Kad n ve Erkek Beyninin Farkl l klar. Ertu rul Eflel 1. Key words: brain, development, gender, evolution, sexual orientation

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Kad n ve Erkek Beyninin Farkl l klar. Ertu rul Eflel 1. Key words: brain, development, gender, evolution, sexual orientation"

Transkript

1 Derleme/Review Kad n ve erkek beyninin farkl l klar Kad n ve Erkek Beyninin Farkl l klar Ertu rul Eflel 1 ÖZET: Kad n ve erkek beyninin farkl l klar Kad n ve erkeklerin beyin ifllevleri aras nda baz farkl l klar n oldu u son y llardaki bilimsel çal flmalarla ortaya konmufltur. Bunun d fl nda kad n ve erkek beyninin yap sal, fizyolojik ve biyokimyasal olarak da baz farkl l klar gösterdi i bilinmektedir. Ancak cinsiyetler aras ndaki ifllevsel farkl l klar n bu yap sal ya da biyokimyasal farkl l klardan kaynaklan p kaynaklanmad çok belirgin de ildir. Beynin yap s nda ve ifllevlerinde görülen cinsiyete özgü bu iki yönlülü ün (dimorfizm) ve cinsel kimlik ve yönelimin gelifliminin büyük oranda do umdan önceki hassas bir dönemde beynin maruz kald gonadal steroidlerin tür ve düzeyine ba l oldu u düflünülmektedir. Bu yaz da beynin cinsiyetler aras ndaki ifllevsel ve yap sal farkl l klar gözden geçirilecek ve bu farkl l klar n embriyolojik ve evrimsel temellerine de de inilecektir. Anahtar sözcükler: beyin, geliflim, cinsiyet, evrim, cinsel yönelim Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2005;15: ABSTRACT: Differences between male and female brains Recent scientific investigations have revealed some considerable differences in the brain functions of women and men. It is known that male and female brains differ in certain structural, physiological and biochemical aspects. However, it is not clearly known whether the functional differences between the two genders originate from these structural or biochemical differences. This sexual dimorphism in the structures and functions of the brain, and gender identity and orientation are thought to result, to a great extent, from the type and the level of the gonadal steroids which the brain is exposed to in a critical period of the embrional development. In this paper, the functional and structural differences of the brain between the male and female genders will be reviewed, and the embriological and evolutionary explanations will be discussed. Key words: brain, development, gender, evolution, sexual orientation Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2005;15: Doç. Dr., Erciyes Üniversitesi T p Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dal, Kayseri-Turkey Yaz flma Adresi / Address reprint requests to: Dr. Ertu rul Eflel Erciyes Üniversitesi T p Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dal, Talas Yolu, 38039, Kayseri-Turkey Telefon / Phone: Faks / Fax: Elektronik posta adresi / address: Kabul tarihi / Date of acceptance: 23 fiubat 2005 / February 23, 2005 G R fi Kad n ve erkeklerin beyin ifllevlerinin farkl oldu u tart fl lmaz bir gerçektir. Birisi daha iyi ya da daha kötü de ildir, sadece farkl d r. Kad n ve erkeklerin davran flsal olarak birbirlerinden farkl olufllar n n onlara bebekliklerinden itibaren farkl davran lmas ndan m, yoksa aralar ndaki biyolojik farkl l klardan m kaynakland y llard r tart fl - lagelen bir konudur. Son y llarda yap lan nörobilimsel çal flmalar bu fark n iki cins aras ndaki beyin farkl l klar ndan (anatomik, fizyolojik, nörohumoral ve ifllevsel) kaynakland düflüncesini desteklemektedir. Ancak bahsedece imiz farklar her iki cinsiyetin ortalamalar al nd nda ortaya ç kan farklard r. Do ald r ki, ortalaman n çok d fl nda çok say da kad n ya da erkek vard r. Hatta cinsiyet içi varyasyonlar iki cinsiyetin ortalamalar n n farklar ndan daha büyüktür. Asl nda tüm bu farkl l klar n nedeni oldu u söylenen X ve Y kromozomlar ndaki genetik kodlar aras nda yaln zca %2 lik bir fark vard r. Yani biyolojik olarak kad n ve erkekler farkl d rlar, ancak farkl olduklar ndan çok daha fazla benzerliklere sahiptirler (1). Ayr ca, kad nlar ve erkekler aras nda var oldu u ileri sürülen yap sal, fizyolojik ve biyokimyasal beyin farkl l klar n n ifllevsel önemi de çok iyi bilinmemektedir. Yani, beynin makro ya da mikro farkl l klar n n gerçekten kad n ve erkek aras ndaki düflünme, duyma, hissetme, alg lama farkl l klar n n alt nda yatan gerçek neden olup olmad bilinmemektedir. Çocuklarda Görülen Davran fl Farkl l klar Davran flsal farkl l klar n önemli bir k sm k z ve erkek çocuklar nda erken 138 Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

2 E. Eflel yafllardan itibaren görülür. Hem erkek hem de k z çocu a sahip her anne baba, kendileri onlara çok da farkl davranmad klar halde onlar n davran fllar n n ve ilgilerinin ilk yafllardan itibaren farkl geliflti ini bilirler. K z çocuklar daha çok bebeklere, yumuflak oyuncaklara, erkek çocuklar ise silahlara ve arabalara ilgi gösterirler. Bu hemen bütün kültürler için geçerli olan bir fleydir. K z çocuklar yüze dikkat etmeye, göz temas kurmaya erkek çocuklardan daha önce bafllarlar. K z bebekler yüz resimlerine, erkek bebekler ise cans z nesnelerin resimlerine daha çok bakarlar (2). Erkek çocuklar koflar, atlar, güreflir, uçak taklidi yapar. K zlar dokunur, konuflur, öper, sar l r. Erkek çocuklar oyuncaklar n nas l çal flt yla ilgilenir, yar flmac d r. K zlar ise iliflki kurmaya merakl d r. Erkek çocuklar bir araya gelince bir hiyerarflik düzen kurma e ilimindedir, yani birisi lider olur, di erleri güçlerine göre s ralan r. K zlarda bu davran fl belirgin de ildir (3). Beynin Biliflsel fllevlerinde Cinsiyet Farkl l klar Duygular anlamada farkl l klar: Konuflurken insanlar kelimeler, ses tonu, yüz ifadesi ve beden dili ile duygular n ifade ederler. Buna emosyonel prosodi denir. Örne in ayn cümleyi söyleyen iki kifli farkl alg lanabilir. Konuflma s ras nda prosodi hem dil olarak, hem de duygusal olarak iletiflimi sa lar. Örne in flizofrenik ve depressif hastalar tipik olarak azalm fl emosyonel prosodi gösterirler (4). Kad nlar duygular anlamada ve empati konusunda erkeklerden daha baflar l d rlar (5,6). Empati yetene i insan baflkalar na zarar vermekten korur. Empati sosyal iliflkiler için zorunludur, insan hayvanlardan ay ran bir özelliktir. Agresyon için de empatinin azalt lmas gerekir. Çünkü agresyon s ras nda ben ne hissediyorum önemlidir, öteki ne hissediyor önemli de ildir. Erkekler daha do rudan, kad nlar ise dolayl agresyon gösterme e ilimindedir (5). Erkekler söylenen fleyin anlam n prosodiden ba- ms z olarak kavrarlar, yani prosodiye karfl ba fl k gibidirler. Kad nlar konuflma s ras nda kelimeler ve cümlelerden çok sözel olmayan iflaretlerin fark na var rlar. Kad nsal içgüdü denen fley asl nda budur. Emosyonel prosodinin ölçülmesi için N400 uyar lm fl potansiyel dalgas kullan lmaktad r. Asl nda olumlu bir fleyi ifade eden bir cümle, üzgün ya da öfkeli bir ses tonu ile okundu u zaman, duygulan m n cümleye uygun oldu u durumdan daha genifl N400 dalgalar n n olufltu u gösterilmifltir. Bu testte kad nlar n emosyonel prosodinin etkilerine karfl daha hassas olduklar, erkeklerin ise cümlenin okunufl tarz ndan çok anlam na dikkat ettikleri için daha dar N400 dalgalar na sahip olduklar bildirilmifltir (7). Duygular n oluflmas ve ifade edilmesinde ana beyin yap lar ndan biri amigdalad r. Örne in insanlar ne kadar d fla dönük iseler, amigdalan n mutlu yüzlere o kadar fliddetli tepki gösterdi i bildirilmifltir (8). Hem kad nlarda hem de erkeklerde duygusal bir uyarana amigdalan n tepkisi daha çok sola lateralizedir, ancak yine de kad nlarda solun a rl daha fazlad r (9). Erkek ve kad nlar n duygular ifllemelerinde (emotional processing) fark vard r. Örne in kad nlarda duygusal aç k haf za (yani duygular n hat rlanmas ) daha iyidir (10). Bu türlü davran fl ve yetenek farkl l klar n n evrimsel bir temelinin oldu u ileri sürülmektedir. Evrimsel kurama göre, tüm bu biliflsel ve davran flsal cinsiyet farkl l klar n n arkas nda kad n ve erkeklerin farkl biliflsel ihtiyaçlar n n olmas gerçe i yatar (11). Bin y llar boyunca erkeklerin d flar da avlan p eve yiyecek getirmesi beklenmifltir. Dolay s yla erkekler duygular anlama ve iletiflim gibi becerilerini ihtiyaç olmad için- gelifltirememifllerdir. Oysa kad nlar n evde kalan ve çocuklara bakan kifli olarak di erlerinin duygular ndaki ya da davran fllar ndaki ince de ifliklikleri bile anlamalar gerekli olmufltur. Genel olarak bahsetmekte oldu umuz beyin cinsiyet farkl l klar n n temelinde tek bir amac n var oldu u söylenebilir: Üremenin baflar s n mümkün oldu unca art rmak. Alg lamadaki farkl l klar: Ortalama olarak kad nlar n alg lama h z daha yüksektir (12). Kad nlar n renkleri ve renk farkl l klar n alg lamalar ve periferik görüflleri erkeklerinkinden güçlüdür. Erkekler ise çevreyi fark etmek yerine, hedefin yönünü ve daha uzak mesafeleri iyi görürler. Bu yüzden erkekler evde arad klar nesneleri bulamazlar, buzdolab nda bakt klar fleyleri göremezler. Kad nlar n dokunma duyular daha duyarl d r. Dolay s yla dokunulmak kad nlar için önemlidir. Kad nlar erkeklerden çok daha fazla birbirlerine, eflyalara ya da Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

3 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar çocuklara dokunur ve sar l rlar. Bunun d fl nda kad nlar n tad ve koku duyular da daha güçlüdür. Ayr ca, kad nlar a r s ras nda limbik yap larda daha çok aktivite gösterirken, erkekler sa dorsolateral prefrontal kortekste aktivasyon art fl gösterirler (13). Konuflma yetene i: Kafa travmas na ba l sol hemisfer hasar na maruz kalan erkek hastalar neredeyse tüm konuflma ve kelime bulma yeteneklerini kaybederler. Oysa benzer hasara maruz kalan kad nlar bu düzeyde bir kay p yaflamazlar. Kekemelik erkeklerde çok daha s k görülen bir bozukluktur. Genel olarak erkeklerin konuflma yetenekleri kad nlar nkinden azd r. Bunlar kad nlar n konuflmada hem sa, hem de sol beyin yar lar n kullan rken, erkeklerin yaln zca sol yar lar n kulland na iflaret eden bulgulard r. Nitekim bu varsay m positron emisyon tomografisi (PET), ifllevsel manyetik rezonans görüntüleme (fmri) ve Doppler ultrasonografi gibi beynin ifllevsel görüntüleme çal flmalar nda da desteklenmifltir (14). Magnetoensefalografi çal flmalar nda da do ru kelimeyi tan ma ifllemi s ras nda erkeklerin sola lateralizasyon gösterdikleri do rulanm flt r (15). Kad nlardaki konuflman n bilateral kontrol edilifli, korpus kallosum yoluyla iki hemisfer aras iletiflimin kad nlarda daha iyi olmas na ba lanm flt r. Fakat son y llarda yap - lan bir metaanalizde, kad n ve erkekler aras nda dil yeteneklerinin lateralizasyonunun farkl oldu u, ancak bu fark n iki cins aras ndaki biliflsel performans fark n aç klayamayaca sonucuna var lm flt r (16). Kad nlar fonolojik ve semantik ak c l kta ve söylenenleri anlamada erkeklerden baflar l d rlar (12). Bu nedenle k zlar n ortalama olarak daha çabuk konuflmas, daha erken okumay sökmeleri ve yabanc dili de daha kolay ö renmeleri beklenir. Ancak, kad n ve erkekler aras nda sözel ak c l kta kad nlar lehine bir fark olmas na ra men, bu fark n beyin aktivasyon farkl l ndan kaynaklanmad, kad n ve erkeklerin sözel ak c - l k testi s ras nda beynin ayn bölgelerinde benzer düzeyde aktivite art fl gösterdikleri bildirilmifltir (17). Uzaysal ve matematiksel yetenekler: Kad n ve erkekler farkl nöral organizasyonlara sahip olduklar için bilgi iflleme ve problem çözme yetenekleri farkl d r (11,18). Erkekler uzaysal yeteneklerin baz lar nda daha iyidir. Genel olarak üç boyutlu düflünme, ak ldan flekilleri döndürme, uzaysal alg lama ve yön bulmada daha iyidirler (12). Bu fark dört yafltan itibaren belli olmaya bafllar. Ayr ca bir uzaysal ödevi yaparken erkeklerin inferior parietal loblar nda, kad nlar n ise süperior parietal ve inferior frontal loblar nda aktivite art fl gösterdikleri bildirilmifltir (19,20). Yine evrimsel teori aç s ndan düflünülürse erkeklerin eski atalar n n avc l k yapabilmeleri, evlerinden çok uzaklara gidip dönerken evlerini bulabilmeleri için bu yetenekleri daha iyi geliflmifl olabilir. Bu gün ise bu yetenek eskisi kadar önemli de ildir. Futbol, bilardo gibi sporlarda faydas olabilir. Genellikle erkeklerin matematik yeteneklerinin de kad nlardan iyi oldu u ileri sürülmektedir (12). Ancak bu konu tart flmal d r. Son yay nlarda kad nlar n da isterlerse erkekler kadar matematik testlerinde baflar l olabildi i, ancak genel olarak matemati e ilgilerinin az oldu u yaz lmaktad r. Zekâ testleri s ras nda erkekler daha çok sa, kad nlar ise sol hemisferlerini kullan yor gibi görünmektedir (21). Bu testler s ras nda genellikle üç boyutlu uzaydaki flekillerin rotasyonu ile ilgili sorularda erkekler daha baflar l d r. Oysa nesnelerin yerlerini hat rlamada kad nlar daha baflar l d r (22). Bu da erkeklerin her türlü uzaysal yetenekte daha baflar l olduklar fleklindeki geleneksel görüflün çok do ru olmad n göstermektedir. Njemanze nin çal flmas n n (1996) bulgusundan, erkeklerde zekan n kullan lmas n n sa hemisfere lateralize olmas n n, onlar n uzaysal problemleri çözmelerinin daha kolay olmas n sa l yor olabilece i düflünülebilir (21). Haf zadaki farkl l klar: Kad nlar n sözel haf zalar ve nesnelerin yerlerini hat rlamalar erkeklerden iyidir. Ayr ca erkeklerde ve kad nlarda duygusal haf za aktive edildi i zaman (gösterilen duygusal olarak yüklü filmleri ya da resimleri hat rlama), erkeklerde sa amigdala, kad nlarda ise sol amigdala aktive olmaktad r. Yani amigdala ifllevindeki bu cinsiyete özel asimetri, kad n ve erkekteki haf za ifllevi farkl l klar n n alt nda yatan neden olabilir (23). Bir baflka deyiflle, duygusal olarak uyar c flartlar alt ndayken sa amigdalan n (ve genel olarak sa hemisferin) aktivasyonu erkeklerde olaya ve nesneye odaklan lmas n sa larken, kad nlarda sol amigdalan n aktivasyonu çevredeki ayr nt lara ait haf zay harekete geçiri- 140 Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

