları üzerinde yüksek seviyeli etkiler beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Kafkas semenderi (Mertensiella caucasica) açısından etkiler, Ardahan ili içerisinde subalpin kuşağında ve alpin çayırlarda öngörülmektedir. Bu tür, büyük nehirlerden kaçınma eğilimindedir ve genişliği 1-1,5 m; derinliği ise ilkbaharda 20-30 cm'yi geçmeyen, yoğun gölge altında kalan ve kenarları sık ağaçlıklarla ve otlaklarla kaplı nehir kollarında yaşamaktadırlar. Özellikle Gürcistan sınırından gelip Ardahan ili içerisindeki KP 36+500 noktasına devam eden güzergâhın, bu tür için son derece önemli olduğu dikkate alınmalıdır. Standart etki azaltıcı önlem olarak, inşaat faaliyetlerinin herhangi bir rahatsızlığa neden olma ihtimalini azaltmak adına, üremenin en yüksek seviyeye ulaştığı dönemlerden (Haziran-Eylül, Tarkhnishvili ve Serbinova, 1993 14 ) ve yaşanabilecek teleflerden kaçınılacak şekilde zamanlanması gerekmekte ve özellikle yukarıda belirtilen alanlarda dikkatli olunmalıdır: Bunlara ek olarak, bu bölgelerdeki inşaat faaliyetleri gerçekleştirilirken habitat kaybı ve rahatsızlığı en aza indirgenmeli, çalışma alanı olabildiğince sınırlandırılmalı ve vejetasyon temizlenmeden önce, yukarıdaki türlerin alanda bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Tüm proje çalışanlarının alanın ekolojik duyarlılıkları hakkında bilinçlendirilmesi ve yukarıdaki türlerin bulunması halinde çalışmaların durdurulması gerekmektedir. Bileşen üzerinde etkisi olan etki faktörlerinin ve önerilen etki azaltıcı önlemlerin özeti, aşağıdaki tabloda sunulmaktadır. 14 TARKHNISHVILI D. N. ve SERBINOVA I. A., 1993. The Ecology of the Caucasian Salamander (Mertensiella caucasica Waga) in a Local Population. Asiatic Herpetological Research. Vol. 5, pp. 147-165. 8.2-131

Tablo 8.2.8-6. İnşaat aşamasında amfibiler üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler SCC/hedef türler için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre Gaz kirleticilerin emisyonu: 500 metre Yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre Yeni binaların/altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi Yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi İnşaat aşamasında inşaat koridorunda, hendekler açılması ve yığınlar arasında boşuk bırakılması yoluyla, özellikle yaban hayatı hareket koridorunda belirlenmiş olan kesişim noktalarında yaban hayatı geçişinin sağlanması. Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının, ve aynı zamanda toz ve hava emisyonlarının önlenmesi için trafik yükününün ve yollardaki hızın en aza indirgenmesi Habitat kaybının en aza indirgenmesi Habitat parçalanmasının en aza indirgenmesi Habitat değişiminin en aza indirgenmesi Makineler bağlı gürültüden kaynaklı rahatsızlıkların önlenmesi Özellikle yiyecek arama alanlarında habitat kaybının ve habitat etkinliğinin azalmasının önlenmesi Yaban hayatı unsurlarının yoğun olarak kullanılan çalışma alanlarına ve atık bertaraf sahalarına geçişini engellemek için geçici bariyerler kurulması Araçlarla yaban hayatı unsurlarının çarpışmasının mümkün olduğu ana erişim yolları boyunca yaban hayatı tarafından daha fazla kullanılan alanların işaretlerle belirtilmesi Ana erişim yollarında ve inşaat koridorunda hız sınırı uygulamasının getirilmesi Proje çalışanlarının ulaşımının trafik yükünü azaltmak ve hız sınırının uygulanmasını kolaylaştırmak amacıyla otobüslerle sağlanması Erişim için kullanılan koridor genişliğinin an aza indirgenmesi Ana erişim yolları ve inşaat koridorunda mevcut koridorların kullanılması Proje çalışanlarına ve altyüklenicilere, gerek sahada gerekse Proje çalışma alanlarına gelip giderken silah bulundurmanın ve avlanmanın yasaklanması İnşaat personeline yaban hayatı koruma eğitimlerinin verilmesi Mümkün olan yerlerde yaban hayatı unsurlarının kullandığı koridorlar boyunca (örn. akarsular) bitkilendirilmiş tampon bölgelerin oluşturulması Hassas alanların yakınında geçici gürültü bariyerlerinin kurulması Erişim yollarında ve inşaat koridorunda toz kontrol önlemlerinin uygulanması Hassas yaban hayatı unsurlarının üreme ve yuvalama mevsimlerinde inşaat çalışmalarından kaçınılması Kullanım halinde bir mağaraya rastlanması halinde ilgili uzman veya yetkili tarafından onay verilinceye kadar vejetasyon temizleme ve inşaat faaliyetlerinin Özellikle Ardahan ilinde Gürcistan sınırı ile KP 36+500 arası Kafkas semenderi (Mertensiella caucasica).açısından özel öneme sahip bir alan olarak değerlendirilmelidir. Standart etki azaltıcı önlem olarak, inşaat faaliyetlerinin zamanlaması, olası rahatsızlıkların ve teleflerin azaltılması için özellikle yukarıda belirtilen alanda üremenin en fazla olduğu dönemlerden (Haziran-Eylül, Tarkhnishvili and Serbinova, 1993) kaçınılacak şekilde yapılmalıdır. 8.2-132

Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri durdurulması Boru hattı inşaatı sırasında fauna gözlem programının uygulanması Proje analizine göre, işletme aşamasında amfibiler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 5.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 1.000 m. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasında etki faktörlerinin yoğunluğu, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.8-7. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - Demiryolu geçişi - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O D Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O D Etki değerlendirmesi Projenin işletme aşaması sırasında, amfibiler üzerinde küçük çapta potansiyel etkiler öngörülmektedir. Genelde bileşen üzerinde etki gösteren en önemli etki faktörleri; kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden çıkan toz ve gaz haldeki kirleticilerin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu ve kompresör istasyonlarının gaz türbinleri gibi 8.2-133

sabit kaynakların ve rutin boru hattı işletimi ile bakım faaliyetlerinin neden olacağı gürültü emisyonudur. Oluşan etkiler duyusal rahatsızlığa neden olarak, fizyolojik stres yoluyla amfibileri etkileyebilir ve gürültü emisyonu, hayvanların bu emisyonun kaynağının çevresindeki alandan kaçınmasına yol açabilir. Son olarak, YÜT'lerin bulunduğu alanlarda üst toprağın azalması nedeniyle olumsuz bir etki oluşabilir ve bu da doğal habitatın yok olmasının ve habitatlar arasındaki bağlantının azalmasının bir sonucu olarak amfibileri etkileyebilir. Amfibiler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etki önemi, Bölüm 3'te sunulan kriterler doğrultusunda tanımlanırken; hesaplama ve etki değerleriyle ilgili ayrıntılar Ek 4.5 te sunulmaktadır. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin amfibiler üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.8-8. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 213 - - - Kars - - - - Erzurum - - - - Erzincan - - - - Gümüşhane - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - Hedef amfibi türleri üzerinde işletme aşamasındaki etkiler, yalnız Ardahan ilinde ve yalnızca ihmal edilebilir seviyede öngörülmektedir. 8.2-134

Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 213 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,2'si). İşletme aşamasında proje güzergâhı boyunca hedef amfibi türlerinin popülasyonları üzerinde düşük, orta ve yüksek seviyeli etkiler olması beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda, bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir seviyede oldukları dikkate alınarak, planlanan standart en iyi işletme uygulamalarına ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem bulunmamaktadır. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında amfibiler üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.8-9. Etki faktörlerinin amfibiler üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D D - D Yol geçişi - kazısız D D D - D Demiryolu geçişi D D D - D Kanal geçişi - açık kazı D D D - D Kanal geçişi - kazısız D D D - D Nehir geçişi - açık kazı D D D - O Nehir geçişi kazısız D D D - O YYSK içinden boru hattı D D D - D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Yabancı türlerin girişi 8.2-135

Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Kalıcı ulaşım yolları O D O D O Yabancı türlerin girişi Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetleri, amfibileri inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması, sadece YÜT ler üzerinde yapılacaktır. Dolayısıyla, olası etkilerin esas olarak sökme faaliyetlerinden ve araç trafiği nedeniyle oluşan toz ve gürültü emisyonuyla ilgili olacağı öngörülmektedir. Yine de, buradaki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer şekilde olacağı ve en yakındaki ekolojik reseptörlerle sınırlı kalacağı düşünülmektedir. Bunlara ek olarak, işletmeye kapatma aşaması sırasında, YÜT ler tarafından işgal edilen alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etki olması muhtemeldir. Ancak, kompresör istasyonlarının SCC/hedef amfibi türünün dağılım alanlarından uzakta bulunması sebebiyle, söz konusu etkinin gerçekleşmesi beklenmemektedir. Diğer fauna türleri için de tanımlandığı üzere, Türkiye de büyük bir sorun olduğu kanıtlanmış olan, yabancı türlerin alana girişi olasılığına dikkat edilmelidir. Yabancı türler açısından fauna üzerindeki etkiler flora türlerinin yok olması ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Amfibiler için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin amfibiler üzerine etkileri, aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.8-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1.085 302 - - Kars - - - - Erzurum - - - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - 8.2-136

İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir - - - - Çanakkale - - - - Tekirdağ - - - - Edirne - - - - Ardahan ilinde hedef amfibi türü üzerinde, ihmal edilebilir ve düşük seviyede de olsa etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.085 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 1,2 si). Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 302 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,3'ü). İşletmeye kapatma aşamasında proje güzergâhı boyunca hedef amfibi türünün popülasyonları üzerinde orta ve yüksek seviyeli etkiler olması beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda, bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir ve düşük seviyede oldukları dikkate alınarak, planlanan standart en iyi işletme uygulamalarına ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem bulunmamaktadır. Yukarıda tanımlanan alanlarda, bileşen üzerindeki başlıca etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer ve YÜT alanlarında yoğunlaştığı dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için yapılmış öneriler tekrar vurgulanabilir. Standart etki azaltıcı önlem olarak, inşaat faaliyetlerinin zamanlaması, olası rahatsızlıkların ve teleflerin azaltılması için özellikle yukarıda belirtilen alanda üremenin en fazla olduğu dönemlerden (Haziran-Eylül, Tarkhnishvili ve Serbinova, 1993) kaçınılacak şekilde yapılmalıdır. Söz konusu alanlardaki işletmeye kapatma faaliyetlerinin, habitat kaybını ve amfibilere verilecek rahatsızlıkları en aza indirgeyecek şekilde yapılmasının yanı sıra, geçici çalışma alanları mümkün olduğunca kısıtlanmalı ve bitki örtüsünün temizlenmesinden önce yukarıda belirtilen türlerin varlığı kontrol edilmelidir. Tüm proje çalışanlarının ekolojik duyarlılıklarla ilgili olarak bilinçlendirilmesi ve yukarıdaki türün bulunması halinde çalışmaların durdurulması gerekmektedir. Yukarıda belirtilen öneriler, Ardahan da bulunan kompresör istasyonu için de geçerlidir. 8.2.9. Karasal Omurgasızlar Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, projenin karasal omurgasızlar üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. 8.2-137

Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin karasal omurgasızlar üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Bu etki değerlendirmesi ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan karasal fauna mevcut durum verilerine ve Bölüm 3 te sunulan etki faktörü tanımlarına dayanmaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, proje etki alanında, seçilen karasal omurgasız türlerinin popülasyonları için uygun ve belirlenen etki faktörleri tarafından olumsuz etkilenebilecek habitatların varlığı ile belirlenmektedir. Duyarlılık, aşağıdaki parametrelere göre tanımlanmaktadır: saha çalışmaları sırasında gözlemlenen arthropoda türleri listesi; Türkiye'deki mevcut ÖDA verileri; Türkiye'de tehlike altında bulunan türler hakkında Türkiye Kelebeklerinin Kırmızı Kitabı'ndan alınan veriler; EUNIS / Habitat haritası; türlerin varlığını (gözlemlendiği şekilde) gösteren haritalar; kritik (CR) veya tehlikede (EN), endemik, sınırlı alanda dağılım gösteren fauna türlerinin dağılımını ve habitat tercihlerini gösteren haritalar; korunan alanlar haritası. Bireysel değerlendirme için ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi ve/veya Türkiye Kelebeklerinin Kırmızı Kitabı (TKKK) 15 tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 50.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Duyarlılık analizi, yerel uzmanlar tarafından toplanan, incelenen ve Bölüm 7 de sunulan mevcut durum verileri ile mevcut durum çalışmaları sırasında belirlenen ve IFC 2012 gerekliliklerine göre gözden geçirilen aşağıdaki tabloda sunulan SCC/hedef tür listesini temel almaktadır. Belirlenen SCC/hedef türler analiz edilmiş ve bunların nihai listeye dâhil edilmelerinin ya da liste dışında bırakılmalarının gerekçeleri aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. 125 pp. 15 KARAÇETIN, E. ve WELCH, H.J., 2011. Türkiye Kelebeklerinin Kırmızı Kitabı, Doğa Koruma Merkezi, Ankara, 8.2-138

