ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ Burhan KARA ÇUKUROVA KOŞULLARINDA DEĞİŞİK BİTKİ SIKLIKLARI ve FARKLI AZOT DOZLARINDA MISIRIN VERİM ve VERİM ÖZELLİKLERİ ile AZOT ALIM ve KULLANIM ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI ADANA, 2006

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ÇUKUROVA KOŞULLARINDA DEĞİŞİK BİTKİ SIKLIKLARI ve FARKLI AZOT DOZLARINDA MISIRIN VERİM ve VERİM ÖZELLİKLERİ ile AZOT ALIM ve KULLANIM ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ Burhan KARA DOKTORA TEZİ TARLA BİTKİLERİ ANA BİLİM DALI Bu tez 06 / 01 / 2006 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği İle Kabul Edilmiştir. İmza... İmza... İmza... Prof. Dr. Yusuf KIRTOK Prof. Dr. Ahmet Can ÜLGER Prof. Dr. Hayriye İBRİKÇİ DANIŞMAN ÜYE ÜYE İmza... Prof. Dr. Tacettin YAĞBASANLAR ÜYE İmza... Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN ÜYE Bu Tez Enstitümüz Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalında Hazırlanmıştır. Kod No: Bu çalışma Ç.Ü. Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: ZF-2004 D12 Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir. II

3 ÖZ DOKTORA TEZİ ÇUKUROVA KOŞULLARINDA DEĞİŞİK BİTKİ SIKLIKLARI ve FARKLI AZOT DOZLARINDA MISIRIN VERİM ve VERİM ÖZELLİKLERİ ile AZOT ALIM ve KULLANIM ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ Burhan KARA ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Danışman : Prof. Dr. Yusuf KIRTOK Yıl : 2006, Sayfa:162 Jüri : Prof. Dr. Yusuf KIRTOK Prof. Dr. Ahmet Can ÜLGER Prof. Dr. Hayriye İBRİKÇİ Prof. Dr. Tacettin YAĞBASANLAR Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN Bu araştırma, Çukurova koşullarında 2004 ve 2005 yıllarında, farklı sıra üzeri mesafeler ile azot dozlarında yetiştirilen ana ürün mısırda, verim ve verim unsurları ile azot alım ve kullanım etkinliğinin belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Çalışma, Pioneer 31G98 hibrid mısır çeşidinde, beş farklı sıra üzeri mesafesi (70x10, 70x14, 70x18, 70x22 ve 70x26) ve beş farklı azot dozu (0, 9, 18, 27 ve 36 kg N/da) kullanılarak, bölünmüş parseller deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Araştırma sonuçlarına göre; sıra üzeri mesafesi ve azot dozları arttıkça tepe ve koçan püskülü çıkarma süreleri kısalırken, bitki boyu, ilk koçan yüksekliği, sap kalınlığı, koçan çapı, koçan boyu, koçandaki tane sayısı, tek koçan ağırlığı, bin tane ağırlığı, tane verimi ve tanedeki azot oranı yükselmiştir. Çiçeklenme ve hasat dönemi bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı ve azottan yararlanma etkinliği değerleri, farklı sıra üzeri mesafeler ve azot dozlarında değişkenlik göstermiştir. Azot kullanım etkinliği, çiçeklenme ve hasat dönemi azot alım etkinliği değerleri ise, farklı sıra üzeri mesafelerde değişirken, azot dozlarının artışına paralel olarak düşmüştür. Bu araştırmada; Pioneer 31G98 çeşidinde en uygun sıra üzeri mesafe 18 cm ve en uygun azot dozu ise 27 kg/da olarak tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler:Mısır, Azot Dozu, Sıra Üzeri Mesafe, Azot Kullanım Etkinliği, Azottan Yararlanma Etkinliği III

4 ABSTRACT PhD THESIS DETERMINATION of the YIELD and YIELD COMPONENT, NITROGEN UPTAKE and USE EFFICIENCY of CORN on the DIFFERENT PLANT DENSITY and NITROGEN DOSES in the CUKUROVA CONDITIONS Burhan KARA DEPARTMENT OF FIELD CROPS INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF CUKUROVA Supervisor: Prof. Dr. Yusuf KIRTOK Year : 2006, Page:162 Jury : Prof. Dr. Yusuf KIRTOK Prof. Dr. Ahmet Can ÜLGER Prof. Dr. Hayriye İBRİKÇİ Prof. Dr. Tacettin YAĞBASANLAR Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN This research was carried out in the main crop seasons of years, on the experimental condition of Cukurova in the split plots experimental design, with three replication. In the research, Pioneer 31G98 corn cultivar were grown to determine the effects of five different nitrogen rates (0, 9, 18, 27 and 36 kg N/da) and five plant spaces (70x10, 70x14, 70x18, 70x22 and 70x26 cm) on the yield, yield components and nitrogen uptake and use efficiency. According to results of the experiment, male and female tasseling periot were decreased by increasing of row spacings and nitrogen doses. On the other hand, plant height, first ear height, stem diamenter, ear diamenter, ear length, kernel number per ear, single ear weight, 1000 seed weight, grain yield and nitrogen rates of the seed increased by increasing of row spacings and nitrogen doses. Tasseling and harvesting period nitrogen amount of remove by plant, and nitrogen utilization efficiency were changeable in the different row spacing and nitrogen doses. Nitrogen use efficiency, uptake nitrogen of tasseling and harvesting period changeable in the different row spacing, but decreased by increasing of nitrogen doses. In this research, it was determined as that the most plant spaces were 18 cm and the most nitrogen dose was also 27 kg/da in the Pioneer 31G98 cultuvar. Key Words: Corn, Nitrogen Dose, Plant Spaces, Nitrogen Use Efficient, Utilized Nitrogen Efficiency IV

5 TEŞEKKÜR Bana bu çalışma konusunda tez yapma olanağı veren ve çalışma sırasında her aşamada bilgi, deneyim ve önerileri ile hep yanımda hissettiğim, yakın ilgisi, desteği ve özverisi ile değerli yardımlarını gördüğüm sayın danışman hocam Prof. Dr. Yusuf KIRTOK a teşekkür ederim. Bana yardımlarını esirgemeyen hocalarım Prof. Dr. Ahmet Can ÜLGER, Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU ve Prof Dr. Tacettin YAĞBASANLAR a, tez çalışmasının yürütülmesi sırasında bölüm olanaklarından yararlanmamı sağlayan, Bölüm Başkanımız sayın Prof. Dr. İbrahim GENÇ e ve değerli yardımlarını gördüğüm tez izleme komitesi üyesi sayın Prof. Dr. Hayriye İBRİKÇİ ye teşekkür ederim. Çalışmanın yürütülmesi sırasında denemenin parselasyonu, ilaçlanması, gübrelenmesi vb. gibi konularda yardımlarını esirgemeyen arkadaşlarım, Arş.Gör. Ömer KONUŞKAN, Dr. Kağan KÖKTEN, Arş.Gör. İbrahim ATIŞ, Arş. Gör. Kürşat KORKMAZ, Arş. Gör. Ebru KARNEZ ve Arş. Gör. Soner ÇANKAYA ya teşekkür ederim. V

6 İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... I ABSTRACT II TEŞEKKÜR III ÇİZELGELER DİZİNİ... VI ŞEKİLLER DİZİNİ. X 1.GİRİŞ ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Bitki Sıklığı ve Azot Dozu ile İlgili Çalışmalar Azot Kullanım Etkinliği ile İlgili Çalışmalar MATERYAL ve METOT Materyal Deneme Yeri ve Yılı Araştırma Yerinin İklim ve Toprak Özellikleri İklim Özellikleri Toprak Özellikleri Denemede Kullanılan Mısır Çeşidi Denemede Kullanılan Gübreler Metod Deneme Deseni Denemenin Kurulması ve Yürütülmesi Bakım İşlemleri Örneklerin Alınması Bitki Analizleri Azot Kullanım Etkinliği Araştırmada İncelenen Özellikler Araştırmada Elde Edilen Verilerin Değerlendirilmesi ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (gün) Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (gün) VI

7 4.3. Bitki Boyu (cm) İlk Koçan Yüksekliği (cm) Sap Kalınlığı (mm) Koçan Çapı (m) Koçan Boyu (cm) Koçanda Tane Sayısı (adet) Tek Koçan Ağırlığı (g) Bin Tane Ağırlığı (g) Tane Verimi (kg/da) Mısırda Azot Dozları ile Tane Verimi Arasındaki İlişkiler ve Regresyon Analiz Sonuçları Tanede Azot İçeriği (%) Çiçeklenme Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da), Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) ve Kuru Madde Verimi(g/bitki) Hasat Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da), Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) ve Kuru Madde Verimi (g/bitki) Azot Kullanım Etkinliği Azottan Yararlanma Etkinliği Çiçeklenme Dönemi Azot Alım Etkinliği Hasat Dönemi Azot Alım Etkinliği SONUÇ VE ÖNERİLER 145 KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ 162 VII

8 ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 3.1. Adana İlinde, Deneme Yıllarına ( ) ve Uzun Yıllara Ait Nisan-Ağustos Ayları Önemli İklim Değerleri 22 Çizelge 3.2. Deneme Alanı Toprağının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Çizelge 3.3. Hasat Sonrası Deneme Alanı Toprağında Kalan Azot Miktarları 24 Çizelge 3.4. Farklı Ekim Sıklıklarında Dekara Bitki Sayıları. 25 Çizelge 4.1. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tepe Püskülü Çıkarma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 31 Çizelge 4.2. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisine Ait Ortalama Değerler.. 32 Çizelge 4.3. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçan Püskülü Çıkarma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 37 Çizelge 4.4. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge 4.5. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları.. 43 Çizelge 4.6 Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Bitki Boyuna (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge 4.7. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın İlk Koçan Yüksekliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 49 Çizelge 4.8. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge 4.9. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Sap Kalınlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 55 VIII

9 Çizelge 4.10.Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Sap Kalınlığına (mm) Etkisine Ait Ortalama Değerler. 56 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçan Çapına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Çapına (mm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçan Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 67 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Boyuna (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçandaki Tane Sayısına Ait Varyans Analiz Sonuçları.. 73 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkisine Ait Ortalama Değerler.. 74 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tek Koçan Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Bin Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları.. 86 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Bin Tane Ağırlığına (g) Etkisine Ait Ortalama. 87 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tane Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 92 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tane Verimine (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tanede Azot İçeriğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tanede Azot İçeriğine (%) Etkisine Ait Ortalama Değerler IX

10 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenme Döneminde Bitkide Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 107 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler 108 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Kök ve Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimine (g/bitki) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Kök, Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği ve Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Bitkide Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 115 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Hasat Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Hasat Döneminde Kök ve Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimine (g/bitki) Etkisine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Hasat Döneminde Kök, Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği ve Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler 122 Çizelge 4.33.Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 123 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler 124 X

11 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 129 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçekleneme Dönemi Azot Alım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenm Döneminde Azot Alım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları. 139 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler XI

12 ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 4.1. Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisi Şekil 4.2. Farklı Azot Dozlarının Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisi Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkileri. 35 Şekil 4.4.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkileri.. 36 Şekil 4.5. Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisi Şekil 4.6. Farklı Azot Dozlarının Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkileri Şekil 4.8.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkileri Şekil 4.9. Farklı Sıra Üzeri Mesafelerin Bitki Boyuna (cm) Etkileri.. 45 Şekil Farklı Azot Dozlarının Bitki Boyuna (cm) Etkileri.. 46 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Bitki Boyuna (cm) Etkileri 48 Şekil 4.12.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Bitki Boyuna (cm) Etkileri.. 48 Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkileri Şekil Farklı Azot Dozlarının İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkileri.. 52 XII

13 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkileri Şekil 4.16.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkileri.. 54 Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Sap Kalınlığına (mm) Etkileri. 57 Şekil Farklı Azot Dozlarının Sap Kalınlığına (mm) Etkileri. 58 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Sap Kalınlığına (mm) Etkileri 59 Şekil 4.20.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Sap Kalınlığına (mm) Etkileri Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Koçan Çapına (mm) Etkileri.. 63 Şekil Farklı Azot Dozlarının Koçan Çapına (mm) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Çapına (mm) Etkileri. 66 Şekil 4.24.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Çapına (mm) Etkileri Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Koçan Boyuna (cm) Etkileri.. 69 Şekil Farklı Azot Dozlarının Koçan Boyuna (cm) Etkileri 70 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Boyuna (cm) Etkileri.. 71 Şekil 4.28.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçan Boyuna (cm) Etkileri Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Mısırda Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkileri.. 75 Şekil Farklı Azot Dozlarının Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkileri XIII

14 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkileri Şekil 4.32.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkileri 78 Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkileri Şekil Farklı Azot Dozlarının Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkileri.. 84 Şekil 4.36.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkileri Şekil 4.37.Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Bin Tane Ağırlığına (g) Etkileri Şekil Farklı Azot Dozlarının Bin Tane Ağırlığına (g) Etkileri. 89 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Bin Tane Ağırlığına (g) Etkileri 90 Şekil 4.40.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Bin Tane Ağırlığına (g) Etkileri Şekil 4.41.Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Tane Verimine (kg/da) Etkileri 94 Şekil Farklı Azot Dozlarının Tane Verimine (kg/da) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tane Verimine (kg/da) Etkileri Şekil 4.44.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tane Verimine (kg/da) Etkileri Şekil Mısırda Azot Dozları İle Tane Verimi Arasındaki Regresyon Analiz Sonuçları 100 XIV

15 Şekil 4.46.Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin Tanede Azot İçeriğine (%) Etkileri Şekil Farklı Azot Dozlarının Tanede Azot İçeriğine (%) Etkileri. 104 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tanede Azot İçeriğine (%) Etkileri 105 Şekil 4.49.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Tanede Azot İçeriğine (%) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Çiçeklenme Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkileri Şekil 4.51.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Çiçeklenme Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkileri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Hasat Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkileri Şekil 4.53.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinin ve Azot Dozlarının Hasat Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkileri 119 Şekil Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde Mısırın Azot Kullanım Etkinliği Değerleri 125 Şekil Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliği Değerleri 126 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliği Değerleri Şekil 4.57.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliği Değerleri. 128 XV

16 Şekil 4.58.Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliği Değerleri. 131 Şekil 4.59.Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliği Değerleri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliği Değerleri 134 Şekil 4.61.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliği Değerleri. 134 Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenme Döneminde Azot Alım Etkinliği Değerleri 138 Şekil Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenme Döneminde Azot Alım Etkinliği Değerleri Şekil ve 2005 Yıllarında Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliği Değerleri Şekil 4.65.Birleştirilmiş Yıllarda ( ) Farklı Sıra Üzeri Mesafelerinde ve Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliği Değerleri XVI

17 1. Giriş Burhan KARA 1. GİRİŞ Günümüzde dünyada gıda üretimi yeterli görünse de, dağılımdaki bozukluklar nedeniyle, bir çok insan açlık tehlikesi ile karşı karşıyadır. İnsan nüfusunun ve hayvan varlığının besin ihtiyacını karşılamada tahıllar büyük önem taşımaktadır. Giderek artan ve yaklaşık altı milyarı bulan dünya nüfusunun büyük bir kısmı bitkisel kaynaklı gıda maddesi yönünden genel olarak tahıllara (buğday, çeltik, mısır) bağımlıdır. Nitekim, insanoğlu günlük gereksinim duyduğu enerjinin % 50 sinden fazlasını tahıllardan karşılamaktadır (Gençtan ve ark., 1995; Kırtok, 1998). Dünya nüfusunun, enerji ve protein ihtiyacının büyük bir kısmını karşılayan tahıllar içerisinde mısırın ayrı bir önemi vardır. Bir sıcak iklim bitkisi olan mısır, sahip olduğu çeşit zenginliği ve yüksek adaptasyon kabiliyeti nedeni ile dünyanın hemen her yerinde tarımı yapılabilen bir kültür bitkisidir (Koçak, 1987; Sezer ve Yanbeyi, 1997). Dünyada, milyon ha ekim alanı ve milyon ton üretim ile buğday ve çeltikten sonra üçüncü sırada yer alan mısır, toplam ekim alanlarının, %18.6 sını, üretimin ise % 27 sini teşkil etmektedir (Anonymous, 2004). Dünyada mısırın tüketimi, ülkelerin gelişmişlik oranına bağlı olarak değişmekte olup, üretimin % 73 lük gibi büyük bir bölümü hayvan beslenmesinde (gelişmiş ülkelerde hayvan yeminin payı % 88.9 a, hatta bu oran A.B.D de % 90 a kadar yükselmektedir), kalan kısmı ise insan beslenmesi (ekmek, haşlama, közleme, çerez, konserve, pastacılık ve fırın ürünlerinde) ve sanayide (un, irmik, nişasta, şurup, yağ ve şeker) değerlendirilmekte olup, dünyada insan beslenmesinde tüketilen günlük kalorinin % 11 i mısır bitkisinden sağlanmaktadır (White, 1986; Gençtan ve ark., 1995; Kırtok, 1998). Ülkemizde, 384 kg/da ortalama verim değerine sahip olan mısır, 700 bin hektar ekim alanı ile toplam tahıl ekilişinde % 4.6 pay alırken, 2.7 milyon ton üretimi ile toplam tahıl üretiminde % 8.0 pay almaktadır (Anonymous, 2004). Üretilen mısırın, yarıdan fazlası (%54.1) insan beslenmesinde ve sanayide, kalan kısmı ise (% 45.9) hayvan yemi olarak değerlendirilmektedir (Kırtok, 1998). 1