4 E. Eflel yor olabilir. Yine bu yüzden, kad nlar çevresel ayr nt - lara tak l p kald klar için daha s k travma sonras stres bozuklu una (TSSB) yakalan yor olabilirler (24). Ayr ca depresyonlu kad nlarda da sol amigdala kan ak m n n artm fl oldu u bulgusu bu varsay m destekliyor gibi görünmektedir (25). Tutum farkl l klar : Erkek beyni nesneleri, birbirleriyle iliflkilerini, uzaysal konumlar n, nas l çal flt klar n anlamak ve sorunlar çözmek için organize olmufltur, yani sistematize edicidir. Kad nlar ise aflk, flefkat, yak nl k, konuflma ister (5). Kad nlar genellikle karar vermeden önce daha çok bilgi toplamak isterler. Erkekler ise daha çabuk karar verirler ve daha dürtüseldirler (26). Bunun d fl nda çocukluktan itibaren erkeklerin daha yar flmac olduklar bilinir. Yar flmac l k hükmetme, sald rganl k gibi erkeksi özellikler ister ve bu özellikler de testosteronla ilflkilidir. Ayn tür yar flma s ras nda bile erkeklerde testosteron düzeyinde belirgin yükselme görülürken, kad nlarda aksine bu hormonun düzeyinin düfltü ü gözlenmektedir (27). Cinsiyet hormonlar n n biliflsel ifllevlere etkisi: Kad n ve erkeklerdeki beyin ifllevi farkl l klar n n bir k sm n n hormonal farkl l klara ba l oldu u düflünülmektedir. Kad nlar normal menstruel döngü içinde bile baz biliflsel yeteneklerde farkl l klar gösterebilmektedirler. Menstruasyon döneminde (düflük östrojen düzeyleri) uzaysal yetenek testlerinde daha iyiyken, döngü ortas nda (en yüksek östrojen düzeyleri) verbal ve ince motor yetenek testlerinde daha iyi performans göstermektedirler (28). Östrojen, biliflsel ifllevlerle iliflkisi en çok araflt r lm fl olan seks hormonudur. Overleri ç kar lm fl genç kad nlarda östrojen yerine koyma tedavisi hem k sa süreli hem de uzun süreli sözel bellekte olumlu etki yapmaktadt r (28). Hipokampusun östrojen reseptörleri içerdi i ve bu bölgede östrojenin asetilkolin sentezinde görevli kolin asetiltransferaz enzimini art rd bildirilmifltir (29). Östrojen nöron büyümesi ve sinaps geliflimini art rmak suretiyle nörotrofik ve nöron koruyucu etki göstermektedir. Ayr ca antioksidan oldu u ve haf zan n hücresel karfl l olarak kabul edilen uzun süreli potansiyasyon (LTP) üzerine olumlu etkilerinin oldu u bildirilmifltir (30). Tüm bunlar n sonucunda, östrojenin kad nlardaki sözel biliflsel ifllevleri art r c etkisi ortaya ç k yor olabilir. Erkeklerde testosteron ve biliflsel ifllevler aras ndaki iliflkiyi araflt ran çal flmalarda, testosteron ve uzaysal yetenekler aras nda olumlu, testosteron ve sözel yetenekler aras nda ise olumsuz bir iliflki bulunmufltur (31). Yafll erkeklerde yap lan bir çal flmada da testosteron ve sözel ak c l k aras nda ters bir iliflki bulunmufltur (32). Daha genifl gruplarda yap lan çal flmalarda yafll erkeklerde yüksek testosteron seviyelerinin daha iyi biliflsel test performanslar ile iliflkili oldu u bildirilmifltir (33). D flardan verilen testosteron replasman tedavisi hipogonadal erkeklerdeki biliflsel performans etkilemezken (34), hipogonadal olmayan erkeklerde uzaysal yetenekler ve haf za testleri üzerine olumlu etkiler yapm flt r (35). Hormon çal flmalar nda testosteronun biliflsel ifllevleri düzeltici etkisinin, daha çok indirgenmifl metaboliti olan dihidrotestosteron vas tas ile oldu u ortaya konmufltur (36). Strese Cevap Sisteminde Cinsiyet Farkl l klar Erkekler stres alt nda iken sorunu çözmeye odaklan r ya da alkol gibi yat flt r c lara baflvururlar. Kad nlar ise stres alt nda iken konuflmak ve rahatlamak ister. Kad n ve erkeklerin strese cevab farkl d r. Kad nlar n özellikle akut strese daha dayan ks z olduklar bilinir. Akut stres hipokampal dendritik hasara yol açar (37). Hayvan çal flmalar nda akut stresin bu etkisinin diflilerde daha belirgin oldu u bildirilmifltir (38). Difli hayvanlarda bazal kortikosteron düzeyi daha yüksektir, ayr ca diurnal de ifliklikler de fazlad r (39). Bunun d fl nda difliler do umun ilk haftalar ndan itibaren de iflik stresör tiplerine daha yüksek ve uzun süren glukokortikoid cevab verirler (40,41,42). Ayr ca, kad nlarda yafl n kortizolü art r c etkisi erkeklerinkinden üç kat daha güçlüdür (43). Stres karfl s nda erkeklerin klasik kaç ya da savafl (flight or fight), kad nlar n ise yönel ya da savun (tend or defend) tepkisi gösterdikleri savunulmaktad r (44). Diflilerin strese afl r hipotalamo-pitüiter-adrenal (HPA) eksen cevab vermeleri de iflik nedenlere ba lanmaktad r. HPA eksenin negatif geri bildirim düzene inin diflilerde iyi çal flmamas öne sürülen nedenlerden biridir (40). Bunun d fl nda, difli s çanlarda adrenalde adre- Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

5 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar nokortikotropik hormon (ACTH) reseptörlerinin haberci RNA (mrna) ifadesinin yüksek oldu u ve bu nedenle ACTH ya daha duyarl adrenal kortekse sahip olduklar ileri sürülmektedir (45,46). Bu ise, erkeklerde yeni do- an dönemindeki testosteronun adrenal korteks üzerindeki bask lay c etkisinden kaynaklan yor olabilir (47). Strese cevab n kad n ve erkeklerde farkl oluflunu kortikotropin salg lat c hormon (CRH) ya da vazopressin (VP) gen ifadelerindeki farkl l klara ba layanlar da vard r (42). Ayr ca, difli hayvanlar CRH ve VP e daha yüksek ACTH cevab vermektedir (48). Tüm bu farkl l klar n ana nedeninin seks steroidlerinin HPA eksenin de- iflik noktalar nda (örne in CRH ve VP nin gen ifadesinde, bunlara hipofizer reseptörlerin cevab nda ya da ACTH ya adrenal cevab nda) oluflturdu u inhibitör ya da stimülan etki olabilece i ileri sürülmektedir (42). Genel görüfl, testosteronun HPA eksen üzerinde bask lay c, östrojenin ise uyar c oldu u fleklindedir (29, 49). Östrojenin kad nlar n stresin y k c etkilerine karfl daha duyarl olmalar na da yol açt, bu nedenle stresle iliflkili bozukluklar n kad nlarda puberte ile artt, menopozdan sonra ise azald ileri sürülmektedir (50). Ancak östrojen sayesinde kad nlar n özellikle uzun süreli strese daha dayan kl olduklar n ileri sürenler de vard r (49). Uzun süreli strese maruz b rak ld klar zaman, erkek s çanlarda hipokampal glukokortikoid reseptörlerin say s nda bir azalma görülürken ve bu erkekler ö renme ve haf za testlerinde daha baflar s z olurken, ayn süreli strese maruz b rak lan difli hayvanlarda ise hipokampustaki glukokortikoid reseptörlerinin say s nda art fl görülmekte ve ö renme ve haf zada bozulma olmamaktad r (51). Eriflkin yaflamdaki gonadal hormonlar n yan s ra, erken yaflam stresörlerinin de kiflinin eriflkinlikteki stres cevab n de ifltirdi i bilinmektedir. Baz yazarlar kad n ve erkekler aras ndaki strese cevap farkl l n n büyük oranda k zlar n çocukken daha çok travmaya maruz kalmalar ndan kaynakland n ileri sürerler (52). Erken stresörlerin korpus kallosumun hacmi, sol neokorteks, hipokampus ve amigdalan n hacminde azalma yapt bildirilmektedir (53). Bu strese duyarl alanlar n genellikle postnatal dönemde de geliflimine devam eden, glukokortikoid reseptörlerince zengin ve bir dereceye kadar do umdan sonra da nörogenezisin sürdü ü yap lar oldu u bilinmektedir. Örne in hipokampus strese en duyarl yap lardan biridir ve puberte döneminde erken yaflam stresörleri hipokampusun CA1 ve CA3 bölgelerinde görülen afl r sinaps oluflumunu önlemektedir (53,54). flte erken yaflam stresörlerinin hipokampustaki bu etkileri iki cinsiyette farkl olabilir, bu nedenle strese cevap sisteminin en önemli yap lar ndan biri olan hipokampus cinsiyetler aras nda farkl stres cevab na neden oluyor olabilir. Erken yaflam stresörleri d fl nda, do um öncesi stresin de bireylerin strese daha dayan ks z ve duygusal tepkilerinin daha fazla olmas na neden olabilece i, bu kiflilerde anksiyete bozukluklar, ö renme bozukluklar ve agresyonun daha s k görüldü ü bildirilmektedir (55-57). Prenatal stresin bu olumsuz etkileri de difli yavrular daha çok etkiliyor gibidir (57). Prenatal stresin diflilerde hipokampal granüler hücrelerde azalmaya yol açt, ancak erkeklerde bunu yapmad bildirilmifltir (58). Kad nlarda strese dayan ks zl n ve depresyonun s k görülmesinin bir nedeni de bu olabilir. Stres hormonlar d fl nda kad nlar n depresyonun patofizyolojisinde rol oynayabilece i düflünülen di er hormonal sistemlerde de farkl l klar gösterdi i bilinmektedir. Genel olarak kad nlar hormon salg lat c faktörlere artm fl bir duyarl l a sahip gibi görünmektedir. Örne in, kad nlar n aynen ACTH ya kortizol cevab ndaki gibi, tiroid hormonu salg lat c hormon (TSH) a artm fl tiroid hormonu cevab verdikleri (59-61), ayr ca erkeklerden çok daha yüksek serum leptin düzeyine sahip olduklar ve bunun da yine glukokortikoidlere ya dokusu cevab n n artmas ndan kaynakland (62,63) ileri sürülmektedir. Bu hormonal duyarl l k yükseklikleri genellikle östrojene ba lanmaktad r. Cinsellikteki Cinsiyet Farkl l klar Beynimiz en önemli cinsel organ m zd r. Kad nlardan daha genifl hipotalamusa ve kad nlar n on kat kadar testosteron düzeyine sahip olduklar ndan, erkeklerde cinsel dürtü hayat boyu daha istikrarl ve güçlüdür. Kad nlarda ise cinsel istek genel olarak daha azd r ve çevresel flartlardan daha çok etkilenir (64,65). Cinsellik, çekirde i olan canl larda mayoz bölünme yoluyla kromozom say s yar ya indirilmifl gametlerin oluflturulmas ve daha sonra da iki gametin birleflmesi anlam na gelmektedir. Yüksek hayvanlarda ve bitkilerde erkek ve difli ifllevleri birbirinden ayr larak farkl bireylere verilmifltir. Buna anizogami ismi verilmektedir. 142 Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