Tablo 8.2.9.-1. SCC/Hedef tür listesi Karasal omurgasızlar ORDO FAMİLYA TÜR Lepidoptera Lepidoptera Lycaenidae Lycaenidae Polyommatus dama Phengaris nausithous (Glaucopsyche nausithous) Lepidoptera Lycaenidae Polyommatus actis Lepidoptera Lycaenidae Lycaena euphratica Lepidoptera Lycaenidae Aricia hyacinthus YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI Mezopotamya Çokgözlüsü IUCN KATEGORİSİ EN TKKK KATEGORİSİ EN Esmer Korubeni NT EN Lacivert Anadolu Çokgözlüsü - DD Fırat Bakırı - DD Anadolu Çokgözlüsü - NT SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Birçok habitat tipinde yaşayabilmektedir, bunlara çamur birikinti sahaları ve ekilmemiş sahalar veya seyrek dağılımlı fundalığı bulunan terk edilmiş bağ ve gevenler ile dağ stepleri dâhildir. Dağılımı üç ille (Malatya, Adıyaman ve Erzincan) sınırlı endemik bir türdür. Bu illerde kelebek alt popülasyonu küçük, izole ve parçalanmıştır (TKKK). Larva dönemi yiyecek bitkisi olan büyük çayır düğmesinin (Sanguisorba officinalis) yetiştiği ıslak, ortalama bir besin zenginliğine sahip otlak ve sert ağaçların bulunduğu alanlara dağılmıştır. Lokal dağılıma sahip bir türdür, (yarı-) doğal bölgelerle sınırlı olup Türkiye'deki popülasyonu parçalanmış olarak kabul edilmektedir. Uygun habitatlar küçük ve izole durumdadır (TKKK). Ayrıca Ardahan ili için potansiyel tür olduğu belirlenmiş; Ardahan ve Kars illerinde gözlemlenmiştir. Gümüşhane ilinde gözlemlenmiş, sınırlı dağılıma sahip endemik bir türdür. Yalnızca Türkiye'nin doğusuna ve kuzeybatı İran'a dağılmış endemiğe yakın bir türdür. Türkiye'de 8 il içerisinde (Adıyaman, Bingöl, Bitlis, Erzurum, Hakkâri, Muş, Şırnak ve Van) küçük alt popülasyonlar halinde kaydedilmiştir. Kurak bölgelerdeki sulak alanlarda yaşar ve derelerle nemli alanlara ve 1.200-2.500 m yükseklikteki otlarla kaplı yamaçların üzerine dağılmıştır. Bu küçük nemli alanlar, sıklıkla en çok tehlike altında kalan habitat türleridir. Ayrıca Erzurum ilinde de potansiyel bir tür olarak kaydedilmiştir. Ankara, Eskisehir, Bilecik ve Bursa illeriyle sınırlı bir dağılıma sahip endemik bir türdür (TKKK). Ayrıca Eskişehir, Bilecik ve Bursa illerinde de potansiyel bir tür olarak kaydedilmiştir. Bitki örtüsü zengin ormanlık açıklıklarında, kenarları açık orman veya dağ nehirlerinde veya ıtır çiçeklerinin bulunduğu lokal nemli alanlarda bulunmaktadır. Bu türün popülasyonunun son derece parçalanmış olduğu ve alt popülasyonlarının da izole, küçük SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E E E E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Gözlem Gözlem Potansiyel Potansiyel 8.2-139

ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ TKKK KATEGORİSİ SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ ve lokal oldukları düşünülmektedir. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) POTANSİYEL / GÖZLEM Lepidoptera Lycaenidae Aricia teberdina Lepidoptera Lepidoptera Lepidoptera Lycaenidae Lycaenidae Lycaenidae Polyommatus artvinensis Polyommatus diana Polyommatus merhaba Teberda Çokgözlüsü Artvin Çokgözlüsü - EN - VU Çokgözlü Diana - EN Merhaba Çokgözlü - EN Kelebeğin Türkiye'deki üreme alanı Nahizer yakınlarında bulunan 1.700-1.900 m yükseklikteki dik yamaçlar olarak tanımlanmıştır. Üreme sahasından uzakta aynı bölgenin genelindeki çayır ve çiçeklerle kaplı yamaçlarda da kelebekler kaydedilmiştir. Bu kelebek ayrıca bir çamur birikinti sahasında da kaydedilmiştir. Rus Kafkasları nda, tayin edilen alttürlerin habitatı 2.200-2.300 m yükseklikteki alpin ve subalpin çayırlık olarak kaydedilmiştir. Lokal bir türdür ancak nadir değildir. Habitatına erişim oldukça zordur. Erzurum ilinde potansiyel bir tür olarak kaydedilmiştir. Dağılımı sınırlı bir türdür. Artvin ve Erzurum illeriyle sınırlı dağılıma sahip endemik bir türdür. Sıklıkla nemli noktalardaki çiçekli ve ortalama ölçüde gölgeli yerlerde yaşar. TKKK'ye göre VU olarak kategorize edilmiştir. Erzurum ilinde potansiyel bir tür olarak kaydedilmiştir. Gümüşhane, Erzurum, Bayburt ve Kars illeriyle sınırlı bir dağılıma sahip endemiğe yakın bir türdür (TKKK). Ayrıca Erzurum ve Bayburt illerinde de potansiyel bir tür olarak kaydedilmiştir. Genellikle volkanik topraklar üzerinde, 1.500-2.500 m yükseklikte bulunan mezofilik, çiçekli subalpin çayırlara dağılmıştır. Sıklıkla çamur birikintilerinde su içerken veya bakla çiçeklerini özümserken görülürler. Popülasyonları parçalanmıştır, sınırlı bir sahaya dağılmıştır ve çevreden gelebilecek tehlikelere karşı (otlatma gibi) oldukça hassas bir durumdadırlar. Artvin ve Erzurum illeriyle sınırlı bir dağılıma sahip endemik bir türdür (TKKK). Ayrıca da Erzurum ilinde potansiyel bir tür olduğu kaydedilmiştir. Çoruh Nehri ve yan kolları boyunca uzanan seyrek, kuru, step benzeri bitki örtüsü veya dağınık çalılıklara sahip taşlı ve dik yamaçlarda yaşar. Kurumuş akarsu yataklarında da kaydedilmiştir. Popülasyonun büyük bir kısmı 670-1.400 m civarı bir yükseklikte uçar. E E E E Potansiyel Potansiyel Potansiyel Potansiyel 8.2-140

ORDO FAMİLYA TÜR Lepidoptera Lycaenidae Polyommatus tankeri Lepidoptera Nymphalidae Boloria graeca Lepidoptera Nymphalidae Hyponephele urartua YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI Tanker'in Çokgözlüsü Balkan Menekşe Kelebeği Urartu Esmer Perisi IUCN KATEGORİSİ TKKK KATEGORİSİ - EN - CR - VU Lepidoptera Zygaenidae Zygaena armena - - - Coleoptera Chrysomelidae Cryptocephalus paphlagonius - - - Coleoptera Chrysomelidae Chrysolina n. sp. - - - Coleoptera Tenebrionidae Pimelia testudo - - - Coleoptera Glaphyridae Eulasia chrysopyga - - - SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Kars illeriyle sınırlı bir dağılıma sahip endemik bir türdür (TKKK). Ayrıca Erzurum ilinde potansiyel bir tür olduğu kaydedilmiştir. Kelebek, 1.500-2.600 m yükseklikteki zengin alpin çayırlarda ve kısa boylu fundalık bitki örtüsü üzerinde uçmaktadır. Yalnızca kısa mesafelere uçan yerel bir türdür, bu yüzden popülasyonun parçalandığı ve coğrafi olarak birbirinden izole olduğu düşünülmektedir. Bulundukları yerlerde çok sayıda oldukları görülür. Erzurum ilinde potansiyel bir tür olduğu kaydedilmiştir. Dağılımı sınırlı bir türdür. Alpin ve subalpin çayırlıklarda yaşar. Tür bulunduğu yerlerde az sayıda görülür. TKKK'ya göre Erzurum iliyle sınırlı bir dağılıma sahip endemik bir türdür. Bu tür oldukça nadirdir. Nüfusu coğrafi olarak ayrılmış iki bölgeye yayılmıştır - Erzurum (iki saha) ve Hakkari, Şırnak (altı saha). Ardahan ili içerisinde G1.A Eunis kodlu habitatta (Mezo ve ötrofik Quercus, Carpinus, Fraxinus, Acer, Tilia, Ulmus ağaçlarından oluşan orman) gözlemlenmiş olan tür, TKKK da değerlendirilmemiştir. Dağılımı sınırlı bir türdür. Kars ili içerisinde E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Ardahan ili içerisinde G1.9 (Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür, IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Kırklareli ili içerisinde F5.3 (Yalancı maki) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Kars ili içerisinde E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) ve G3.4 (Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı) Eunis kodlu habitatlarda gözlemlenmiştir. Dağılımı SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E E E E E E E E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel Potansiyel Gözlem Gözlem Gözlem Gözlem Gözlem 8.2-141

ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ TKKK KATEGORİSİ SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ sınırlı bir türdür. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) POTANSİYEL / GÖZLEM Coleoptera Glaphyridae Pygopleurus kareli - - - Coleoptera Coleoptera Meloidae Meloidae Muzimes caucasicus Zonitis nigriventris Motschulsky, 1873 - - - - - - Coleoptera Meloidae Muzimes n. sp. - - - Coleoptera Coleoptera Coleoptera Diptera Elateridae Cerambycidae Cetoniidae Asilidae Agrypnus crenicollis Dorcadion ardahense Osmoderma lassallei Dysmachus safranboluticus - - - - - - - EN - - - - Diptera Asilidae Dioctria n. sp. 1 - - - Bursa ili içerisinde G1.3 (Akdeniz riparyan ormanları) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Sınırlı dağılıma sahip bir türdür ve endemik bir tür olarak tanımlanmıştır. Kars ili içerisinde E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Dağılımı sınırlı bir türdür. Erzincan ve Kars illeri içerisinde E1.2E (İran- Anadolu stebi) ve E4.4 (Kalkerli alpin ve subalpin çayırlık) Eunis kodlu habitatlarda gözlemlenmiştir. Dağılımı sınırlı bir türdür. Sivas ve Bursa illeri içerisinde çeşitli habitatlarda gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Ardahan ilinde potansiyel ve endemik bir tür olduğu belirtilmiştir (R). Ardahan ve Kars illerinde potansiyel ve endemik bir tür olduğu belirtilmiştir (R). Edirne ilinde potansiyel ve endemik bir tür olduğu belirtilmiştir (R). Yaşayan ağaçların köklerine yakın noktalardaki oyuklarda, genellikle büyük miktarlarda sert odunun ölmesinin ardından doğal mantar çürümesiyle oluşan oyukları ve kovukları bulunan ağaç gövdelerinde gelişir. Sivas ve Yozgat illerinde E1.00 (Anadolu jipsli stebi), E1.2E (İran-Anadolu stebi), G1.7 (Termofil yaprak döken ormanlık) Eunis kodlu habitatlarda gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Eskişehir ili içerisinde E1.01 (Marnlı step) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. E E E E E E E E Gözlem Gözlem Gözlem Gözlem Potansiyel Potansiyel Potansiyel Diptera Asilidae Dioctria n. sp. 2 - - - Yozgat ili içerisinde G1.7 (Termofil yaprak E Gözlem E Gözlem Gözlem 8.2-142

ORDO FAMİLYA TÜR Diptera Asilidae Holopogon hasbenlii YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ TKKK KATEGORİSİ - - - Diptera Empididae Empis angorae - - - Diptera Empididae Hilara n. sp. 1 - - - Diptera Empididae Hilara n. sp. 2 - - - Diptera Empididae Hilara n. sp. 3 - - - Diptera Empididae Hilara sakaryensis - - - SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ döken ormanlık) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Erzurum ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Ankara ilinde potansiyel ve endemik bir tür olduğu belirtilmiştir (R). Erzurum ve Ardahan illeri içerisinde E1.2E (İran-Anadolu stebi) ve G1.9 (Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları) Eunis kodlu habitatlarda gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Ardahan ili içerisinde G1.9 (Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Sivas ili içerisinde E3.4 (Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar) Eunis kodlu habitatta gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Balıkesir ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) H E E E E H POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel Gözlem Gözlem Gözlem Potansiyel 8.2-143

ORDO FAMİLYA TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ TKKK KATEGORİSİ Diptera Empididae Hilara truva - - - Diptera Empididae Hilara balikesirensis -- - - Diptera Empididae Hilara deryae - - - Diptera Empididae Hilara hasankoci - - - Diptera Limoniidae Hextoma n. sp. - - - Diptera Tipula Tipula n. sp. 1 - - - SCC/HEDEF TÜR LİSTESİNE DÂHİL EDİLME YA DA EDİLMEME NEDENLERİ koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Balıkesir ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Balıkesir ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Balıkesir ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Balıkesir ilinde potansiyel bir tür olduğu belirtilmiştir. Bu tür IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri mevcut değildir. Sivas ili içerisinde E2.5 (Step bölgesindeki çayırlıklar) ve E3.4 (Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar) Eunis kodlu habitatlarda gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (R). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. Sivas, Gümüşhane ve Ardahan illeri içerisinde çeşitli habitatlarda gözlemlenmiştir. Endemik bir türdür (W). Bu yeni tür IUCN tarafından henüz değerlendirilmemiş olup yerel uzmanlar tarafından görüş bildirilmişse de dağılım, habitat, koruma statüsü ve endemizm verileri henüz mevcut değildir. SCC/HEDEF TÜR OLARAK LİSTELENMİŞ (EVET/HAYIR) E H H H E E POTANSİYEL / GÖZLEM Potansiyel Potansiyel Potansiyel Potansiyel Gözlem Gözlem 8.2-144