18 1. Giriş Burhan KARA Ülkemizde, mısır ekim alanı bakımından ikinci sırayı alan Akdeniz bölgesinde, en geniş mısır ekim alanına sahip il Adana dır. 105 bin ha ekim alanı, 787 bin ton üretim ve 745 kg/da verim ile Türkiye mısır ekim alanının % 16.3 üne, üretimin ise % 25.9 una sahiptir. Ekim alanı bakımından, Adana da yetiştirilen ürünler içerisinde % 21.5 lik bir paya sahiptir (Anonymous, 2004). Görüldüğü üzere, mısır Adana tarımı için büyük bir öneme sahip olup, ekonomik olarak üretimi yapılmaktadır. Adana bölgesinde, mısır giderek pamuğun yerini almakta ve buğday-mısır ekim nöbeti yaygın olarak uygulanmaktadır. İklim ve toprak özellikleri bölgelere göre, farklılık gösterdiği için mısır yetiştiriciliğinde, bölge şartlarına göre uygun çeşit, azot dozu ve ekim sıklığı gibi faktörlerin tespiti çok önemlidir. Mısır tarımında, yüksek verim elde edebilmek için uygun bitki sıklığının sağlanması gerekmektedir. Mısır bitkisinde sıra üzeri mesafesinin verimi etkilediği, aşırı bitki sıklığı ve seyrekliğinin verimi sınırlandırdığı bazı araştırıcılar tarafından belirlenmiştir (Aydın, 1991; Giray, 1994). Çok yüksek bitki sıklığında mısır bitkisi tane oluşturamamaktadır. Birim alanda bulunması gereken bitki sayısı; çeşit, toprak verimliliği ve yetiştirilme amacına göre değişmektedir. Ayrıca, bitki sıklığı çalışmalarında araştırmanın yürütüldüğü ekolojik koşullara ve bitki yoğunluklarına göre oldukça farklı sonuçlar elde edilmektedir. Genellikle fazla boylanmayan, su ve azot alımının elverişli olduğu koşullarda birim alanda yetiştirilecek bitki sayısı artabilmektedir. Erkenci çeşitler genellikle sık, gecçi çeşitler ise seyrek ekilmektedir. Silajlık üretimde sık, tane mısır ve tohumluk üretiminde seyrek ekim yapılması araştırmalarla ortaya konulmuştur (Kün, 1994). Yapılan araştırmalarda, mısır bitkisinde birim alandaki bitki sayısının artmasının genellikle bitki boyu ve sap verimini artırırken, sap kalınlığı ve koçan karakterleri üzerine azaltıcı yönde etkide bulunduğunu ortaya koymaktadır (Doğan ve ark., 1997). Sık ekimlerde, bitki başına düşen yaşam alanı daralırken, bitkiler arası rekabet artmakta ve bunun sonucunda uzun boylu, ince saplı, az ve küçük koçanlı bitkiler oluşmaktadır. Buna karşın seyrek ekimlerde ise sap kalınlığı, koçan uzunluğu, koçan çapı ve koçan ağırlığı artmakla birlikte, bu artışlar birim alandaki bitki sayısının eksilmesinden ileri gelen kaybı telafi edemediği için verimde düşüşler olmaktadır. 2

19 1. Giriş Burhan KARA Azot, bitkisel üretimde noksanlığı en sık görülen ve en çok gereksinim duyulan, aynı zamanda verimi artırıcı en önemli girdi olarak kullanılan bitki besin elementidir. Bu nedenle, tarım ürünlerinde azotlu gübreleme yapılması gerekir. Bitkilerin yaşamsal faaliyetleri bakımdan, önemli bir element olan azotun toprakta bulunan miktarı yapay yollarla düzenlenebilmektedir. Azot, bitkilerin bileşiminde genellikle % 1-5 oranlarında bulunmaktadır. Bitkiler tarafından birinci derecede nitrat formunda alınan azot, daha az oranlarda amonyum formunda da alınabilmektedir. Nemli, ılık ve iyi havalanabilen topraklarda azot bileşiklerinin çoğu nitrat formunda bulunmaktadır. Toprakta çoğunlukla bulunan bu iki azot formu, bitki köklerine kütle akımı ve yayılma mekanizmaları ile taşınmaktadır. Mısır, ışığı çok iyi değerlendiren bir C-4 bitkisi olduğundan, çok kısa zamanda birim alandan yüksek miktarlarda kuru madde oluşturabilme yeteneğine sahip olması nedeniyle azota fazla gereksinim duymaktadır. Maksimum verim düzeyine yakın bir düzeyde, bitkinin tüm toprak üstü bölümünde N konsantrasyonu, bitkinin N gereksinimi olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla, bitkilerden maksimum verim elde etmek için azotlu gübreler önemli bir faktördür (Russel ve Balko, 1980). Azot kullanım etkinliği, uygulanan gübre N unun hasat döneminde yüzde olarak geri alımı şeklinde tanımlanmıştır. Mısır genotiplerinin, artan azot dozlarına karşı tepkisi önemli ölçüde değişmekte olup bazı çeşitler azot dozlarının artmasıyla tane verimi bakımından atış gösterirken, bazı mısır genotipleri bitki boyu ve gövde çapı bakımından artış göstermektedir. Buna karşın, bazı mısır çeşitleri, düşük azot dozlarında da iyi bir gelişme gösterebilmekte, diğer bir ifade ile daha çok kuru madde, daha büyük yaprak ve dolayısı ile daha çok tane üretebilmektedir. Ayrıca, azot mısırın fizyolojik özelliklerini de iyileştirerek yaprak alanı indeksi ve net asimilasyon gibi değerleri de artırmaktadır (Pollmer ve ark., 1979). Muruli ve Paulsen (1981), yüksek tane veriminin, tane doldurma esnasında bitkide depolanan yüksek azot miktarı ile ilişkili olduğunu belirtmişlerdir. Mısır üretiminde, artan azot dozlarının, yapraklardaki azot ve potasyum içeriğini artırdığı, fosfor miktarını ise düşürdüğü belirtilmektedir (Shukla, 1971). 3

20 1. Giriş Burhan KARA Azotlu gübre kullanımını azaltabilecek önemli yöntemlerden biri, kök bölgesindeki mineral azot miktarını gübrelemede göz önünde bulundurmaktır (Hergert, 1987; Miley, 1988). Çünkü, toprağın bitkiye azot verme kapasitesi; ekim zamanı topraktaki mineral azota, özellikle NO 3 a ve büyüme döneminde organik maddeden mineralize olabilen azota bağlıdır (El Gharous, 1993). Bu, bir önceki ekili olan üründen toprakta ne kadar N kaldığını ve gelecek bitkiye ne kadar N uygulamak gerektiğini gösteren bir ölçüttür. Bu nedenle, azot önerisi; ekim sistemi, toprak tipi, ekim öncesi topraktaki mineral azot miktarı ve büyüme döneminde topraktaki azot miktarı göz önünde bulundurularak yapılmalıdır (May ve ark., 1991). Azot kirliliğinin çevre üzerine etkisi ve azot gübresindeki fiyat artışı, azotlu gübrelemenin bitki tarafından alımını ve kullanım etkinliğinin belirlenmesi çalışmalarına ilgiyi artırmıştır. Bitkinin N absorbe yeteneği, N un parçalanması ve bağlanma etkileri, azotun bitki tarafından alımını ve kullanımını etkilediği bildirilmiştir (Moll ve ark., 1982). Bu çalışmanın amacı; Çukurova Bölgesi nde son zamanlarda geniş alanda ekimi yapılan 31G98 hirit mısır çeşidinde, değişik sıra üzeri mesafeler ile farklı azot dozları kulanarak verim ve verim özellikleri ile azot alım ve kullanım etkinliğini araştırmaktır. 4

21 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Bitkilerde verim, çeşitlerinin genetik potansiyeline bağlı olmakla birlikte, ekim sıklığı ve azot miktarı gibi faktörler de verimin arttırılmasında önemli rol oynamaktadır (Giray ve Ülger, 1996). Ayrıca büyüme dönemi boyunca toprak yapısının yanı sıra sıcaklık ve yağış gibi temel iklim faktörlerinin, topraktaki bitki besin elementlerinin yarayışlılığını, alımını ve bunların ürün üzerindeki işlevlerini etkileyebileceği bilinmektedir (Ashhari ve Hanson, 1984) Bitki Sıklığı ve Azot Dozu ile İlgili Çalışmalar Podalak (1984) tarafından Çekoslovakya da, LSP ve TO-500 melez mısır çeşitlerinde, dört azot dozu (0, 9, 18, 27 kg N/da) ve iki ekim sıklığında (70x20 ve 70x16 cm) yapılan çalışmada, artan azot miktarına paralel olarak tane verimi, koçan sayısı ve kuru madde miktarının arttığı belirlenmiştir. Ayrıca, 70x20 cm ekim sıklığında bitki kök ve toprak üstü kuru madde miktarının yükseldiği bildirilmiştir. White (1986), A.B.D nin Florida bölgesinde, iki mısır çeşidinde, 70 cm sabit sıra arası ve 12.5, 17.5, 22.5 ve 27.5 cm sıra üzeri mesafelerde, tane verimi, koçan sayısı, koçan ağırlığı ve koçan uzunluğuna etkilerini araştırdığı çalışmada, sıra üzeri mesafenin 12.5 cm olduğu uygulamada, koçan sayısının en yüksek olduğunu, buna karşın koçan ağırlığının ve uzunluğunun geniş sıra üzeri mesafelerde arttığını, olgunlaşma süresinin ise ekim sıklığından fazla etkilenmediğini bildirmiştir. Croos ve ark. (1987), Kanada da, 16 hibrit mısır çeşidi ve üç ekim sıklığı (70x12, 70x14 ve 70x16 cm) kullanarak yürüttükleri çalışmada; erkenci çeşitlerin yüksek sıklıklarda daha verimli olduğunu ve bitki sıklığının olgunlaşma süresi üzerine etkisinin önemli bulunmadığını tespit etmişlerdir. Simeonov ve Tsankova (1990), Bulgaristan da, yıllarında bitki başına iki koçan bulunduran 3 mısır çeşidini, üç ekim sıklığında (60x26, 60x24 ve 60x22 cm) yetiştirdikleri çalışmada, birim alandaki bitki sayısındaki artışın koçan bağlamayı azalttığını bildirmişlerdir. Akçin ve ark. (1993), yılları arasında, Konya, Çumra da yürüttükleri tarla denemelerinde, TTM 813 hibrit mısır çeşidinde değişik sıra arası mesafelerde, 5

22 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA dekara 70x30,70x28, 70x26, 70x24, 70x22 ve 70x20 bitki sıklıkları ile 6 farklı azot dozunu (0, 7, 11, 15, 19 ve 23 kg/da) uygulamışlardır. En yüksek tane verimini, 70x20 ekim sıklığında ve 23 kg/da azot seviyesinden elde etmişlerdir. Bu çalışmada bitki sıklığının artırılması tanenin ham protein içeriğini, koçandaki tane sayısını, ağırlığını ve bin tane ağırlığını azaltmış fakat parseldeki koçan sayısını arttırmıştır. Bangarwa ve ark. (1993), Hindistan da, kumlu-killi topraklarda yılları arasında yaptıkları çalışmalarında Partap-1 mısır çeşidini, 70x24, 70x22 ve 70x20 cm ekim sıklığında ve 4 azot dozu (0, 6, 12 ve 18 kg/da) uygulayarak denemeye almışlardır. Araştırmada bitki boyu, yaprak alanı indeksi, yaprak alanı süresi, bitki büyüme oranı ve tane verimi ölçümleri yapılmıştır. Bitki boyu bitki yoğunluğundan etkilenmezken, yaprak alanı indeksi, bitki büyüme oranı ve tane veriminin artan bitki yoğunluğuna bağlı olarak arttığı belirlenmiştir. Paradkar ve Sharma (1993), Hindistan da, dört mısır çeşidinde, 4 farklı azot dozu (0, 4.5, 9 ve 13.5 kg N/da) uygulayarak yaptıkları çalışmada, artan azot dozlarının bitki boyu, koçan sayısı, koçan uzunluğu, koçandaki tane sayısı ve tane verimini artırırken, çiçeklenme süresini kısalttığını bildirmişlerdir. Sağlamtimur ve ark. (1994), Çukurova sulanabilir koşullarında, uygun bitki sıklığını saptamak amacıyla, 70 cm sabit sıra arası ve 6 farklı sıra üzeri mesafelerde (15, 17.5, 20, 22.5, 25 ve 30 cm) yapmış oldukları çalışmada; bitki sıklığının artmasıyla, sap kalınlığı, ilk koçan yüksekliği ve tane veriminin arttığı, koçan başına tane ağırlığı, koçandaki tane sayısı ve bin tane ağırlığı değerlerinin ise azaldığını ve en uygun bitki sıklığının 70x15 cm veya 70x 17.5 cm olduğunu tespit etmişlerdir. Giray ve Ülger (1996), Çukurova II. ürün koşullarında, LG- 55 hibrid mısır çeşidinde, 4 farklı azot dozunun (20, 25, 30, 35 kg N/da) ve 3 farklı ekim sıklığının (70x10, 70x20 ve 70x30 cm) verim ve verim unsurları üzerine etkisini araştırdıkları çalışmada, artan bitki sıklıklarında bitki yaş ağırlığın arttığını ve düşük azot dozu seviyelerinde sıra üzeri mesafenin geniş tutulmasıyla verimin artabileceğini bildirmişlerdir. 6

23 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA Ülger ve ark. (1996) tarafından Şanlıurfa da, yıllarında ikinci ürün mısırda, dört bitki sıklığının (70x10, 70x15, 70x20 ve 70x25 cm) ve dört azot dozunun (0, 10, 20 ve 30 kg kg N/da) tane verimi ve bazı tarımsal karakterlere etkisini belirlemek amacı ile yapılan çalışmada, ekim sıklığının genişlemesine paralel olarak azot dozunun yükselmesi ile tane veriminin arttığı bildirilmiştir. Ağdağ ve ark. (1997), Samsun şartlarında, ikinci ürün tane mısırın en uygun bitki sıklığını belirlemek amacı ile yıllarında TTM-813 ve G-4207 çeşitleri kullanarak yaptıkları çalışmada, yedi ekim sıklığı (70x28.5, 70x25.5, 70x22.5, 70x19.5, 70x16.5, 70x14.5 ve 70x12.5 cm) kullanmışlardır. Çalışma sonucunda en uygun ekim sıklığının TTM-813 çeşidi için 70x16.5 cm ve G-4207 çeşidi için ise 70x14.5 cm olduğunu tespit etmişlerdir. Sezer ve Yanbeyi (1997), Çarşamba ovası koşullarında, 4 farklı azot dozu (0, 8, 16, 24 kg N/da) ve 3 bitki sıklığında (70x 26, 70x22 ve 70x18 cm) yapmış oldukları çalışmada, artan azot dozları ve bitki sıklıklarında bitki boyunun ve ilk koçan yüksekliğinin arttığını, koçan boyu ve koçan çapı artan ekim sıklıklardan olumsuz, artan azot dozlarından ise olumlu etkilendiğini bildirmişlerdir. Turgut ve ark. (1997), Bursa koşullarında, at dişi mısır çeşitlerinde bitki sıklıklarının (65x10, 65x15, 65x20 ve 65x25 cm) verim ve verim öğelerine etkisini belirlemek amacı ile yürüttükleri çalışmada bitki boyu, ilk koçan yüksekliği, koçanda tane sayısı, bitkide koçan sayısı, 1000 tane ağırlığı ve tane verimi gibi özellikleri incelenmişlerdir. Bitki sıklığı arttıkça ilk koçan yüksekliğinin arttığını, koçanda tane sayısı ve bitkide koçan sayısının düştüğünü, bitki boyu ve 1000 tane ağırlığının ise bitki sıklığından etkilenmediğini bildirmişlerdir. Ayrıca tane verimi yönünden bitki sıklığının yıllara göre farklı etkide bulunduğunu, yüksek verim için en uygun bitki sıklığının 65x15 cm ile 65x20 cm olduğunu belirlemişlerdir. Ülger (1998a), Çukurova koşullarında, ana ürün olarak yetiştirdiği mısır bitkisinde, farklı sıra arası (50, 60, 70, 80 cm) ve sıra üzeri mesafelerinin (10,15, 20, 25, 30 cm) tane verimi ve bazı tarımsal özelliklere etkisini araştırmıştır. Çalışma sonucunda en yüksek tane verimini 1404 kg/da ile 50 cm sıra arası ile 25 cm sıra üzeri uzunluğunda yapılan ekimden elde etmiştir. Deneme sonucunda sıra üzeri 7