6 E. Eflel Bu nedenle bu iki farkl iflleve sahip bireylerin, yani difli ve erke in cinsel birleflme denen olayla gametleri bir araya getirmeleri gerekir. Böylece iki ebeveyn hücreden gelen genler bir hücrede birlefltirilmifl olmaktad r. Evrimsel olarak bu tür bir cinsel ayr ma gidilmesinin avantajlar tam olarak bilinmese de, türlerin bu sayede mutasyonlar beklemeksizin h zla çevresel flartlara ve hastal klara karfl uyum sa layabilmeleri, e er bir bireyde y k c bir mutasyon olursa sonraki nesillerde bu mutasyonun yok edilmesi veya etkisinin azalt lmas gibi avantajlar sa layarak türün hayatta kalmas olas l - n art rm fl olabilece i tahmin edilebilir (66). Hayvanlarda erkek düflmanlara yakalanmaktan kaç nabilmek için mümkün oldu unca k sa sürede ejekülasyona ulaflmak zorundad r. Bu yüzden günümüzde hala insan n erke i kad ndan çok daha h zl orgazma ulaflmaktad r. Döllenmifl olan kad n çocu u dokuz ay karn nda tafl yacak, daha sonra da en az ndan 5-10 y l daha çocu un bak m n üstlenecektir. flte bu yüzden kad nlar erkekleri seçerken çok daha dikkatli davran rlar ve kararl, güvenilir, güçlü ve düflmanlarla bafl edebilecek erkekleri tercih ederler. Yani uzun dönemli bir efl ararlar (67). Cinsel istek her iki cinsiyette de dopamin taraf ndan kontrol edilir. Buna ra men kad nlar n erkeklerden daha az cinsel iste e sahip olduklar bilinir. Kad nlar için esas olan özel olmak ve ba l l kt r (1). Dopaminerjik ilaçlar her iki cinste de cinsel iste i art r r, ancak erkeklerde dopaminerjik sistemin cinsel iste i art r c etkisi daha belirgindir (68). Yafl her iki cinste de cinsel istek bozuklu u, orgazm bozuklu u ve uyar lma bozukluklar görülmesini art r r (64). Seçici serotonin geri al m önleyicisi olan ilaçlar her iki cinsiyette de orgazm inhibe eder. Testosteron, nörobiyolojik olarak erkeklerde cinsel istek yolunu ve agresyon yolunu kad nlara göre daha çok uyar r (1). Muhtemelen bu biyolojik farkl l klardan dolay, hiperseksüalite erkeklerde kad nlardan 5 kat, parafili denilen cinsel sapk nl klar ise erkeklerde 20 kat daha fazla görülmektedir (69). Azalm fl cinsel istek bozuklu u kad nlarda erkeklerden iki kat fazla görülmektedir (%33 e %16 oranlar nda) (70). Tüm bunlar n alt nda flu evrimsel gerçek yatmaktad r: Erke in biyolojik görevi mümkün oldu unca çok say da sa l kl kad n bulup onu döllemektir. Kad n n biyolojik görevi ise çocuk yetifltirmek ve bunun için de yeterli süre kendisine ba l kal p etrafta bulunacak, onlara yiyecek getirip koruyacak bir erkek efl bulmakt r. Nitekim, tarih boyunca kad nlar hep istikrar n, sa lam iliflkilerin peflinde olmufllard r (71). Erkeklerin cinsel fantazilerinde çok say da de iflik kad nlar n olmas, yine erkeklerin grup seks fantazisine daha çok itibar etmeleri de (72) ayn evrimsel gereklili e iflaret etmektedir. Aflk ve evlilik: Aflk n genel olarak insanlara özgü oldu u varsay lsa da aflka benzer ba lanma davran fl n n di er memelilerde de bulundu u bilinmektedir. Kur yapma ve bafltan ç karma (seduction) filogenetik olarak daha yeni beyin yap lar yla ortaya ç kan davran fllard r (73). Aflk n ve sosyal ba lanman n ifllevi üremeyi kolaylaflt rmak, güvenlik duygusu sa lamak ve anksiyeteyi azaltmakt r. Hayvanlarda ba lanmay ölçmenin bir yolu, di erini gözle izlemenin ya da dokunman n ölçülmesidir. Ayr - ca ayr lmaya ya da yeniden birleflmeye hayvan n gösterdi i davran flsal, endokrin ya da otonomik cevaplar n ölçülmesi de ba l l n fliddetinin ölçülmesinde bir yöntem olarak kullan lmaktad r. Memelilerde ayr lmay takiben distres seslenmeleri artmakta, yeniden bir araya gelince azalmaktad r. Ayr ca ayr lmalardan sonra hayvanlarda ACTH ve kortikosteron artmakta, birleflmeden sonra azalmaktad r (74). nsanlar, istisnai dönemler olsa da, paleolitik dönemden beri tek efllidirler. Çünkü avc l kla kar n doyururken insan n birden fazla kar s olamaz. Çok efllilik erke in daha çok avlanmas demektir (71). Hayvanlar içinde de tek eflli olanlar vard r (kartallar, tilkiler, baz kufl türleri). Memelilerin %3 kadar n n monogam oldu- u bilinmektedir, insanlar da bu %3 e dahildir. Bu hayvanlar n ço unun erke i ve diflisi benzer fiziksel özelliklere sahiptir. Poligam türlerde ise genellikle erkekler daha büyük, daha sald rgan, daha renklidir ve çocu un bak m yla ilgilenmezler. nsan n erke i daha çok poligam hayvanlar n erkeklerine benzemektedir. Bilinen ilk insans lardan beri erkek kad ndan beden olarak büyüktür (75). Bu yüzden do as nda poligamiye e ilim oldu u ve bu nedenle dünyadaki tüm seks endüstrisinin erkeklere yönelik oldu u ileri sürülmektedir. Tabii ki, bir fleyin do al olmas onun bizim için en iyi fley oldu- unu göstermez. Monogami hayvanlarda ço u kez çocu un büyütülmesi için iki ebeveyne de gereksinim duyulmas halinde görülen bir fleydir. Bu durumda sosyal ba lar n (ya Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

7 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar da aflk n) gelifltirilmesi üremeyi ve çocu un yaflamas - n kolaylaflt rarak do al seleksiyonda avantaj sa lamaktad r. Primatlarda da di er hayvanlar için oldu u gibi, erkek ve difli aras ndaki cinsel dimorfizm azald kça sosyalleflme, birlikte yaflama ve monogami e ilimi artmaktad r (75). Aflk n ve sosyal ba lanman n biyolojik temelinde oksitosin ve VP hormonlar n n oldu u düflünülmektedir (76,77). Oksitosin ve VP nin ana üretim yerleri hipotalamusun paraventriküler çekirde i (PVN) ve supraoptik çekirde i (SON) dir. Bu hormonlar burada üretildikten sonra, nöronlarla posterior hipofize iletilir, orada depolan r ve kana sal n r. Oksitosinin bugün için 1, vazopressinin ise 3 reseptörü vard r. VP nin kan bas nc n art rma, böbreklerden suyun geri emilimi, hipofizden ACTH sal n fl nda CRH ya sinerjistik etki göstermesi gibi etkilerinin yan s ra (78) dikkat, ö renme ve haf zay art r c etkileri vard r (79). Oksitosin olumlu sosyal davran fllar art rmaktad r. Sosyal iflaretleri tan ma ve sosyal hat rlama da VP ve oksitosinle iliflkilidir (80). Amigdaladaki oksitosin reseptörlerinin uyar lmas sosyal iliflkileri art r r (81). Oksitosin ve VP nin nükleus akkumbens ve bununla ba lant l ödül yap lar nda dopamin D2 reseptörlerini uyararak bu ifllevlerini yapt klar düflünülmektedir (80). Oksitosin ve VP le sosyal ve cinsel ba lanman n iliflkisi karfl l kl - d r. Çünkü cinsel birleflme de bu iki hormonun kan düzeylerini art r r ve bu yolla efllerin birbirlerine ba lanmas n kolaylaflt r r. Fiziksel yak nlaflma, dokunma ve yiyeceklerin sindirilmesi de oksitosin sal n fl n art r r (73). Oksitosin sindirimin sefalik faz nda, yani bir fleyi yemeyi düflünürken ya da onun kokusunu, tad n hissetmekle sal nmaya bafllar. Belki de insanlar yeme davran fl ile cinsel eylemin temelindeki bu nörokimyasal benzerli i farkettikleri için, cinselli i tan mlarken yemek yemeyi ifade eden kelimeler kullanmaktad rlar. Monogam olan hayvanlar n olmayanlara oranla nükleus akkumbenste daha yo un oksitosin ve VP reseptörüne sahip olduklar, dolay s yla bu iki hormonun türlerin monogamiyi tercih etmesinde de önemli olduklar, hatta efle sadakati art ran etkenler olabilecekleri öne sürülmektedir (76). Oksitosin ve VP nin, bunlar n d fl nda, annelik davran fl ve annenin çocu a ba lanmas nda önemli rol oynayan hormonlar olduklar da san lmaktad r (82). Memelilerin ço unda çocu un bak m difliler taraf ndan sa lan r. Ebeveyn davran fllar n sa layan nöral yolaklar da olas l kla cinsiyete özgü genetik ve hormonal farkl - l klardan etkilenmekte, bu yüzden erkek ve diflilerde farkl ebeveyn tav rlar geliflmektedir. Bu farkl ebeveyn paternindeki en önemli hormon VP olabilir. Striatumun bed nükleusu ve amigdaladaki VP nöronlar erkek ve kad nlarda benzer ebeveyn davran fl n teflvik ederler (83). Bir fmri çal flmas nda sa l kl insanlara sevdi i kiflilerin foto raflar gösterilmifl ve bu s rada beynin ödül merkezinde, yani limbik yap larda bir aktivite art fl oldu u gözlenmifltir (84). Ancak bu konuda da cinsiyetler aras nda bir fark vard r: Afl k olduklar kiflilere bakan kad nlar kaudat nükleusta, septumda ve posterior parietal kortekste (yani duygu, haf za ve dikkatle iliflkili yap larda) daha çok aktivite art fl gösterirlerken, afl k olduklar k zlara bakan erkeklerde vizüel kortekste aktivite art fl olur. Bu bölgenin cinsel uyar lma s ras nda aktivite art fl gösteren bir bölge oldu u bilinmektedir (84,85). Yazarlar bu bulguyu flöyle yorumlam fllard r: Kad nlar efl seçerken iyi koca, iyi baba olmas n isterler, bu yüzden onun her davran fl n gözlemek ve hat rlamak zorundad rlar, yani ayr nt l bir araflt rma yaparlar. Erkekler ise efl seçiminde cinsel uyar y ön plana al rlar. Afl k olan insanlarda yap lan bir di er çal flmada da hem erkek hem de kad nlarda kortizol düzeyi (olas l kla özgün olmayan bir stres cevab olarak) yüksek bulunurken, serum testosteron miktar n n afl k olan kad nlarda artt, erkeklerde ise azald gözlenmifltir (86). Belki bu yüzden afl k olan erkekler biraz romantikleflmekte, daha flefkatli ve daha az sald rgan olmaktad rlar. Cinsel yönelim: Üreme davran fl ndaki cinsel farkl l klar erken geliflim dönemindeki (prenatal ya da perinatal) kritik bir dönemde seks steroidlerinin organize edici etkilerinden kaynaklan r. Erkek tipi beynin ve erkek tipi cinsel yönelimin geliflmesi için, fetal yaflamda beynin yeterli düzeyde testosteronla karfl laflmas gerekir. Yani cinsel kimlik, embriyonik hayatta geliflen beyin ile cinsiyet hormonlar aras ndaki etkileflimin sonucunda flekillenmektedir. Beynin erkekleflmesinin sonucunda eriflkin erkek, cinsel obje olarak kad nlar tercih eder. Eriflkin yaflamdaki cinsiyet hormonlar n n düzeyinin ise cinsel yönelim üzerinde hemen hiçbir etkisi yoktur (87,88). 144 Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

8 E. Eflel Fetus beyni zaman nda yeterince erkeklik hormonu almazsa, flunlardan birisinin olabilece i ileri sürülmektedir: 1. Bebek erkek do ar, ancak beyni k smen k z beynidir, puberteyle birlikte eflcinsel e ilimler ortaya ç kar. 2. Erkek genitallere sahip, ancak tam k z beyniyle do- ar, kendini bafltan beri k z gibi hisseder, yani transseksüel olur. Bu yüzden eflcinsellik genellikle de ifltirilemez bir cinsel yönelimdir. Eflcinsel eylemin sadece insanlara özgü olmad, filogenetik olarak yayg n bir davran fl oldu u bilinmektedir (87). Örne in koçlar içinde, koyunlara ilgi duymayan, hatta di er koçlara ilgi duyan %10-20 lik bir koç grubu vard r. Bunlar kendi cinsiyetinden olan bireylere, aynen heteroseksüel koçlar n diflilere gösterdi i kur yapma davran fl n gösterirler. Fakat cinsel efl tercihi d fl ndaki davran fllar koyunlar nkine de il, koçlar nkine benzer. Hayvanlarda perinatal dönemde gonadal hormonlarda de ifliklikler yap l rsa, eriflkinlikte tercih edilen cinsel efl ve genel olarak üreme davran fl n n de iflti i gösterilmifltir (89). Hipotalamusun medial preoptik alan ndaki cinsel dimorfik çekirde in (SDN) fetal hayatta testosteronun etkisiyle geliflen ve cinsel kimlik ve yönelimi belirleyen bir çekirdek oldu u ileri sürülmektedir (90,91). Kad nlarda ve transseksüel erkeklerde hipotalamustaki bu çekirde in geniflli i normal erkeklerinkinden küçük bulunmufltur (92). Hipotalamusun bu preoptik bölgesinde testosteronu östradiole çeviren aromataz enzim etkinli i eflcinsel koçlarda azalm fl olarak bulunmufltur (87). Benzer flekilde, perinatal dönemde aromataz inhibitörleri verilen erkek s çanlar kendi cinslerine cinsel ilgi göstermektedirler (93). Dolay s yla, e er bu enzim azl - fetal yaflamdan beri var olan bir durumsa, o zaman fetal beyin geliflimi s ras nda azalm fl östradiol üretiminin sonucunda kad n tipi beynin geliflece i ve cinsel yönelimin de kad nlar nkine benzeyebilece i varsay labilir. Bunun d fl nda, cinsel yönelimle iliflkili bulunan ve cinsel olarak dimorfik bir patern gösteren özelliklerden biri de amigdaladaki östrojen reseptör say s d r. Buradaki östrojen reseptörleri erkek hayvanlarda diflilerinkinden fazlad r. Eflcinsel hayvanlarda da normal erkeklerinkinden azd r ve diflilerinkine yak nd r (94). Cinsel kromozomlardaki anormalliklerin de (muhtemelen beynin maruz kald fetal steroidlerin cinsini ya da düzeyini de ifltirmek suretiyle) cinsel kimlik ya da yönelim bozukluklar na yol açabilece i bilinir (95,96). Bütün bunlar hem hayvanlarda, hem de insanlarda cinsel efl tercihindeki sapmalar n biyolojik kökenlerinin oldu una iflaret etmektedir. Bu köken, büyük olas l kla fetal beyin geliflimini etkileyen steroid hormonlardaki de iflikliklerdir (87). Psikiyatrik Hastal klar n Cinsiyetle liflkisi Depresyon ve genel olarak tüm stresle iliflkili bozukluklar (TSSB, kronik yorgunluk sendromu, fibromiyalji, uyum bozukluklar gibi) kad nlarda erkeklerden yaklafl k iki kat fazla görülmektedir (97). fiizofreni kad nlarda daha geç yafllarda bafllamakta ve daha iyi seyretmektedir. Alkol ve di er madde ba ml l klar ise erkeklerde daha s k görülür. Depresyonun kad nlarda neden daha s k görüldü ü bilinmemektedir. Bunun nedeni olarak, kad nlar n psikolojik yüklenmelerinin fazla olmas, çocukken tacize u rama olas l klar n n daha yüksek oluflu, genetik olarak strese cevap sistemlerinin hiperaktif oluflu, kognitif olarak ruminasyon stilini kullan yor olufllar, semptomlar n erkeklere göre daha kolay ortaya koyuyor olmalar, nörotizm skorlar n n daha yüksek olmas gibi çeflitli etkenler öne sürülmektedir (97,98). Bu konudaki görüfllerden biri kad nlarda beyin serotonin üretiminin erkeklerinkine göre %52 daha az olmas d r (99). Çünkü stres hormonlar ile serotonin yak ndan iliflkilidir ve serotoninin az olmas bireyi strese daha dayan ks z hale getiriyor olabilir (100). Bunun d fl nda kad nlarda hormonal de iflikliklerin nörotransmitter dengesini bozarak duygu durumu bozukluklar na yol açabilece i bildirilmifltir. Örne in östrojen düzeyindeki azalma post-natal ve post-menopozal depresyonla iliflkilendirilmifltir. Östrojenin serotonin, noradrenalin ve asetilkoline agonist etkilerinin oldu u ve dopamin D2 reseptörlerini düzenledi i bildirilmifltir (30). Östrojenin beyinde serotonin dönüflümünü (turnover) ve serotonin reseptör yo unlu unu art rarak depresyon tedavisinde yararl etkilerinin olabilece i savunulmaktad r (101). Depresyonda seks hormon düzeylerini araflt ran çal flmalar oldukça çeliflkili sonuçlar vermifltir. Duygu durumu bozukluklar ile düflük östrojen düzeylerinin iliflkili olabilece i ve depresyonu olan perimenopozal ka- Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