IUCN tarafından değerlendirilmemiş olup, bilimsel açıdan yeni veya tanımı yapılmamış türler de önem taşımaktadır. Belirtilen türler için habitat uygunluğu, her tür için EUNIS III. seviye habitat kategorilerine bir uygunluk (yüksek, orta ve düşük) saptanarak, daha sonra değerlendirmede ele alınan her tür için habitat uygunluğu haritaları oluşturularak (örneği Ek 4.5 te verilmiştir) belirlenmiştir. Özel habitat tercihleri olan her bir karasal omurgasız türü için potansiyel aralık 0-27 arasında değişmektedir ve ele alınan karasal omurgasızların duyarlılıkları; ekolojileri, habitat tercihleri, beslenmeleri, üremeleri ve besin bulma davranışlarından etkilenmektedir. Duyarlılık tanımını gerek SCC/hedef tür sayısını, gerekse türlerin habitat tercihlerini göz önünde bulundurmak suretiyle ortaya koymak üzere, ham duyarlılık puanları, aşağıdaki tabloda ilgili kısımlara bölünmüş kategoriler kullanılarak toplam üç kategoriye ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo bileşenin duyarlılık değerlendirmesini göstermektedir. Tablo 8.2.9.-2. Duyarlılık Karasal omurgasızlar Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek Düşük uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 1) Orta uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 2) Yüksek uygunluk ne sahip EUNIS kodu (uygunluk değerlerinin toplamı 3 ya da daha fazla) Duyarlılık analizinin sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda, her duyarlılık için habitatların boyutu (hektar bazında), değerlendirilen proje bileşenin 500 m çevresindeki YÇA içerisinde, illere göre gaz akışı yönünde doğudan batıya doğru belirtilmektedir. 8.2-145

Tablo 8.2.9.-3. Duyarlılık analizi Seçilen karasal fauna için uygun habitatların azalmasına/bozulmasına karşı karasal omurgasızların duyarlılıkları Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] yüksek 4.278 3.010 1.730 5.620 14 188 0 4.425 1.289 108 5 659 427 258 611 2.721 387 800 0 494 Karasal omurgasızlar SCC/hedef tür orta 63 222 0 554 0 1 0 33 182 0 8 219 30 1 173 22 0 25 23 1 düşük 6 0 146 652 0 7 0 445 17 0 8 1 48 57 468 102 26 3 4 110 8.2-146

Duyarlılık unsuru SCC/Hedef türler için uygun habitatın azalmasına/bozulmasına yönelik karasal fauna duyarlılığı Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, hedef türler için habitatlarla yüksek duyarlılık ndeki habitatlar, Sivas ve Erzincan illerinde yer almaktadır ve büyüklükleri sırasıyla 4.425 ve 5.620 hektardır. Tüm güzergâh koridorunda yüksek duyarlılığa sahip alanların toplamı 27.025 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 29 u). Giresun, Bayburt ve Kırıkkale illerinde yüksek duyarlılık nin bulunduğu bölgeler küçüktür, çünkü güzergâh koridorunun bu illerle kesiştiği noktalar sınırlıdır. Sivas ve Erzincan illerindeki yüksek duyarlılık ne sahip habitatlar aşağıdaki gibidir: E1.00: Anadolu jips stebi (Sivas); E1.2B: Serpantin step (Sivas, Erzincan); E1.2E: İran-Anadolu stebi (Sivas, Erzincan); E2.5: Step bölgesindeki çayırlıklar (Sivas, Erzincan); E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (Sivas, Erzincan); G1.3: Akdeniz riparyan ormanları; G1.7: Termofil yaprak döken ormanlık (Sivas, Erzincan); G1.9: Nehir bulunmayan Betula, Populus tremula veya Sorbus aucuparia ormanları; G1.C: Yüksek derecede suni geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (Sivas). Kars, Ardahan, Erzincan, Gümüşhane, Sivas, Yozgat, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Çanakkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde genel olarak, orta seviyede duyarlılığa sahip alanlar bulunmaktadır ve habitatların büyüklükleri 1 hektar ile 554 hektar arasında değişmektedir. Tüm güzergâh koridorunda orta seviyede duyarlılığa sahip alanların toplamı 1.557 hektardır (YÇA'da haritalandırılan karasal habitatların % 1,7'si). Bu illerde orta duyarlılık ndeki başlıca habitatlar aşağıdaki gibidir: E1.01: Marnlı step (Ankara); E1.00: Anadolu jipsli stebi (Ankara); E1.2B: Serpantin step (Erzincan); G1.C: Yüksek dereceli suni geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (Ankara, Erzincan, Kütahya); G3.9: Cupressaceae veya Taxaceae hâkim iğne yapraklı ormanlık (Kütahya); G3.F: Yüksek derecede yapay, konifer plantasyonu (Erzincan, Kars, Yozgat, Kütahya). Güzergâh koridoru Erzurum, Giresun, Balıkesir ve Kırşehir illerinde karasal omurgasızlar için orta duyarlılık ne sahip habitatlarla kesişmemektedir. Bu illerdeki habitatlar aşağıdaki gibidir: C2.2: Daimi, gel-git olmayan, hızlı akan, türbülanslı nehirler (Balıkesir); C2.3: Kalıcı, gelgitsiz, yavaş ve düzgün akan su yolları (Balıkesir); 8.2-147

E1.00: Anadolu jipsli stebi (Kırşehir); E1.22: Festucion valesiacae hâkim kurak alt kıtasal step çayırlık (Balıkesir); E1.2E: İran-Anadolu stebi (Kırşehir); E3.4: Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (Balıkesir); E2.5: Step bölgesindeki çayırlıklar (Balıkesir, Kırşehir); F5.3: Yalancı maki (Balıkesir); G1.3: Akdeniz riparyan ormanları G1.7: Termofil yaprak döken ormanlık (Balıkesir); G1.C:Yüksek dereceli suni geniş yapraklı yaprak döken orman ekim alanları (Balıkesir); G3.F: Yüksek derecede yapay, konifer plantasyonu (Balıkesir); G5.1: Ağaç sırası (Balıkesir, Kırşehir); I1.1: Yoğun ve saf ekinler (Balıkesir, Kırşehir, Giresun); I1.2: Pazar bahçelerinin ve bahçeciliğin karışık ekinleri (Balıkesir); I1.4: Pirinç tarlaları dâhil, su içindeki ekin tarlaları (Balıkesir); J2.3: Halen kullanımda olan kırsal sanayi ve ticaret alanları (Balıkesir, Kırşehir); J4.2: Otoyol ağları (Balıkesir); J2.43: Seralar (Balıkesir); J5.4: Yapay, büyüz, tuzsuz akıcı sular (Balıkesir, Kırşehir); J1.2: Şehir çevresi ve köylerdeki konutlar (Balıkesir, Kırşehir); X18: Ağaçlık step (Balıkesir). Kars, Bayburt, Giresun ve Kırşehir haricindeki bütün illerde düşük duyarlılık nde alanlar bulunmaktadır. SCC/hedef türler için en düşük duyarlılık seviyelerine sahip habitatlar, Erzincan ve Kütahya illerinde olup söz konusu alanlar sırasıyla 652 hektar ve 468 hektar büyüklüğündedir. Tüm güzergâh koridorunda düşük duyarlılık ne sahip habitatların toplam alanı 2.100 hektardır (YÇA'da haritalandırılan karasal habitatların % 2,3'ü). Bu iki ilde düşük duyarlılık ne sahip başlıca habitatlar aşağıdaki gibidir: G1.3: Akdeniz riparyan ormanları; G3.4: Tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlığı; G5.1: Ağaç sırası; X18: Ağaçlık step. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, inşaat aşamasında karasal omurgasızlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: 8.2-148

Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. toz emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi; gürültü emisyonu: 500 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için inşaat aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etkinin şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılar Ek 4.5 te verilmiştir. Tablo 8.2.9-4. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O O O - Y O Boru hattı - denizel D O D - D - - D Yol geçişi - açık kazı O O O D O - O O Yol geçişi - kazısız D D D O O - O D Demiryolu geçişi D D D O O - O O Kanal geçişi - açık kazı O O O D O - O O Kanal geçişi - kazısız D D D D O - O D Nehir geçişi - açık kazı O O O D O - Y O Nehir geçişi kazısız D D D D O - O D YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O O O O O - Y O O O D Y O Y Y O Kamp sahaları Y Y - O O Y Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D D O O O O Boru stok sahaları O O - O O O Y O Boru hattı döşenmesi D O O - O - - D Geçici ulaşım yolları O D D D O - O D Kalıcı ulaşım yolları O D D D O - O D 8.2-149

Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, karasal omurgasızları esas olarak habitatlarını küçültecek ya da bozacak veya abiyotik sorunlara yol açacak proje faaliyetleri nedeniyle, mevcut ekolojik koşullarının değişmesi suretiyle etkileyebilecektir. Habitatlar ise, arazi temizleme işleri, yerel morfolojideki değişimler, yabancı türlerin alana girişi ile yeni binaların ve altyapının (örn. kompresör istasyonları) yapılması nedenleriyle doğal vejetasyonun sökülmesi faktörlerine bağlı olarak etkilenebilecektir. Bu faaliyetler ekosit fazlarında ve tiplerinde yarattığı değişikliklerle, sığınma, beslenme, üreme ve yuvalama habitatlarının karasal omurgasızlar için uygunluğu üzerinde etkilere sebep olabilir. Özellikle doğal bitki örtüsünün temizleneceği ve üst toprağın sıyrılacağı yerlerde karasal omurgasızlar etki altında kalabilir. Karasal omurgasızlar üzerinde oluşabilecek dolaylı etkiler, (örn. toprağın kazılması, taşınması ve depolanmasından, asfaltlanmamış yollardaki taşıt trafiğinden kaynaklanan) ulaşım yollarının ve inşaat alanlarının etrafına düşen toz ve partiküllerin etkisine bağlı olarak karasal floranın etki altında kalmasının bir sonucu olabilir. Küçük ve ikincil bir etki de hava kirleticilerinin emisyonunun (NO x, CO) doğal vejetasyona zarar vermesi, temas ve yutma yolu ile olumsuz etkilere sebep olması şeklinde gerçekleşebilir. Ancak söz konusu etkinin TANAP Projesi için önemli bir sorun oluşturması beklenmemektedir. Yukarıda tanımlanan etkiler gerek proje bileşenlerinin ayak izinde, gerekse civardaki alanlarda oluşabilir. Özellikle endişe uyandıran başka bir sorun ise, diğer doğrusal altyapılar için önemli bir sorun oluşturduğu bilinen muhtemel yabancı tür girişleridir. Yabancı türlerle ilgili karasal makroomurgasızlar üzerindeki etkiler, flora türlerinin yok olması (örn. bazı özelleşmiş böcekler için) ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Her ne kadar TANAP Projesi için önemli bir sorun oluşturması beklenmese de, inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan gürültü emisyonu duyusal rahatsızlıklara neden olabilir ve bu da fizyolojik strese yol açarak karasal makroomurgasızları üreme mevsimi gibi yılın kritik dönemlerinde etkileyebilir. Karasal omurgasızlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal omurgasızlar üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. 8.2-150

Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.9-5. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması- İnşaat aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 15 3.540 789 2 Kars 10 3.091 131 - Erzurum 52 1.623 200 2 Erzincan 356 6.440 30 - Bayburt - 11 4 - Gümüşhane 8 186 - - Giresun - - - - Sivas 153 4.617 134 - Yozgat 37 1.367 84 - Kırşehir 1 107 0,2 - Kırıkkale 10 10 - - Ankara 69 768 42 - Eskişehir 26 451 28 - Bilecik 57 256 3 - Kütahya 232 988 33 - Bursa 129 2.598 118 - Balıkesir 33 333 46 - Çanakkale 4 758 66 - Tekirdağ 4 23 - - Edirne 66 539 - - Giresun ilinde hedef türler üzerinde herhangi bir etki bulunmamaktadır, çünkü bu ildeki habitatlar arasında, hedef türler için uygun bir habitat yer almamaktadır. Bayburt ve Giresun haricindeki bütün illerde ihmal edilebilir seviyede etkiler görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.263 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 1,4'ü). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 1 hektar (Kırşehir) ile 356 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Giresun dışındaki bütün illerde düşük seviyeli etkiler beklenmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 27.705 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 30'u). Etki nin düşük seviyede olduğu alanların büyüklüğü 10 hektar (Kırıkkale) ile 6.440 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Gümüşhane, Kırıkkale, Giresun, Tekirdağ ve Edirne haricindeki bütün illerde orta seviyede etkiler beklenmektedir. Etki nin orta seviyede olduğu alanların toplam büyüklüğü 1.708 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 1,8'i). Etki nin orta seviyede olduğu alanların büyüklüğü 0,2 hektar (Kırşehir) ile 789 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. Yüksek seviyede etkiler yalnızca Erzurum ve Ardahan illerinde beklenmektedir. Etki nin yüksek olduğu alanların toplam büyüklüğü 4 hektardır (YÇA'da haritalandırılan 8.2-151

habitatların % 0,005'i). Etki nin yüksek olduğu alanların büyüklüğü her iki ilde de 2 hektardır ve aşağıdaki şekillerde gösterilmektedir. Yüksek seviyede etki alanlarına ilişkin detaylar, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Buna göre, etki faktörlerinin bir ya da daha fazla proje bileşeninin varlığına bağlı olan büyüklük değerleri, nihai etki yoğunluğunun nasıl etkilediklerinin göstergesidir. Etki yoğunluk değeri arttıkça, en yüksek etki faktörü değerine sahip proje bileşenlerinin sayısı artmaktadır. Gösterim Kilometre Noktası İl Proje Bileşeni Hedef arthropoda türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Etki İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.9-1. Hedef arthropoda türleri Ardahan ilinde etki nin yüksek olduğu alan 8.2-152

Gösterim Kilometre noktası İl Proje Bileşeni Hedef arthropoda türleri için uygun habitatların azalması/bozulması Etki İhmal edilebilir Düşük Orta Yüksek Şekil 8.2.9-2. Hedef arthropoda türleri Erzurum ilinde etki nin yüksek olduğu alan Tablo 8.2.9.-6. Ardahan ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef karasal omurgasız türleri - İnşaat aşaması - Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/ elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi E3.4 Nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar içerisinde KP 42+400 - KP 43+300 arası Y Y Y D D Y Y D D 8.2-153