24 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA mesafeler arttıkça verimde önemli ve düzenli artışlar olurken, sıra arası mesafelerin artışında ise tane veriminde azalma eğilimi olduğunu tespit etmiştir. Ülger (1998b), Çukurova koşullarında, farklı azot dozları (20, 25, 30, 35 kg N/da) ve değişik ekim sıklıklarının (70x10, 70x15, 70x20 ve 70x25 cm) mısır bitkisinde verim ve bazı tarımsal karakterler üzerine etkisini incelemiştir. Ekim sıklığının arttışına paralel olarak azot dozunun yükselmesi ile tane veriminin arttığını bildirmiştir. Fernandez ve ark. (1999), iki mısır çeşidi (Gentrelmex ve Braskalb XL560) ve 3 bitki sıklığında (60x37, 60x35 ve 60x32 cm) yapmış oldukları çalışmada, Gentrelmex mısır çeşidinin; bitki boyu ve koçan yüksekliğinin daha fazla olduğu, Braskalb XL560 mısır çeşidinin ise koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı ve tane veriminin daha yüksek olduğunu bildirmişlerdir. Dekara koçan sayısı yönünden çeşitler arasında fark olamadığını, bitki boyu, ilk koçan yüksekliği, koçandaki tane sayısı ve 1000 tane ağırlığı yönünden sıra üzeri mesafeler arasında farklılığın olmadığını tespit etmişlerdir. Govil ve Pandey (1999), Deccan 101 hibrit mısır çeşidinde 70x36, 70x18 ve 70x12 cm ekim sıklıklarında yapmış oldukları çalışmada; ekim sıklığı arttıkça bitki boyu, koçan uzunluğu, koçanda tane sayısı, dekara koçan sayısı ve bin tane ağırlığının azaldığını, buna karşın tane verimi, biyolojik verim, bitki büyüme oranı ve yaprak alanı indeksinin ise arttığını bildirmişlerdir. Hacıkamiloğlu ve ark. (1999), Bozova Tarım İlçe Müdürlüğü demostrasyon sahasında, ikinci ürün olarak üç farklı ekim sıklığında ( 70x10, 70x20, 70x30 cm) yetiştirdikleri mısır çeşitlerinde, yeşil ve kuru ot verimi ile tane veriminin çeşitlere göre değiştiğini, ancak genel olarak bitki sıklığı arttıkça; yeşil ot verimi, kuru madde ve tane verimi yükseldiğini bildirmişlerdir. Kara ve ark. (1999), Ordu ekolojik koşullarında, üç bitki sıklığı (70x10, 70x20 ve 70x30 cm) ve altı azot dozu (0, 6, 12, 18, 24, 30 kg N/da) kullanarak yürüttükleri çalışmada, bitki sıklığının artması ile; gövde çapı, koçan uzunluğu, koçan çapı ve koçan ağırlığının doğrusal olarak azaldığını, yeşil ot veriminin ise 8

25 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA önemli düzeyde arttığını tespit etmişlerdir. Artan azot dozları ise başlangıçta yukarıda belirtilen özellikler üzerine artırıcı etki yaptığını, 24 kg N/da dozundan sonra azotun etkisinin azalan yönde olduğunu bildirmişlerdir. Tüfekçi ve Karaaltın (2001), Kahramanmaraş koşullarında, I. ürün olarak yetiştirdikleri mısır bitkisinde, farklı azot dozlarının (0, 15, 25, 35 kg N/da) fizyolojik özellikler ve verime etkisini araştırmışlardır. Artan azot dozlarına paralel olarak bitki boyu, gövde çapı, yaprak alan indeksi, net asimilasyon ve tane veriminin arttığını tespit etmişlerdir. Uslu ve Karaltın (1999), Kahramanmaraş koşullarında, II. ürün olarak yetiştirdikleri mısır bitkisinde, farklı azot dozlarının (0, 15, 25, 35 kg N/da) fizyolojik özellikler ve verime etkilerini araştırmışlardır. Artan azot dozlarının, bitki boyu, gövde çapı, yaprak alan indeksi, net asimilasyon ve tane verimini artırdığını ve en yüksek değerleri 35 kg/da azot dozundan elde ettiklerini bildirmişlerdir. Flesch ve Viera (2000), iki mısır çeşidi (Agroceras 1051 ve P 3099) ve dört farklı bitki sıklığı (70x15, 70x20, 70x25 ve 70x30 cm) kullanarak yaptıkları çalışmada; en yüksek tane verimin 70x30 cm ekim sıklığından elde ettiklerini, fakat tane verimi bakımından ekim sıklıklarının istatistiksel olarak önemli olmadığını bildirmişlerdir. Ayrıca, Agroceras 1051 mısır çeşidinin, P 3099 çeşidinden daha yüksek verim verdiğini tespit etmişlerdir. Turgut (2000), Bursa ekolojik koşullarında, Merit şeker mısırı çeşidinde farklı bitki sıklıklarının (70x0, 70x15, 70x20, 70x25, 70x30 ve 70x35 cm) ve azot dozlarının (0, 10, 20, 30 ve 40 kg N/da) taze koçan verimi ile bazı verim öğelerine etkilerini araştırmıştır. Bitki sıklıklarının ve azot dozlarının koçan boyu, koçan çapı, koçanda tane sayısı, taze koçan ağırlığı, bitkide koçan sayısı ve taze koçan verimine etkilerinin istatistiksel olarak önemli olduğunu tespit etmiştir. Taze koçan veriminde yapıtığı regresyon analiz sonuçlarına göre en yüksek taze koçan veriminin 21.4 cm sıra üzeri mesafesi x 28 kg/da azot dozu interaksiyonundan elde ettiğini bildirmiştir. Çokkızgın (2001), Kahramanmaraş II. ürün koşullarında, mısır bitkisinde üç ekim sıklığı (70x15, 70x20 ve 70x25 cm) ve dört farklı azot dozu (20, 25, 30, 35 kg 9

26 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA N/da) kullanarak yaptığı araştırmada, ekim sıklığı azaldıkça ilk koçan yüksekliği ve tane veriminin azaldığını, buna karşın koçandaki tane sayısı, koçanda sıra sayısı ve bitki gövde çapının arttığını bildirmiştir. Artan azot dozlarına paralel olarak, ilk koçan yüksekliği, koçandaki sıra sayısı, koçanda tane sayısı, gövde çapı ve tane veriminin arttığını ve çalışmada, optimum ekim sıklığının 70x20 cm, optimum azot dozunun ise 25 kg/da olduğunu tespit etmiştir. Gökmen ve ark. (2001), Tokat-Kazova ekolojik koşullarında, altı farklı azot dozunun (0, 5, 10, 15, 20 ve 25 kg N/da) ve dört farklı bitki sıkılığının (70x11.5, 70x17, 70x23 ve 70x28 cm) cin mısırında tane verimi ve verim unsurlarına etkisini araştırmışlardır. Artan azot dozlarında ve ekim sıklıklarında çiçeklenme süresinin kısaldığını, bitki boyunun uzadığını, koçan boyunun düştüğünü, koçan başına tane sayısının ise ekim sıklığı ve azot dozlarından etkilenmediğini tespit etmişlerdir. En yüksek tane verimini ise, kg/da azot uygulamasında ve 70x23 cm ekim sıklığından elde etmişlerdir. Konuşkan ve Gözübenli (2001), Hatay ekolojik koşullarında, ikinci ürün olarak yetiştirdikleri bazı melez mısır çeşitlerinde, bitki sıklığının (5, 6, 7, 8, 9 ve 10 bitki/m 2 ) verim ve verim unsurlarına etkisini belirlemek amacıyla, yapmış oldukları çalışmada; bitki boyu, ilk koçan yüksekliği, tepe ve koçan püskülü çıkarma süresi ile sömek oranının artan ekim sıklığına paralel olarak arttığını, sap kalınlığı, koçan boyu ve kalınlığı, koçandaki tane sayısı, tane ağırlığı, tek koçan ağırlığı, bin tane ağırlığı ve bitki başına koçan sayısının azaldığını bildirmişlerdir. Öktem ve ark. (2001), Harran Ovası koşullarında, ikinci ürün olarak yetiştirdikleri cin mısırında, farklı azot dozlarında (12, 18, 24, 30 ve 36 kg N/da) ve 70 cm sabit sıra üzeri mesafe olacak şekilde, değişik sıra üzeri mesafelerinin (10, 15, 20, 25 ve 30 cm) tane verimi ve bazı agronomik özelliklere etkisini belirlemek amacıyla yürüttükleri çalışmada, en yüksek tane verimi; azot dozlarında kg/da (12 kg N/da), sıra üzeri mesafelerde kg/da (20 cm), sıra üzeri mesafesi x azot dozu intaraksiyonlarında ise kg/da (36 kg N/da x 20 cm) elde ettiklerini bildirmişlerdir. Araştırmacıların yaptıkları regresyon analiz sonucuna göre, cin mısırı 10

27 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA için en uygun azot dozunun 24 kg/da; sıra üzeri mesafesinin ise 20 cm olduğu belirlemişlerdir. Bruns ve Abbas (2002), Orta Amerika bölgesinde, 6 mısır çeşidinde, cm sıra arası mesafe kullanarak, dekara 4300, 4800, 5430, 6400 ve 7650 bitki olacak şekilde yürüttükleri çalışmada, ekim sıklığının artışıyla tane veriminin yükseldiğini fakat en yüksek ekim sıklığında tane veriminin düştüğünü bildirmişlerdir. Ekim sıklığının artmasıyla koçan ağırlığı, koçandaki tane ağırlığı azalmış, tane verimi artış göstermiş ancak tane kalitesinin ise giderek düştüğünü tespit etmişlerdir. Blumenthal ve ark. (2003), Batı Nebraska kurak bölgesinde, optimum bitki sıklığı ve azot gübrelemesinin mısır verimine etkisini araştırdıkları çalışmada, 5 bitki sıklığı (60x12, 60x14, 60x16, 60x18 ve 60x20 cm) ve 5 azot dozu (0. 3.4, 6.7,10.1 ve 13.4 kg N/da) kullanmışlardır. Ekim sıklığının azalmasına ve azot dozlarının artmasına paralel olarak tane veriminin yükseldiğini, en uygun ekim sıklığının 60x20 cm, en uygun azot dozunun ise 10.1 kg/da olduğunu tespit etmişlerdir. Yıldırım ve Baytekin (2003), Çanakkale koşullarında, mısırda bitki sıklığının yeşil ot ve tane verimine etkisi üzerine yürüttükleri çalışma, Isıdora ve Tex mısır çeşitlerinde, 70 cm sabit sıra arası mesafede, sıra üzeri mesafeler 18, 20, 22 ve 24 cm olacak şekilde kurmuşlardır. Bitki sıklığı artıkça bitki boyu, yeşil ot verimi ve kuru madde veriminin arttığını, tek koçan ağırlığı koçan başına tane veriminin ise önemli derecede azaldığını tespit etmişlerdir. Tane veriminin, sıra üzeri mesafenin 22 cm den 20 cm ye inmesiyle arttığını, daha yüksek ve daha düşük bitki sıklıklarında ise azaldığını bildirmişlerdir. Gözübenli ve ark. (2004), Hatay koşullarında, Dramca mısır çeşidinde, tek ve çift sıralı ekim metodunda, sıra arası mesafelerin 60 ve 80 cm olacak şekilde, altı ekim sıklığının (6000, 7500, 9000, 10500, ve bitki/da) tane verimi ve verim komponentlerine etkisini araştırdıkları çalışmada, sıra üzeri mesafelerin azalması ile çiçeklenme süresinin uzadığı, bitki boyunun kısaldığı, sap kalınlığı, koçan boyu, koçan çapı, koçandaki tane ağırlığı ve koçandaki tane sayısının arttığını, en yüksek tane veriminin ise bitki/da dan elde etmişlerdir. 11

28 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA Şener ve ark. (2004), Hatay koşullarında, Dramca, P3223, P3335, Dekalp 626 ve Dekalp 626 mısır çeşitlerinde, sıra üzeri ekim mesafesinin (10, 12.5, 15, 17.5 ve 20 cm) tane verimi ve bazı agronomik karakterlere etkisi üzerine yaptıkları çalışmada, sıra üzeri mesafelerin azalması ile sap kalınlığı, koçan boyu, koçan çapı ve koçandaki tane sayısının arttığını, çiçeklenme süresinin etkilenmediğini, bitki boyunun düştüğünü ve en yüksek tane veriminin ise 15 ve 17.5 cm sıra üzeri mesafelerden elde ettiklerini bildirmişlerdir. Herrmann ve Friedhelm (2005), Kuzey Almanya bölgesinde, yemlik mısırda iki azot dozunun (0 ve 10 kg N/da) bitkide azot konsantrasyonuna etkisini araştırdıkları çalışmada, 10 kg N/da uygulamasında; silaj verimini, kuru madde verimini, bitkinde azot içeriğini ve koçan verimini önemli derecede artırdığını bildirmişlerdir. Amaral ve ark. (2005), iki sıra arası mesafede (60 ve 80 cm) dekarda 4000, 6000 ve 8000 bitki olacak şekilde 4 azot dozu (0, 5, 10 ve 15 kg N/da) uygulayarak yürüttükleri çalışmada, ekim sıklığının azalması ve azot dozunun artmasıyla; yaprakta azot oranı, koçanda tane sayısı, bin tane ağırlığı, tanede protein içeriği ve tane veriminin yükseldiğini tespit etmişlerdir. En yüksek tane verimini, yüksek azot dozları ile bitki/da kombinasyonlarından elde etmişlerdir. Saruhan ve Şireli (2005), Diyarbakır koşullarında, ikinci ürün olarak silajlık mısırda, dört farklı azot dozu (0, 10, 20 ve 30 N kg/da) ve üç bitki sıklığının (70x5, 70x10, 70x15 cm ) koçan özellikleri, sap ve yaprak verimleri üzerine etkilerini belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada, artan bitki sıklığında dekara koçan sayısında artış gözlediklerini; koçan boyu, koçan çapı, bitkide yaş koçan ağırlığı, sap kalınlığı, bitkide yaş sap ağırlığı, bitkide yaş yaprak ağırlığı ile bitkide yaprak sayısında bir azalma tespit etmişlerdir. Artan azot dozlarının ise belirtilen özellikler üzerindeki etkisinin olumlu olduğunu bildirmişlerdir. 12

29 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA 2.2. Azot Kullanım Etkinliği ile İlgili Çalışmalar Azot, bitkilerde özelliklede tahıllarda verimi en çok etkileyen bitki besin elementidir. Maksimum verim potansiyeline yakın bir düzeyde, bitkinin tüm toprak üstü aksamında N konsantrasyonu, o bitkinin N gereksinimi olarak tanımlanmaktadır. Mısır bitkisi çimlendikten sonraki ilk gelişme döneminde azot ve fosfora daha fazla gereksinim duymaktadır. Ekimden 2-6 hafta sonraki süre içinde N noksanlığı verim potansiyelini olumsuz etkileyebilmektedir. Mısırda maksimum N ihtiyacı, çiçeklenme döneminde olmakta ve bu dönemde uygulanan N un en iyi kullanıldığı bildirilmiştir (Jones, 1985). Bruetsch ve Estes (1976), Farklı mısır çeşitlerinde azot kullanım etkinliklerini karşılaştırdıkları çalışmada, mısır genotipleri arasında azot kullanım etkinliği bakımından önemli farklılıklar olduğunu, bu farklılığın, çeşitlerin farklı zamanlarda olgunlaşmasından dolayı farklı gelişme dönemlerinde azotu farklı düzeylerde aldıklarını belirtmişlerdir. Bitki türleri ve hatta aynı türün çeşitleri arasında azot kullanım etkinliği yönünden farklılık göstermektedir Bu durumun genotipler arasındaki kök uzunluğu ve bitki morfolojisindeki farklılıktan kaynaklandığını ve bununda azot alımında etkili olduğu bildirilmiştir (Maizlish ve ark., 1980). Mısır çeşitlerinin, azotlu gübreleri kullanım açısından farklılık gösterdikleri ve bu farklılığın genelde kök morfolojisi ve iyon alımı yada azotun bitki içerisinde kullanımından kaynaklandığını belirtilmiştir (Pace ve Mc Clure, 1986). Russel ve Balko (1980), A.B.D. nin Manhattan Bölgesinde, mısır populasyonundan geliştirilmiş olan sentetik çeşitleri, orijinal populasyonlarla farklı azot dozlarında (0, 5, 10, 20 kg N/da) azot kullanım etkinliklerini karşılaştırmışlarıdır. Azot kullanım etkinliği yüksek olan çeşitlerin tane verimi, düşük azot dozlarında daha yüksek olurken, azot kullanım etkinliği düşük olan çeşitler yüksek azot dozlarında daha fazla verim vermiştir. Yüksek azot kullanım etkinliğine sahip çeşitler 5 kg/da azot dozundan fazlasına tepki vermezken, azot kullanım etkinliği düşük olan çeşitler bütün azot dozlarına tepki göstermiştir. Tek bitki kuru ağırlığı, bitkide toplam azot içeriği ve tanede toplam azot miktarı ile tane verimi arasındaki ilişkiyi olumlu bulunmuşlardır. 13