9 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar d nlar n, depresyonu olmayanlara göre daha fazla östrojen eksikli i gösterdikleri ileri sürülmüfltür (102). Ancak bunu do rulamayan, östrojenle depresyon aras nda bir iliflki bulmayan çal flmalar da vard r (103). Geçmiflte baz araflt rmac lar taraf ndan antidepresan olarak sunulan progesteron ise yaln zca depresyona neden olmakla kalmaz, ayn zamanda östrojenin yol açt reseptör ifadelerini de tersine çevirir. Ayr ca progesteron, östrojenin tersine monoamin oksidaz enziminin konsantrasyonunu art rarak serotonin düzeylerini azaltmaktad r (30). Hormon replasman tedavilerine eklenen progesteronun sedasyon, irritabilite ve depresyona yol açt ve progesteron verilmesinin östrojenin tersine olumsuz duygu durumuna yol açt vurgulanm flt r (28). Nörokognitif ifllevler s ras nda fmri la beyin aktivitesine bak ld nda, depressif hastalarda belirgin cinsiyet farkl l klar tespit edilmifltir. Erkekler dorsolateral prefrontal korteks, anterior singulat girus ve inferior frontal girusta daha çok aktivite gösterirken, depresyonlu kad nlar hipokampusta daha çok aktivite göstermektedir (104,105). Antisosyal kiflilik bozuklu u, dikkat eksikli i ve hiperaktivite bozuklu u (DEHB), otizm ve Tourette bozuklu u da erkeklerde s k görülen bozukluklard r (5). Puberte öncesinde striatum ve nükleus akkumbenste dopamin reseptörlerinin erkeklerde afl r üretiliyor olmas, bu yafllarda erkeklerde DEHB ve Tourette bozuklu unun fazla görülmesini aç klayabilir (106). Kad nlarda nöroleptik yan etkilerinin s k görülmesi de bununla iliflkili olabilir. Kad n ve Erkek Beynindeki Farkl l klar n Biyolojik Temelleri Erkek ve kad n aras ndaki zihinsel ifllev farkl l klar - n n alt nda olas l kla beyindeki anatomik, hücresel ve biyokimyasal farkl l klar yatmaktad r. Ancak baz yazarlar bilimsel araflt rmalarla ortaya ç kar lan bu kadar çok yap sal beyin farkl l na ra men ifllev olarak iki cinsin çok da farkl olmad na dikkat çekerek, beyindeki yap sal farkl l klar n kad n ve erkeklerin ifllevlerini farkl laflt rmak yerine, birbirlerine yak n hale getirmek amaçl oldu unu ileri sürmüfllerdir (83). Kad n ve erkeklerin beyinlerinin anatomik farkl l klar na dair yay nlar son y llarda artm flt r. Kad nlar n korpus kallosumunun erkeklerinkinden kal n oldu u ve sa -sol ba lant lar n n %30 kadar daha fazla oldu u bildirilmektedir (107,108). Bu, embriyonik hayatta östrojenin nöron büyütücü etkisine ba lanm flt r. Bunun d fl nda prefrontal korteks, iflitsel korteks ve hipokampus hacmi bak m ndan da cinsiyetler aras nda farkl l klar vard r (23). Bu farkl l klar n görüldü ü bölgeler genellikle haf za ve duygularla iliflkili olan bölgelerdir. Limbik sistem haf za ve duygular n d fl nda, duygu durumu, motivasyon ve ödüllendirme ile de iliflkili olan beyin yap s d r. Dolay s yla duygu durumu bozukluklar ve ödül sistemindeki cinsiyet farkl l klar da limbik sistemdeki farklardan kaynaklan yor olabilir (109). Geçici üzüntü durumlar nda kad n ve erkeklerde ayn limbik yap larda etkinlik art fl olmakta, ancak kad nlarda daha genifl bir bölgede bu etkinlik art fl gözlenmektedir (110). Ortalama olarak kad nlar n kafa içi hacmi erkeklerinkinin %85 i kadard r (111). On sekiz yafl n alt ndaki çocuklarda, erkeklerin beyin hacminin ortalama olarak k zlardan %9 fazla oldu u bildirilmifltir (112). Yaflla birlikte hem kad n, hem de erkeklerde kortikal gri cevherde bir hacim azalmas gözlenirken, beyaz cevherin hacminde bir de ifliklik olmaz. Yaflla birlikte geliflen kortikal gri cevherdeki azalman n kad nlarda erkeklerdekinden çok daha h zl oldu u bulunmufltur (111). Bunun d fl nda beyinde olfaktor alan n da cinssel dimorfizm gösterdi i, bu bölgedeki nöron say s n n erkeklerde daha çok oldu u bildirilmektedir (113). Medial amigdaloid çekirdekler de erkeklerde kad nlara göre daha genifltir (114). Lokus seruleus (LC) gibi beyin yap - lar ise kad nlarda daha büyüktür (113). Kaudat çekirdek kad nlarda, globus pallidus ise erkeklerde genifltir (112). Erkeklerin beynindeki sinir iletim h z kad nlar nkinden %4 kadar yüksektir. Erkeklerin reaksiyon süresinin daha k sa olmas buna ba l olabilir (115). Fakat birçok çal flma kad nlar n beyin kan ak m n n erkeklerinkinden fazla oldu unu ve menopozla birlikte azalma gösterdi ini ortaya koymufltur (116). Difli s çanlar erkeklerden daha yüksek düzeylerde striatal dopamine sahiptir, ayr ca erkeklerde yaflla birlikte beyin dopamini azal rken, kad nlarda bu azalma olmaz (117). Bu dopamin fazlal n n östrojene ba l olabilece i ileri sürülmektedir. Kad nlar n psikostimülanlar n toksik ve pekifltirici etkilerine daha duyarl olmalar - n n nedeni onlarda önceden var olan bu dopamin faz- 146 Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

10 E. Eflel lal olabilir (118). Ayr ca, difli s çanlar nikotine daha yüksek nükleus akkumbens dopamin cevab verirler (11). Yani kad nlarda nikotinin ödüllendirici/pekifltirici etkisi daha yüksek gibidir. Kad nlar n sigaray b rakmakta daha çok zorlanmalar n n nedeni de bu olabilir. Ancak insanlarda bunun aksini telkin eden, yani kad nlarda dopamin ifllevi azl n düflündürten bulgular da vard r. Örne in, kad nlarda flizofreninin daha geç bafllamas, daha iyi prognoz göstermesi ve antipsikotiklerin etkilerine daha duyarl olmalar onlarda kendili inden antidopaminerjik etkinli in fazla oldu unu akla getirmektedir. Dopamin d fl nda cinsiyetler aras nda farkl l k gösteren bir baflka nörotransmitter de asetil kolindir. Memelilerin diflilerinde genel olarak kolinerjik aktivite (bazal asetil kolin düzeyi, kolin al m, kolin asetil transferaz aktivitesi) daha güçlüdür (119). Kolinerjik beyin alanlar da kad nlarda daha genifltir. Ancak hipotalamustaki muskarinik reseptör say s erkek s çanlarda daha fazlad r (120). Bu farkl l klar belki nikotin ba ml l n n cinsiyetler aras nda farkl s kl kta görülmesi ve farkl özellikler göstermesini aç klayabilir. Kad nlarda bazal kolinerjik aktiviteyi östrojenin art rd bildirilmektedir (29). Kad n ve Erkek Beynindeki Farkl l klar n Embriyolojik Temeli fiimdiye kadar anlatt m z cinsiyet farkl l klar n n, beyin geliflimi s ras nda gonadal hormonlar n beyin hücrelerinde yapt klar genomik etkiye ba l oldu u düflünülmektedir (113). Gonadal hormonlar n genlerle ve çevresel etkenlerle etkileflimi ve do umdan sonraki yetifltirilme özellikleri cinsel kimlik ve cinse özel davran fllar n geliflmesinde rol oynar. Memelilerin beyni bafllang çta bipotansiyeldir. Beynin fenotipini (yani erkek ya da difli olaca n ) belirleyen fley, do umdan önce hassas bir dönemdeki steroid hormon düzeyi farkl l - d r. Gonadal steroid farkl l na ise embriyonik testis ya da overlerin farkl aktivasyonlar neden olur. Bunu ise XX ya da XY kromozomlara sahip olmak tayin eder. nsan bedeni embriyonik hayatta bir k z olarak geliflmeye bafllar. Bu yüzden erkekler de meme bezleri ve meme bafl gibi organlara sahiptir. Fetusta kaç tane X kromozomu bulunursa bulunsun, cinsiyet kromozomlar ndan birisinin Y olmas durumunda fetal hayat n erken haftalar nda testislerin geliflimi bafllar. Y kromozomuna ba l olarak testis oluflumunu sa layan faktör, farkl laflmam fl gonad hücrelerinde bulunan Sry denilen gendir. Testislerin geliflimi cinsiyetin belirlenmesinde temel olayd r, çünkü bedenin geri kalan n n (beyin dahil) erkek olarak geliflmesi bunlar n üretti i testosterona ba l olacakt r (121). Erkek fetusta testosteron plazmada 8-9. haftalardan itibaren yükselmeye bafllar. Böylece bedendeki hücreler bir kez erkek ya da difli olarak gelifltikten sonra, yani geliflim tamamland ktan sonra, gonadal hormonlar n düzeyi cinsiyetle ilgili davran fllar çok az etkileyecektir. Birçok hayvan türünde testosteron beyindeki erkeklefltirici etkisini hedef nöronlarda aromataz enzimince östradiole dönüfltükten sonra yapabilir (87). Ancak östrojenin bu maskülinizan etkisi östrojenin kendisinden çok, beyin hücrelerinin kendilerine ba l d r. Yani beyindeki hücreler, östradiol var oldu unda hemen erkek yönünde farkl laflmaya zaten haz rd r. Bu olmazsa difli hücreler fleklinde geliflirler (121). Beyin geliflimi s ras ndaki gonadal hormonlara ba l bu cinsiyet farkl l klar n n nörogenezis ya da nöronal migrasyondaki farkl l ktan çok, nöronal apopitozdaki farkl l a ba l oldu u düflünülmektedir (122). Baz yazarlar daha da ileri giderek, fetal yaflamda daha gonadal hormonlar n etkisi ortaya ç kmadan beyin hücrelerindeki genetik yap n n XX ya da XY olmas n n o hücrenin difli ya da erkek yönünde geliflmesini belirledi ini ileri sürmüfllerdir (44). Beyin hücreleri Y kromozomu içeriyorsa, bu kromozom üzerinde bulunan tek kopya Sry geni hücrenin erkek hücresi olarak geliflmesini sa lar. Beyin gelifliminde hormonlar n d fl nda, genetik düzenekler, çevresel etkenler ve nörotransmitterlerin de rol oynad bilinir. Bu nedenle beyindeki cinsiyet farkl l klar n n bir nedeni de fetal geliflim s ras ndaki nörotransmitter farkl l klar olabilir. Örne in, gama aminobütirik asit (GABA) in beyin cinsiyet farkl l klar n n gelifliminde önemli olabilece i bildirilmektedir. GABA do- umdan önce uyar c etki gösterirken, do umdan hemen sonra bask lay c etki göstermeye bafllar (123). GABA-A agonisti olan muskimolün perinatal olarak uygulanmas erkek hayvanlarda hipotalamusta bulunan SDN nin hacminde azalmaya neden olurken, difli s çanlarda böyle bir etkisi görülmemektedir (124). Ayr ca, perinatal diazepam uygulamas LC un feminen geliflmesine neden olmaktad r (125). Özetle, fetal hayattaki Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