Tablo 8.2.9-7. Erzurum ili - Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef karasal omurgasız türleri - İnşaat aşaması - Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Yerel morfolojik değişimler Üst toprak kalitesi/ elverişliliğinin azalması Gürültü emisyonu Yeni binaların ve altyapının inşası Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi C3.6: Vejetasyonsuz ve seyrek vejetasyonlu yumuşak ya da hareketli sedimentli kıyılar içerisinde KP 280+400 Y Y Y D D Y O D D Ardahan ilindeki etkiler, nemli ya da ıslak ötrofik ve mezotrofik çayırlar (E3.4) habitatında beklenmektedir. Bu bölgedeki hedef türler aşağıda listelenmiştir: Esmer korubeni (Phengaris nausithous); Cryptocephalus paphlagonius; Agrypnus crenicollis; Dorcadion ardahense. Erzurum ilindeki etkiler, vejetasyonsuz ve seyrek vejetasyonlu yumuşak ya da hareketli sedimentli kıyılar (C3.6) özelliği taşıyan habitatta bulunmaktadır. Bu bölgedeki hedef tür, Fırat bakırı (Lycaena euphratica) olarak belirlenmiştir. Bulgular ve öneriler Tespit edilen SCC/hedef türler Diptera, Coleoptera ve Lepidoptera takımlarına aittir ve bu takımların hepsi farklı habitat uygunluklarına ve dolayısıyla proje güzergâhı boyunca çeşitli ekolojik gereksinimlere sahiptir. Van Swaay ve Warren 16 tarafından tanımlandığı gibi, Lepidoptera için temel tehdit unsurları; yoğun tarım faaliyetleri, önceden açık olan arazilerin ağaçlandırılması, habitatın izolasyonu ve parçalanması ile geleneksel arazi kullanımının terk edilmesidir. Aynı tehditler Diptera ve Coleoptera için de geçerlidir. Proje, inşaat faaliyetleri sırasında gerçekleştirilecek olan toprağın temizlenmesi işlemi, doğal ve yarı-doğal habitatların geçici olarak ortadan kalkmasına neden olacaktır. Tüm proje güzergâhında yer alan ve nemli veya ıslak step özelliği taşıyan bölgelerde hedef arthropoda türleri için öngörülen etkiler, genel olarak ihmal edilebilir veya düşük seviyede yoğunluğa sahiptir. Alansal büyüklüğü sınırlı olmakla birlikte, steplerde, Türkiye nin doğusundaki alpin ve subalpin çayırlıklarda, ötrofik ve mezotrofik çayırlıklarda ve doğal ve yapay ağaçlıklarda, orta etki nin görülmesi beklenmektedir. 16 VAN SWAAY VE WARREN, Prime Butterfly Areas in Europe Priority sites for conservation, National Reference Centre for Agriculture, Nature and Fisheries. Ministry of Agriculture, Nature Management and Fisheries, Wageningen, The Netherlands. c., 700pp. 8.2-154

Aşağıdaki paragraflarda hedef arthropoda türlerinin her biri için kısa açıklamalara yer verilmiştir. Diğer yandan, etki nin yüksek olması bakımından değerlendirilen kritik alanlar, yukarıda belirtilmiştir. Mezopotamya çokgözlüsü (Polyommatus dama) üzerindeki düşük ve ihmal edilebilir seviyedeki etkiler, yerel uzmanlar tarafından türün bulunma olasılığını rapor ettiği Erzincan ilindeki İran-Anadolu stepleri için öngörülebilir. Esmer korubeni (Phengaris nausithous) açısından orta ve düşük seviyeli etkiler kalıcı mezotrofik çayırlarda, hasat sonrası otlatılmış çayırlarda, kalkerli alpin ve subalpin çayırlarla ve yoğun tek tip ekin alanlarında öngörülebilir. Yerel uzmanların türü gözlemlediği Ardahan ve Kars illeri ile TKKK'dan alınan bilgiye göre, bulunma olasılığının olduğu Erzurum, Erzincan ve Bayburt illerinde etkilerin görülmesi muhtemeldir. Lacivert Anadolu çokgözlüsü (Polyommatus actis) üzerindeki düşük seviyeli etkiler, türün yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Gümüşhane ilindeki İran-Anadolu steplerinde öngörülebilir. Fırat bakırı (Lycaena euphratica) açısından yerel uzmanların bulunma olasılığını rapor ettiği Erzurum ilindeki kuru bölgelerdeki sulak alanlarda, 1.200-2.500 m yükseklikte derelerle ıslanmış ve çayırlarla kaplı yamaçlarda etkilerin görülmesi muhtemeldir. Anadolu çokgözlüsü (Aricia hyacinthus) üzerindeki etkiler, ağaç alanlarında (örn. termofil yaprak döken ormanlık, Pinus nigra ormanı, karışık Akdeniz Pinus ve termofil Quercus ormanları) gözlemlenmiştir. Türün yerel uzmanlara göre Eskişehir, Bilecik, Bursa illerinde bulunma olasılığı vardır ve TKKK tarafından Ankara ilinde bulunduğu belirtilmiştir. Teberda çokgözlüsü (Aricia teberdina) açısından kalıcı mezotrofik çayırlar ve hasat sonrası otlatılmış çayırlarda, step çayırlarında, nemli veya ıslak mezotrofik veya ötrofik çayırlar ile kalkerli alpin ve subalpin çayırlarda etkiler öngörülebilir. Etkilerin, gerek yerel uzmanlar, gerekse TKKK tarafından türün bulunduğu belirtilen Erzurum ilinde gözlemlenmesi muhtemeldir. Artvin çokgözlüsü (Polyommatus artvinensis) üzerindeki etkiler gerek yerel uzmanlar, gerekse TKKK tarafından türün bulunduğu belirtilen Erzurum ilindeki taşlı dik yamaçlarda, çayırlarla kaplı çiçekli yamaçlarda, çamur birikintisi sahalarında (kalıcı mezotrofik çayırlar ve hasat sonrası otlatılmış çayırlar, nemli veya ıslak mezotrofik veya ötrofik çayırlar, yoğun ve saf ekin alanları) ve alpin ve subalpin çayırlarda görülebilir. Diana çokgözlüsü (Polyommatus diana) üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından bulunma olasılığı rapor edilen Erzurum ve Bayburt illerindeki nemli veya ıslak mezotrofik veya ötrofik çayırlar ile alpin ve subalpin çayırlarda (kalkerli ve yaprak dökmeyen çayırlar) ve TKKK tarafından bulunduğu belirtilen Gümüşhane ve Kars illerinde görülebilir. Merhaba çokgözlü (Polyommatus merhaba) üzerine etkiler, yerel uzmanlar ve TKKK tarafından bulunduğu belirtilen Erzurum ilindeki yaprak dökmeyen alpin ve subalpin fundalık ve çalılıklar ile nehir kenarı ağaç alanları ile (Alnus, Betula, Populus veya Salix) sınırlıdır. Tanker'in çokgözlüsü (Polyommatus tankeri) üzerine etkiler, yerel uzmanların bulunma olasılığını rapor ettiği Erzurum ilindeki kalkerli ve yaprak dökmeyen alpin ve subalpin çayırlarla, TKKK tarafından bu türün bulunduğu belirtilen Erzincan, Kars ve Bayburt illerinde öngörülebilir. 8.2-155

Balkan menekşe kelebeği (Boloria graeca) üzerine etkiler, gerek yerel uzmanlar gerekse TKKK tarafından bulunduğu belirtilen Erzurum ilindeki alpin ve subalpin çayırlarda öngörülebilir. Urartu esmer perisi (Hyponephele urartua) üzerine etkiler, TKKK tarafından bulunduğu belirtilen Erzurum ilindeki steplerde ve genellikle kuru, oldukça seyrek bir vejetasyona sahip açık molozlu yamaçlarda (Anadolu jipsli stepleri, Anadolu marnlı stepleri, kurak alt kıtasal step çayırlıkları, serpantin stepler, İran-Anadolu stepleri) öngörülebilir. Zygaena armena, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Ardahan ilindeki mezotrofik ve ötrofik ağaç alanlarında (meşe, gürgen, dişbudak, akçaağaç, ıhlamur, karaağaç ve benzeri ormanlar) etki altında kalabilir. Cryptocephalus paphlagonius ve Muzimes caucasicus üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Kars ilindeki kalkerli alpin ve subalpin çayırlarda öngörülebilir. Pimelia testudo üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Kırklareli ilindeki yalancı makiyle sınırlıdır. Eulasia chrysopyga üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Kars ilindeki kalkerli alpin ve subalpin çayırlarda ve tayganın güneyindeki Pinus sylvestris ormanlarında öngörülebilir. Pygopleurus kareli üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Bursa ilindeki Akdeniz kavak, dişbudak, karaağaç ve benzeri nehir kenarı ağaçlık alanlarında öngörülebilir. Zonitis nigriventris üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Erzincan ilindeki İran-Anadolu steplerinde ve kalkerli alpin ve subalpin çayırlarda öngörülebilir. Agrypnus crenicollis ve Dorcadion ardahense üzerine etkiler yerel, uzmanlar tarafından bulunma olasılığı rapor edilen, Ardahan ilindeki kalıcı mezotrofik çayırlar ve hasat sonrası otlatılmış çayırlarda, nemli veya ıslak mezotrofik veya ötrofik çayırlarda; kalkerli alpin ve subalpin çayırlarda öngörülebilir. Osmoderma lassallei üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından bulunma olasılığı rapor edilen Edirne ilindeki doğal orman alanlarında (karaçam, kızılçam, servi, porsuk) ve yüksek derecede yapay iğne yapraklı ormanlarda öngörülebilir. Dysmachus safranboluticus üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından gözlemlendiği Sivas ve Yozgat illerindeki steplerde (Anadolu jipsli stepleri ve İran-Anadolu stepleri) ve termofil yaprak döken ağaç alanlarında gözlemlenebilir. Empis angorae üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından bulunma olasılığı rapor edilen Ankara ilindeki steplerde (Anadolu marnlı ve jipsli stepleri, serpantin stepler ve İran- Anadolu stepleri, kurak alt kıtasal step çayırlıkları) öngörülebilir. Hilara truva üzerine etkiler, yerel uzmanlar tarafından bulunma olasılığı rapor edilen Çanakkale ve Balıkesir illerinde gözlemlenebilir. Etkiler gerek doğal, gerekse yapay orman alanlarında öngörülebilir. Türkiye'de belirlenen Öncelikli Kelebek Alanları (ÖKEA) bakımından, Ardahan ve Kars illerinde bulunan Posof ÖKEA (DA09) ve Sarıkamış ÖKEA (DA11) üzerinde ihmal edilebilir seviyede etkiler olması beklenmektedir. 8.2-156

Standart etki azaltıcı önlem olarak, inşaat faaliyetleri gerçekleştirilirken özellikle yüksek seviyeli etkilerin tespit edildiği kritik alanlara sahip olan Ardahan ve Erzurum illerinde habitat kayıpları ve meydana gelen rahatsızlıklar en aza indirgenmeli, geçici çalışma alanları olabildiğince sınırlandırılmalıdır. İnşaat faaliyetleri sırasında toz kalkmasına dikkat edilmeli, uygun sulama yöntemleri uygulanmalıdır. Çünkü toz emisyonu, pul kanatlıların uçuşları sırasında görüş mesafelerini düşürerek rahatsızlığa sebep olabilmektedir. İşçilerin, inşaat malzemelerinin, araçların ve ekipmanın taşınması için kullanılan araç egzozlarından kaynaklı emisyonlar, iyi uygulamalar yoluyla (örn.uygun bakımın yapılması, araç motorlarının yanlıca gerekli hallerde çalıştırılması veya rölantide tutulması için sınırlamaların getirilmesi) en aza indirgenecektir. Dolayısıyla, araç ve ekipman tipleri ile işletme modunun hava kalitesinde önemli değişikliklere sebep olmayacağı ve hava kalitesi standartlarını aşmayacağı düşünülmektedir. Hava kirleticilerinin emisyonlarının azaltılması için gerçekleştirilecek iyi uygulamalara benzer şekilde, araç ve ekipmandan kaynaklı gürültü emisyonları da sessiz çalışan cihazların kullanılması, uygun bakımın yapılması ve susturucuların arızalı olması, yanlış montaj, motor kapaklarının kırık olması veya başka sebeplerle aşırı gürültüye neden olan ekipmanın değiştirilmesi yoluyla en aza indirgenecektir. Tablo 8.2.9-8. İnşaat aşamasında karasal omurgasızlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler SCC/hedef türler için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre Gaz kirleticilerin emisyonu: 500 metre Yerel morfolojik değişimler: Proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: Proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre Yeni binaların/altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi Yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi İnşaat faaliyetleri sırasında toz kalkmasına özellikle dikkat edilerek sulama yöntemleri uygulanmalıdır. Çünkü toz emisyonu, pul kanatlıların görüşünde azalmaya ve uçuşlarında sıkıntılara sebep olabilmektedir. İşçilerin, inşaat malzemelerinin, araçların ve ekipmanın taşınması için kullanılan araç egzozlarından kaynaklı emisyonlar, iyi uygulamalar yoluyla en aza indirgenecektir (örn.uygun bakımın yapılması, araç motorlarının yanlızca gerekli hallerde çalıştırılması veya rölantide tutulması için sınırlamaların getirilmesi). Dolayısıyla, araç ve ekipman tipleri ile işletme modunun hava kalitesinde önemli değişikliklere sebep olmayacağı ve hava kalitesi standartlarını aşmayacağı düşünülmektedir. Hava kirleticilerinin emisyonlarının azaltılması için gerçekleştirilecek iyi uygulamalara benzer şekilde, araç ve ekipmandan kaynaklı gürültü emisyonları da sessiz çalışan cihazların kullanılması, uygun bakımın yapılması ve susturucuların arızalı olması, yanlış montaj, motor kapaklarının kırık olması veya başka sebeplerle aşırı gürültüye neden olan ekipmanın değiştirilmesi yoluyla en aza indirgenecektir. En yüksek etki toz, partikül madde ve gaz kirleticilerinin emisyonu ile gürültü emisyonu ile ilgili olarak ortaya çıkmaktadır. KP 42+400 - KP 43+300 arası ile KP 280+400 için aşağıdaki özel etki azaltıcı önlemler önerilmektedir: İnşaat faaliyetleri sırasında toz kalkmasına özellikle dikkat edilerek sulama yöntemleri uygulanmalıdır. Çünkü toz emisyonu, pul kanatlıların görüşünde azalmaya ve uçuşlarında sıkıntılara sebep olabilmektedir. Toz, partikül serpintisi ve hava kirleticilerinin emisyonu (NO x, CO) ayrıca larva tarafından beslenme amaçlı kullanılan bitkilerin zarar görmesine sebep olabilmektedir. Tozlu sahalarda sıklıkla su püskürtme yöntemi uygulanmalıdır. Su püskürtme sıklığı, yağış, ısı, rüzgâr hızı ve nem gibi yerel koşullara göre belirlenecektir. Püskürtülecek su miktarı malzemeyi yeterli derecede nemlendirecek ve yüzey akış suyuna neden olmayacak şekilde ayarlanmalıdır. 8.2-157

İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında karasal omurgasızlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: YÜT'lerden 5.000 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: YÜT'lerden 5.000 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletme aşamasında etki faktörlerinin yoğunluğu, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Proje bileşeni Tablo 8.2.9-9. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Üst toprak kalitesi/elverişliliğinin azalması Boru hattı - karasal - - - - Boru hattı - denizel - - - - Yol geçişi - açık kazı - - - - Yol geçişi - kazısız - - - - Demiryolu geçişi - - - - Kanal geçişi - açık kazı - - - - Kanal geçişi - kazısız - - - - Nehir geçişi - açık kazı - - - - Nehir geçişi kazısız - - - - YYSK içinden boru hattı - - - - Kompresör istasyonları D Y Y Y Kamp sahaları - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - - O D Boru stok sahaları - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - Kalıcı ulaşım yolları - - O D Etki değerlendirmesi Projenin işletme aşaması sırasında, karasal omurgasızlar üzerinde küçük çapta potansiyel etkiler öngörülmektedir. Genelde, bileşen üzerinde etki gösteren en önemli etki faktörleri; kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden çıkan toz ve gaz haldeki kirleticilerin, özellikle NO x ve CO gazlarının emisyonu ve kompresör istasyonlarının gaz türbinleri gibi sabit kaynakların ve rutin boru hattı işletimi ile bakım faaliyetlerinin neden olacağı gürültü emisyonudur. Karasal omurgasızlar üzerinde oluşabilecek dolaylı etkiler, gaz kirletici emisyonlarının karasal flora üzerine etkilerine bağlı olarak ya da doğal vejetasyona zarar 8.2-158

vererek temas ve yutma yolu ile karasal omurgasızları olumsuz yönde etkileyebilecek faktörler olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak, söz konusu etkilerin TANAP Projesi için önemli bir sorun oluşturması beklenmemektedir. Yukarıda tanımlanan etkiler gerek proje bileşenlerinin ayak izinde, gerekse civardaki alanlarda oluşabilir. Karasal omurgasızlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etki önemi, Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanırken, hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek.1 de yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal omurgasızlar üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.9-10. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması İL İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 1.095 271 - - Kars 418 - - - Erzurum 259 - - - Erzincan 2.945 - - - Bayburt - - - - Gümüşhane 2 - - - Giresun - - - - Sivas 961 12 - - Yozgat 364 - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara 40 - - - Eskişehir 28 - - - Bilecik 6 - - - Kütahya 84 - - - Bursa 470 - - - Balıkesir 72 0,2 - - Çanakkale 172 - - - Tekirdağ 64 - - - Edirne 0.7 - - - Bayburt, Giresun, Kırşehir ve Kırıkkale illerinde karasal omurgasızlar üzerine herhangi bir etki olması beklenmemektedir. 8.2-159

Yukarıda listelenen iller haricindeki bütün illerde, ihmal edilebilir seviyede etkiler beklenmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 6.981 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 7,5'i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 1 hektar (Edirne) ile 2.945 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Yalnızca Sivas, Ardahan ve Balıkesir illerinde düşük seviyeli etkiler beklenmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 283 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 0,3'ü). Bu illerde etki nin düşük seviyede olduğu alanların büyüklüğü 271 hektar (Ardahan), 12 hektar (Sivas) ve 0,2 hektar (Balıkesir) şeklindedir. İllerin hiçbirinde orta ve yüksek seviyeli etkiler beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileşen üzerindeki etkilerin ihmal edilebilir seviyede oldukları dikkate alınarak, planlanan standart en iyi işletme uygulamalarına ek olarak önerilecek herhangi bir etki azaltıcı önlem bulunmamaktadır. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında karasal omurgasızlar üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: toz ve partikül madde emisyonu: 200 m; gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m; gürültü emisyonu: YÜT lerden 500 m; saha restorasyonu: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Çeşitli proje bileşenleri için işletmeye kapatma aşamasındaki etki faktörlerinin yoğunlukları, aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait ayrıntılara Ek 4.5 te yer verilmiştir. Tablo 8.2.9-11. Etki faktörlerinin karasal omurgasızlar üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi Boru hattı - karasal - - - - - Boru hattı - denizel - - - - - Yol geçişi - açık kazı D D - D D Yol geçişi - kazısız D D - D D Demiryolu geçişi D D - D D Kanal geçişi - açık kazı D D - D D Kanal geçişi - kazısız D D - D D Nehir geçişi - açık kazı D D - D O Nehir geçişi kazısız D D - D O 8.2-160

Proje bileşeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Gürültü emisyonu Saha restorasyonu Yabancı türlerin girişi YYSK içinden boru hattı D D - D D Kompresör istasyonları O O O O O Kamp sahaları - - - - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu O D D D O Boru stok sahaları - - - - - Boru hattı döşenmesi - - - - - Geçici ulaşım yolları - - - - - Kalıcı ulaşım yolları O D D O O Etki değerlendirmesi İşletmeye kapatma faaliyetleri, karasal omurgasızları inşaat aşaması için tanımlanan mekanizmaya benzer şekilde etkileyecektir. İşletmeye kapatma aşaması, sadece YÜT ler üzerinde yapılacaktır. Dolayısıyla, olası etkilerin esas olarak sökme faaliyetlerinden ve araç trafiğinden çıkan toz ve gürültü emisyonuyla ilgili olacağı öngörülmektedir. Yine de, buradaki etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer şekilde olacağı ve en yakındaki ekolojik reseptörlerle sınırlı kalacağı düşünülmektedir. Projenin özellikle bu aşamasında, işletmeye kapatma faaliyetlerinden kaynaklanan gürültü emisyonu ile ilgili olarak karasal omurgasızlar üzerinde önemli bir etkinin oluşması beklenmemektedir. İnşaat aşaması için tanımlandığı gibi, gaz kirleticilerin emisyonu, karasal omurgasızlar üzerinde dolaylı bir etkiye yol açabilir. Bu aşamada, Türkiye de büyük bir sorun olduğu kanıtlanmış olan, yabancı türlerin alana girişi olasılığına dikkat edilmelidir. Yabancı türler açısından fauna üzerindeki etkiler flora türlerinin yok olması ya da avcı, rekabetçi ve av dengesinin değişmesi ile ilişkilendirilebilir. Bunlara ek olarak, işletmeye kapatma aşaması sırasında, YÜT ler tarafından işgal edilen alanları eski haline getirecek olan saha restorasyonu sonucunda, olumlu bir etkinin gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üst toprağın geri kazanılması sayesinde, doğal vejetasyon doğal koşullarına benzer bir duruma gelecek şekilde eski haline getirilebilir. Yerel bitki toplulukları dikkatle seçilmeli ve alan restorasyonu için kullanılmalıdır. Karasal omurgasızlar için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleriyle bileşenin duyarlılığı arasındaki etkileşimin sonucu olarak değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te verilen kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen habitatlar için hektar olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin karasal omurgasızlar üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. 8.2-161

Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.9-12. Seçilen karasal fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 3.221 1.125 - - Kars 2.756 471 - - Erzurum 1.471 403 - - Erzincan 5.970 830 - - Bayburt 8 7 - - Gümüşhane 187 2 - - Giresun - - - - Sivas 4.433 332 - - Yozgat 1.222 226 - - Kırşehir 7 100 - - Kırıkkale 10 8 - - Ankara 644 134 - - Eskişehir 445 59 - - Bilecik 305 2 - - Kütahya 1.227 12 - - Bursa 2.382 457 - - Balıkesir 318 91 - - Çanakkale 721 81 - - Tekirdağ 26 - - - Edirne 598 0.2 - - Giresun ilinde karasal omurgasızlar üzerinde herhangi bir etkinin olması beklenmemektedir. Giresun hariç bütün illerde ihmal edilebilir seviyede etkiler görülmektedir. Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların toplam büyüklüğü 25.951 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 28'i). Etki nin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 7 hektar (Kırşehir) ile 5.970 hektar (Erzincan) arasında değişmektedir. Tekirdağ ve Giresun haricindeki bütün illerde, düşük seviyede etkiler beklenmektedir. Etki nin düşük olduğu alanların toplam büyüklüğü 4.339 hektardır (YÇA'da haritalandırılan habitatların % 4,7'si). Etki nin düşük olduğu alanların büyüklüğü 0,2 hektar (Edirne) ile 1.125 hektar (Ardahan) arasında değişmektedir. İllerin hiçbirinde orta ve yüksek seviyeli etkiler beklenmemektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda tanımlanan alanlarda, bileşen üzerindeki başlıca etkilerin inşaat aşamasındakilere benzer ve YÜT alanlarında yoğunlaştıkları dikkate alınarak, inşaat faaliyetleri için yapılmış öneriler tekrar vurgulanabilir. 8.2-162

YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEM TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Karasal omurgasızlar üzerine geçici çalışma alanlarından kaynaklı muhtemel rahatsızlıkların önlenmesi amacıyla, tüm kompresör istasyonları (Ardahan, Sivas, Eskişehir ve Balıkesir illerinde bulunan) ile pig, ölçüm ve blok vana istasyonlarında gerçekleşecek işletmeye kapatma faaliyetlerine özen gösterilmelidir. 8.2.10. Tatlısu Balıkları Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında tatlısu balıkları üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin tatlısu balıkları üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Bu etki değerlendirmesi; ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan tatlısu faunası mevcut durum verilerine ve Bölüm 3 te sunulan etki faktörü tanımlarına dayanmaktadır. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık aşağıdaki parametrelere göre tanımlanmaktadır: seçilen tatlısu balık türleri için uygun olan habitatlar. Duyarlılık analizi, yerel uzmanlar tarafından toplanan, incelenen ve Bölüm 7 de sunulan mevcut durum verileri ile mevcut durum çalışmaları sırasında belirlenen ve IFC 2012 gerekliliklerine göre gözden geçirilen aşağıdaki tabloda sunulan SCC/hedef tür listesini temel almaktadır. Bireysel değerlendirme için ele alınan türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan tehdit altındaki türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, küresel dağılımlarının % 95 inden fazlasının Türkiye de bulunduğu tespit edilmiş olan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 20.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Saha çalışmalarına ve yerel uzman görüşlerine göre toplam 13 SCC/hedef tür tespit edilmiş ve bu türler, aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. Tablo 8.2.10-1. SCC/Hedef tür listesi Tatlısu balıkları ORDO FAMİLYA TÜR ANGUILLIFORMES ANGUILLIDAE Anguilla anguilla Yılan balığı CR Hayır Potansiyel CYPRINIFORMES BALITORIDAE Oxynoemacheilus kosswigi - - Evet Gözlem 8.2-163

YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ENDEMİZM POTANSİYEL / GÖZLEM TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. ORDO FAMİLYA TÜR CYPRINIFORMES BALITORIDAE Oxynoemacheilus simavicus - CR R Gözlem CYPRINIFORMES COBITIDAE Cobitis fahireae - LC W Gözlem CYPRINIFORMES COBITIDAE Cobitis puncticulata - CR R Gözlem CYPRINIFORMES COBITIDAE Cobitis simplicispina - NE W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE Alburnus escherischii - NE W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE Alburnus istanbulensis - LC W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE Barbus oligolepis - NE W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE Capoeta tinca Siraz balığı NE W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE - - NE W Gözlem CYPRINIFORMES CYPRINIDAE Gobio obtusirostris - LC Evet Gözlem SALMONIFORMES SALMONIDAE Salmo macrostigma Büyük benekli alabalık DD Hayır Gözlem Saha ve masabaşı çalışmaları sonuçlarına göre tespit edilen nehirler, aşağıda sunulmuştur: Tablo 8.2.10-2. Nehir geçişi tipleri NEHİR TİPİ RVX1 RVX2 RVX3 RVX4 NEHİR TANIMI Büyük nehir, genişlik > 30m Nehir, 10m > genişlik > 30m Nehir, 3m > genişlik > 10m Küçük akarsu, genişlik < 3m Bileşenin duyarlılık değerlendirmesi, aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablo 8.2.10-3. Duyarlılık Tatlısu balıkları Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek - - Nehir geçişi varlığı Mevcut durum verilerinin ayrıntıları Bölüm 7'de, duyarlılık analizinin sonuçları ise aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tabloda her bir duyarlılık unsuru ve duyarlılık için il sınırları dâhilinde doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek ve proje unsurlarının 500 m çevresindeki YÇA içerisinde kalacak şekilde belirlenen alanların büyüklüğü (nehir geçişi sayısı) belirtilmektedir. 8.2-164

Tablo 8.2.10-4. Duyarlılık analizi Tatlısu balıkları Duyarlılık unsuru Duyarlılık Ardahan Kars Erzurum Bayburt Gümüşhane Sivas Yozgat Kırıkkale Bursa Balıkesir Çanakkale Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [n] yüksek 52 57 160 59 10 61 81 112 27 28 74 41 SCC A, SCC B, SCC n varlığı orta 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 düşük 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8.2-165