30 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA Warren ve ark. (1980) nın, yapmış oldukları çalışmada, bazı mısır çeşitlerinde tane protein içeriği ve tane verimi, azot dozlarının artışı ile yükseldiğini, bazı çeşitlerin ise tepki göstermediğini tespit etmişlerdir. Azota tepki veren mısır çeşitlerinde, koçan sayısı, koçan boyu ve tane sayısı gibi faktörlerin olumlu etkilendiğini bildirmişlerdir. Russell ve ark. (1981), Mısır bitkisinde, bitki ve toprak faktörlerinin karşılıklı etkileşimleri sonucunda, azot kullanım etkinliğinin arttığını ve azot uygulamasının, ekimden 4-12 yaprak dönemine kadar yapılması ile bitkide kuru madde ve tanede azot oranlarını artırdığını tespit etmişlerdir. Di Fonzo ve ark. (1982), İtalya nın Bergoma bölgesinde, mısır bitkisinde azot alımı ve taşınması bakımından genetik farklılığı belirlemek ve bitkide azot bulunan kısımlar arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak için iki yıl süreyle yaptıkları çalışmada, altı kendilenmiş hattın melezlenmesiyle elde edilen 15 F1 melez mısır çeşidini düşük ve yüksek azot (10 ve 35 kg N/da) dozlarında yetiştirmişlerdir. Düşük azot dozuna kıyasla yüksek azot dozu uygulamasında yetiştirilen melezlerde farklı bitki kısımlarında azot içeriği, azot alımı, tane verimi ve toplam kuru madde miktarının daha yüksek olduğunu bildirmişlerdir. Moll ve ark. (1982), A.B.D de, mısır bitkisinde azot alımı ve kullanımını incelemek için 8 melez mısır çeşidi ile yaptıkları çalışmada tane verimi, bitkide azot birikimi, hasat döneminde sap ve tanede azot birikimini incelemişlerdir. Tüm özelliler yönünden azot dozları ve çeşitler arasında önemli farklılıklar bulmuşlardır. Çeşit x azot dozu interaksiyonlarını tane verimi hariç, tüm özellikler yönünden önemli bulmuşlardır. Düşük azot uygulamasında, azot kullanım etkinliği yönünden çeşitler arasında farklılıklar olduğunu ve bazı çeşitlerde yüksek bazı çeşitlerde ise düşük azot kullanım etkinliği görülürken, yüksek azot dozu uygulamasında tüm çeşitlerin azot kullanım etkinliğinin daha düşük olduğunu tespit etmişlerdir. Cox ve ark. (1985), tanede biriken azotun 2/3 ü döllenme öncesinde bitkinin farklı organlarında depolanmaktadır. Bitkinin farklı organlarında depolanan azot döllenme sonrası taneye taşınır. Bu nedenle yapılacak genotipik seçmelerde hem topraktan fazla miktarda azot alabilen hem de bu azotun çoğunu taneye aktarabilen 14

31 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA yani, azot hasat indeksi olarak ifade edilen tanedeki azot miktarının toprak üstü kuru maddedeki azota oranının yüksek olduğu genotipler üzerinde durulması gerektiğini bildirmişlerdir. Gardner ve ark. (1990), hibrid mısır çeşitlerinin azota tepkilerini belirlemek amacıyla farklı ekolojik koşullarda yaptıkları çalışmada, çeşitlerin N a tepkilerinin istatistiksel olarak önemli olduğunu, fakat çeşit x N dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olmadığını tespit etmişlerdir. Ahmadi ve ark. (1993), 1988 yılında A.B.D de, 6 farklı mısır çeşidi ve iki azot dozuyla ( 3.4 ve 20 kg N/da) yürüttükleri çalışmada, her iki azotlu gübre dozunda tanenin azot içeriği, çeşitlere göre farklılık göstermiştir. Tüm çeşitlerde azot uygulamasının 3.4 kg/da azot dozundan 20 kg/da azot dozuna çıkmasıyla tanenin azot içeriği artmış, çeşit x azot dozu etkileşiminin önemsiz olduğunu tespit etmişlerdir. Kaplan ve Aktaş (1993), Bursa ekolojik koşullarında mısır bitkisinde, üre ve amonyum nitrat gübrelerinin etkinliklerinin belirlenmesi amacıyla yaptıkları çalışmada dekara 0, 5, 10, 15, 20, 25 ve 30 kg azot uygulamışlardır. Azot dozu uygulamalarının tane verimi, bitki boyu, koçan boyu, koçan çapı, koçandaki tane sayısı, bin tane ağırlığı, yaprak ve tanedeki azot içeriğinin olumlu etkilediğini tespit etmişlerdir. En uygun azot dozunun 25 kg/da olduğunu ve üre ve amonyum nitrat gübrelerinin verim ve verim unsurları üzerinde benzer etkiye sahip olduklarını bildirmişlerdir. Durieux ve ark. (1994), azot gübrelemesinin mısırda kök gelişimine etkisini araştırdıkları çalışmada, mısır bitkisinde kök gelişmesinin N alımını etkilediğini ve erkenci mısır çeşitlerinin yeterli miktarda ürün vermek için daha aktif bir kök sistemine gereksinim gösterdiklerini bildirmişlerdir. Aynı araştırıcıların farklı sıklıklarda üç mısır çeşidi ve üç azot dozu (5.6, 14.0, 22.4 kg N/da) kullanılarak yapmış oldukları tarla çalışmalarında, çeşitlerde püsküllenmeden sonra kök gelişiminin devam ettiğini ve azot dozlarının kök uzunluğuna bir etkisinin olmadığını fakat kökün yayılma genişliğini arttırdığını belirtmişlerdir. 15

32 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA Staley ve Perly (1995), toprak işleme metodu, sıklık ve azot dozunun mısırın silaj üretimine etkilerini belirlemek ve gübre azotu ile toprak azotunun kullanımını araştırmak için batı Virginia da üç yıl süre ile yaptıkları çalışmada, dekara 0, 5.6, 11.2 ve 22.4 kg azot uygulamışlardır. Silajlık mısırın toplam azot alımı ve azot içeriği artan azot dozuyla birlikte yükselmiş, en düşük azot alımı 0 kg N/da uygulamasında, en yüksek azot alımının ise 22.4 kg N/da uygulamasında olduğunu belirtmişlerdir. Benzer şekilde, bitkideki en düşük azot içeriğini 0 kg N/da uygulamasında, en yüksek azot içeriğini ise 22.4 kg N/da uygulamasında tespit etmişlerdir. Azot kullanım etkinliği ise azot dozlarının artışına paralel olarak azalma göstermiştir. Weinhold ve ark. (1995), sulamanın ve azotlu gübre dozlarının mısırın azot kullanım etkinliği üzerine etkisini belirlemek amacıyla Kuzey Dakota da yaptıkları çalışmada, tane verimi, kuru madde verimi, azot içeriği ve gübre azotunun kullanımı yıllık hava şartlarına özellikle sıcaklığa bağlı olarak değişiklik göstermiştir. Yetişme döneminde sıcaklığın uzun yıllar ortalamasının altında olduğu ve gelişmeyi etkilediği yıllarda iki gübre dozu arasında verim ve bitkide azot içeriği bakımından farklılık bulamamışlardır. Yetişme döneminde sıcaklığın yeterli olduğu yıllarda mısır bitkisi yüksek azot gübrelemesine, % 60 daha fazla verim, % 75 daha faza azot içeriği ve % 60 daha fazla azot alımı ile cevap vermiştir. Uygulanan azotun % 35 i tane, %15 ni sap kullanmış, % 30 luk kısmı toprak profilinin 60 cm lik üst kısmında kalmış ve % 20 si ise kaybolduğunu tespit etmişlerdir. Gözübenli (1997), Çukurova ikinci ürün koşullarında, 10 ticari melez mısır çeşidinde ve farklı azot dozlarında (0, 12, 24, 36 kg/da N) verim ve verimle ilişkili özelliklerin ve azot kullanım etkinliğini belirlemek amacıyla yürüttüğü çalışmada, incelenen özellikler yönünden, genotipik farklılıklar görülmekle birlikte, bitki boyu, ilk koçan yüksekliği, koçanda tane ağırlığı ve tane verimi uygulanan azotlu gübre miktarının artmasıyla artarken, tepe püskülü çiçeklenme süresi kısalmıştır. Azot dozu uygulamalarında (0, 12, 24, 36 kg N/da) sırasıyla kg/da, kg/da, kg/da, kg/da tane verim elde etmiştir. Azot dozlarının artmasıyla, azot kullanım etkinliğinin düştüğünü, tanede azot oranının ise yükseldiğini tespit etmiştir. 16

33 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA William ve Randall (1997), mısırda azotlu gübrelerin uygulama zamanını ve miktarını belirlemek amacıyla yürüttükleri çalışmada, azottan iyi yararlanan çeşitlerde, azot dozunun artması ile birlikte verimde artış göstermiştir. Ancak bitkinin gereksindiği optimum N dozunun üzerinde, bitkinin gübreden aldığı N oranı azalır ve NO 3 -N unun yıkanmayla azot kaybının artığını ve bitkilerin azottan yaralanma oranının % arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. Ülger ve ark. (1997), Çukurova koşullarında, mısırda azot dozları (20, 25, 30, 35 kg N/da) ve sıra üzeri (10, 15, 20, 25 cm) mesafenin protein içeriği ve diğer bitki parametrelerine etkisi üzerine yapmış oldukları çalışmada, azot dozlarının ve sıra üzeri mesafenin artışına paralel olarak tanedeki azot oranının yükseldiğini, çiçeklenme süresi ve bitki boyunun düştüğünü, koçan boyu, koçan çapı, koçandaki tane sayısı ve 1000 tane ağırlığının yükseldiğini bildirmişlerdir. Akintoye ve ark. (1998), Batı Afrika da, altı melez mısır çeşidinde ve dört azot dozu (0 ve 7, 14 ve 21 kg N/da) kullanarak yaptıkları çalışmada, çeşitlerin azot absorbe miktarının birbirlerine yakın çıktığını ve 2.04 ile 2.60 g/bitki arasında değiştiğini, çiçeklenme devresinden sonra azot birikiminin tane ile birlikte daha fazla olduğunu tespit etmişlerdir. Çeşitler arasında tane verimi, azot kullanım etkinliği, azot alım etkinliği ve azottan yararlanma etkinliğinin ise değiştiğini, hibrit çeşitlerin, sentetik çeşitlere göre azotu daha iyi kullandığını bildirmişlerdir. Lambert ve ark. (1998), mısır bitkisinde 6 N dozu (0, 40, 80, 120, 160, 200, 240) ve 4 lokasyonda yürüttükleri denemelerde azot dozlarının artışı ile tanede protein içeriği, tane verimi, tanede N içeriği yükselmiştir. Optimum azot dozu üzerindeki azot dozlarında verimin artmadığını bildirmişlerdir. Muchow (1998), Avusturalya da, mısır ve sorgumda azottan yararlanma ekinliği üzerine yürüttüğü çalışmada, 5 azot dozu (0, 6, 12, 24, 42 kg N/da) kullanılmış, maksimum azot kullanımı için minimum azot uygulanması gerektiğini, en düşük azot kullanım etkinliğinin en yüksek azot dozunda oluştuğunu bildirmiştir. Bunun yanı sıra, bitkinin azot alımını ve kullanımını hava sıcaklığının ve neminin sınırladığı, yüksek sıcaklık ve nemde daha yüksek olduğunu tespit etmiştir. En 17

34 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA yüksek tane verimi için azot kayıplarının minimuma indirilmesi gerektiğini bildirmiştir. Schmidt ve ark. (1998), A.B.D nin Kansas bölgesinde, mısırda farklı azot dozları ve sulamanın azot kullanım etkinliği ve verim potansiyeline etkisi üzerine yürüttükleri çalışmada, düşük azot dozundan yüksek azot dozuna doğru azot kullanım etkinliği azalmış ve azot kullanım etkinliği 57 ile 90 arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. Tane verimi ise azot dozu artışına paralel olarak yükseldiğini bildirmişlerdir. Çullu ve ark. (1999), Çukurova bölgesinde, yaygın olarak ekimi yapılan, beş değişik mısır çeşidinin (LG.60, MF.820, P.3184, XL.72.AA ve TTM.815) farklı azot dozlarına (0, 20, 40, 60 ve 80 kg N/da) karşı reaksiyonlarının belirlenmesi için yaptıkları saksı çalışmasında, artan azot dozları çeşitlerin, toprak üstü kuru madde oluşumu, yaprak sayısı, bitki boyu, kök gelişimi ve kalsiyum alımını önemli düzeyde artırmıştır. Azot dozlarının artması ile çeşitlerin azot kullanma randımanları düşmüştür. En düşük azot dozunda, azot alım randımanının en yüksek düzeyde olduğunu tespit etmişlerdir. Ma ve ark. (1999), Kanada da, iki mısır çeşidi ( P ve Pride 5) ve iki azot dozu (10 ve 20 kg N/da) kullanarak mısırın azot alım ve kullanım etkinliğini belirlemek amacıyla yürüttükleri çalışmada, tane verimi 10 g N/da dan 20 kg N/da yükseldiğinde verimde % 20 artış olmuş, azot kullanım etkinliği düşük azot dozunda daha yüksek çıkmış ve ortalama %17 olmuştur. Azot alım etkinliğinin ise 20 kg/da azot dozunda daha yüksek olduğunu bildirmişlerdir. Allen ve ark. (2000), A.B. D nin Teksas bölgesinde, dört farklı N dozu (0, 56, 112 ve 168 kg N/ha) ile uygulama zamanında (sonbahar, ekim ile ve ekimden 30 gün sonra) mısırın tepkisini araştırdıkları denemede, N gübrelemesinin 168 kg N/ha a çıkması ile bitkinin N alımının ve tane veriminin arttığını ve sonbaharda gübre uygulaması, ekim sırasında ve ekimden 30 gün sonra uygulanan gübre ile karşılaştırıldığında verimin % 30 azaldığını bildirmişlerdir 18

35 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA İbrikçi ve ark. (2001), Çukurova bölgesinde, ikinci ürün olarak, 10 hibrit mısır çeşidi ve dört azot dozu (16, 24, 32 ve 40 kg N/da) kullanarak, mısırın azotlu gübre kullanımının optimizasyonunu belirlemek için yürüttükleri çalışmada, tüm çeşitlerde azot kullanım etkinliğinin, azot miktarının artmasına paralel olarak düştüğünü, azottan yararlanma etkinliğinin, azot dozlarının atmasıyla bazı çeşitlerde düştüğü ve bazılarında ise yükseldiğini, azot alım etkinliğinin ise tüm çeşitlerde, artan azot dozlarının artışına paralel olarak düştüğünü tespit etmişlerdir. Ayrıca, tane verimi artan azot dozlarında, tüm çeşitlerde yükseldiğini, ancak 24, 32 ve 40 kg/da azot dozlarındaki tane verimlerinin birbirine yakın çıktığını bildirmişlerdir. Kamara ve ark. (2003), Batı Afrika bölgesinde, düşük azot dozu ve kuraklık stresinde mısırda azot alım ve kullanım etkinliğini incelemek amacıyla 8 melez mısır çeşidi ve 3 farklı N (0, 3 ve 9 kg/da N) dozu ile yaptıkları çalışmada tane verimi artan azot dozlarına paralel olarak artarken 0 kg/da N dozuna göre 9 kg/da N dozunda % 77 ile 96 oranında verim artışı olduğunu tespit etmişlerdir. Azot alım etkinliği en yüksek 9 kg N/da dozunda olurken, azot kullanım etkinliği ve azottan yararlanma etkinliği en yüksek 3 kg N/da uygulamasından elde etmişlerdir. Makino ve ark. (2003), Japonya da, mısır ile çeltik in azot kullanım etkinlikleri yönünden karşılaştırılması üzerine yapmış oldukları çalışmada, bir C 4 bitkisi olan mısırın, C 3 bitkisi olan çeltiğe göre azot kullanım etkinliğinin daha yüksek olduğunu tespit etmişlerdir. Presterl ve ark. (2003), Avrupa da, yeni ıslah edilmiş bazı mısır çeşitlerinin azot kullanım etkinliklerinin belirlenmesi üzerine yaptıkları çalışmada, düşük azot dozundan yüksek azot dozu uygulamalarına doğru azot kullanım etkinliği azalmıştır. Bitkinin kuru madde verimlerinin ise yüksek azot dozlarına doğru artarak devam ettiğini tespit etmişlerdir. Ayrıca düşük azot dozu uygulamalarında yüksek azot dozu uygulaması arasında % 37 ye varan bir verim azalması olduğunu saptamışlardır. Ekberli ve ark. (2005), Samsun ekolojik koşullarında, nemli ve yarı nemli iklim koşullarının azotlu gübre uygulalarının verim ve bitkinin azot kapsamına olan etkisini araştırmışlardır. İklim koşullarına bağlı olarak azotlu gübre dozları ile tane verimi ve sap ürün miktarları arasındaki fonksiyonel ilişkiler, gübre uygulamasına 19

36 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Burhan KARA göre farklı miktarda tane ürününün elde edilebilme olasılığını belirlemişlerdir. Dane verimi ile gübre dozları, hidrotermik katsayı (HTK) ve yağış miktarı arasındaki ilişkiler bulunarak, maksimum ürün değerlerini hesaplamışlardır. Azotlu gübre miktarı kg/da uygulandığında maksimum ürün miktarı kg/da olarak, aynı vejetasyon dönemindeki (Haziran-Eylül), toplam yağış miktarı mm ve azotlu gübre miktarı kg/da düzeyinde alındığında ise maksimum ürün miktarı kg/da olarak hesaplamışlardır. 20