11 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar GABA n n GABA-A reseptörleri vas tas yla uyar c etki göstererek hücre içi kalsiyumu art rd, bunun da hücre ölümü ve apopitoza yol açt, dolay s yla baz beyin yap lar n n hacminin düflük olmas na ve beynin difli geliflimine yol açt ileri sürülebilir (126). Gonadal hormonlar n genomik etkilerinin yan s ra nöroaktif steroidler olarak da rol oynayabilecekleri ve genomik olmayan yolla, yani reseptörler üzerinden de etki gösterebilecekleri bilinmektedir (127). Örne in, progesteronun a-indirgenmifl metabolitleri ve deoksikortikosteron potent GABA-A reseptör agonistleridir. Dolay s yla, fetal hayattaki progesteron ve türevleri GABA erjik etki göstererek beynin feminizasyonuna yard mc oluyor olabilir. Bunun d fl nda, erkeklerde testosteron ve onun türevi olan östradiol, yukarda bahsetti imiz GABA erjik nörosteroidlerin apopitoz etkilerini bask lad klar için, erkekler kad nlardan daha çok nörona sahip olmufl olabilirler (113). Sa l kl kad n ve erkeklerde plazma beyin kaynakl nörotrofik faktör (BDNF) yo unluklar ayn d r, ancak kad nlar n platelet BDNF düzeyleri erkeklerinkinden düflük bulunmufltur (128). Bu, kad nlarda artm fl apopitozun baflka bir nedeni olabilir. SONUÇ Erkeklerin ve kad nlar n beyin ifllevleri evrimsel bir gereklili in sonucunda, yani türün ve neslin devam n sa lamak üzere, geçmiflteki atalar m zdan beri farkl - laflm fl gibi görünmektedir. Bu ifllev farkl l klar n n alt nda beyindeki yap sal, biyokimyasal ya da fizyolojik farkl l klar yatmaktad r. Kad n ve erkek beyin ifllevlerinin farkl l, daha anne karn nda iken, sahip olunan cinsiyet kromozomuna ba l olarak farkl geliflen gonadal steroidlerin beyin hücrelerini erkek ya da difli yönde de ifltirmesinin sonucunda geliflmektedir. Yani, cinsiyetler aras ndaki beyin ifllev farkl l klar henüz anne karn ndayken tayin edilmekte, ve farkl oluflun ilk iflaretleri de erken çocuklukta görülmeye bafllamaktad r. Do a, erkek ve difli cinsiyetleri, üremenin baflar s n art rmak ve çocuklar n daha sa l kl büyümesini sa lamak üzere farkl cinsel yönelim ve davran fllarla, ve farkl ifllevlerle donatm fl gibidir. nsan rk bilgiyi sonraki nesillere aktarabilmeye bafllad ndan beri, sosyal ve kültürel evrimi biyolojik evrimin önüne geçirebilmifl olan tek canl türüdür. Ayr ca, insan do an n kendisine verdi ini kabullenmek yerine onu kendi ve toplumun yarar için de ifltirebilen, kendi var oluflunun ve ölece- inin bilincinde olan ve evrenin hangi amaçla yarat lm fl oldu unu sorgulayan farkl bir tür olarak, bilimin ortaya koydu u bu cinsiyetler aras ndaki ifllev farkl l klar n da toplumun yarar na en uygun biçimde kullanabilir. Erkek ve kad n aras ndaki düflünme tarz, davran fl ve tutum farkl l klar n n ve bunlar n alt ndaki biyolojik temellerin bilinmesi, tarih boyunca oldu u gibi bir cinsiyet ayr mc l na yol açmamal, aksine iki cinsin birbirlerini daha iyi anlamas na ve hofl görmelerine hizmet etmelidir. Kaynaklar: 1. Graziottin A. Similarities and differences between female and male sexual functions and dysfunctions. JMHG 2004; 1: Malatesta CZ, Haviland JM. Learning display rules: the socialization of emotion expression in infancy. Child Dev 1982; 53: Pease B, Pease A. Why Men don t Listen and Women can t Read Maps. Broadway Books, New York, Besson M, Magne C, Schön D. Emotional prosody: sex differences in sensitivity to speech melody. Trends Cog Sci 2002; 6: Baron-Cohen S. The Essential Difference. Male and Female Brains and the Truth about Autism. Basic Books, New York, Schirmer A, Zysset S, Kotz SA, von Cramon DY. Gender differences in the activation of inferior frontal cortex during emotional speech perception. Neuroimage 2004; 21: Schirmer A, Kotz SA. ERP evidence for a sex-specific Stroop effect in emotional speech. J Cogn Neurosci 2003; 15: Canli T, Sivers H, Whitfield SL, Gotlib IH, Gabrieli JD. Amygdala response to happy faces as a function of extraversion. Science 2002; 296: Wager TD, Phan KL, Liberzon I, Taylor SF. Valence, gender, and lateralization of functional brain anatomy in emotion: a meta-analysis of findings from neuroimaging. Neuroimage 2003; 19: Bradley MM, Codispoti M, Sabatinelli D, Lang PJ. Emotion and motivation II: sex differences in picture processing. Emotion 2001; 1: Pogun S. Sex differences in brain and behavior: emphasis on nicotine, nitric oxide and place learning. Int J Psychophysiol 2001; 42: Rahman Q, Wilson GD, Abrahams S. Biosocial factors, sexual orientation and neurocognitive functioning. Psychoneuroendocrinology 2004; 29: Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

12 E. Eflel 13. Naliboff BD, Berman S, Chang L, Derbyshire SW, Suyenobu B, Vogt BA, Mandelkern M, Mayer EA. Sex-related differences in IBS patients: central processing of visceral stimuli. Gastroenterology 2003; 124: Josse G, Tzourio-Mazoyer N. Hemispheric specialization for language. Brain Res Rev 2004; 44: Walla P, Hufnagl B, Lindinger G, Deecke L, Lang W. Physiological evidence of gender differences in word recognition: a magnetoencephalographic (MEG) study. Cog Brain Res 2001; 12: Sommer IE, Aleman A, Bouma A, Kahn RS. Do women really have more bilateral language representation than men? A meta-analysis of functional imaging studies. Brain 2004; 127: Weiss EM, Siedentopf C, Hofer A, Deisenhammer EA, Hoptman MJ, Kremser C, Golaszewski S, Felber S, Fleischhacker WW, Delazer M. Brain activation pattern during a verbal fluency test in healthy male and female volunteers: a functional magnetic resonance imaging study. Neurosci Lett 2003a; 352: Seidman SN. Testosterone deficiency and mood in aging men: Pathogenic and therapeutic interactions. World J Biol Psychiatry 2003; 4: Jordan K, Wustenberg T, Heinze HJ, Peters M, Jancke L. Women and men exhibit different cortical activation patterns during mental rotation tasks. Neuropsychologia 2002; 40: Weiss E, Siedentopf CM, Hofer A, Deisenhammer EA, Hoptman MJ, Kremser C, Golaszewski S, Felber S, Fleischhacker WW, Delazer M. Sex differences in brain activation pattern during a visuospatial cognitive task: a functional magnetic resonance imaging study in healthy volunteers. Neurosci Lett 2003b; 344: Njemanze PC. Cerebral lateralization in random letter task in the visual modality: a transcranial Doppler study. Brain Lang 1996; 53: Kimura D. Sex, sexual orientation and sex hormones influence human cognitive function. Curr Opin Neurobiol 1996; 6: Cahill L. Sex- and hemisphere-related influences on the neurobiology of emotionally influenced memory. Prog Neuro- Psychopharmacol Biol Psychiatry 2003; 27: Breslau N, Davis GC, Andreski P, Peterson EL, Schultz LR. Sex differences in posttraumatic stress disorder. Arch Gen Psychiatry 1997; 54: Drevets WC, Price JL, Bardgett ME, Reich T, Todd RD, Raichle ME. Glucose metabolism in the amygdala in depression: relationship to diagnostic subtype and plasma cortisol levels. Pharmacol Biochem Behav 2002; 71: Pratt MW, Golding G, Hunter W, Norris J. From inquiry to judgment: age and sex differences in patterns of adult moral thinking and information-seeking. Int J Aging Hum Dev 1988; 27: Kivlighan KT, Granger DA, Booth A. Gender differences in testosterone and cortisol response to competition. Psychoneuroendocrinology 2005; 30: Greene AR, Dixon W. The role of reproductive hormones in maintaining cognition. Obstet Gynecol Clin North Am 2002; 29: Sherwin BB. Hormones, mood, and cognitive functioning in postmenopausal women. Obstet Gynecol 1996; 87: Steiner M, Dunn E, Born L. Hormones and mood: from menarche to menopause and beyond. J Affect Disord 2003; 74: Christiansen K, Knussmann R. Sex hormones and cognitive functioning in men. Neuropsychobiology 1987; 18: Wolf OT, Kirschbaum C. Endogenous estradiol and testosterone levels are associated with cognitive performance in older women and men. Horm Behav 2002; 41: Moffat SD, Zonderman AB, Metter EJ, Blackman MR, Harman SM, Resnick SM. Longitudinal assessment of serum free testosterone concentration predicts memory performance and cognitive status in elderly men. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87: Kenny AM, Bellantonio S, Gruman CA, Acosta RD, Prestwood KM. Effects of transdermal testosterone on cognitive function and health perception in older men with low bioavailable testosterone levels. J Gerontol Biol Sci Med Sci 2002; 57: Cherrier MM, Asthana S, Plymate S, Baker L, Matsumoto AM, Peskind E, Raskind MA, Brodkin K, Bremner W, Petrova A, LaTendresse S, Craft S. Testosterone supplementation improves spatial and verbal memory in healthy older men. Neurology 2001; 57: Frye CA, Edinger KL, Seliga AM, Wawrzycki JM. 5alpha-reduced androgens may have actions in the hippocampus to enhance cognitive performance of male rats. Psychoneuroendocrinology 2004; 29: K l ç C, Eflel E. Stres tepkisi süreci. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 2002; 12: Shors TJ, Chua C, Falduto J. Sex differences and opposite effects of stress on dendritic spine density in the male versus female hippocampus. J Neurosci 2001; 21: Handa RJ, Burgess LH, Kerr JE, O'Keefe JA. Gonadal steroid hormone receptors and sex differences in the hypothalamo-pituitaryadrenal axis. Horm Behav 1994; 28: Williams TD, Carter DA, Lightman SL. Sexual dimorphism in the posterior pituitary response to stress in the rat. Endocrinology 1985; 116: Galea LA, McEwen BS, Tanapat P, Deak T, Spencer RL, Dhabhar FS. Sex differences in dendritic atrophy of CA3 pyramidal neurons in response to chronic restraint stress. Neuroscience 1997; 81: Rivier C. Gender, sex steroids, corticotropin-releasing factor, nitric oxide, and the HPA response to stress. Pharmacol Biochem Behav 1999; 64: Otte C, Hart S, Neylan TC, Marmar CR, Yaffe K, Mohr DC. A metaanalysis of cortisol response to challenge in human aging: importance of gender. Psychoneuroendocrinology 2005; 30: Grumbach MM. To an understanding of the biology of sex and gender differences: an idea whose time has come. JMHG 2004; 1: Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

13 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar 45. Yoshimura S, Sakamoto S, Kudo H, Sassa S, Kumai A, Okamoto R. Sex-differences in adrenocortical responsiveness during development in rats. Steroids 2003; 68: Kudielka BM, Buske-Kirschbaum A, Hellhammer DH, Kirschbaum C. HPA axis responses to laboratory psychosocial stress in healthy elderly adults, younger adults, and children: impact of age and gender. Psychoneuroendocrinology 2004; 29: McCormick CM, Furey BF, Child M, Sawyer MJ, Donohue SM. Neonatal sex hormones have 'organizational' effects on the hypothalamic-pituitary-adrenal axis of male rats. Brain Res Dev Brain Res 1998; 105: Spinedi E, Salas M, Chisari A, Perone M, Carino M, Gaillard RC. Sex differences in the hypothalamo-pituitary-adrenal axis response to inflammatory and neuroendocrine stressors. Evidence for a pituitary defect in the autoimmune disease-susceptible female Lewis rat. Neuroendocrinology 1994; 60: Bowman RE, Beck KD, Luine VN. Chronic stress effects on memory: sex differences in performance and monoaminergic activity. Horm Behav 2003; 43: Shansky RM, Glavis-Bloom C, Lerman D, McRae P, Benson C, Miller K, Cosand L, Horvath TL, Arnsten AF. Estrogen mediates sex differences in stress-induced prefrontal cortex dysfunction. Mol Psychiatry 2004; 9: Kitraki E, Kremmyda O, Youlatos D, Alexis MN, Kittas C. Genderdependent alterations in corticosteroid receptor status and spatial performance following 21 days of restraint stress. Neuroscience 2004; 125: Cloitre M, Yonkers KA, Pearlstein T, Altemus M, Davidson KW, Pigott TA, Shear MK, Pine D, Ross J, Howell H, Brogan K, Rieckmann N, Clemow L. Women and anxiety disorders: implications for diagnosis and treatment. CNS Spectr 2004; 9 (Suppl 8): Teicher MH, Andersen SL, Polcari A, Anderson CM, Navalta CP, Kim DM. The neurobiological consequences of early stress and childhood maltreatment. Neurosci Biobehav Rev 2003; 27: Rakic P, Bourgeois JP, Eckenhoff MF, Zecevic N, Goldman-Rakic PS. Concurrent overproduction of synapses in diverse regions of the primate cerebral cortex. Science 1986; 232: Meijer A. Child psychiatric sequelae of maternal war stress. Acta Psychiatr Scand 1985; 72: Weinstock M. Does prenatal stress impair coping and regulation of hypothalamic-pituitary-adrenal axis? Neurosci Biobehav Rev 1997; 21: Gue M, Bravard A, Meunier J, Veyrier R, Gaillet S, Recasens M, Maurice T. Sex differences in learning deficits induced by prenatal stress in juvenile rats. Behav Brain Res 2004; 150: Schmitz C, Rhodes ME, Bludau M, Kaplan S, Ong P, Ueffing I, Vehoff J, Korr H, Frye CA. Depression: reduced number of granule cells in the hippocampus of female, but not male, rats due to prenatal restraint stress. Mol Psychiatry 2002; 7: Sullivan PF, Wilson DA, Mulder RT, Joyce PR. The hypothalamicpituitary-thyroid axis in major depression. Acta Psychiatr Scand 1997 ; 95 : Esel E, Kartalci S, Tutus A, Turan T, Sofuoglu S. Effects of antidepressant treatment on thyrotropin-releasing hormone stimulation, growth hormone response to L-DOPA, and dexamethasone suppression tests in major depressive patients. Prog Neuro- Psychopharmacol & Biol Psychiat 2004a; 28: Esel E, Kilic C, Kula M, Basturk M, Ozsoy S, Turan T, Keles S, Sofuoglu S. Effects of electroconvulsive therapy on the Thyrotropin- Releasing Hormone Test in patients with depression. J ECT 2004b; 20: Putignano P, Brunani A, Dubini A, Bertolini M, Pasquali R, Cavagnini F. Effect of small doses of dexamethasone on plasma leptin levels in normal and obese subjects: a dose-response study. J Endocrinol Invest 2003; 26: Esel E, Ozsoy SD, Tutus A, Sofuoglu S, Bayram F, Kartalci S, Kokbudak Z, Kula M. Effects of antidepressant treatment and of gender on serum leptin levels in patients with major depression. Prog Neuro-psychopharmacol Biol Psychiatry 2005 (yay ma kabul edildi). 64. Levine SB. The nature of sexual desire: a clinician's perspective. Arch Sex Behav 2003; 32: Turna B, Apayd n E, Semerci B, Altay B, Cikili N, Nazli O. Women with low libido: correlation of decreased androgen levels with female sexual function index. Int J Impot Res Reeves H, de Rosnay J, Coppens Y, Simmonet D. Dünya n n En Güzel Tarihi (Çev: smet Birkan), Türkiye fl Bankas Kültür Yay nlar, stanbul, Anderson-Hunt M, Dennerstein L. Oxytocin and female sexuality. Gynecol Obstet Invest 1995; 40: Both S, Everaerd W, Laan E, Gooren L. Effect of a single dose of levodopa on sexual response in men and women. Neuropsychopharmacology 2005; 30: Kafka MP, Hennen J. Hypersexual desire in males: are males with paraphilias different from males with paraphilia-related disorders? Sex Abuse 2003; 15: Laumann EO, Paik A, Rosen RC. Sexual dysfunction in the United States: prevalence and predictors. JAMA 1999;281: Simmonet D, Courtin J, Veyne P, Le Goff J, Sole J, Ozouf M, Corbin A, Sohn A-M, Bruckner P, Ferney A. Aflk n En Güzel Tarihi (Çev: Saadet Özen), Türkiye fl Bankas Kültür Yay nlar, stanbul, Wilson GD. Gender difference in sexual fantasy: an evolutionary analysis. Person Individ Diff 1997; 22: Porges SW. Love: an emergent property of the mammalian autonomic nervous system. Psychoneuroendocrinology 1998; 23: Hennessy MB. Hypothalamic-pituitary-adrenal responses to brief social separation. Neurosci Biobehav Rev 1997; 21: Larsen CS. Equality for the sexes in human evolition? Early hominid sexual dimorphism and implications for mating systems and social behavior. Proc Natl Acad Sci U S A 2003; 100: Young LJ, Lim MM, Gingrich B. Cellular mechanisms of social attachment. Horm Behav 2001; 40: Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