Yerel morfolojik değişimler Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında ki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Duyarlılık unsuru SCC/Hedef türler için uygun habitatın azalması/bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre, boru hattı güzergâhı üzerinde, yalnızca yüksek duyarlılık ne sahip habitatlar tespit edilmiştir. Duyarlılık yüksek olan habitatların toplam toplam sayısı 1.158 dir. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine ve seçilen tatlısu balık türlerinin özelliklerine göre, inşaat aşamasında tatlısu balık türleri üzerine etkileri olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: deşarj noktasının 1.000 m mansap kısmı; doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler: 500 m; askıda sediman: 1.000 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; yeni binaların ve altyapıların inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.10-5. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O - - O Y O Boru hattı - denizel D O O - - D - D Yol geçişi - açık kazı O - D - - O O O Yol geçişi - kazısız D D D - - O O D Demiryolu geçişi D D D - - O O O Kanal geçişi - açık kazı O - D O D O O O Kanal geçişi - kazısız D D D - - O O D Nehir geçişi - açık kazı O - D O O O Y O Nehir geçişi kazısız D D D - - O O D YYSK içinden boru hattı Kompresör istasyonları O O O O O Y O D O O - - O Y O Kamp sahaları - O Y - - O Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D - - O O O 8.2-166

Yerel morfolojik değişimler Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında ki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Proje bileşeni Boru stok sahaları - - D - - O Y O Boru hattı döşenmesi O D - O O - D Geçici ulaşım yolları D D - - - O O D Kalıcı ulaşım yolları O D - - - O O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, hedef tatlısu balık türlerini esas olarak nehir geçişleri sırasında doğal vejetasyonun sökülmesi sebebiyle etkileyecektir. Bu etki faktörü, inşaattan önceki saha hazırlık aşamasıyla ilgilidir ve seçilen türlerin habitatlarını olumsuz yönde etkilemesi muhtemeldir. Riparyan vejetasyon, birçok balık türü için üreme ve sığınma alanlarını teşkil etmektedir. Yerel morfolojideki değişimler, alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gereklilği nedeniyle kazı ve dip tarama faaliyetleri sonucunda meydana gelmektedir. Bu durum, yerel hidrolojik koşulları ve dolayısıyla hedef türlerin habitatlarını etkileyebilecektir. Tatlısu ihtiyacı, projenin daha çok inşaat/işletmeye kapama aşamasında (örn. betonla ilgili işler, toz bastırma, inşaat kamp sahaları ile ilgili olarak) ortaya çıkmaktadır. Su ihtiyacının doğurduğu sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği (örn. kaynak kaybı ve yaban hayatı da dâhil diğer kullanıcılar için kaynağın azalması açısından) üzerinedir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu ekosisteminin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. Projeden kaynaklı deşarj edilen atık su; esas olarak arıtılmış temiz su, inşaat sahalarından ve proje altyapısından gelen yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan sudan oluşmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fizikselkimyasal özelliklere sahip atık su deşarjının, alıcı ortamdaki su kalitesinde meydana getireceği değişiklikler nedeniyle hedef türleri etkilemesi muhtemeldir. Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında meydana gelen değişimler; inşaat aşamasında nehir, akarsu ve sulak alan geçişlerinden kaynaklanmaktadır. Nehirlerin/akarsuların akış yönlerindeki değişimler, su kalitesini ve akış dinamiklerini etkileyebilmektedir; örneğin akarsu debisindeki düşüş, çevredeki riparyan vejetasyonu ve sediman yükünü etkileyebilir. İnşaat aşamasında meydana gelen askıda sediman, daha çok su geçişleri ile ilgilidir. Askıda sediman, bentik omurgasızlarla tatlısu balıklarının habitatlarını etkileyebilir ve akarsudaki sucul yaşamda rahatsızlıklara sebep olabilir. İnşaat aşamasında yaşanan gürültü emisyonu, daha çok inşaat makinelerinin kullanılması ve inşaat malzemelerinin taşınmasıyla ilgilidir. Tatlısu balıklarının habitat uygunluğunu geçici olarak etkileyebilir. Ancak gürültü emisyonun kesintili ve sınırlı olması beklenmektedir. 8.2-167

Yabancı flora ve fauna türleri, proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında, farklı alanlardan gelen ve dezenfekte edilmeyen su ile bireylerin, tohumların ve progagüllerin farklı alanlarda kullanılan ve doğru şekilde temizlenmeyen araç ve makinelere tutunması sayılabilir. Bozulmuş ekosistemler, özellikle fırsatçı yabancı türlerin istilâsına açıktır. Tatlısu balıkları için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen nehir sayısı olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu balıkları üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.10-6. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İnşaat aşaması İL İhmal edilebilir etki [ha] Düşük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 0 21 28 3 Kars 0 33 23 1 Erzurum 0 52 94 14 Bayburt 0 49 10 0 Gümüşhane 0 6 4 0 Sivas 0 32 26 3 Yozgat 0 47 32 2 Kırıkkale 0 78 33 1 Bursa 0 15 12 0 Balıkesir 0 24 2 2 Çanakkale 0 38 31 5 Bütün illerde, hedef tatlısu balık türleri üzerine etki mevcuttur. İnşaat aşamasında ihmal edilebilir seviyede etki bulunmamaktadır. Etki nin düşük olduğu 677 adet nehir geçişi bulunmaktadır. Bütün illerde boru hattı güzergâhında toplam 444 adet nehirde orta seviyede etkiler mevcuttur. Boru hattı güzergâhında Ardahan, Kars, Erzurum, Gümüşhane, Sivas, Yozgat, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bursa ve Edirne illerinde, toplam 37 nehirde yüksek etkiler mevcuttur. Yüksek etkilerin beklendiği nehirler, aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. 8.2-168

Tablo 8.2.10-7. Etki nin yüksek olduğu nehirler İnşaat aşaması NEHİR TİPİ İL NEHİR ADI VEYA KP RVX1_0006 ERZURUM KARASU NEHRİ RVX1_0012 ESKİŞEHİR PORSUK NEHRİ RVX2_0003 ERZURUM SÜNGÜTAŞI NEHRİ RVX2_0005 ERZURUM KIZILLARARKI NEHRİ RVX2_0007 ERZURUM BAŞ NEHRİ RVX2_0012 GÜMÜŞHANE KP 504+800 RVX2_0020 SİVAS YILDIZ NEHRİ RVX2_0021 SİVAS ŞEYHHALİL NEHRİ RVX2_0029 KIRIKKALE KILIÇÖZÜ NEHRİ RVX2_0044 EDİRNE SÖĞÜTLÜK DERESİ G=15m RVX2_0045 EDİRNE CEVİZLİK DERESİ G=25m RVX3_0002 ARDAHAN ZENNER NEHRİ RVX3_0006 ARDAHAN NUNUS NEHRİ RVX3_0028 ERZURUM KP 256+300 RVX3_0030 ERZURUM KP 263+500 RVX3_0031 ERZURUM ARDIÇLI NEHRİ RVX3_0032 ERZURUM KP 269+600 RVX3_0035 ERZURUM KP 276+600 RVX3_0036 ERZURUM BÜYÜKDERE NEHRİ RVX3_0046 ERZURUM SALASOR NEHRİ RVX3_0047 ERZURUM ABITÇAYIRLIĞI NEHRİ RVX3_0050 ERZURUM KP 367+000 RVX3_0065 GÜMÜŞHANE DEĞİRMENDERE NEHRİ RVX3_0082 YOZGAT AKDAĞMADENİ NEHRİ RVX3_0107 KIRIKKALE ACISU NEHRİ RVX3_0111 ANKARA DALAKOLUĞU NEHRİ RVX3_0112 ANKARA KP 1136+800 RVX3_0120 ANKARA BABAYAKUP NEHRİ RVX3_0177 BURSA KURU DERE RVX3_0192 EDİRNE KP 1800+700 RVX3_0193 ARDAHAN NUNUS NEHRİ RVX3_0194 KARS KP 166+500 RVX4_0127 ERZURUM KP 359+300 RVX4_0193 GÜMÜŞHANE KP 540+600 RVX4_0464 ANKARA KP 1136+800 RVX4_0465 ANKARA KP 1136+900 RVX4_0829 EDİRNE KP 1764+400 Yüksek seviyeli etkilerle ilgili ayrıntılar, aşağıdaki tablolarda sunulmuştur, bu tablolarda bir veya daha fazla proje bileşeninin varlığına bağlı olan etki faktörü büyüklük değerleri, nihai etki yoğunluğunun tanımlanmasına nasıl katkı sağladıklarını göstermektedir. Etki yoğunluk değeri ne kadar büyükse, en yüksek etki faktörü büyüklük değerleriyle etkili olan proje bileşen sayısı da, o kadar büyük olmaktadır. 8.2-169

Tablo 8.2.10-8. Seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması SCC/hedef tatlısu balıkları mevcudiyeti- İnşaat aşaması - Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık HEDEF TÜRLERİN MEVCUDİYETİ Y Yerel morfolojik değişimler - Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler Askıda sediman Gürültü emisyonu Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi Y Y Y Y Y Y Y Bu nehirleri etkilemesi muhtemel proje bileşenleri, aşağıdaki gibidir: açık kazı yol geçişi; açık kazı nehir geçişi. Bu alanlarda proje bileşenlerinden kaynaklı başlıca etkiler; gürültü emisyonu, doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması olarak belirlenmiştir. Hedef türler üzerinde etkili diğer önemli etkiler ise yabancı türlerin girişi olasılığı, tatlısu ihtiyacı ve askıda sediman olarak değerlendirilmiştir. Etki nin yüksek olduğu bu alanlarda bulunması muhtemel SCC/hedef türler aşağıdaki gibidir: Alburnus escherischi (Cyprinidae); Alburnus istanbulensis (Cyprinidae); Barbus oligolepis (Cyprinidae); Chondrostoma angorense (Cyprinidae); Capoeta tinca (Cyprinidae); Salmo macrostigma (Salmonidae); Cobitis fahireae (Cobidae) Cobitis simplicispina (Cobitidae); Oxynemacheilus kosswigi (Balitoridae); Gobio obtusirostris (Cyprinidae). Potansiyel hedef türlerin tamamı, yerel uzman tarafından hedef türler olarak belirtilmiştir. Bu türler, Sivas, Gümüşhane, Erzincan ve Eskişehir illerinde sınırlı dağılıma sahip olan Oxynemacheilus kosswigi ve Gobio obtusirostris türleri hariç, Türkiye de geniş bir dağılıma sahip olan endemik türlerdir. İki adet Cyprinidae türü olan Barbus oligolepis 8.2-170

ve Siraz balığı (Capoeta tinca) IUCN e göre tehdite açık (NT); Ege taşısıranı (Cobitis fahireae) ise düşük riskli (LC) kategorilerinde değerlendirilmektedir. Bulgular ve öneriler Yukarıda belirtildiği üzere yüksek etkiye maruz kalması olası türlerin yanısıra, kritik (CR) türler aşağıdaki gibi değerlendirilmiştir: Yılan balığı (Anguilla anguilla) yüksek seviyede etkilere maruz kalmayacaktır; Cobitis punticulata dağılımının sınırlı olduğu Koca Nehri nde orta seviyede etkiler beklemektedir; Oxynoemacheilus simavica türünün dağılım gösterdiği bildirilen Simav Deresi nde orta seviyede etkiler beklenmektedir. Alandaki bileşen üzerine başlıca etkiler dikkate alınarak, inşaat faaliyetlerinin başlamasından önce ele alınabilecek bazı öneriler aşağıda verilmektedir. Açık kazı geçişleri için gerekli faaliyetlere bağlı etkilerle ilgili olarak, alternatif bir geçiş yönteminin değerlendirildiği çalışmalar yapılmalıdır. Buradaki hedef, akarsu yatağı ve nehir kıyısındaki faaliyetlerin önlenmesi/en aza indirgenmesidir. Alınacak etki azaltıcı önlemlere ilişkin yöntemlerin, doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler, riparyan vejetasyonun maruz kalacağı olası kirlilik veya vejetasyonun sökülmesi gibi geçici tahrip edici etkilerin azaltılması için işlevsel olması gerekmektedir. Su kalitesini olumsuz yönde etkileyeceği için, aşırı miktarda askıda sedimandan da kaçınılması gerekmektedir. Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı doğrultusunda, inşaat aşamasında su geçişlerinde en azından aşağıdaki önlemler göz önünde bulundurulmalıdır: su geçişleri için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını en aza indirgeyecek, su geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerinde oluşabilecek etkileri azaltacak ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir. nehir suyu, su borusu veya kanalı üzerinden akmamalıdır. Böylelikle, suyun normal nehir seviye değişiminde girişi ve çıkışı sağlanabilecektir. inşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. su geçişlerinin balık türleri üzerine potansiyel etkilerinin azaltılması için, inşaat işlerinin balıkların yumurtlama mevsiminde yapılması önlenecektir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, balıkların yumurtladığı alanlara özellikle dikkat edilerek, söz konusu alanlarda daha detaylı denetim ve izleme yapılacaktır. Ayrıca, hidrotest ve diğer proje faaliyetleri için gerekli tatlısu miktarını azaltmak üzere, uygun yerlerde suyun yeniden kullanım imkânı değerlendirilmelidir. Bileşen üzerinde etkisi olan etki faktörlerinin ve önerilen etki azaltıcı önlemlerin özeti, aşağıdaki tabloda sunulmaktadır. 8.2-171