37 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA 3. MATERYAL ve METOD 3.1. Materyal Deneme Yeri ve Yılı Bu çalışma, Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü araştırma ve uygulama arazisi nde ana ürün olarak, 2004 ve 2005 yıllarında iki yıl süre ile yürütülmüştür Araştırma Yerinin İklim ve Toprak Özellikleri İklim Özellikleri Denemenin yürütüldüğü Adana ilinde, Akdeniz iklimi hakim olup, kışları ılık ve yağışlı, yazları sıcak ve kurak geçmektedir. Denemenin yürütüldüğü yıllarına ve uzun yıllar ortalamalarına ilişkin iklim verileri Çizelge 3.1 de verilmiştir. Çizelge 3.1 in incelenmesinden görüleceği üzere, Nisan-Ağustos ayı uzun yıllar aylık sıcaklık ortalaması C arasında değişim göstermiştir. Denemenin yürütüldüğü her iki yılda da, en düşük sıcaklık Nisan aylarında ( C), en yüksek sıcaklıklar, Temmuz aylarında ( C) görülmüştür. Denemenin yürütüldüğü yıllar ile uzun yıllar sıcaklık ortalamaları arasında fazla bir değişim göze çarpmamakla birlikte denemenin vejetasyon süresi içerisindeki yıl Haziran aylarındaki sıcaklık ortalaması uzun yıllar sıcaklık ortalamasından C daha düşük olmuştur. Fakat denemenin yürütüldüğü vejetasyon süresi içerisinde ikinci yıl maksimum sıcaklıklar birinci yıl maksimum sıcaklıklardan daha yüksek gerçekleşmiş olup, bu sıcaklık farkının, mısırın gelişmesinde birinci yıla göre farklılık oluşturabileceği düşünülmektedir. Mısır bitkisinin sıcağı seven bir bitki olduğu göz önüne alınırsa, denemenin yürütüldüğü yıllarda aylık ortalama sıcaklık değerleri, mısır bitkisinin büyüme gelişmesini normal olarak sürdürebileceği sınırlar içerinde olmuştur. 21

38 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Çizelge 3.1. Adana ilinde deneme yıllarına ( ) ve uzun yıllara ait Nisan- Ağustos ayları önemli iklim değerleri Aylar Yıllar Nisan Uzun Yıllar Ortalama Mayıs Uzun Yıllar Ortalama Haziran Uzun Yıllar Ortalama Temmuz Uzun Yıllar Ortalama Ağustos Uzun Yıllar Ortalama 2004 Ortalama 2005 Uzun Yıllar Sıcaklık ( 0 C) En düşük En Yüksek Ortalama Kaynak: Adana Meteoroloji Bölge Müdürlüğü , Yağış Miktarı (mm) Ortalama Oransal Nem (%) Denemenin yürütüldüğü Nisan-Ağustos aylarında, her iki yılın ve uzun yılların ortalamasına bakıldığında, en düşük yağış miktarı Temmuz-Ağustos aylarında, en yüksek yağış miktarı ise Nisan aylarında görülmüştür. Denemenin yürütüldüğü yıllar ile uzun yıllar yağış miktarları ortalamaları arasında, bitkinin gelişme dönemi olan Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında çok fazla fark görülmekte, Temmuz-Ağustos aylarında ise bir fark görülmemektedir. Mısır bitkisi sıcağı olduğu kadar suyu da fazla sevmektedir. Mısır Çukurova bölgesinde sulanarak yetiştirilen bir bitki olduğu için vejetasyon süresi içerisinde aylık yağış miktarları arasındaki farkın fazla olması yada aylık yağış miktarının düşük olması bir önem taşımamaktadır. Çalışmanın yürütüldüğü, Nisan-Ağustos ayı ve uzun yıllar aylık ortalama oransal nem % arasında değişim göstermiştir. Denemenin yürütüldüğü her iki yılda da, en düşük oransal nem mayıs aylarında (% ), en yüksek oransal nem Ağustos aylarında (% ) görülmüştür. Denemenin yürütüldüğü yılları oransal nem ortalamaları arasında bir fark göze çarpmamaktadır. Ancak denemenin yürütüldüğü yılların oransal nem ortalamalarının, uzun yıllar oransal nem ortalamalarından daha yüksek olduğu görülmektedir. 22

39 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Toprak Özellikleri Deneme yerinin toprakları; Seyhan nehrinin yan derelerinin getirdiği çok geniş alüviyal topraklardan oluşmuş, orta derin ve derin bir yapıda, yalnız A ve C horizonlarına sahiptir (Ortaç, 1996). Denemenin yürütüldüğü alanın, bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri ile hasat sonrası farklı azot dozlarının toprakta kalan miktarları, Çizelge 3.2 ve 3.3 de verilmiştir. Çizelge 3.2. Deneme Alanı Toprağının Ekim Öncesine Ait Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Yıllar Derinlik (cm) Kum (%) Silt (%) Kil (%) Sınıfı Kil Kil Kil Silt Toplam N (kg/da) ph Organik Madde (%) Tekstür Kil Kil Kil Kil Çizelge 3.2 de görüldüğü üzere, Çukurova taban koşullarındaki deneme toprağında, ph arasında olup, nötr özellik göstermiştir. Kum % 14-20, silt % ve kil miktarı ise % arasında gerçekleşmiş, toprak tekstürü ise kil sınıfına girmektedir. Organik madde % arasında değişmektedir. Toplam azot ise, dekara kg olarak tespit edilmiştir. 23

40 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Çizelge 3.3. Hasat Sonrası Deneme Alanı Toprağında Kalan Azot Miktarları NH 4 + NO 3 (kg/da) Yıllar/Derinlik (cm) 0-30 cm cm cm 0-30 cm cm cm Kontrol kg N /da kg N /da kg N /da kg N /da Çizelge 3.3 ün incelenmesinden anlaşılacağı üzere, yüksek dozlarda uygulanan azotlu gübrelerin toprakta kalan miktarı, düşük azot dozlarından daha fazla olmuştur. Uygulanan azotlu gübre miktarının, toprak profilindeki yıkanması, 60 cm ye kadar artmış ve daha sonra azalmaya başlamıştır. Bu durum, verilen gübrenin bir miktarının yıkanarak kaybolduğunu, fakat, büyük bir kısmının bitki tarafından kullanıldığını göstermektedir. Genellikle, yüksek azot dozlarındaki yıkanma miktarı düşük azot dozlarından daha fazla olmuştur Denemede Kullanılan Mısır Çeşidi Denemede, orta erkenci ( günlük) Pioneer 31G98 hibrit mısır çeşidi kullanılmıştır. Pioneer 31G98: Uzun boylu, dik yapraklı, kalın saplı, genel olarak hastalıklara dayanıklı, kök direnci fazla ve yatmaya dayanıklıdır. Yüksekten koçan bağlama eğiliminde olup, kumsal ve orta bünyeli topraklarda daha iyi verim vermektedir. Koçan püskülünün rengi başlangıçta altın sarısı olup, daha sonra kırmızılaşır, tane rengi koyu sarı ve sömek rengi ise kırmızıdır. Erken kuruma özelliği sayesinde, tane rutubetini çabuk kaybeder, koçan ucu kapalılığı yüksektir ve bitki hasatta dahi yeşil kalır Denemede Kullanılan Gübreler Denemede, Amonyum sülfat, triple süper fosfat (P 2 O 5 ) ve potasyum (K 2 O) gübreleri kullanılmıştır. 24

41 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA 3.2. Metod Deneme Deseni Çalışma; tesadüf bloklarında, bölünmüş parseller deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak kurulmuştur Denemenin Kurulması ve Yürütülmesi Denemenin araziye yerleştirme biçimi: Ana parsellere; ekim sıklıkları (70x10, 70x14, 70x18, 70x22 ve 70x26 cm) ve alt parsellere; azot dozları (0, 9, 18, 27 ve 36 kg N/da) gelecek şekilde kurulmuştur. Dekarda bulunan bitki sayıları Çizelge 3.4 de verilmiştir. Azot dozlarının 1/2 si bitki boyu cm iken, 1/2 si ise bitki boyu, cm olduğunda uygulanmıştır. Çalışmada, alt parseller sıra uzunluğu 5 m ve 4 sıra olarak düzenlenmiştir (5 m x 2.8 m = 14.0 m 2 ). Bloklar arasında 3 m, her ana parsel arasında 2 m ve alt parsel arasında azot dozlarının karışımını önlemek için 1 m aralık bırakılmıştır. Buna göre denemede, parsel boyutları: 4 sıra x 70 cm sıra arası genişliği = 2.8 m, ana parsel boyutları: 5 (alt parsel sayısı) x 2.8 m (bir alt parsel genişliği)+ 4 m (azot bulaşmasını önlemek için parseller arası verilen aralık) =18 m, blok boyutları: 5 (ana parsel) x 18 m (bir ana parsel boyu) = 90 m, ana parsel araları (8 m) dahil blok uzunluğu 98 m, yollar dahil toplam deneme alanı: 98 m x 21 m = 2058 m 2 dir. Çizelge 3.4. Farklı Ekim Sıklıklarında Dekara Bitki Sayıları Ekim Sıklığı (cm) Dekarda Bitki Sayısı (bitki sayısı/da) 70x x x x x

42 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Toprak Hazırlığı: Bir önceki yıl buğday ekili olan toprak kulaklı pullukla cm derinliğinde sürülerek anız toprağa karıştırılmıştır. Toprak bu şekilde ilkbahara kadar boş kalmıştır. Ekimden önce diskaro ve ardından tapan çekilerek tohum yatağı hazırlanmıştır. Ekim: Ekimden önce parsellere markör çekilmiş, sıra arası ve sıra üzeri aralıklar belirlendikten sonra, her ocağa iki tohum gelecek şekilde 5-6 cm derinliğe elle ekilmiştir. Ekim işlemi, her iki yılda Nisan ayının ilk haftasında yapılmıştır. Fakat birinci yıl ekimden hemen sonra yağmur beklentisinden dolayı sulama yapılmadığından çıkış ikinci yıla göre daha geç olmuştur. Çıkıştan sonra bitki boyu, 7-8 cm olduğu zaman her ocakta bir bitki kalacak şekilde tekleme yapılmıştır Bakım İşlemleri Gübreleme: Deneme alanının bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirlemek için toprak örnekleri alınmış ve bu topraklarda ekim öncesi NO 3 -N ve NH 4 -N u analizi sonucu dikkate alınarak gübreleme yapılmıştır. Azot dozları 0, 9, 18, 27 ve 36 kg N/da olacak şekilde 1/2 si çıkıştan sonra bitki cm boyunda, 1/2 si, bitki cm boyuna ulaştığı zaman amonyum sülfat formunda banda verilmiştir. Dekara 12 kg P 2 O 5 gelecek şekilde triple süper fosfat traktörle atılmış ve diskaro ile toprağa karıştırılmıştır. Dekara 10 kg K 2 O gelecek şekilde potasyum sülfat gübresi bitki 10 cm olduğunda banda verilmiştir. Hastalık, Zararlı, Yabancı Ot Mücadelesi ve Çapalama: Mısırda önemli bir zararlı olan koçan kurduna karşı, Hektavin pülvarizatörle atılmıştır. Yabancı ot mücadelesi için çıkış öncesi, dar yapraklı kanyaş, ayrık ve darıcana karşı Guardiyan cc/da, pülvarizatörle verilmiştir. Sulama: Ekimden hemen sonra yağmur yağmadığından dolayı tohumların çıkışını sağlanmak için yağmurlama sulama yapılmıştır. Daha sonra çıkış garantisi için birinci sulamadan 3-5 gün sonra ikinci bir sulama yapılmış ve toprağı nemli tutacak şekilde boğaz doldurma devresine kadar, 10 günde bir defa olmak üzere yağmurlama sulama yapılmıştır. Boğaz doldurma döneminden sonra sulama karık usulü yapılmıştır. Toplam vejetasyon süresi boyunca bitkinin kuraklık stresine 26

43 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA girmesini önlemek amacıyla 10 günde bir olmak üzere yaklaşık 9-10 defa sulama yapılmıştır Hasat: Parsellerde yanlardan birer sıra ve başlardan yarım metre kenar etkisi atıldıktan sonra, kalan alandaki (1.40 m x 4.00 m = 5.6 m 2 ) koçanların tamamı elle toplanmıştır Örneklerin Alınması Bitki analizleri için mısırın gelişme devreleri göz önünde bulundurularak, birinci örnekleme bitkinin maksimum gelişme gösterdiği ve en yüksek besin maddesine ihtiyaç duyduğu dönem olan çiçeklenme döneminde (tepe püskülü çıkarma başlangıcı), ikinci örnekleme ise hasatta tüm bitki olmak üzere iki dönemde kök, toprak üstü aksam ve koçan örnekleri alınmıştır (Walsh ve Beaton, 1973) Bitki Analizleri Örnekleme dönemlerinde, her uygulamadan alınan bitki toprak üstü aksamı ve kök örnekleri musluk suyu + saf su ile yıkanıp 70 o C de sabit ağırlığa gelinceye kadar kurutulmuş (Walsh ve Beaton, 1973) ve öğütülerek kimyasal analize hazırlanmıştır. Alınan bitki örneklerinde total azot içeriğini saptamak için Mikro Kjeldahl yöntemi kullanılmıştır (Bremner, 1960) Azot Kullanım Etkinliği Değişik azot dozlarında her uygulamanın azot kullanım etkinliği hesaplanmıştır. Azot kullanım etkinliği, her birim uygulanan azota karşı elde edilen tane verimi olarak hesaplanmıştır. Ayrıca, azot alım ve yararlanma etkinlikleri de çeşitli parametreler kullanılarak belirlenmiştir (Moll ve ark.,1982). Hesaplamalar aşağıda verilmiştir. Azot kullanım etkinliği (NKE) = Tane verimi (kg/da) / Uygulanan azot dozu (kg/da) Azot alım etkinliği (NAE) = Toprak üstü aksamca kaldırılan N (kg/da) / Uygulanan azot dozu (kg/da) 27

44 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Azottan yararlanma etkinliği (NYE) = Tane verimi (kg/da) / Toprak üstü aksamınca kaldırılan azot (kg/da) Toprak üstü aksamca kaldırılan azot miktarı (kg/da) = Toprak üstü kuru madde verimi (g/bitki) x bitkinin toprak üstü aksamı % azot içeriği /100 x dekara bitki sayısı (adet) 3.4. Araştırmada İncelenen Özellikler Araştırmada, değerlerin elde edilmesinde Aldrich ve Scott (1982); Moll ve ark. (1982); Anderson ve ark. (1984) ve Ülger ve ark, (1997) nın kullandıkları metodlar esas alınarak aşağıdaki gözlem ve ölçümler yapılmıştır Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (gün): Bitkilerin çıkış tarihleri ile parseldeki bitkilerin % 75 inde tepe püskülünün görüldüğü tarih arasındaki gün sayısı, tepe püskülü çıkarma süresi olarak tespit edilmiştir Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (gün): Bitkilerin % 75 inde koçan püskülünün görüldüğü tarih ile çıkış tarihleri arasındaki gün sayısı koçan püskülü çıkarma süresi olarak kaydedilmiştir Bitki Boyu (cm): Parsel alanının orta sıralarından seçilen 15 bitkinin toprak yüzeyinden tepe püskülünün ucuna kadar olan mesafe cm olarak ölçülmüş ve ortalamaları alınarak cm olarak belirlenmiştir İlk Koçan Yüksekliği (cm): Bitki boyu ölçülen 15 bitkinin toprak yüzeyinden ilk koçanın sapa bağlandığı boğuma kadar olan kısım ölçülmüş ve ortalamaları alınarak cm olarak belirlenmiştir Sap Kalınlığı (mm): Parsel alanının orta sıralarından seçilen 15 bitkide sapın ilk boğum arasının kalınlığı kumpas yardımı ile ölçülmüş ve ortalamaları alınarak mm olarak ifade edilmiştir Koçan Boyu (cm): Her bir parselden tesadüfen seçilen ve kabuğu soyulan 15 koçanda, koçan dibi ile koçan ucu arasındaki mesafe cm olarak ölçülmüştür. 28

45 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Koçan Çapı (mm): Boyu ölçülen koçanların orta kısımlarından kumpasla mm olarak ölçülmüş ve ortalamaları alınarak belirlenmiştir Koçanda Tane Sayısı (adet): Çapı ve boyu ölçülen koçanlarda sıra sayısı ile sıradaki ortalama tane sayısı belirlenip daha sonra, sıra sayısı ile sıradaki tane sayısı çarpılarak adet olarak belirlenmiştir Tek Koçan Ağırlığı (g): Parsellerden hasat edilen 15 koçan tartılarak elde edilen rakamların ortalaması alınmış ve g olarak ifade edilmiştir Bin Tane Ağırlığı (g): Parsellerden alınan örnek bitkilerin koçanları harmanlandıktan sonra, 4x100 adet tane tartılarak ortalaması alınmış ve 10 ile çarpılarak bin tane ağırlığı g olarak tespit edilmiştir Tane Verimi (kg/da): Her parselden elde edilen koçanlar harmanlandıktan sonra ürün tartılmış (nem oranı %15) ve elde edilen miktar dekara çevrilerek kg/da olarak ifade edilmiştir Tanedeki Azot İçeriği (%): Hasattan sonra her parselden alınmış olan koçanlarda taneleme işlemi yapıldıktan sonra kurutma ve öğütme işlemleri yapıldı ve daha sonra Kjeldahl metodu ile azot içeriği tespit edilmiştir Çiçeklenme Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da): Çiçeklenme döneminde alınan toprak üstü aksamında kurutma ve öğütme işlemleri yapıldıktan sonra Kjeldahl metodu ile azot içeriği belirlenmiş, daha sonra dekardan kaldırılan azot miktarına çevrilmiştir Hasat Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da): Hasat döneminde alınan toprak üstü aksamında (koçan dahil) kurutma ve öğütme işlemleri yapıldıktan sonra Kjeldahl metodu ile azot içeriği belirlenmiş, daha sonra dekara kaldırılan azot miktarına çevrilmiştir Azot Kullanım Etkinliği (Tane Verimi / Uygulanan N Dozu): Hasattan sonra elde edilen tane veriminin, uygulanan azot dozlarına oranlanmasıyla hesaplanmıştır. 29