14 E. Eflel 77. Carter CS. Neuroendocrine perspectives on social attachment and love. Psychoneuroendocrinology 1998; 23: Eflel E. Depresyondaki nöroendokrinolojik bulgular. Klinik Psikiyatri Dergisi 2002, Ek 4, Engelmann M, Wotjak CT, Neumann I, Ludwig M, Landgraf R. Behavioral consequences of intracerebral vasopressin and oxytocin: focus on learning and memory. Neurosci Biobehav Rev 1996; 20: Insel TR. Is social attachment an addictive disorder? Physiol Behav 2003; 79: Insel TR, Fernald RD. How the brain processes social information: searching for the social brain. Annu Rev Neurosci 2004; 27: Leckman JF, Herman AE. Maternal behavior and developmental psychopathology. Biol Psychiatry 2002; 51: De Vries GJ, Boyle PA. Double duty for sex differences in the brain. Behav Brain Res 1998; 92: Fisher H. Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Henry Holt Company, New York, USA, Arnow BA, Desmond JE, Banner LL, Glover GH, Solomon A, Polan ML, Lue TF, Atlas SW. Brain activation and sexual arousal in healthy, heterosexual males. Brain 2002; 125: Marazziti D, Canale D. Hormonal changes when falling in love. Psychoneuroendocrinology 2004; 29: Roselli CE, Larkin K, Schrunk JM, Stormshak F. Sexual partner preference, hypothalamic morphology and aromatase in rams. Physiol Behav 2004; 83: Rahman Q, Wilson GD. Born gay? The psychobiology of human sexual orientation. Pers Individ Dif 2003; 34: Brand T, Kroonen J, Mos J, Slob AK. Adult partner preference and sexual behavior of male rats affected by perinatal endocrine manipulations. Horm Behav 1991; 25: Cooke B, Hegstrom CD, Villeneuve LS, Breedlove SM. Sexual differentiation of the vertebrate brain: principles and mechanisms. Front Neuroendocrinol 1998; 19: Byne W, Lasco MS, Kemether E, Shinwari A, Edgar MA, Morgello S, Jones LB, Tobet S. The interstitial nuclei of the human anterior hypothalamus: an investigation of sexual variation in volume and cell size, number and density. Brain Res 2000; 856: Bakker J, van Ophemert J, Slob AK. Organization of partner preference and sexual behavior and its nocturnal rhythmicity in male rats. Behav Neurosci 1993; 107: Houtsmuller EJ, Brand T, de Jonge FH, Joosten RN, van de Poll NE, Slob AK. SDN-POA volume, sexual behavior, and partner preference of male rats affected by perinatal treatment with ATD. Physiol Behav 1994; 56: Perkins A, Fitzgerald JA, Moss GE. A comparison of LH secretion and brain estradiol receptors in heterosexual and homosexual rams and female sheep. Horm Behav 1995; 29: Bailey JM. Homosexuality and mental illness. Arch Gen Psychiatry 1999; 56: Turan MT, Eflel E, Dündar M, Candemir Z, Bafltürk M, Sofuo lu S, Özkul Y. Female-to-male transsexual with 47,XXX karyotype: a case report. Biol Psychiatry 2000; 48: Kessler RC. Epidemiology of women and depression. J Affect Disord 2003; 74: Goodwin RD, Gotlib IH. Gender differences in depression: the role of personality factors. Psychiatry Res 2004; 126: Nishizawa S, Benkelfat C, Young SN, Leyton M, Mzengeza S, de Montigny C, Blier P, Diksic M. Differences between males and females in rates of serotonin synthesis in human brain. Proc Natl Acad Sci U S A 1997; 94: Li Q, Holmes A, Ma L, Van de Kar LD, Garcia F, Murphy DL. Medial hypothalamic 5-hydroxytryptamine (5-HT)1A receptors regulate neuroendocrine responses to stress and exploratory locomotor activity: application of recombinant adenovirus containing 5-HT1A sequences. J Neurosci 2004; 24: Joffe H, Cohen LS. Estrogen, serotonin, and mood disturbance: where is the therapeutic bridge? Biol Psychiatry 1998; 44: Schmidt PJ, Neiman L, Danaceau MB, Tobin MB, Roca CA, Murphy JH, Rubinow DR. Estrogen replacement in perimenopause-related depression: a preliminary report. Am J Obstet Gynecol 2000; 183: Saletu B, Brandstatter N, Metka M, Stamenkovic M, Anderer P, Semlitsch HV, Heytmanek G, Huber J, Grunberger J, Linzmayer L, Kurz C, Decker K, Binder G, Knogler W, Koll B. Hormonal, syndromal and EEG mapping studies in menopausal syndrome patients with and without depression as compared with controls. Maturitas 1996; 23: Drevets WC. Neuroimaging and neuropathological studies of depression: implications for the cognitive-emotional features of mood disorders. Curr Opin Neurobiol 2001; 11: Sobansky T, Wagner G, Sofianos G, Straube E, Sauer H. Genderrelated differences of brain function in major depression an fmri study based on a perceptual organization paradigm. 17th ECNP Congress 2004,October 9-13, Stockholm, Sweden 106. Anderson SL, Dumont NL, Teicher MH. Developmental differences in dopamine synthesis inhibition by (+/-)-7-OH-DPAT. Naunyn Schmiedebergs Arch Pharmacol 1997; 356: Dubb A, Gur R, Avants B, Gee J. Characterization of sexual dimorphism in the human corpus callosum. Neuroimage 2003; 20: Hwang SJ, Ji EK, Lee EK, Kim YM, Shin da Y, Cheon YH, Rhyu IJ. Gender differences in the corpus callosum of neonates. Neuroreport 2004; 15: Adinoff B, Devous MD Sr, Best SE, Chandler P, Alexander D, Payne K, Harris TS, Williams MJ. Gender differences in limbic responsiveness, by SPECT, following a pharmacologic challenge in healthy subjects. Neuroimage 2003; 18: George MS, Ketter TA, Parekh PI, Herscovitch P, Post RM. Gender differences in regional cerebral blood flow during transient selfinduced sadness or happiness. Biol Psychiatry 1996; 40: Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

15 Kad n ve erkek beyninin farkl l klar 111. Sullivan EV, Rosenbloom M, Serventi KL, Pfefferbaum A. Effects of age and sex on volumes of the thalamus, pons, and cortex. Neurobiol Aging 2004; 25: Giedd JN, Castellanos FX, Rajapakse JC, Vaituzis AC, Rapoport JL. Sexual dimorphism of the developing human brain. Prog Neuro- Psychopharmacol Biol Psychiatry 1997; 21: Segovia S, Guillamon A, del Cerro MCR, Ortega E, Perez-Laso C, Rodriguez-Zafra M, Beyer C. The development of brain sex differences: a multisignaling process. Behav Brain Res 1999; 105: Mizukami S, Nishizuka M, Arai Y. Sexual difference in nuclear volume and its ontogeny in the rat amygdala. Exp Neurol 1983; 79: Reed TE, Vernon PA, Johnson AM. Sex difference in brain nerve conduction velocity in normal humans. Neuropsychologia 2004; 42: Penotti M, Sironi L, Miglierina L, Farina M, Barletta L, Gabrielli L, Vignali M. The effect of tamoxifen and transdermal 17beta estradiol on cerebral arterial vessels: a randomized controlled study. Am J Obstet Gynecol 1998; 178: Laakso A, Vilkman H, Bergman J, Haaparanta M, Solin O, Syvalahti E, Salokangas RK, Hietala J. Sex differences in striatal presynaptic dopamine synthesis capacity in healthy subjects. Biol Psychiatry 2002 ; 52: Becker JB. Gender differences in dopaminergic function in striatum and nucleus accumbens. Pharmacol Biochem Behav 1999; 64: Rhodes ME, Rubin RT. Functional sex differences ( sexual diergism ) of central nervous system cholinergic systems, vasopressin, and hypothalamic-pituitary-adrenal axis in mammals: a selective review. Brain Res Rev 1999; 30: Avissar S, Egozi Y, Sokolovsky M. Biochemical characterization and sex dimorphism of muscarinic receptors in rat adenohypophysis. Neuroendocrinology 1981; 32: Arnold AP, Burgoyne PS. Are XX and XY brain cells intrinsically different? Trends Endocrinol Metab 2004; 15: McCarthy MM, Auger AP, Perrot-Sinal TS. Getting excited about GABA and sex differences in the brain. Trends Neurosci 2002; 25: Obrietan K, van den Pol AN. GABA neurotransmission in the hypothalamus: developmental reversal from Ca2+ elevating to depressing. J Neurosci 1995;15: Bach F, Flugge G, Wuttke W. GABAergic influence on the development of the sexually dimorphic nucleus of male and female rats. Brain Res 1992; 573: Rodriguez-Zafra M, De Blas MR, Perez-Laso C, Cales JM, Guillamon A, Segovia S. Effects of perinatal diazepam exposure on the sexually dimorphic rat locus coeruleus. Neurotoxicol Teratol 1993; 15: Collado P, Valencia A, Del Abril A, Rodriguez-Zafra M, Perez-Laso C, Segovia S, Guillamon A. Effects of estradiol on the development of sexual dimorphism in the bed nucleus of the accessory olfactory tract in the rat. Brain Res Dev Brain Res 1993; 75: Kartalc fi, Eflel E. Nörosteroidler: psikofarmakolojik ve davran flsal etkileri. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2004; 14: Lommatzsch M, Zingler D, Schuhbaeck K, Schloetcke K, Zingler C, Schuff-Werner P, Virchow JC. The impact of age, weight and gender on BDNF levels in human platelets and plasma. Neurobiol Aging 2005; 26: Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 15, Say : 3, 2005 / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, Vol: 15, N.: 3,

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir.

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. OYUNCA IN ADI Akl nda Tut YAfi GRUBU 4-6 yafl OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. GENEL KURALLAR Çocuklar n görsel belle inin

Detaylı

nsan Cinselli inin Biyolojik ve Evrimsel Temelleri Ertu rul Eflel Key words: Sexuality, evolution, neurobiology, hormone, neurotransmitter

nsan Cinselli inin Biyolojik ve Evrimsel Temelleri Ertu rul Eflel Key words: Sexuality, evolution, neurobiology, hormone, neurotransmitter Olgu Sunumlar /Case Reports nsan cinselli inin biyolojik ve evrimsel temelleri nsan Cinselli inin Biyolojik ve Evrimsel Temelleri Ertu rul Eflel ÖZET: nsan cinselli inin biyolojik ve evrimsel temelleri

Detaylı

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Geç-dönem Bozukluklar Depresyon Kaygı Bozuklukları Yeme Bozuklukları Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nörogelişimsel Bozukluklar Otizm Dikkat Eksikliği Hiperaktivite

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Orta kolayl kta okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR GUATR NED R? Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Tiroid bezi Guatr Tiroid

Detaylı

Beynimizi Nas l De ifltiriyor? Çeviri: DEN Z BENER

Beynimizi Nas l De ifltiriyor? Çeviri: DEN Z BENER Beynimizi Nas l De ifltiriyor? Çeviri: DEN Z BENER nternet, her fleyi de ifltirdi Hat rlamak ve zihnimizi kullanmak konusunda, geleneksel yöntemlerimizden h zla uzaklafl yoruz. Be endi imiz bir yeme in tarifini,

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. çindekiler

Detaylı

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Hmfl. Sevgili GÜREL Emekli, Ac badem Sa l k Grubu Ac badem Hastanesi, Merkezi Sterilizasyon Ünitesi, STANBUL e-posta: sgurkan@asg.com.tr H

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog KONYA KARAMAN BÖLGESİ BOŞANMA ANALİZİ 22.07.2014 Tarihsel sürece bakıldığında kalkınma,

Detaylı

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır.