Tablo 8.2.10-9. İnşaat aşamasında tatlısu balıkları üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler SCC/hedef türler için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre; Gaz kirleticilerin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: Proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/ elverişliliğinin azalması: Proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre yeni binaların ve altyapıların inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Su geçişleri için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını ve su geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerine etkileri en aza indirgeyecek ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir. Riparyan vejetasyonun kaldırılmasının en aza indirgenmesi. Vejetasyonun kaldırılması gerekli ise, uygun temizleme tekniklerinin kullanılması ve kaldırılan vejetasyonun korunması gerekmektedir. Vejetasyonun kaldırılmasının gerekli olduğu durumlarda nehir kıyısı vejetasyonunun inşaat öncesi veya daha iyi koşullarda (örn. suyun serinliğini sağlamak için gölge yapacak ağaçların dikilmesi) yeniden dikilmesi önerilmektedir. İnşaat öncesi koşulların sağlanması amacıyla aşağıdakilerin yapılması önerilmektedir: o yerel toprağın yerine konması veya toprağın üst toprak/uygun ekim ortamı ile değiştirilmesi, o gerekli hallerde toprak/tohum bankası kurtarma, vejetasyonun transplantasyonu veya biyomühendislik (örn. canlı kazıklar, çentikler) tekniklerinin kullanılması, o yalnızca saha koşulları ile uyumlu yerel türlerin kullanılması Nehir suyu, su borusu veya kanalı üzerinden akmamalıdır. Böylelikle, suyun normal nehir seviye değişiminde girişi ve çıkışı sağlanabilecektir. İnşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. Su geçişlerinin balık türleri üzerine olası etkilerinin azaltılması için inşaat işlerinin balıkların yumurtlama mevsiminde yapılması önlenecektir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, balıkların yumurtladığı alanlara özellikle dikkat edilerek, söz konusu alanlarda daha detaylı denetim ve izleme yapılmalıdır. Ayrıca, hidrotest ve diğer proje faaliyetleri için gerekli tatlısu miktarını azaltmak üzere, uygun yerlerde suyun yeniden kullanım imkânı değerlendirilmelidir. Standart etki azaltıcı önlemler özellikle Tablo 8.2.10.-3 te belirtilen nehir geçişlerinde bulunması muhtemel türler için uygulanmalıdır. Gerekli hallerde balıkların sudaki çalışma alanlarından alınması önerilmektedir. Etkiler orta seviyeli olarak değerlendirilmiş olsa da, iki adet kritik türün (Cobitis puncticulata ve Oxynoemacheilus simavica) ve potansiyel kritik habitatların bulunduğu Koca Nehri ve Simav Nehri geçişlerine özellikle dikkat edilmelidir. 8.2-172

İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında tatlısu balıkları üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörü ile etki alanı şu şekildedir: atık su deşarjı: 1.000 m. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.10-10. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - Boru hattı - denizel - Yol geçişi - açık kazı - Yol geçişi - kazısız - Demiryolu geçişi - Kanal geçişi - açık kazı - Kanal geçişi - kazısız - Nehir geçişi - açık kazı - Nehir geçişi kazısız - YYSK içinden boru hattı - Kompresör istasyonları O Kamp sahaları - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - Boru stok sahaları - Boru hattı döşenmesi - Geçici ulaşım yolları - Kalıcı ulaşım yolları - Etki değerlendirmesi Projeden kaynaklı atık su deşarjı, daha çok kompresör istasyonlarından gelen arıtılmış temiz su ve yüzey suyu şeklinde gerçekleşecektir. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere ve dolayısıyla tatlısu balıkları üzerinde olası etkilere sebep olabilir. Tatlısu balıkları için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilme ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki 8.2-173

değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen nehirlerin sayısı) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu balıkları hedef türler üzerine etkileri aşağıdaki tabloda özetlenmektedir. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.10-11. Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletme aşaması İL İhmal edilebilir etki [n] Düşük etki [n] Orta etki [n] Yüksek etki [n] Ardahan 2 - - - Kars - - - - Erzurum - - - - Erzincan - - - - Bayburt - - - - Gümüşhane - - - - Sivas - - - - Yozgat - - - - Kırşehir - - - - Kırıkkale - - - - Ankara - - - - Eskişehir - - - - Bilecik - - - - Kütahya - - - - Bursa - - - - Balıkesir 1 - - - Çanakkale - - - - Edirne - - - - İşletme aşamasında, Ardahan ve Balıkesir illerinde toplam 3 nehirde yalnızca ihmal edilebilir seviyede etkiler mevcuttur. İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında tatlısu balıkları üzerine etkisi olması muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: 1.000 m. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-174

Tablo 8.2.10-12. Etki faktörlerinin tatlısu balıkları üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması Proje Bileşeni Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - - Boru hattı - denizel - - Yol geçişi - açık kazı - D Yol geçişi - kazısız - D Demiryolu geçişi - D Kanal geçişi - açık kazı - D Kanal geçişi - kazısız - D Nehir geçişi - açık kazı - D Nehir geçişi kazısız - D YYSK içinden boru hattı - D Kompresör istasyonları D O Kamp sahaları - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - D Boru stok sahaları - - Boru hattı döşenmesi - - Geçici ulaşım yolları - - Kalıcı ulaşım yolları - - Etki değerlendirmesi Tatlısu ihtiyacı, daha çok projenin işletmeye kapatma aşamasında kompresör istasyonlarında gerçekleştirilecek sökme işlemlerinden kaynaklanacaktır. Söz konusu su ihtiyacının mevcut kaynaklardan sağlanmasının doğuracağı sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerine gerçekleşecektir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu ekosisteminin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. İşletmeye kapatma aşamasında projeden kaynaklı deşarj edilen atık su; arıtılmış temiz su, yerüstü tesislerinin söküldüğü alanlardaki yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan sudan oluşmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fizikselkimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere sebep olabilir. Tatlısu balıkları için dikkate alınan değerlendirme unsurları aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması; seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Hesaplamalara ve etki değerlerine ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmiştir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen nehirlerin sayısı) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin tatlısu balıkları hedef türleri üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. 8.2-175

Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.10-13. Seçilen tatlısu balık türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İL İhmal edilebilir etki [n] Düşük etki [n] Orta etki [n] Yüksek etki [n] Ardahan 52 0 0 0 Kars 57 0 0 0 Erzurum 158 0 0 0 Erzincan 56 0 0 0 Bayburt 10 0 0 0 Gümüşhane 60 0 0 0 Sivas 77 0 0 0 Yozgat 111 0 0 0 Kırşehir 27 0 0 0 Kırıkkale 28 0 0 0 Ankara 72 0 0 0 Eskişehir 125 0 0 0 Bilecik 25 0 0 0 Kütahya 36 0 0 0 Bursa 82 0 0 0 Balıkesir 54 0 0 0 Çanakkale 73 0 0 0 Edirne 40 0 0 0 İşletmeye kapatma aşamasında seçilen SCC/hedef türler üzerinde, yalnızca ihmal edilebilir seviyede etkiler beklenmektedir. Bu etkiler, bütün illerde toplam 1.143 adet nehirde mevcuttur. 8.2.11. Sucul Omurgasızlar Bu bölümde, TANAP Projesi nin inşaat, işletme ve işletmeye kapatma aşamalarında, tatlısu omurgasızları üzerine olası etkilerine ilişkin yapılan değerlendirme sunulmaktadır. Aşağıdaki değerlendirme unsuru, projenin tatlısu omurgasızları üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için, değerlendirme sürecine rehberlik edecek parametreyi temsil etmektedir: seçilen tatlısu omurgasız türü için uygun habitatın azalması/bozulması Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu Bölüm 7 de sunulan ve tatlısu faunası mevcut durum verileri ile Bölüm 3 te sunulan etki faktörlerinin tanımları çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bileşenin duyarlılığı Duyarlılık, aşağıdaki parametreye göre tanımlanmaktadır: 8.2-176

seçilen tatlısu omurgasız türleri için uygun habitatlar. Duyarlılık analizi, mevcut durum çalışması sırasında toplanan ve uzmanlar tarafından Bölüm 7 de değerlendirilen veriler ile aşağıdaki tabloda sunulan, IFC 2012 gereklilikleri uyarınca belirlenen ve yeniden gözden geçirilen hedef türler listesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bireysel değerlendirme için seçilen türler, aşağıdaki kriterlere göre seçilmiştir: IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Küresel Kırmızı Listesi tarafından tehlikede (EN) ve kritik (CR) olarak sınıflandırılan türler; literatür verilerine ve yerel uzmanların görüşlerine göre, 20.000 km 2 ya da daha küçük bir alanda var olan, sınırlı alanda dağılım gösteren türler. Mevcut durum verilerine göre, saha çalışmaları sırasında herhangi bir hedef sucul makroomurgasız türüne rastlanmamıştır. Boru hattı güzergâhı üzerinde bulunma ihtimali olan tek hedef tatlısu omurgasız türü, bir yumuşakça olan Unio crassus (EN) türüdür. Bu tür Dicle-Fırat bölgesinde, akıntılı, tabanı kumlu veya kumlu-çakıllı temiz nehir ekosistemlerinde ve göllerde yaşamaktadır. Türün dağılım alanı koridorla Kars, Bayburt, Erzurum ve Erzincan illerinde kesişmektedir. Kalın kabuklu nehir midyesi (Unio crassus) türü su kirliliğine, baraj inşaatına, drenaja, sediman birikimine ve avlanmasındaki artışa karşı son derece hassastır. Kirlilik, su akışının engellenmesi ve yabancı türler tarafından avlanmaları nedenleriyle türün popülasyonunda düşüş olmuştur. Tablo 8.2.11-1. SCC/hedef tür listesi Tatlısu omurgasızları TÜR YAYGIN OLARAK KULLANILAN ADI IUCN KATEGORİSİ ENDEMİZM Unio crassus Kalın kabuklu nehir midyesi EN Hayır Saha ve masabaşı çalışmaları sonuçlarına göre tespit edilen nehirler, aşağıdaki tabloda sunulmuştur: Tablo 8.2.11-2. Nehir geçişi tipleri NEHİR TİPİ RVX1 RVX2 RVX3 RVX4 NEHİR TANIMI Büyük Nehir, genişlik > 30m Nehir, 10m > genişlik > 30m Nehir, 3m > genişlik > 10m Küçük Dere, genişlik < 3m Bileşenin duyarlılık değerlendirmesi, aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. 8.2-177

Tablo 8.2.11-3. Duyarlılık Tatlısu omurgasızları Duyarlılık unsuru SCC A, SCC B, SCC n varlığı Duyarlılık Düşük Orta Yüksek - - Nehir geçişi varlığı Mevcut durum verilerinin detayları, Bölüm 7 de sunulmaktadır. Duyarlılık analizi sonuçlarına ise aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir. Tabloda her bir duyarlılık unsuru ve duyarlılık için il sınırları dâhilinde doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek ve proje unsurlarının 500 m çevresindeki YÇA içerisinde kalacak şekilde belirlenen nehirlerin sayısı belirtilmektedir. Tablo 8.2.11-4. Duyarlılık analizi Unio crassus Duyarlılık unsuru SCC/hedef tatlısu omurgasız türü (Unio crassus) Duyarlılık Kars [n] Erzurum [n] Erzincan [n] Bayburt [n] yüksek 57 160 59 10 orta - - - - düşük - - - - Duyarlılık unsuru SCC/Hedef tür için uygun habitatın azalması ve/ya bozulması Yukarıdaki tabloda sunulan verilere göre duyarlılık unsurlarının bulunduğu alanların çoğu, Erzurum ilinde bulunmaktadır. Duyarlılık nin yüksek olduğu nehirlerin toplam sayısı 286 olarak belirlenmiştir. Orta ve düşük duyarlılık ne sahip alanlar bulunmamaktadır. İnşaat aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine ve seçilen tatlısu omurgasızı (Kalın kabuklu nehir midyesi - Unio crassus) türünün özelliklerine göre, inşaat aşamasında bileşen üzerinde etkileri olması muhtemel etki faktörleri ve etki alanları, aşağıdaki gibidir: yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi; tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: deşarj noktasının 1.000 m mansap kısmı; doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler: 500 m; askıda sediman: 1.000 m; gürültü emisyonu: 1.000 m; yeni binaların ve altyapının inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi; yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-178

Yerel morfolojik değişimler Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimler Askıda sediman Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Yabancı türlerin girişi TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. Tablo 8.2.11-5. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İnşaat aşaması Proje bileşeni Boru hattı - karasal O O O - - Y O Boru hattı - denizel D O O - - - D Yol geçişi - açık kazı O - D - - O O Yol geçişi - kazısız D D D - - O D Demiryolu geçişi D D D - - O O Kanal geçişi - açık kazı O - D O D O O Kanal geçişi - kazısız D D D - - O D Nehir geçişi - açık kazı O - D O O Y O Nehir geçişi kazısız D D D - - O D YYSK içinden boru hattı O O O O Y O Kompresör istasyonları D O O - - Y O Kamp sahaları - O Y - - Y O Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu D D D - - O O Boru stok sahaları - - D - - Y O Boru hattı döşenmesi O - D - O - D Geçici ulaşım yolları D D - - - O D Kalıcı ulaşım yolları O D - - - O D Etki değerlendirmesi İnşaat faaliyetleri, inşaat öncesinde saha hazırlığı kapsamında doğal vejetasyonun nehir geçiş alanından sökülmesi sebebiyle, türün habitatını veya popülasyonunu doğrudan etkileyebilecektir. Yerel morfolojideki değişimler, alanların tesviyesi ve düzeltilmesi gerekliliği nedeniyle kazı ve dip tarama faaliyetleri sonucunda meydana gelmektedir. Bu durum, yerel hidrolojik koşulları etkileyebilir. Tatlısu ihtiyacı, projenin daha ziyade inşaat/işletmeye kapama aşamasında (örn. betonla ilgili işler, toz bastırma, inşaat kamp sahaları için) ortaya çıkmaktadır. Su ihtiyacının doğurduğu sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerinedir (örn. kaynak kaybı ve yaban hayatı da dâhil diğer kullanıcılar için kaynağın azalması açısından). Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu ekosisteminin sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. Projeden kaynaklı deşarj edilen atık su; esas olarak arıtılmış temiz su, inşaat sahalarından ve proje altyapısından gelen yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan sudan oluşmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fizikselkimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere sebep olabilir. 8.2-179