46 3. MATERYAL ve METOD Burhan KARA Azottan Yararlanma Etkinliği (Tane Verimi (kg/da) / Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot (kg/da): Tane veriminin, toprak üstü aksamınca kaldırılan azota oranlanmasıyla hesaplanmıştır Azot Alım Etkinliği (Toprak Üstü Aksamca Kaldırılan N (kg/da)/uygulanan Azot Dozu (kg/da): Örneklerin alındığı dönemlerde toprak üstü aksamınca kaldırılan azotun, uygulanan azot dozlarına oranlanmasıyla hesaplanmıştır Araştırmada Elde Edilen Verilerin Değerlendirilmesi Tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme deseni göre kurulmuş olan çalışmada, elde edilen verilerin varyans analizleri yapılmış ve uygulamalar (ekim sıklıkları ile azot dozları) arasında görülen farklılıkların gruplandırmaları Duncan testine göre yapılmıştır. Ayrıca, tane verimi ile azot dozları arasında regresyon analizi yapılmıştır. Analizler için MSTAT-C istatistik paket programından faydalanılmıştır. 30

47 4. ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA 4.1. Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) Çukurova koşullarında değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarında yetiştirilen mısırda tepe püskülü çıkarma süresine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.1 de, tepe püskülü çıkarma süresine (gün) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise, Çizelge 4.2 de verilmiştir Çizelge 4.1. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tepe Püskülü Çıkarma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.1 in incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, mısırda tepe püskülü çıkarma süresine etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, denemenin her iki yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ) ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli bulunmuştur. Birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonlarının p 0.01 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. 31

48 Çizelge 4.2. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tepe Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a * 65.0 bcd 64.3 cde 63.0 fgh 62.0 hıj 64.2 A ab 65.0 bcd 62.0 hıj 61.0 jkl 61.0 jkl 63.0 B ab 63.6 efg 62.6 ghı 60.6 kl 60.6 kl 62.7 B a 64.0 def 61.6 ıjk 61.0 jkl 60.3 l 62.8 B bc 65.3 bc 64.0 def 60.0 l 60.0 l 62.9 B Ortalama 66.2 A X 64.6 B 62.9 C 61.1 D 60.8 D 63.1 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a 61.7 b 60.3 d 58.3 f 58.0 f 60.5 A a 62.0 b 60.0 d 58.0 f 58.0 f 60.2 B a 61.0 c 60.0 d 58.0 f 58.0 f 60.1 B a 61.0 c 58.0 f 58.0 f 58.0 f 59.7 B a 61.0 c 59.0 e 59.0 e 58.0 f 60.1 B Ortalama 63.7 A 61.3 B 59.5 C 58.3 D 58.0 D 60.1 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a 63.3 c 62.3 d 60.7 f 60.0 g 62.3 A ab 63.5 c 61.0 ef 59.5 ghı 59.5 ghı 61.6 B ab 62.3 d 61.3 ef 59.3 ghı 59.3 ghı 61.4 CD a 52.5 d 59.8 gh 59.5 ghı 59.2 hı 61.3 D b 63.1 c 61.5 e 59.5 ghı 59.0 ı 61.5 BC Ortalama 64.9 A 62.9 B 61.2 C 59.7 D 59.4 D *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.2 nin incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda tepe püskülü çıkarma süresi, çalışmanın birinci yetiştirme yılında, ikinci yıla göre daha uzun olmuştur. İkinci yıl maksimum sıcaklıkların daha yüksek olması, bitkiyi çiçeklenmeye teşvik etmiş olabileceği düşünülmektedir (Martin ve ark., 1976; Kün, 1994). Farklı sıra üzeri mesafelerinin tepe püskülü çıkarma süresine etkileri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.2). Araştırmanın her iki yetiştirme yılında, 10 cm sıra üzeri mesafenin dışında diğer sıra üzeri mesafelerde tepe püskülü çıkarma süresi değerleri istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Denemede, en uzun tepe püskülü çıkarma süresi, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırası ile 64.2, 60.5 ve 62.3 gün) gerçekleşirken, en kısa tepe püskülü çıkarma süresi, birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeden (62.7 gün), ikinci yılı ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafede 32

49 (sırası ile 59.7 ve 61.3 gün) tespit edilmiştir. En kısa tepe püskülü çıkarma süresinin, birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeden, ikinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafelerde oluşması, yıl x ekim sıklığı interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil 4.1. Farklı sıra üzeri mesafelerinin tepe püskülü çıkarma süresine (gün) etkisi Şekil 4.1 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, tepe püskülü çıkarma süresinde azda olsa kısalma olmuştur. Ekim sıklığı arttıkça, bitkiler arasında ışığa ulaşma rekabeti daha fazla olmaktadır ve bundan dolayı vejetatif gelişme uzamaktadır (Sencar, 1988). Benzer şekilde, sık ekim nedeniyle daha uzun boylu olan bitkilerin genellikle daha geç çiçeklenme gösterdiği bildirilmiştir (Emeklier ve Kün, 1988; Moderras ve ark., 1998). Çalışmada elde edilen sonuçlar; Emeklier ve Kün (1988), Moderras ve ark. (1998), Gökmen ve ark. (2001) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) bulguları ile benzerlik gösterirken, Gözübenli ve ark. (2004), Şener ve ark (2004) nın yapmış oldukları çalışmada, ekim sıklığının artmasıyla tepe püskülü çıkarma süresinin kısaldığını, fakat bu kısalmanın istatistiksel olarak önemli olmadığını tespit etmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, tepe püskülü çıkarma süresine etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.2). Denemede, en uzun tepe püskülü çıkarma süresi, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yılarda azotlu gübre verilmeyen uygulamalarda (sırasıyla 33

50 66.2, 63.7 ve 64.9 gün) gerçekleşirken, en kısa tepe püskülü çıkarma süresi ise, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozu verilen uygulamalarda (sırasıyla 60.8, 58.0 ve 59.4 gün) tespit edilmiştir. En uzun ve en kısa tepe püskülü çıkarma süresinin, her iki yılda aynı azot dozlarında gerçekleşmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.2). Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil 4.2. Farklı azot dozlarının tepe püskülü çıkarma süresine (gün) etkisi Şekil 4.2 de mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, tepe püskülü çıkarma süresinde sürekli bir kısalma olduğu görülmektedir. Bir nitropozitif bitki olan mısır bitkisinde, azot dozu miktarının artışına paralel olarak çiçeklenme süresi kısalmaktadır, başka bir deyişle azotlu gübreler, mısır bitkisinde çiçeklenmeyi teşvik etmektedir (Martin ve ark., 1976). Azot dozlarının artışıyla, tepe püskülü çıkarma süresindeki kısalma 27 kg N/da dan sonra daha yavaşlamıştır. Benzer olarak, Paradkar ve Sharma (1993), Ülger ve ark. (1996), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut (2000) ve Gökmen ve ark. (2001) nın yaptıkları çalışmalarda uygulanan azotlu gübre miktarının artmasıyla tepe püskülü çıkarma süresinin kısaldığını bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının tepe püskülü çıkarma süresine etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.2). Farklı sıra üzeri mesafeleri ve azot dozları kombinasyonlarında, tepe püskülü çıkarma süresi değerleri, her iki yılda 34

51 benzer olarak geniş sıra üzeri x yüksek azot dozları interaksiyonlarında kısalma göstermiştir. Araştırmada, en uzun tepe püskülü çıkarma süresi, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda kontrol uygulaması x 22 cm sıra üzeri interaksiyonunda (sırasıyla 67.0, 65.3 gün), ikinci yılda ise, kontrol uygulaması x 10 cm sıra üzeri kombinasyonunda (64.0 gün) tespit edilmiştir. En kısa tepe püskülü çıkarma süresi; birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg N/da x 26 cm sıra üzeri interaksiyonunda (sırasıyla 60.0 ve 59.0 gün), ikinci yılda 36 kg N/da ile interaksiyona giren tüm sıra üzeri mesafelerden (58.0 gün) elde edilmiştir. En uzun tepe püskülü çıkarma süresi birinci yıl kontrol (N) uygulaması x 26 cm sıra üzeri mesafede, ikinci yılda ise kontrol (N) uygulaması x 10 cm sıra üzeri kombinasyonunda, en kısa tepe püskülü çıkarma süresinin de farklı interaksiyonlardan elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.2). Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tepe püskülü çıkarma süresine (gün) etkileri 35

52 Tepe Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil 4.4. Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tepe püskülü çıkarma süresine (gün) etkileri Şekil 4.3 ve 4.4 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafesi ile azot dozu miktarı arttıkça, tepe püskülü çıkarma süresinde kısalma görülmektedir. Bu kısalma, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyonların da daha hızlı gerçekleşirken, daha dar sıra üzeri mesafeler ile düşük azot dozu kombinasyonlarında daha yavaş olmuştur. Tepe püskülü çıkarma süresindeki kısalma, azot dozları miktarının artması ile daha belirgin bir şekilde ortaya çıktığı göze çarpmaktadır. Ekim sıklığı arttıkça, bitkilerde ışıklanma rekabeti artarken, vejetatif gelişme uzamaktadır (Sencar, 1988), buna paralel olarak bir nitropozitif bitki olan mısırda azotlu gübreler çiçeklenmeyi teşvik etmektedir (Martin ve ark., 1976). Nitekim, Pradkar ve Sharma, (1993), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Moderras ve ark. (1998), Kara ve ark. (1999), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000) ve Gökmen ve ark. (2001) nın yaptıkları çalışmalarda azotlu gübre miktarının ve sıra üzeri mesafenin artması ile tepe püskülü çıkarma süresinin kısaldığını bildirmişlerdir. 36

53 4.2. Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) Mısırda, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, koçan püskülü çıkarma süresine etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.3 de, koçan püskülü çıkarma süresine (gün) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.4 de verilmiştir. Çizelge 4.3. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın KoçanPüskülü Çıkarma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D ** E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D. K. (%) **: p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.3 ün incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, mısırda koçan püskülü çıkarma süresine etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki yılda (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ) ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli bulunmuştur. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. 37

54 Çizelge 4.4.Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Püskülü Çıkarma Süresine (gün) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a * 65.3 cd 65.0 d 64.0 e 64.0 e 65.0 A bc 66.0 bc 63.0 fg 62.0 hı 62.0 hı 63.8 B ab 65.0 d 63.3 ef 62.0 hı 61.3 ı 63.6 B bc 65.0 d 62.3 gh 62.3 gh 61.7 hı 63.4 B bc 66.0 bc 65.0 d 61.7 hı 60.3 j 63.8 B Ortalama 66.3 A x 65.5 B 63.7 C 62.4 D 61.8 E 63.9 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a 63.0 b 61.3 d 59.0 g 59.0 g 61.2 A a 62.0 c 60.0 e 59.7 ef 59.3 fg 61.0 B a 62.0 c 61.0 d 59.0 g 59.0 g 61.0 B a 62.0 c 59.3 fg 59.0 g 59.0 g 60.8 B a 62.0 c 60.0 e 59.0 g 59.0 g 60.6 B Ortalama 64.0 A 62.2 B 60.3 C 59.0 D 59.0 D 60.9 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama a 64.1 c 63.2 d 61.5 f 61.5 f 63.1 A b 64.0 c 61.0 f 60.8 g 60.6 gh 62.4 B ab 63.5 d 62.1 e 60.5 ghı 60.1 ı 62.3 B b 63.5 d 60.8 g 60.6 gh 60.3 hı 62.1 B b 64.0 c 62.5 e 60.3 hı 59.7 j 62.3 B Ortalama 65.1 A 63.8 B 62.0 C 60.7 D 60.5 D *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.4 ün incelenmesinden görüleceği üzere, mısırda koçan püskülü çıkarma süresi, çalışmanın birinci yetiştirme yılında ikinci yıla göre daha uzun olmuştur. İkinci yılda maksimum sıcaklıkların daha yüksek olması, çiçeklenmeyi teşvik ederek koçan püskülü çıkarma süresini kısaltmış olabileceği düşünülmektedir (Martin ve ark., 1976; Kün, 1994). Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan püskülü çıkarma süresine etkileri her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.4). Araştırmada, en uzun koçan püskülü çıkarma süreleri her iki yılda ve birleşmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafelerinden (sırasıyla 65.0, 61.2 ve 63.1 gün), en kısa koçan püskülü çıkarma süresi birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafesinden (sırasıyla 63.4 ve 62.1 gün), ikinci yılda 26 cm sıra üzeri mesafede (60.6 gün) tespit edilmiştir. Yukarıda da belirtildiği gibi, en kısa koçan püskülü çıkarma süresinin birinci yıl 22 cm ve ikinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafelerde 38

55 tespit edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil 4.5. Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan püskülü çıkarma süresine (gün) etkisi Şekil 4.5 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, koçan püskülü çıkarma süresi kısalmaktadır. Bitki sıklığının artmasıyla, bitkilerin ışıklanma rekabeti artmakta ve vejetatif gelişme uzamaktadır (Sencar, 1988), ayrıca bitki sıklığının artışıyla daha uzun boylu olan bitkilerin, genellikle daha geç çiçeklenme gösterdiğini (Emeklier ve Kün, 1988; Moderras ve ark., 1998) bildirmişlerdir. Farklı sıra üzeri mesafelerdeki koçan püskülü çıkarma süreleri bakımından 10 cm sıra üzeri mesafenin dışındaki (14, 18, 22 ve 26 cm) sıra üzeri mesafelerde koçan püskülü çıkarma süreleri istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Elde edilen sonuçlar, Emeklier ve Kün (1988), Moderras ve ark. (1998), Gökmen ve ark. (2001) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) nin bulguları ile benzerlik gösterirken, Gözübenli ve ark. (2004), Şener ve ark (2004) nın yapmış oldukları çalışmada ekim sıklığının koçan püskülü çıkarma süresini, istatistiksel olarak etkilemediğini tespit etmişlerdir. Bulgularımızla yukarıdaki çalışmalar arasındaki farklılıklar, çalışmaların yürütüldüğü ekolojik koşulların ve çeşitlerin farklı olmasından kaynaklandığı sanılmaktadır (Turgut, 2000). Farklı azot dozu uygulamalarının, koçan püskülü çıkarma süresine etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 39

56 4.4). Denemede, en uzun koçan püskülü çıkarma süresi; her iki yetiştirme yıllarında ve birleştirilmiş yıllarda, azot verilmeyen uygulamalarda (sırasıyla 66.3, 64.0 ve 65.1 gün), en kısa tepe püskülü çıkarma süresi, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozu uygulamasından (61.8 ve 60.5 gün), ikinci yılda 27 ve 36 kg/da azot dozlarında (59 gün) tespit edilmiştir. Yukarıda belirtildiği gibi, koçan püskülü çıkarma süreleri bakımından her iki yetiştirme yılında en kısa koçan püskülü çıkarma süreleri 27 ve 36 kg/da azot dozu uygulamalarından, en uzun koçan püskülü çıkarma süreleri ise azot verilmeyen uygulamalarda gerçekleşmesi, yıl x azot dozu interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.4). Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil 4.6. Farklı azot dozlarının koçan püskülü çıkarma süresine (gün) etkileri Şekil 4.6 da görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, koçan püskülü çiçeklenme süresinde belirgin bir şekilde kısalma görülmektedir. Bu kısalma azot verilmeyen uygulamalardan 27 kg/da azot dozuna kadar hızlı olurken, 27 kg /da azot dozundan sonra yavaşladığı göze çarpmaktadır. 27 kg/da ile 36 kg/da azot dozları koçan püskülü çıkarma süreleri bakımından istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Çalışmamızdaki bulgularımıza benzer olarak, Paradkar ve Sharma (1993), Ülger ve ark. (1996), Gözübenli (1997), Ülger ve ark. (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997) ve Turgut (2000) un yaptıkları çalışmalarda uygulanan azotlu gübre miktarının artmasıyla, koçan püskülü çıkarma süresinin kısaldığını bildirmişlerdir. 40