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. KAVRAMLAR Büyüme ve Gelişme Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. Büyüme Büyüme, bedende gerçekleşen ve boy uzamasında olduğu gibi sayısal (nicel) değişikliklerle ifade edilebilecek yapısal

Detaylı

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 11 ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Ço ul Hipofiz Hormonu Eksikli i - Say 11 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 18 Aral k 1979 da Birle mi Milletler Genel cinsiyet ayr mc l n yasaklayan ve kad n haklar n güvence alt na alan

Detaylı

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 7 GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Genç Yetiflkinlerde Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 7 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading

Detaylı

Psikolojiye Giriş. Gözden geçirme oturumları. Evrim ve Akılcılık Ders 10. Pazartesi, 26/02, 16.00-18.00 Salı, 27/02, 18.00-20.00

Psikolojiye Giriş. Gözden geçirme oturumları. Evrim ve Akılcılık Ders 10. Pazartesi, 26/02, 16.00-18.00 Salı, 27/02, 18.00-20.00 Gelecek Çarşamba Yapılacak Sınav (olası dağılım) Psikolojiye Giriş Evrim ve Akılcılık Ders 10 Giriş: 4 Beyin: 9 Freud: 9 Skinner: 9 Bilişsel Gelişim: 9 Dil: 9 Algı/Dikkat: 9 Bellek: 9 Aşk: 7 Evrim: 4 Akılcılık:

Detaylı

Öğrencilerimiz TED Kayseri Kolejinde Ulusal Sorunları ve Çözümleri Tartıştılar

Öğrencilerimiz TED Kayseri Kolejinde Ulusal Sorunları ve Çözümleri Tartıştılar 2013 / 2014 SAYI: 04 Öğrencilerimiz TED Kayseri Kolejinde Ulusal Sorunları ve Çözümleri Tartıştılar Haftanın Bazı Başlıkları Sağ ve Sol Beynin Şifreleri Öğrencilerimiz TED Kayseri Kolejinde Ulusal Sorunları

Detaylı

Yaşam Dönemleri ve Gelişim Görevleri Havighurst'un çeşitli yaşam dönemleri için belirlediği gelişim görevleri

Yaşam Dönemleri ve Gelişim Görevleri Havighurst'un çeşitli yaşam dönemleri için belirlediği gelişim görevleri Yaşam Dönemleri ve Gelişim Görevleri Havighurst'un çeşitli yaşam dönemleri için belirlediği gelişim görevleri Gelişim psikolojisi, bireylerin yaşam boyunca geçirdiği bedensel, zihinsel, duygusal, sosyal

Detaylı

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba

Detaylı

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac Ders 3: SORUN ANAL Z Sorun analizi nedir? Sorun analizi, toplumda varolan bir sorunu temel sorun olarak ele al r ve bu sorun çevresinde yer alan tüm olumsuzluklar ortaya ç karmaya çal fl r. Temel sorunun

Detaylı

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D Vitamin D ve İmmün Sistem İnsülin Sekresyonuna Etkisi Besinlerde D Vitamini Makaleler Vitamin D, normal bir kemik gelişimi ve kalsiyum-fosfor homeostazisi için elzem

Detaylı

BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9

BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9 BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9 Attila Hancıoğlu ve İlknur Yüksel Alyanak Sağlık programlarının izlenmesi, değerlendirilmesi ve ileriye yönelik politikaların belirlenmesi açısından neonatal, post-neonatal

Detaylı

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar Kazand ran Güç Mercedes-Benz orijinal ya lar arac n z üreten uzmanlar taraf ndan, gelifltirilmifltir. Mercedes-Benz in dilinden en iyi Mercedes-Benz

Detaylı

OTİZM NEDİR? becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur.

OTİZM NEDİR? becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur. OTİZM NEDİR? Otizm, sosyal ve iletişim Otizm, sosyal ve iletişim becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur. GÖRÜLME SIKLIĞI Son verilere göre 110 çocuktan birini etkilediği kabul edilmektedir

Detaylı

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar.

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar. Cerebral palsi gibi hareket ve postüral kontrol bozukluklar na yol açan hastal klar olan çocuklar, hastal klar n n derecesine ba l olarak yürüme güçlü ü çekmekte veya hiç yürüyememektedir. Hart Walker,

Detaylı

Konjenital adrenal hiperplazi (KAH) Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Hastanesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı

Konjenital adrenal hiperplazi (KAH) Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Hastanesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı Konjenital adrenal hiperplazi (KAH) Dr. İhsan ESEN Fırat Üniversitesi Hastanesi Çocuk Endokrinolojisi Bilim Dalı Dersin Amacı KAH patogenezinin öğrenilmesi KAH lı hastaların klinik ve laboratuar bulgularının

Detaylı

BÜYÜME HORMONU EKS KL

BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 2 BÜYÜME HORMONU EKS KL Kolay okunabilir rehber Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 2 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü, Reading,

Detaylı

6 MADDE VE ÖZELL KLER

6 MADDE VE ÖZELL KLER 6 MADDE VE ÖZELL KLER TERMOD NAM K MODEL SORU 1 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER MODEL SORU 2 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER 1. Birbirine temasdaki iki cisimden s cakl büyük olan s verir, küçük olan s al r. ki cisim bir

Detaylı

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün Veri Toplama Yöntemleri Prof.Dr.Besti Üstün 1 VERİ (DATA) Belirli amaçlar için toplanan bilgilere veri denir. Araştırmacının belirlediği probleme en uygun çözümü bulabilmesi uygun veri toplama yöntemi

Detaylı

HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR

HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR Hepatit C nedir? Hepatit C virüsünün neden olduğu karaciğer hastalığıdır. Hepatit C hastalığı olarak bilinir ve %70 kronikleşir, siroz, karaciğer yetmezliği, karaciğer kanseri

Detaylı

ANKSİYETE BOZUKLUKLARININ KARDİYOVASKÜLER SİSTEM ÜZERİNE ETKİLERİ. Doç.Dr.Aylin Ertekin Yazıcı Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD

ANKSİYETE BOZUKLUKLARININ KARDİYOVASKÜLER SİSTEM ÜZERİNE ETKİLERİ. Doç.Dr.Aylin Ertekin Yazıcı Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD ANKSİYETE BOZUKLUKLARININ KARDİYOVASKÜLER SİSTEM ÜZERİNE ETKİLERİ Doç.Dr.Aylin Ertekin Yazıcı Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD Açıklama 2008 2010 Araştırmacı: Lilly Konuşmacı: Lundbeck Sunum

Detaylı

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL 2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL NOT: Düzeltmeler bold (koyu renk) olarak yaz lm flt r. YANLIfi DO RU 1. Ünite 1, Sayfa 3 3. DÜNYA HAYVAN POPULASYONU

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 İÇİNDEKİLER Bölüm 1 Giriş 1 Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 Normal Dışı Davramışları Belirlemede Öznellik 2 Gelişimsel Değişimlerin Bir Bireyin Davranışsal ve Duygusal Dengesi Üzerindeki

Detaylı

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul KISA ÜRÜN BİLGİSİ 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul 2. KALİTATİF VE KANTİTATİF BİLEŞİM Etkin Madde: Her bir ampul 1000 mg Kolin alfoskerat a

Detaylı

YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü

YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİNİN TANIMI Yetişkinler din eğitimi kavramını tanımlayabilmek için önce yetişkinler eğitimini tanımlayalım. En çok kullanılan ifade ile yaygın

Detaylı

NTERNET ÇA I D NAM KLER

NTERNET ÇA I D NAM KLER Mustafa Emre C VELEK NTERNET ÇA I D NAM KLER www.internetdinamikleri.com STANBUL-2009 Yay n No : 2148 letiflim Dizisi : 55 1. Bas m - stanbul - Haziran 2009 ISBN 978-605 - 377-066 - 4 Copyright Bu kitab

Detaylı

Ak ld fl AMA Öngörülebilir

Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Kararlar m z Biçimlendiren Gizli Kuvvetler Dan Ariely Çevirenler Asiye Hekimo lu Gül Filiz fiar ISBN 978-605-5655-39-6 2008, Dan Ariely Orijinal ad

Detaylı

Hasta Rehberi Say 14. NTRAÜTER N BÜYÜME GER L Orta kolayl kta okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 14. NTRAÜTER N BÜYÜME GER L Orta kolayl kta okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 14 NTRAÜTER N BÜYÜME GER L Orta kolayl kta okunabilir rehber ntraüterin Büyüme Gerili i - Say 14 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü,

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları I Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları II Yay n No : 2056 Hukuk Dizisi : 289 1. Bas Kas m 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-953 - 8

Detaylı

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname Teknik Alan BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON Buluş, böbreküstü bezi yetmezliğinin tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE

TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE Prof. Haberal dan Yeni Bir Uluslararas At l m: TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE Dünyan n dört bir yan ndan yüzlerce biliminsan Prof. Dr. Mehmet Haberal taraf ndan kurulan Türk Dünyas Transplantasyon

Detaylı

ERGENL K ve BÜYÜME HORMONU EKS KL

ERGENL K ve BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 3 ERGENL K ve BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Ergenlik ve Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 3 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa

Detaylı

Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar

Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar Konular Geçmi ten önemli trendler Esneklik ve esnek güvence Bireyselcilik ve azalan dayan ma Silikle en toplum 2 Toplumsal: Daha az evlilik Daha fazla

Detaylı

Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON

Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON Teknik Alan Buluş, parkinson hastalığının semptomatik tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin

Detaylı

Kurbanlar & Failler. Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği. Istanbul, 6 Nisan 2013. www.franz-ruppert.de. 02.04.2013 (c) Prof. Dr.

Kurbanlar & Failler. Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği. Istanbul, 6 Nisan 2013. www.franz-ruppert.de. 02.04.2013 (c) Prof. Dr. Kurbanlar & Failler Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği Istanbul, 6 Nisan 2013 www.franz-ruppert.de 02.04.2013 (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Kurbanlar ve Failler Tanımlar Hayatta Kalma Stratejileri

Detaylı

Araştırma Notu 15/177

Araştırma Notu 15/177 Araştırma Notu 15/177 02 Mart 2015 YOKSUL İLE ZENGİN ARASINDAKİ ENFLASYON FARKI REKOR SEVİYEDE Seyfettin Gürsel *, Ayşenur Acar ** Yönetici özeti Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan enflasyon

Detaylı

SPOR KULÜBÜ HİZMET PROGRAMI

SPOR KULÜBÜ HİZMET PROGRAMI SPOR KULÜBÜ HİZMET PROGRAMI Sporculara Zihin antrenmanları, tüm çalışanlara ekip ruhu içerisinde sporcu motivasyonuna katkı sağlama, teknik ekibe psikolojik yönetim tarzları konusunda destek olamyı amaçlayan

Detaylı

Matematikte sonsuz bir s fatt r, bir ad de ildir. Nas l sonlu bir s fatsa, matematikte kullan lan sonsuz da bir s fatt r. Sonsuz, sonlunun karfl t d

Matematikte sonsuz bir s fatt r, bir ad de ildir. Nas l sonlu bir s fatsa, matematikte kullan lan sonsuz da bir s fatt r. Sonsuz, sonlunun karfl t d Matematik ve Sonsuz G erek konuflma vermeye gitti im okullarda, gerek bana gelen okur mektuplar nda, ö renci ve ö retmenlerin matematikteki sonsuzluk kavram n pek iyi bilmediklerini gözlemledim. Örne in,

Detaylı

AMİGDALA ve. Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız antısı ve ifade edilmesinde

AMİGDALA ve. Albert Long Hall, Boğazi. aziçi Üniversitesi 4-55 Nisan 2008. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız antısı ve ifade edilmesinde LİMBİK K SİSTEM S STEM AMİGDALA ve CİNSELLİK Prof. Dr. Ertan Yurdakoş İ.Ü.. Cerrahpaşa a Tıp T p Fakültesi Fizyoloji A.D. Limbik Sistem ve Emosyonlarımız Emosyonların yaşant antısı ve ifade edilmesinde

Detaylı

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK GİRİŞ Yaygın anksiyete bozukluğu ( YAB ) birçok konuyla, örneğin parasal, güvenlik, sağlık,

Detaylı

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM)

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle /AIDS Dr. Aygen Tümer Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada /AIDS Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ)/UNAIDS taraf ndan Aral k 2010 tarihinde

Detaylı

29 Ekim coflkusu. 25-29 Ekim 2008. Maritim Pine Beach Resort Antalya - Belek

29 Ekim coflkusu. 25-29 Ekim 2008. Maritim Pine Beach Resort Antalya - Belek 25-29 Ekim 2008 Maritim Pine Beach Resort Antalya - Belek PDF 28 Ekim 2008 Sal Kongrenin perde arkas Çukurova Patoloji Derne i'nin Patoloji Dernekleri Federasyonu ile ortaklafla düzenledi i kongrenin perde

Detaylı

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir 2002 May s ay nda yap lan Birleflmifl Milletler Çocuk Özel Oturumu öncesinde tüm dünyada gerçeklefltirilen Çocuklar çin Evet Deyin kampanyas na Türkiye

Detaylı

YAPISAL BÜYÜME ve ERGENL K GEC KMES

YAPISAL BÜYÜME ve ERGENL K GEC KMES Hasta Rehberi Say 10 YAPISAL BÜYÜME ve ERGENL K GEC KMES Orta kolayl kta okunabilir rehber Yap sal Büyüme ve Ergenlik Gecikmesi - Say 10 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi,

Detaylı

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm)

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm) 3. KANAL KONSTRÜKS YONU Türk Standart ve fiartnamelerinde kanal konstrüksiyonu üzerinde fazla durulmam flt r. Bay nd rl k Bakanl fiartnamesine göre, bas nç s - n fland rmas na ve takviye durumuna bak lmaks

Detaylı

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER 31 BU ÜN TEN N AMAÇLARI Bu üniteyi çal flt n zda; Karbon hidratlar n genel yap lar n, adland

Detaylı

Hipofiz adenomu; Prolaktin salgılayan hipofiz adenomu;

Hipofiz adenomu; Prolaktin salgılayan hipofiz adenomu; PROLAKTİNOMA Hipofiz adenomu; Prolaktin salgılayan hipofiz adenomu; Prolaktinoma beyinde yer alan hipofiz bezinin prolaktin salgılayan tümörüdür. Kanserleşmez ancak hormonal dengeyi bozar. Prolaktin hormonu

Detaylı

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM D YABETLE YAfiAMAK Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Diyabet,

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ En

Detaylı

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu 30 > 35 nsan Kaynaklar > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu > nsan Kaynaklar Personele Göre fl De il, fle Göre Personel. stanbul Büyükflehir Belediyesi, Personele Göre

Detaylı

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Hücre zedelenmesi etkenleri Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Homeostaz Homeostaz = hücre içindeki denge Hücrenin aktif olarak hayatını sürdürebilmesi için homeostaz korunmalıdır Hücre zedelenirse ne olur? Hücre

Detaylı

Anne baba olmaya. Evde Pedagog. ile haz rlan n

Anne baba olmaya. Evde Pedagog. ile haz rlan n Anne baba olmaya Evde Pedagog ile haz rlan n Bebek bekliyorsunuz ve çok yo un duygular içindesiniz. Bebe inizin geliflimini en iyi flekilde sa lamak istiyorsunuz. flte tam bu durumdaki anne baba adaylar

Detaylı

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR Teknik Alan FORMÜLASYON Buluş, madde bağımlılığının tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

SOSYAL ŞİDDET. Süheyla Nur ERÇİN

SOSYAL ŞİDDET. Süheyla Nur ERÇİN SOSYAL ŞİDDET Süheyla Nur ERÇİN Özet: Şiddet kavramı, çeşitli düşüncelerden etkilenerek her geçen gün şekillenip gelişiyor. Eskiden şiddet, sadece fiziksel olarak algılanırken günümüzde sözlü şiddet, psikolojik

Detaylı

TURNER SENDROMU NED R?