Doğal su kütlelerinin akış/akımlarında meydana gelen değişimler inşaat aşamasında nehir, akarsu ve sulak alan geçişlerinden kaynaklanmaktadır. Nehirlerin/akarsuların akış yönlerindeki değişimler su kalitesini ve akış dinamiklerini etkileyebilir (örn. akarsu debisindeki düşüş çevredeki riparyan vejetasyonu ve sediman yükünü etkileyebilir). İnşaat aşamasında meydana gelen askıda sediman, daha çok su geçişleri ile ilgilidir. Askıda sediman, bentik omurgasızlarla tatlısu balıklarının habitatlarını etkileyebilir ve akarsudaki sucul yaşamda rahatsızlıklara sebep olabilir. Yabancı flora ve fauna türleri proje alanına kazara birçok farklı yolla girebilir. Bunlar arasında, farklı alanlardan gelen ve dezenfekte edilmeyen su ile bireylerin, tohumların ve progagüllerin farklı alanlarda kullanılan ve doğru şekilde temizlenmeyen araç ve makinelere tutunması sayılabilir. Bozulmuş ekosistemler, özellikle fırsatçı yabancı türlerin istilâsına açıktır. Tatlısu makroomurgasızları için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu makro-omurgasızı türü (Kalın kabuklu nehir midyesi -Unio crassus) için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen nehir sayısı olarak) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin hedef tatlısu omurgasız türleri üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. Seçilen tatlısu makroomurgasızları için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.11-6. Seçilen tatlısu omurgasız türleri için uygun habitatın azalması/bozulması - inşaat aşaması İL İhmal edilebilir etki [n] Düşük etki [n] Orta etki [n] Yüksek etki [n] Kars - 33 23 1 Erzurum - 52 94 14 Erzincan - 49 10 - Bayburt - 6 4 - Tespit edilen hedef tatlısu makroomurgasız türü (Kalın kabuklu nehir midyesi- Unio crassus) üzerinde etkili olması muhtemel etki faktörleri Kars, Bayburt, Erzurum ve Erzincan illerinde beklenmektedir. Etkilerin çoğu Erzurum ilinde yoğunlaşmıştır. İhmal edilebilir seviyede etki bulunmamaktadır. Düşük seviyeli etkiler bu dört ilde, toplam 140 adet nehirde mevcuttur. Orta seviyeli etkiler, aynı illerde toplam 131 adet nehirde mevcuttur. Yüksek seviyeli etkiler inşaat aşamasında Kars ta 1, Erzurum da ise 14 adet nehirde mevcuttur. Söz konusu nehirlere, aşağıdaki tabloda yer verilmektedir. 8.2-180

Tablo 8.2.11-7. Etki nin yüksek olduğu nehirler İnşaat aşaması NEHİR TİPİ İL NEHİR ADI VEYA KP RVX1_0006 ERZURUM Karasu Nehri RVX2_0003 ERZURUM Süngütaşı Nehri RVX2_0005 ERZURUM Kızıllararkı Nehri RVX2_0007 ERZURUM Baş Nehri RVX3_0028 ERZURUM Nehir, 3m > genişliği > 10m RVX3_0030 ERZURUM Nehir, 3m > genişliği > 10m RVX3_0031 ERZURUM Ardıçlı Nehri RVX3_0032 ERZURUM Nehir, 3m > genişliği > 10m RVX3_0035 ERZURUM Nehir, 3m > genişliği > 10m RVX3_0036 ERZURUM Büyükdere Nehri RVX3_0046 ERZURUM Salasor Nehri RVX3_0047 ERZURUM Abitçayırlığı Nehri RVX3_0050 ERZURUM Nehir, 3m > genişliği > 10m RVX4_0127 ERZURUM Küçük dere, genişliği < 3m RVX3_0194 KARS Nehir, 3m > genişliği > 10m Bulgular ve öneriler Yukarıdaki sonuçlara göre, inşaat faaliyetlerinin başlamasından önce dikkate alınması gereken bazı öneriler aşağıda sıralanmaktadır. Açık kazı geçişleri için gerekli faaliyetlere bağlı etkilerle ilgili olarak, alternatif bir geçiş yönteminin değerlendirildiği çalışmalar yapılmalıdır. Buradaki hedef, akarsu yatağı ve nehir kıyısındaki faaliyetlerin önlenmesi/en aza indirgenmesidir. Alınacak etki azaltıcı önlemlere ilişkin yöntemlerin, seçilen makroomurgasız türü açısından, doğal su kütlelerinin akış/akımlarındaki değişimlerin, riparyan vejetasyonun maruz kalacağı olası kirlilik veya vejetasyonun sökülmesi gibi geçici tahrip edici etkilerin azaltılması için işlevsel olması gerekmektedir. Hedef, nehir yatağında ve kıyısında gerçekleştirilecek faaliyetleri azaltmak veya bu faaliyetleri önlemek olmalıdır (teknik bakımdan uygulanabilir olduğu yerlerde kazısız bir nehir geçiş yöntemine başvurulması gibi). Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı doğrultusunda, inşaat aşamasında su geçişlerinde aşağıdaki önlemlerin alınması göz önünde bulundurulmalıdır: su geçişleri için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını ve su geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerine etkileri en aza indirgeyecek ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir. nehir suyu, su borusu veya kanalı üzerinden akmamalıdır. Böylelikle, suyun normal nehir seviye değişiminde girişi ve çıkışı sağlanabilecektir. inşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. 8.2-181

Ayrıca, hidrotest ve diğer proje faaliyetleri için gerekli tatlısu miktarını azaltmak üzere, uygun yerlerde suyun yeniden kullanım imkânı değerlendirilmelidir. Bileşen üzerinde etkisi olan etki faktörlerinin ve önerilen etki azaltıcı önlemlerin özeti, aşağıdaki tabloda sunulmaktadır. Tablo 8.2.11-8. İnşaat aşamasında sucul omurgasızlar üzerine etkilerin en aza indirgenmesi için etki azaltıcı önlemler Etki faktörleri Standart Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler SCC/hedef türler için uygun habitatın azalması/bozulması Toz emisyonu: 200 metre; Gaz kirleticilerin emisyonu: 500 m; yerel morfolojik değişimler: proje bileşenlerinin ayak izi Üst toprak kalitesi/ elverişliliğinin azalması: proje bileşenlerinin ayak izi Gürültü emisyonu: 500 metre yeni binaların ve altyapıların inşası: proje bileşenlerinin ayak izi; doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileşenlerinin ayak izi yabancı türlerin girişi: proje bileşenlerinin ayak izi Su geçişleri için sahaya özel çalışma yöntemleri ve inşaat çizimleri geliştirilmelidir. Söz konusu yöntemler su geçişlerini kirliliğe karşı koruyacak, sediman miktarını ve su geçişi boyunca görülen vejetasyon üzerine etkileri en aza indirgeyecek ve su geçişlerinin inşaat öncesi durumlarına gelecek şekilde restore edilmesini sağlayacak prosedürleri içerecektir. Nehir suyu su borusu veya kanalı üzerinden akmamalıdır. Böylelikle, suyun normal nehir seviye değişiminde girişi ve çıkışı sağlanabilecektir. İnşaat işleri, eğer mümkünse, debinin düşük olduğu zamanlarda ve kısıtlı bir zaman aralığında gerçekleştirilmelidir. Ayrıca, hidrotest ve diğer proje faaliyetleri için gerekli tatlısu miktarını azaltmak üzere, uygun yerlerde suyun yeniden kullanım imkânı değerlendirilmelidir. Standart etki azaltıcı önlemler özellikle Tablo 8.2.11-2 de belirtilen nehir geçişlerinde Unio crassus için uygulanmalıdır. İşletme aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje analizine göre, işletme aşamasında tatlısu omurgasızları üzerine etkileri olması muhtemel etki faktörü ile etki alanı aşağıdaki gibidir: atık su deşarjı: 1.000 m. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Tablo 8.2.11-9. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İşletme aşaması Proje bileşeni Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - Boru hattı - denizel - Yol geçişi - açık kazı - Yol geçişi - kazısız - Demiryolu geçişi - Kanal geçişi - açık kazı - Kanal geçişi - kazısız - Nehir geçişi - açık kazı - Nehir geçişi kazısız - 8.2-182

YYSK içinden boru hattı Proje bileşeni Atık su deşarjı O Kompresör istasyonları - Kamp sahaları - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - Boru stok sahaları - Boru hattı döşenmesi - Geçici ulaşım yolları - Kalıcı ulaşım yolları - Etki değerlendirmesi Projeden kaynaklı atık su deşarjı, daha çok kompresör istasyonlarından gelen arıtılmış temiz su ve yüzey suyu şeklinde gerçekleşecektir. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fiziksel-kimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere ve dolayısıyla tatlısu makroomurgasızları üzerinde olası etkilere sebep olabilir. Tatlısu makroomurgasızı için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu makroomurgasızı türü (Kalın kabuklu nehir midyesi - Unio crassus) için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Ancak gerçekleştirilen mekânsal analize göre, herhangi bir etkinin seçilen tatlısu makroomurgasızının varlığını etkilemesi beklenmemektedir İşletmeye kapatma aşamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine göre, işletmeye kapatma aşamasında tatlısu omurgasızları üzerine etki etmesi muhtemel etki faktörleri ile etki alanları aşağıdaki gibidir: tatlısu ihtiyacı: 5.000 m; atık su deşarjı: 1.000 m. Etki faktörlerinin çeşitli proje bileşenleri açısından yoğunlukları, aşağıdaki tabloda verilmektedir. Etki şiddetinin hesaplanmasına ait detaylara ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. 8.2-183

Tablo 8.2.11-10. Etki faktörlerinin tatlısu omurgasızları üzerindeki yoğunlukları İşletmeye kapatma aşaması PROJE BİLEŞENİ Tatlısu ihtiyacı Atık su deşarjı Boru hattı - karasal - - Boru hattı - denizel - - Yol geçişi - açık kazı - D Yol geçişi - kazısız - D Demiryolu geçişi - D Kanal geçişi - açık kazı - D Kanal geçişi - kazısız - D Nehir geçişi - açık kazı - D Nehir geçişi kazısız - D YYSK içinden boru hattı - D Kompresör istasyonları D O Kamp sahaları - - Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu - D Boru stok sahaları - - Boru hattı döşenmesi - - Geçici ulaşım yolları - - Kalıcı ulaşım yolları - - Etki değerlendirmesi Tatlısu ihtiyacı, daha çok projenin işletmeye kapatma aşamasında kompresör istasyonlarında gerçekleştirilecek sökme işlemlerinden kaynaklanacaktır. Söz konusu su ihtiyacının mevcut kaynaklardan sağlanmasının doğuracağı sonuçlar, daha çok tatlısu miktarı ve kullanılabilirliği üzerine gerçekleşecektir. Su kaynaklarının daha fazla tüketilmesi, tatlısu omurgasızlarının sağlığı açısından da önemli sonuçlar doğurabilir. İşletmeye kapatma aşamasında projeden kaynaklı deşarj edilen atık su, arıtılmış temiz su, yerüstü tesislerinin söküldüğü alanlardaki yüzey suyu ve inşaat makinelerinin yıkanması için kullanılan sudan oluşmaktadır. Söz konusu atık suyun tamamı, atık suların yüzey sularına deşarjı ile ilgili standartlarla uyumlu olacaktır. Buna rağmen, farklı fizikselkimyasal özelliklere sahip suyun deşarjı, alıcı ortamdaki su kalitesinde değişikliklere neden olarak tatlısu omurgasızların sağlığını etkileyebilir. Tatlısu omurgasızları için dikkate alınan değerlendirme unsuru aşağıdaki gibidir: seçilen tatlısu omurgasızları için uygun habitatın azalması/bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ile bileşenin duyarlılığı arasındaki ilişkinin sonucuna göre değerlendirilmekte ve Bölüm 3 te sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Etki değerlerinin hesaplanmasına ilişkin detaylara ve etki değerlerine ise Ek 4.5 te yer verilmektedir. Doğudan batıya gaz akış yönünü takip ederek her il için (her bir etki nde etkilenen başlıca nehirlerin sayısı) belirlenen duyarlı unsurlar açısından, proje bileşenlerinin hedef tatlısu omurgasız türleri üzerine etkileri aşağıdaki tablolarda özetlenmektedir. 8.2-184

Seçilen tatlısu fauna türleri için uygun habitatın azalması/bozulması Tablo 8.2.11-11. Seçilen tatlısu omurgasızları için uygun habitatın azalması/bozulması - İşletmeye kapatma aşaması İl İhmal edilebilir etki [n] Düşük etki [n] Orta etki [n] Yüksek etki [n] Kars 57 - - - Erzurum 158 - - - Erzincan 56 - - - Bayburt 10 - - - İşletmeye kapatma aşamasında, tespit edilen hedef tatlısu makroomurgasız türü üzerinde etkili olması muhtemel etki faktörleri Kars, Erzurum ve Erzincan Bayburt illerinde, toplam 281 nehirde beklenmektedir. Etkilerin çoğu Erzurum ilinde yoğunlaşmıştır. Bu bölümde belirtilen projenin biyolojik çeşitliliğe (flora ve fauna) olabilecek etkileri bertaraf etmek için alınacak tedbirlere ve korunan alanlardan geçecek boru hatları ile ilgili olarak alınması istenen tedbirlere (inşaat ve işletme aşamasında) uyulacaktır. Ayrıca gerekli izin prosedürleri tamamlanacak, endemik fauna ve flora türleri ile ilgili olarak belirtilen önleyici ve koruyucu tedbirlere (inşaat ve işletme aşamasında) uyulacaktır. 8.2-185