57 Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, koçan püskülü çıkarma süresine etkileri her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.4). Farklı sıra üzeri mesafeleri ve azot dozları kombinasyonlarında, koçan püskülü çıkarma süresi, her iki yılda benzer olarak geniş sıra üzeri x yüksek azot dozları interaksiyonlarında kısalma göstermiştir. Çalışmada, en uzun koçan püskülü çıkarma süreleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamaların interaksiyonunda (sırasıyla 67.0, 64.0 ve 65.5 gün) olurken, en kısa koçan püskülü çıkarma süreleri 26 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (60.3, 59.0 ve 59.7 gün) bulunmuştur. En uzun koçan püskülü çıkarma süreleri, birinci yılda sadece azot verilmeyen uygulama ile 10 cm sıra üzeri mesafenin kombinasyonundan, ikinci yılda ise azot verilmeyen uygulama ile interaksiyona giren tüm sıra üzeri mesafelerde elde edilmesi, aynı şekilde en kısa koçan püskülü çıkarma süreleri birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 36 kg N/da uygulamasında, ikinci yıl 36 kg/da azot dozu ie interaksiyona giren tüm sıra üzeri mesafelerde ortaya çıkması, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.4). Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan püskülü çıkarma süresine (gün) etkileri 41

58 66 Koçan Püskülü Çıkarma Süresi (Gün) N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil 4.8. Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan püskülü çıkarma süresine (gün) etkileri Şekil 4.7 ve 4.8 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafesi ile uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, koçan püskülü çıkarma süresinde kısalma görülmektedir. Koçan püskülü çıkarma süresinde görülen kısalma; geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyonlarında daha fazla olmuştur. Bu kısalma, sıra üzeri mesafeden daha çok azot dozu miktarlarındaki artışı ile doğru orantılı olarak gerçekleşmiş olduğu görülmektedir. Mısırın fizyolojik yapısı gereği, azotlu gübreler çiçeklenmeyi teşvik etmektedir ve dolayısıyla çiçeklenme süresi kısalmaktadır (Martin ve ark., 1976; Kün, 1994). Benzer olarak, Emeklier ve Kün (1988), Pradkar ve Sharma, (1993), Ülger ve ark. (1996), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Moderras ve ark. (1998), Kara ve ark. (1999), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000), Gökmen ve ark. (2001) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) nın yaptıkları çalışmalarda uygulanan azotlu gübre miktarının ve sıra üzeri mesafenin artmasıyla koçan püskülü çıkarma süresinin kısaldığını bildirmişlerdir. 42

59 4.3. Bitki Boyu (cm) Çukurova bölgesinde, mısırda bitki boyuna değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.5 de, bitki boyuna (cm) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.6 da verilmiştir. Çizelge 4.5. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Yıl x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D ** E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.1 in incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, mısırda bitki boyuna etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli bulunmuştur. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.01 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. 43

60 Çizelge 4.6. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Bitki Boyuna (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama h * h h fgh fgh C gh efg cd bc bc B fgh ef bc a a A gh de a a a A fgh efg b a a A Ortalama D X C B A A 215,3 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama ı fg fg a-d bcd B hı fg ef a-d cd B g de abc ab abc A gh fg a-d a abc A ı fg a-d a abc A Ortalama D C B A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j hı gh d de C hıj fg d c c B gh d bc a a A hı ef ab a a A ıj fg bc a a A Ortalama D C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.6 nın incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda bitki boyu çalışmanın ikinci deneme yılında birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Denemenin ikinci yılda, daha erken ekilmesi, normal sulama programının yanı sıra ilk gelişme dönemlerinde (Nisan, Mayıs) yıllık yağışın daha yüksek olması, bitki boyunu olumlu etkilediği düşünülmektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin bitki boyuna etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.6). Farklı sıra üzeri mesafelerinde bitki boyu değerleri, birinci yıl 22 cm ve ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar uzamış ve daha sonra kısalma göstermiştir. Denemede en uzun bitki boyu değerleri, birinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafeden (239.7 cm), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 18 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 260.3, cm) gerçekleşirken, en kısa bitki boyu değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 165.1, ve cm) tespit edilmiştir. En uzun 44

61 bitki boyu değerlerinin birinci yıl 22 cm sıra üzeri, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeden elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir Bitki Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil 4.9. Farklı sıra üzeri mesafelerin bitki boyuna (cm) etkileri Şekil 4.9 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar arttıkça, bitki boyu uzamaktadır. Ancak 18 cm sıra üzeri mesafeden sonra bitki boyunun uzamadığı görülmektedir. 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafelerdeki bitki boyları arasında rakamsal olarak fark olmasına rağmen istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Sıra üzeri mesafe hissedilir derecede artıkça, bitki boyundaki düşmenin nedeni, tür içi rekabetin azalması ve bitkilerin ışık için, bir rekabete ihtiyaç göstermemelerinden kaynaklanmaktadır (Sağlamtimur ve ark.,1994). Belirli bir ekim sıklığına kadar, bitki boyunun arttığı ve daha sonra düşüş gösterdiğini, Sencar (1988), Sade ve Çalış (1993) tarafından da bildirilmiştir. Buna göre, bitki boyu bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu düşünülmektedir. Çalışmada elde edilen sonuçlar, Sağlamtimur ve ark. (1994), Ağdağ ve ark. (1997), Çokkızgın (2001) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) nin bulguları ile benzerlik gösterirken, Turgut ve ark. (1997), Fernandez ve ark. (1999), Turgut (2000) ve Gökmen ve ark, (2001) nın yapmış oldukları çalışmada farklı bitki sıklıklarında bitki boyları arasında farklılığın olmadığını, Sezer ve Yanbeyi (1997), Şener ve ark. (2004) ve Gözübenli ve ark. (2004) nın yapmış olduğu çalışmada ise ekim sıklığının 45

62 artması ile bitki boyunun uzadığını kaydetmişlerdir. Bitki boyu bakımından çalışmalar arasındaki farklılığın nedeni, ekolojik şartların ve kullanılan çeşitlerin farklı olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir (Turgut, 2000; Sağlamtimur ve ark., 1994). Farklı azot dozu uygulamalarının, bitki boyuna etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.6). Azot dozlarının bitki boyuna etkileri, her iki yılda benzer olarak azot dozlarının artmasıyla uzama göstermiştir. Çalışmada en uzun bitki boyu değerleri, birinci yıl 36 kg N/da dozu uygulamasında (247.8 cm), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 27 kg N/da azot dozu uygulamasında (sırasıyla ve cm) tespit edilmiştir. En kısa bitki boyu değerleri, her iki deneme yılında ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamada (sırasıyla, 168.9, ve cm) belirlenmiştir. En uzun bitki boyu değerlerinin birinci yıl 36 kg/da azot dozunda, ikinci yıl 27 kg/da azot dozunda elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.6) Bitki Boyu (cm) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının bitki boyuna (cm) etkileri Şekil 4.10 da görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça bitki boyunda önemli bir şekilde uzama görülmektedir. Azotlu gübreler bitkide vejetatif gelişmeyi teşvik etmekte (Gökmen ve ark., 2001; Kün, 1994) ve dolayısı ile bitki boyu uzamaktadır. Ancak, 36 kg/da azot dozunda, bitki boyunda kısalma göze 46

63 çarpmakla birlikte, 27 kg/da azot dozu ile istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre bitki boyu bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Benzer olarak; Sencar (1988), Kaplan ve Aktaş (1993), Paradkar ve Sharma (1993), Ülger ve ark. (1996), Gözübenli (1997), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000) ve Gökmen ve ark. (2001) nın yaptıkları çalışmalarda azotlu gübre miktarının artmasıyla, bitki boyunun uzadığı sonucuna varmışlardır. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafelerinin bitki boyuna etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (Çizelge 4.6). Farklı sıra üzeri umesafeleri ve azot dozları kombinasyonlarında bitki boyları, her iki yılda geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyonlarında uzamıştır. Çalışmada, en uzun bitki boyu değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla 280.3, ve cm) tespit edilirken, en kısa bitki boyu değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (sırasıyla 157.0, 165.0, cm) elde edilmiştir. En uzun bitki boyu değerlerinin her iki yılda da 27 ve 36 kg /da azot dozları ile interaksiyona giren 18, 22 ve 26 cm sıra uzunluğu mesafelerinden elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.6). 47

64 Bitki Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının bitki boyuna (cm) etkileri 300 Bitki Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının bitki boyuna (cm) etkileri Şekil 4.11 ve 4.12 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafenin artmasına paralel olarak, azot dozu miktarı arttıkça bitki boyunda sürekli ve önemli derecede uzama meydana gelmiştir. Bitki boyundaki bu uzama, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyonlarında daha hızlı bir şekilde 48

65 gerçekleşmiştir. Ancak, 27 ve 36 kg/da azot dozları ile 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafeler arasındaki kombinasyonlarda rakamsal olarak bir fark olsa da, istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu rakamlara göre, bitki boyları bakımından 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozunun en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Çalışmada elde edilen bulgulara benzer olarak; Staley ve Perrly (1995), Giray ve Ülger (1996), Ağdağ ve ark. (1997), Gözübenli (1997), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000) ve Çokkızgın (2001) ın yaptıkları çalışmalarda, bitki sıklığının azalmasıyla birlikte, azotlu gübre miktarının artması bitki boyunu uzattığını bildirmişlerdir İlk Koçan Yüksekliği (cm) Mısırda değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, ilk koçan yüksekliğine etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.7 de, ilk koçan yüksekliğine (cm) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.8 de verilmiştir. Çizelge 4.7. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın İlk Koçan Yüksekliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Yıl x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D * E.S X N.D * Y X E.S X N.D Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.7 nin izlenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının mısırda ilk koçan yüksekliğine etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları ve azot dozları p 0.01 düzeyinde, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu çalışmanın birinci yılında p 0.05 düzeyinde önemli, ikinci 49

66 yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemsiz bulunmuştur. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl p 0.01 düzeyinde ve yıl x azot dozu kombinasyonları p 0.05 düzeyinde önemli, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. Çizelge 4.8. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının İlk Koçan Yüksekliğine (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama k * 67.3 k 70.3 k 81.0 j 82.0 ıj 73.1 C ıj 90.0 hı 96.3 fgh cf efg 95.0 B ıj 94.6 gh c-f 106.7b-e b-e 98.6 AB ıj 96.3 fh d-g a-e abc AB ıj 94.6 gh a-d ab a A Ortalama 78.6 C x 88.6 B 96.6 AB A A 94.1 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama B AB A A A Ortalama 84.6 B A A A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama B A A A A Ortalama 81.7 C 99.9 B AB A A * : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.8 in incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda ilk koçan yüksekliği ikinci deneme yılında birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Denemenin ikinci yılında, bitki boylarının dada yüksek olması ve dolayısıyla, bitki boylarına paralel olarak ilk koçan yüksekliği de yüksek olmuştur (Sağlamtimur ve ark., 1994). Farklı sıra üzeri mesafelerinde ilk koçan yüksekliğine etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.8). Araştırmada, en uzun ilk koçan yüksekliği değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 26 cm 50

67 sıra üzeri mesafeden (sırasıyla 103.8, ve cm), en kısa ilk koçan yüksekliği değerleri ise, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafedeki (sırasıyla 73.1, 94.4 ve 83.8 cm) ekim sıklığından elde edilmiştir. Araştırmada, ilk koçan yüksekliği değerlerinin birinci yıl 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeden, ikinci yıl 14, 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeden elde edilmesi, yıl x sıra üzeri mesafenin istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 120 İlk Koçan Yüksekliği (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin ilk koçan yüksekliğine (cm) etkileri Şekil 4.13 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, ilk koçan yüksekliği de artmıştır. Ancak, ilk koçan yüksekliğindeki bu uzama, 14 cm sıra üzeri mesafeden sonraki ekim sıklıklarında çok yavaş olmuştur. 10 ve 14 cm sıra üzeri uzunluğunun dışında, diğer sıra üzeri mesafelerdeki ilk koçan yüksekliği değerleri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Ekim sıklığı azaldıkça, ilk koçan yüksekliğinin uzadığını, Sencar, (1988), Hassan (2000) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) tarafından bildirilirken, Fernandez ve ark.(1999), Akçin ve ark. (1993), ekim sıklığının ilk koçan yüksekliğini etkilemediğini tespit etmişlerdir. Ancak, Turgut ve ark. (1997) ve Sağlamtimur ve ark. (1994), bitki yoğunluğu arttıkça, ilk koçan yüksekliğinin bitki boyuna paralel olarak uzadığını bildirmişlerdir. Bulgularımızla ve bahsedilen çalışmalarda, farklı ekim sıklıklarında, ilk koçan yüksekliğinin değişkenlik göstermesi, kullanılan 51

68 çeşitlerin, toprak ve iklim koşullarının farklı olmasından kaynaklandığı sanılmaktadır (Sağlamtimur, 1994; Turgut, 2000). Farklı azot dozu uygulamalarının, ilk koçan yüksekliğine etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.8). Araştırmada, en uzun ilk koçan yüksekliği değerleri; birinci yıl 36 kg N/da dozu uygulamasında (103.6 cm), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda ise 27 kg/da azot dozlarında (sırasıyla ve cm) gerçekleşirken, en kısa ilk koçan yüksekliği değerleri ise, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulanmalarda (sırasıyla 78.6, 84.6 ve 81.7 cm) görülmüştür. En uzun ilk koçan yüksekliği değerlerinin, birinci yıl 36 kg N/da dozunda, ikinci yıl 27 kg/da azot dozundan elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.8). 130 İlk Koçan Yüksekliği (cm) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının ilk koçan yüksekliğine (cm) etkileri Şekil 4.14 de görüldüğü üzere, azot dozu miktarı arttıkça, ilk koçan yüksekliğinde artmıştır. Bitkide, vejetatif gelişme attıkça, ilk koçan yüksekliği uzamıştır. Bu uzama, azotlu gübreler vejetatif gelişmeyi teşvik etmesinden kaynaklanabilir (Gökmen ve ark., 2001; Kün, 1994). Ancak, 18, 27 ve 36 kg/da azot dozları istatistiksel olarak aynı grupta yer alırken, aynı zamanda 9 kg/da azot dozu ile 18 kg/da azot dozu da istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Benzer olarak, Ülger ve ark. (1996) nın yapmış oldukları çalışmalarda, kontrol uygulamasına göre 52

69 azotlu gübre uygulamasının ilk koçan yüksekliğini artırdığı fakat 10 kg N ve üzeri azot dozu uygulamaları arasında fark bulunmadığını bildirmişlerdir. Konu hakkında, Gözübenli (1997), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000) ve Turgut (2000) in yaptıkları çalışmalarda, azotlu gübre miktarının artmasıyla ilk koçan yüksekliğinin uzadığını bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri kombinasyonlarının, ilk koçan yüksekliğine etkileri, birinci yetiştirme yılında önemli, ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda önemsiz olmuştur (Çizelge 4.8). Araştırmada, en yüksek ilk koçan yüksekliği değerlerinin; birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 36 kg N/da (117.3 cm), ikinci yıl 22 cm sıra üzeri x 27 kg N/da (130.0 cm) ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da (120.8 cm) kombinasyonlarında gerçekleşmiştir. En kısa bitki boyu değerleri ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalarla x 10 cm sıra üzeri kombinasyonunda (sırasıyla 65.0, 75.6 ve 70.3 cm) meydana gelmiştir. Çalışmada, en uzun ilk koçan yüksekliği birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu uygulamasında, ikinci yıl 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu uygulamasından elde edilmesine rağmen, ikinci yıl ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olması nedeniyle, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonun istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır (Çizelge 4.8). 140 İlk Koçan Yüksekliği (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının ilk koçan yüksekliğine (cm) etkileri 53

70 130 İlk Koçan Yüksekliği (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının ilk koçan yüksekliğine (cm) etkileri Şekil 4.15 ve 4.16 da görüldüğü üzere, mısırda geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında ilk koçan yüksekliği, daha uzun olmuştur. Denemenin birinci yılında, ilk koçan yüksekliği ortalamaları, istatistiksel olarak önemli çıksa da, 14 cm sıra üzeri x 18 kg/da azot dozu interkasiyonundan sonraki kombinasyonlarda rakamsal olarak fazla bir fark ortaya çıkmamıştır. Çalışmanın ikinci yılı ve birleştirilmiş yıllarında sıra üzeri x azot dozu interaksiyonu önemsiz çıkmıştır. Geniş sıra üzeri mesafeler ve yüksek azot dozları kombinasyonlarında, ilk koçan yüksekliğinin uzadığını, Govil ve Pandey (1999) ve Flesch ve Viera (2000) nın yürüttükleri çalışmalarda da tespit etmişlerdir. 54

71 4.5. Bitki Sap Kalınlığı (mm) Mısırda, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, sap kalınlığına etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.9 da, sap kalınlığına (mm) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.10 da verilmiştir. Çizelge 4.9. Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Sap Kalınlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D * ** Y X E.S X N.D Hata Genel D. K (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.9 un incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının mısırda sap kalınlığına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre ekim sıklığı ve azot dozları her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş ( ) yıllarda p 0.01 düzeyinde önemeli, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu, birinci yıl p 0.05 düzeyinde önemli, ikinci yıl önemsiz ve birleştirilmiş yıllarda ise p 0.01 düzeyinde önemli bulunmuştur. Ayrıca, birleştirilmiş yıllarda; yıl p 0.01 düzeyinde önemli olurken, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları ise istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. 55