TURNER SENDROMU NED R? TURNER SENDROMU TURNER SENDROMU NED R? Boy k sal ve cinsel geliflmenin olmad bir durumdur. Ayr ca efllik eden baz özellikler de de iflik derecede olaya kat l r. Her 2500 k z çocu undan bir tanesi Turner

Detaylı

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler Metin TUNÇ Seçici Olun ISI' n editoryal çal flanlar her y l yaklafl k olarak 2,000 dergiyi de erlendirmeye tabi tutmaktad r. Fakat de erlendirilen

Detaylı

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r.

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. Hepatit B HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. HBV nas l yay l r? Hepatit B, hepatit B li kiflilerin kan veya vücut s v lar yoluyla

Detaylı

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z Nisan 2010 ISBN 978-9944-60-631-8 1. Bask, 1000 Adet Nisan 2010 stanbul stanbul Sanayi Odas Yay nlar No: 2010/5 Araflt rma fiubesi Meflrutiyet

Detaylı

Yönetici tarafından yazıldı Perşembe, 08 Ekim 2009 05:19 - Son Güncelleme Perşembe, 08 Ekim 2009 05:22

Yönetici tarafından yazıldı Perşembe, 08 Ekim 2009 05:19 - Son Güncelleme Perşembe, 08 Ekim 2009 05:22 Çocuğumun Sık Sık Başı Ağrıyor Ne Yapabilirim? Başağrısı toplumun büyük kesiminde görülebilen ve insanların büyük çoğunluğunun hayatlarının değişik dönemlerinde karşılaştığı ve çare aradığı bir problemdir.

Detaylı

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü,

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 62

Detaylı

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her VİTAMİN BİYOKİMYASI D VİTAMİNİ BU BÖLÜMDE ANLATILACAK KONULAR: Tarihsel Bakış D vitamininin kimyasal ve biyolojik fonksiyonları Besin kaynakları Hazırlayan: V. Murat BOSTANCI Toksisite 1 2 TARİHSEL BAKI

Detaylı

B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle

B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle bu ifllemlerin üzerinden al nan dolayl vergiler farkl l k arz etmektedir. 13.07.1956 tarih 6802 say l Gider Vergileri Kanunu

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 142

Detaylı

BEZMİÂLEM. Horlama ve Uyku. Apne Sendromu VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ. Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı.

BEZMİÂLEM. Horlama ve Uyku. Apne Sendromu VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ. Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı. Horlama ve Uyku Apne Sendromu BEZMİÂLEM VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Uyku Polikliniği rtibat : 0212 453 17 00 GH-02 V;01/2010 Horlama ve Uyku Apne Sendromu

Detaylı

Şeker Hastaları için Genel Sağlık Önerileri

Şeker Hastaları için Genel Sağlık Önerileri ÖNEMLİ! İlaçlarınızı düzenli kullanmanız çok önemlidir. Kilonuza dikkat ediniz. Ani bir kan şekeri düşmesi (hipoglisemi) durumuna karşı yanınızda her zaman birkaç adet şeker bulundurunuz. Mutlaka egzersiz

Detaylı

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE

Detaylı

H. Atilla ÖZGENER* Afla daki ikinci tabloda ise Türkiye elektrik üretiminde yerli kaynakl ve ithal kaynakl üretim yüzdeleri sunulmufltur.

H. Atilla ÖZGENER* Afla daki ikinci tabloda ise Türkiye elektrik üretiminde yerli kaynakl ve ithal kaynakl üretim yüzdeleri sunulmufltur. Mevcut Kaynaklar Kullan lmas na Ra men 2020 li Y llarda Türkiye de Elektrik Enerjisi Aç Olabilir mi? H. Atilla ÖZGENER* I. Türkiye nin Elektrik Enerjisi Durumunun Saptanmas Türkiye nin elektrik enerjisi

Detaylı

Bu dedi im yaln zca 0,9 say s için de il, 0 la 1 aras ndaki herhangi bir say için geçerlidir:

Bu dedi im yaln zca 0,9 say s için de il, 0 la 1 aras ndaki herhangi bir say için geçerlidir: Yak nsamak B u yaz da, ilerde s k s k kullanaca m z bir olguyu tan mlayaca z ve matemati in en önemli kavramlar ndan birine (limit kavram na) de inece iz. Asl nda okur anlataca m kavram sezgisel olarak

Detaylı

Endüstri Mühendisliğine Giriş. Jane M. Fraser. Bölüm 2. Sık sık duyacağınız büyük fikirler

Endüstri Mühendisliğine Giriş. Jane M. Fraser. Bölüm 2. Sık sık duyacağınız büyük fikirler Endüstri Mühendisliğine Giriş Jane M. Fraser Bölüm 2 Sık sık duyacağınız büyük fikirler Bu kitabı okurken, büyük olasılıkla öğreneceğiniz şeylere hayret edecek ve varolan bilgileriniz ve belirli yeni becerilerle

Detaylı

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i I DR. NA L YILMAZ HEMfiEHR K ML Kastamonulular Örne i II Yay n No : 2039 Sosyoloji : 1 1. Bas - Ekim 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-936 - 1 Copyright Bu kitab n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m

Detaylı

STRATEJ K V ZYON BELGES

STRATEJ K V ZYON BELGES STRATEJ K V ZYON BELGES BEYAZ K TAP S UNUfi Sivil toplum; demokrasi, insan haklar ve hukuk devleti kavramlar n n yerleflmesiyle ilgili taleplerden ekonomiyle ilgili endiflelere kadar sosyal yaflama dair

Detaylı

MİKRO İKTİSAT ÇALIŞMA SORULARI-10 TAM REKABET PİYASASI

MİKRO İKTİSAT ÇALIŞMA SORULARI-10 TAM REKABET PİYASASI MİKRO İKTİSAT ÇALIŞMA SORULARI-10 TAM REKABET PİYASASI 1. Firma karını maksimize eden üretim düzeyini seçmiştir. Bu üretim düzeyinde ürünün fiyatı 20YTL ve ortalama toplam maliyet 25YTL dir. Firma: A)

Detaylı

4. Ünite Ö retmen K lavuz Kitab

4. Ünite Ö retmen K lavuz Kitab . Ünite Ö retmen K lavuz Kitab S n f: 1 : Matematik Ünite Numaras : 1 Ünite Süresi: ders saati / GEOMETR Örüntü ve Süslemeler Örüntü ve Süslemeler EK M EYLÜL Do al Do al 1. Bir örüntüdeki iliflkiyi belirler..

Detaylı

Tema Sonu De erlendirme. erlendirme. A.3.1, B.3.13, B.3.31, C.3.5 kazan mlar. Temiz yaz lmam fl yaz l belgeler, 11 ders saati EL ELE, HEP B RL KTE

Tema Sonu De erlendirme. erlendirme. A.3.1, B.3.13, B.3.31, C.3.5 kazan mlar. Temiz yaz lmam fl yaz l belgeler, 11 ders saati EL ELE, HEP B RL KTE Ü N T E L E N D R L M fi Y I L L I K P L A N ARAÇ GEREÇLER, YÖNTEM VE Temiz yaz lmam fl yaz l belgeler, proje ve performans formlar, resim kâ - d, boya, sözlük, yaz m k lavuzu Gözlem ve inceleme, tart

Detaylı

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina .. 95 Türkiye ile Kazakistan: Karfl l kl Kazan mlara Dayal Bir flbirli i Bektas Mukhamejanov * Çeviren: Dr. Almagül sina Kazakistan ba ms zl n kazand ndan itibaren, d fl politika stratejisinde çok yönlü

Detaylı

Depresyon 1. Depresyon nedir? 2. Depresyon (çökkünlük) sanıldığı kadar sık mı? 3. Depresif belirtiler ile depresyon farklı mıdır?

Depresyon 1. Depresyon nedir? 2. Depresyon (çökkünlük) sanıldığı kadar sık mı? 3. Depresif belirtiler ile depresyon farklı mıdır? 1. Depresyon nedir? Depresyon ruh halinizi, hislerinizi, davranışlarınızı, ve ruh sağlığınızı etkileyen bir hastalıktır. Depresyonun bir halsizlik kendi kendinize çözebileceğiniz bir sorun olmayıp, biyolojik

Detaylı

Konu 4 Tüketici Davranışları Teorisi

Konu 4 Tüketici Davranışları Teorisi Konu 4 Tüketici Davranışları Teorisi Hadi Yektaş Zirve Üniversitesi İşletme Yüksek Lisans Programı Güz 2012 1 / 93 Hadi Yektaş Tüketici Davranışları Teorisi İçerik 1 2 Kayıtsızlık Eğrisi Analizi Tüketici

Detaylı

2015-2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI KASIM AYI VELİ BÜLTENİ ÇOCUĞUNUZLA TEKNOLOJİNİN DOĞRU KULLANIMI

2015-2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI KASIM AYI VELİ BÜLTENİ ÇOCUĞUNUZLA TEKNOLOJİNİN DOĞRU KULLANIMI 2015-2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI KASIM AYI VELİ BÜLTENİ ÇOCUĞUNUZLA TEKNOLOJİNİN DOĞRU KULLANIMI Teknoloji çağı olarak adlandırılan bu çağda bilgisayarın, televizyonun ve diğer teknolojik ürünlerin kullanılmaması

Detaylı

fiekers Z D YABET (Diyabet nsipit)

fiekers Z D YABET (Diyabet nsipit) Hasta Rehberi Say 12 fiekers Z D YABET (Diyabet nsipit) Kolay okunabilir rehber Diyabet nsipid - Say 12 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü, Reading,

Detaylı

B02.8 Bölüm Değerlendirmeleri ve Özet

B02.8 Bölüm Değerlendirmeleri ve Özet B02.8 Bölüm Değerlendirmeleri ve Özet 57 Yrd. Doç. Dr. Yakup EMÜL, Bilgisayar Programlama Ders Notları (B02) Şimdiye kadar C programlama dilinin, verileri ekrana yazdırma, kullanıcıdan verileri alma, işlemler

Detaylı

(0216) 330 59 69-342 57 77 - (0505) 582 44 76

(0216) 330 59 69-342 57 77 - (0505) 582 44 76 (0216) 330 59 69-342 57 77 - (0505) 582 44 76 E T M KOÇLU U S nav sistemlerinde yap lan de i ikliklerin s kla mas, hem velilerin hem de ö rencilerin süreç içerisinde emin ad mlarla ilerlemelerini zorla

Detaylı

KARMAŞIK YAPILARDA TEŞVİK MÜDAHALESİ. Metin Durgut, TEPAV 5. Bölgesel Kalkınma ve Yönetişim Sempozyumu, Ocak 2011

KARMAŞIK YAPILARDA TEŞVİK MÜDAHALESİ. Metin Durgut, TEPAV 5. Bölgesel Kalkınma ve Yönetişim Sempozyumu, Ocak 2011 KARMAŞIK YAPILARDA TEŞVİK MÜDAHALESİ Metin Durgut, TEPAV 5. Bölgesel Kalkınma ve Yönetişim Sempozyumu, Ocak 2011 SANAYİLEŞMEKTE OLAN ÜLKELER İÇİN KABULLER 1. Ekonomi, belli bir alanda uzmanlaşmaktan çok

Detaylı

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir.

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENFOMA LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENF SİSTEMİ NEDİR? Lenf sistemi vücuttaki akkan dolaşım sistemidir. Lenf yolu damarlarındaki bağışıklık hücreleri,

Detaylı

YARGITAY 2. HUKUK DA RES

YARGITAY 2. HUKUK DA RES YARGITAY 2. HUKUK DA RES 2674 STANBUL BAROSU DERG S Cilt: 81 Say : 6 Y l 2007 YARGITAY 2. HUKUK DA RES E: 2005/20742 K: 2006/5715 T: 18.04.2006 M RASÇILIK SIFATI M RASIN NT KAL ZAMAN YÖNÜNDEN UYGULANACAK

Detaylı

Doç. Dr. Orhan YILMAZ

Doç. Dr. Orhan YILMAZ Yazar Ad 151 Doç. Dr. Orhan YILMAZ İnsanda iletişimin en önemli araçlarından biri olan ses, kişinin duygusal yapısını yansıtan bir olaydır. Yaş ilerledikçe tüm organlarda görülebilen yaşlanma konuşma

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir.

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir. KULLANMA TALİMATI TİSİNON 10 mg kapsül Ağızdan alınır. Her kapsül; Etkin madde: 10 mg nitisinon Yardımcı maddeler: Prejelatinize nişasta ve opak beyaz gövde / opak lacivert kapak No:3 sert jelatin kapsül

Detaylı

İstanbul Beyin Merkezleri

İstanbul Beyin Merkezleri İstanbul Beyin Merkezleri N E D E N B E YİN M E R K E Zİ? B E YİN Y M E R K E ZİN D E N E LE R Y A PIL IR? Merkezde Nöro -Biliminin en zor ve faydalı teşhis ve tedavi gelişmelerinin tatbiki yanında tedavide

Detaylı

1.2.1. Varolmak... 7 1.2.2. Ö renmek...7 1.2.3. Paylaflmak...7 1.2.4. Etkilemek ve Yönlendirmek...7 1.2.5. Mutlu Olmak...7

1.2.1. Varolmak... 7 1.2.2. Ö renmek...7 1.2.3. Paylaflmak...7 1.2.4. Etkilemek ve Yönlendirmek...7 1.2.5. Mutlu Olmak...7 V Ç NDEK LER BÖLÜM I TEMEL LET fi M B LG LER 1. LET fi M N KAVRAMSAL ÇERÇEVES, AMAÇ, TÜR VE ÖZELL KLER...2 1.1. letiflim Kavram...2 1.2. letiflimde Amaç...6 1.2.1. Varolmak... 7 1.2.2. Ö renmek...7 1.2.3.

Detaylı

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ Deneyde dolu alan tarama dönüşümünün nasıl yapıldığı anlatılacaktır. Dolu alan tarama

Detaylı

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü Nükleer Santrallerde Enerji Üretimi ve Personel E itimi Mehmet TOMBAKO LU* Girifl Sürdürülebilir kalk nman n temel bileflenlerinden en önemlisinin enerji oldu unu söylemek abart l olmaz kan s nday m. Küreselleflen

Detaylı

flletme Bölümü Pazarlama Anabilim Dal Ö retim Üyesi

flletme Bölümü Pazarlama Anabilim Dal Ö retim Üyesi I Prof. Dr. Kas m KARAHAN flletme Bölümü Pazarlama Anabilim Dal Ö retim Üyesi Hizmet Pazarlamas II Yay n No : 1695 flletme-ekonomi Dizisi : 194 2. Bask - Aral k 2006 - STANBUL ISBN 975-295 - 589-4 Copyright

Detaylı