72 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Sap Kalınlığına (mm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama g * 14.6 efg 13.0 g 13.9 fg 14.3 efg 13.8 D fg 15.6 efg 16.2 efg 17.5 cde 17.4 cde 16.1 C fg 17.5 cde 20.4 a-d 22.4 ab 22.0 ab 19.2 B fg 17.7 cde 20.9 abc 22.7 ab 22.3 ab 19.5 B def 20.3 bcd 22.9 ab 23.9 a 23.1 ab 21.4 A Ortalama 14.2 C x 17.1 B 18.7 AB 20.1 A 19.7 A 18.0 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama C BC AB AB A Ortalama 15.2 D 18.7 C 20.5 B 21.4 AB 22.4 A 19.6 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j 15.1 g-j 15.7 f-ı 15.9 f-ı 17.1 e-h 15.3 D ıj 16.9 e-h 17.3 e-h 17.9 d-g 19.3 cde 16.9 C g-j 17.9 d-h 20.2 bcd 22.4 ab 22.5 ab 19.7 B hıj 18.5 def 21.5 abc 23.6 a 23.0 a 20.3 B fgh 21.3 abc 23.2 a 23.8 a 23.7 a 21.7 A Ortalama 14.7 D 17.9 C 19.6 B 20.7 A 21.2 A * : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.10 un incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda bitki sap kalınlığı değerleri ikinci deneme yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Denemenin, ikinci yılında tohumların daha erken çıkış sağlaması, gelişmenin ilk dönemlerinde sulamanın yanı sıra, yağışların daha yüksek olması, bitkiye verilen azot dozlarından daha iyi yararlanmasına ve gelişmesine, dolayısı ile sap kalınlığına olumlu etki yapmış olabileceği düşünülmektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin sap kalınlığına etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.10). Denemede, en yüksek sap kalınlığı değerleri, her iki deneme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafesinde (sırasıyla 21.4, 21.9 ve 21.7 mm), en ince sap kalınlığı değerleri ise; 10 cm sıra üzeri mesafesinde (sırasıyla 13.8, 17.0 ve 15.3 mm) gerçekleşmiştir. Çalışmada, en kalın ve en ince sap kalınlığı değerlerinin her iki yılda 56

73 aynı sıra üzeri mesafelerde oluşması, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir Sap Kalınlığı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin sap kalınlığına (mm) etkileri Şekil 4.17 de görüldüğü üzere, araştırmada her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda sap kalınlığı değerleri, sıra üzeri mesafenin artışına paralel olarak yükselmiştir. Bitki sıklığının azalması bitki başına düşen gelişme alanı daha fazla olacaktır, başka bir deyişle bitki başına daha fazla yaşam alanı düşmektedir. Dolayısıyla, bitkinin ortamdaki besin elementlerinden, sudan ve ışıktan daha iyi faydalanacağı ve bununda sap kalınlığını artıracağı düşünülmektedir. Ayrıca, sıklık arttıkça bitkiler arasındaki rekabet artmakta ve bunun sonucunda uzun boylu ve ince saplı bitkiler meydana gelmektedir (Hassan, 2000). Çalışmada, elde edilen bulgulara benzer şekilde, ekim sıklığının azalmasıyla, bitki sap kalınlığının arttığını, White (1986), Sağlamtimur ve ark. (1994), Ağdağ ve ark. (1997), Fernandez ve ark. (1999), Çokkızgın (2001), Konuşkan ve Gözübenli (2001), Gözübenli ve ark. (2004) ve Şener ve ark (2004) nın yaptıkları çalışmalarda da belirtmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, sap kalınlığına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.10). Azot dozlarının sap kalınlığına etkilerine ait değerler, her iki yılda da benzer olmuş, azot dozu miktarı arttıkça sap kalınlığı değerleri yükselmiştir. Çalışmada, en yüksek 57

74 sap kalınlığı değerleri birinci yıl 27 kg/ da azot dozu uygulamasından (20.1 mm), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 36 kg/da azot dozu uygulamalarında (sırasıyla 22.4 ve 21.2 mm), en ince sap kalınlığı değerleri her iki deneme yılında ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalarda (sırasıyla ve 14.7 mm) tespit edilmiştir. 25 Sap Kalınlığı (mm) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının sap kalınlığına (mm) etkileri Şekil 4.18 de görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, sap kalınlığı değerlerinde önemli artış görülmektedir. Bu durum, azotlu gübrelerin vejetatif gelişmeyi artırmasından kaynaklanabilir (Gökmen ve ark., 2001; Kün, 1994). Denemenin birinci yılında, 36 kg N/da dozunda çok az bir düşüş görülürken, ikinci yılda, artan azot dozlarına paralel olarak sürekli yükselmiştir. Fakat, 27 ve 36 kg/da azot dozu miktarları istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, sap kalınlığı bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Azot dozu yükseldikçe, sap kalınlığının da yükseldiğini, Gözübenli (1997), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000), Çokkızgın (2001) ve Saruhan ve Şireli (2005) bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, sap kalınlığına etkileri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli, ikinci yılda ise önemsiz olmuştur (Çizelge 4.10). Her iki yılda da benzer şekilde, geniş sıra üzeri x yüksek azot dozu interaksiyonlarında sap kalınlığı daha yüksek olmuştur. 58

75 Araştırmada, en yüksek sap kalınlığı değerleri birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da kombinasyonunda (sırasıyla 23.9 ve 23.8 mm) ikinci yıl 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da interaksiyonunda (24.4 mm) gerçekleşmiştir. En ince sap kalınlığı değerleri ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarında 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarında (sırasıyla 12.8, 13,0 ve 12.9 mm) tespit edilmiştir Sap Kalınlığı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının sap kalınlığına (mm) etkileri 59

76 24 Sap Kalınlığı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının sap kalınlığına (mm) etkileri Şekil 4.19 ve 4.20 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe ile birlikte uygulanan azot dozu arttıkça, sap kalınlığında önemli artış meydana gelmiştir. Sap kalınlığındaki bu yükselme, daha geniş sıra üzeri mesafeler ile daha yüksek azot dozu interaksiyonlarında daha kalın olmuştur. 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeler ile interaksiyon oluşturan 27 ve 36 kg/da azot dozu uygulamaları arasında rakamsal olarak önemli bir fark ortaya çıkmamış ve istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bahsedilen interaksiyonlar arasında dekarda bitki sayısını fazla olması göz önüne alınırsa sap kalınlığı bakımından en uygun kombinasyon 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu olduğu görülmektedir. Sıra üzeri mesafenin uzamasına paralel olarak, artan azot dozlarında mısır bitkisinde sapın kalınlaştığını, White (1986), Sağlamtimur ve ark. (1994), Ağdağ ve ark. (1997), Fernandez ve ark. (1999), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000), Konuşkan ve Gözübenli (2001), Çokkızgın (2001) ve Saruhan ve Şireli (2005) de bildirmişlerdir. 60

77 4.6. Koçan Çapı (mm Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, mısırda koçan çapına etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.11 de, koçan çapına (mm) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.12 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçan Çapına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S * Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** Y X E.S X N.D Hata Genel D.K (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.11 in incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda koçan çapına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları ve azot dozları, p 0.01 düzeyinde önemli, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli, ikinci yılda ise istatistiksel olarak önemsiz bulunmuştur. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, p > 0.01 düzeyinde, yıl x ekim sıklığı p 0.05 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu, yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları ise istatistiksel olarak, önemsiz olduğu görülmektedir. 61

78 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Çapına (mm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j * 27.3 ghı 27.7 f-ı 29.3 fgh 29.0 fgh 27.1 C ıj 30.6 efg 33.6 cde 35.6 cd 34.0 cde 31.5 B hıj 32.0 def 40.3 ab 42.0 a 41.6 a 36.4 A f-ı 35.0 cd 40.1 ab 42.0 a 41.7 a 37.4 A fgh 37.0 bc 42.1 a 42.3 a 41.6 a 38.3 A Ortalama 25.5 C x 32.4 B 36.9 A 38.2 A 37.6 A 34.1 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama C B AB AB A Ortalama 30.0 C 36.1 B 39.7 A 40.8 A 40.4 A 37.4 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama h 27.8 g 30.3 fg 31.6 f 30.2 fg 28.6 C g 33.3 ef 36.3 de 37.6 cd 37.0 de 34.4 B g 35.3 de 41.3 ab 43.2 a 42.7 a 37.9 A fg 36.8 de 41.1 abc 42.3 a 42.5 a 38.5 A bcd 31.8 bcd 42.4 a 42.8 a 42.5 a 39.2 A Ortalama 27.7 C 34.2 B 38.3 A 39.5 A 39.0 A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.12 nin incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda koçan çapı değerleri ikinci yılda, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Denemenin, ikinci yılında, gelişmenin ilk dönemlerinde sulamanın yanı sıra, yağışların daha yüksek olması, bitkiye verilen azot dozlarından daha iyi yararlanmasına ve gelişmesine, dolayısı ile koçan çapını olumlu etki yapmış olabileceği düşünülmektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan çapına etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.12). Farklı sıra üzeri mesafelerinde koçan çapı değerleri, her iki deneme yılında benzer eğilim göstermiş 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar hızlı yükselmiş ve daha sonra yavaşlamıştır. Denemede, en kalın koçan çapı değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede tespit edilmiş ve sırasıyla 38.3, 40.2 ve 39.2 mm olurken, en ince koçan çapı değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede meydana gelmiş ve sırasıyla 27.1, 30.1 ve 28.6 mm olarak 62

79 gerçekleşmiştir. En kalın koçan çapı değerleri, birinci yılda 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafede gerçekleşirken, ikinci yılda sadece 26 cm sıra üzeri mesafede olmuştur, bu yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 45 Koçan Çapı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan çapına (mm) etkileri Şekil 4.21 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, koçan kalınlığı önemli ölçüde artmaktadır. Özellikle, 10 ve 14 cm sıra üzeri mesafelerdeki koçan çapı değerleri çok düşük olduğu göze çarpmaktadır. 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafelerdeki koçan çapı değerleri arasında fark, rakamsal olarak daha az olup, istatistiksel olarak ayını grupta yer almışlardır. Buna göre koçan çapı bakımından birim alanda daha fazla bitki olması nedeniyle en uygun sıra üzeri mesafe 18 cm olduğu görülmektedir. Bitki sıklığı azaldıkça bitki başına düşen gelişme alanı artacaktır, ışıklanma, su ve birim alandaki besin elementlerinden daha çok sayıda bitki faydalanacaktır. Nitekim, Williams ve ark. (1968), mısırda gelişme ve fotosentetik etkinlik ışığın bitkiler içerisine dikey olarak dağılımı ile kuvvetli ilişkili olduğunu rapor etmişlerdir. Bundan dolayı, sık ekimlerde bitkiler arasında besin elementleri, ışık ve su rekabeti artacaktır. Bunun sonucunda, koçana taşınan besin elementleri az olacağından sık ekimlerde koçan kalınlığı düşmektedir (Kün, 1994; Kırtok, 1998). Mısırda optimum ekim sıklığından, daha sık ekilmesi durumunda, koçan kalınlığının düştüğünü, White (1986), Sade ve Çalış, (1993), Sezer ve Yanbeyi 63

80 (1997), Turgut ve ark. (1997), Kara ve ark. (1999), Konuşkan ve Gözübenli (2001), Turgut (2000), Gözübenli ve ark. (2004), Şener ve ark (2004) ve Saruhan ve Şireli (2005) nın yaptıkları çalışmalarda tespit etmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, koçan çapına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.12). Azot dozlarının, koçan çapına etkileri, her iki deneme yılında benzer olarak, düşük azot dozlarından, yüksek azot dozlarına doğru koçan çapı kalınlaşmıştır. Çalışmada, en kalın koçan çapı değerleri, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 27 kg/da azot dozunda tespit edilmiş olup, sırasıyla 38.2, 40.8 ve 39.5 mm olurken, en ince koçan çapı değerleri, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamada, sırasıyla 25.5, 30.0 ve 27.7 mm olarak gerçekleşmiştir. Çalışmada, en kalın ve en ince koçan çapı değerleri denemenin her iki yılında aynı azot dozlarında gerçekleşmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.12) Koçan Çapı (mm) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının koçan çapına (mm) etkileri Şekil 4.22 de görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, koçan çapında önemli bir şekilde kalınlaşma görülmektedir. Bu kalınlaşma, kontrol uygulamasından 27 kg N/da a kadar sürekli yükselmiştir. 36 kg N/da uygulamasında çok az bir incelme göze çarpsa da, 18, 27 ve 36 kg/da azot dozu miktarları 64

81 istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, dekara bitki sayısının fazlalığını göz önüne alınırsa koçan çapı bakımından en uygun azot dozu 18 kg N/da olduğu görülmektedir. Artan azot dozlarında bitkinin vejetatif organları (sap ve yaprak) daha iyi gelişmekte ve dolayısıyla daha iyi fotosentez yapmakta, topraktan daha fazla su ve besin maddesi almaktadır (Williams ve ark., 1968). Koçana daha fazla besin elementi taşınmakta ve sonuçta koçan çapı gibi verim unsurları olumlu yönde etkilenmektedir. Kaplan ve Aktaş (1993), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Kara ve ark. (1999), Saruhan ve Şireli (2005) ve Turgut (2000) un yaptıkları çalışmalarda, azot dozu miktarı arttıkça koçan çapının yükseldiğini bildirirken, Ülger ve ark. (1996) ise kontrol uygulamasına göre azotlu gübre uygulamalarında koçan kalınlığının arttığını fakat 10, 20 ve 30 kg/da azot uygulamaları arasında istatistiksel bir farkın ortaya çıkmadığını bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının koçan çapına etkileri, çalışmanın birinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli, ikinci yılında ise önemsiz olmuştur (Çizelge 4.12). Araştırmada, en kalın koçan çapı değerleri, birinci yılda, 26 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda (42.3 mm), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla 44.3 ve 43.2 mm) elde edilirken, en ince koçan çapı değerleri ise her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarında (sırasıyla 22.0, 24.6 ve 23.3 mm) tespit edilmiştir. Çalışmada, en kalın koçan çapı, birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu uygulamasında, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu uygulamasından elde edilmesine rağmen, ikinci yıl ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olması nedeniyle, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır (Çizelge 4.12). 65

82 45 Koçan Çapı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan çapına (mm) etkileri 45 Koçan Çapı (mm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil 4.24.Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan çapına (mm) etkileri Şekil 4.23 ve 4.24 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte azot dozu miktarı arttıkça, koçanda önemli derecede kalınlaşma görülmektedir. Her iki yılda da koçan çapındaki kalınlaşmalar, daha geniş sıra üzeri mesafeler ile daha yüksek azot dozları kombinasyonlarında daha belirgin olarak ortaya çıkmıştır. 18, 27 ve 36 kg/da azot uygulamaları ile 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafeler arasındaki kombinasyonlarda koçan çapı değerleri arasında rakamsal 66

83 olarak fazla bir fark göze çarpmamakta ve belirtilen sıra üzeri mesafeler, istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, koçan çapı bakımından 18 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu interaksiyonu en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Sıra üzeri mesafenin artmasıyla, bitkinin gelişme alanı başka bir deyişle yaşam alanı genişlemektedir (Hassan, 2000). Dolayısıyla, artan dozlarda verilen gübreyi bitki daha iyi almakta, bunun sonucunda da koçan çapı gibi verim unsurları olumlu yönde etkilenmektedir. Çalışmada elde edilen sonuçlara benzer şekilde, sıra üzeri mesafelerin genişlemesine paralel olarak azot dozu miktarının artması, koçan çapını artırdığını, Kaplan ve Aktaş (1993), Sezer ve Yanbeyi (1997), Kara ve ark. (1999), Turgut (2000) ve Saruhan ve Şireli (2005) bildirmişlerdir Koçan Boyu (cm) Koçan boyuna değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.13 de, koçan boyuna (cm) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.14 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçan Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** * ** Y X E.S X N.D Hata Genel D. K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.13 ün incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının, mısırda koçan boyuna etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları ve azot dozları p 0.01 düzeyinde önemli, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde, ikinci yılda ise 67

84 p 0.05 düzeyinde önemli bulunmuştur. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları ise istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçan Boyuna (cm) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama f * 7.6 f 9.2 ef 10.0 ef 9.7 ef 8.8 C f 11.0 e 15.0 d 15.3 d 15.0 d 12.8 B f 15.0 d 18.7 bc 21.7 ab 21.0 ab 16.8 A ef 16.7 cd 19.6 ab 22.3 a 22.0 a 17.8 A ef 16.7 cd 20.0 ab 22.4 a 22.2 a 17.9 A Ortalama 7.9 D x 13.4 C 16.5 B 18.3 A 18.0 A 14.8 Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama f ** 8.7 f 8.3 f 10.3 def 9.3 ef 8.9 C f 11.0 def 12.3 def 14.7 bcd 13.6 cde 12.0 B ef 13.7 cde 19.0 ab 20.0 a 19.7 a 16.3 A ef 17.0 abc 20.3 a 20.7 a 20.3 a 17.4 A ef 17.3 abc 20.6 a 21.7 a 20.7 a 18.1 A Ortalama 9.0 C 13.5 B 16.1 A 17.5 A 16.7 A 14.5 Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama f 8.2 f 8.7 f 10.2 f 9.5 f 8.6 C f 11.0 ef 13.6 de 15.0 cd 14.3 cd 12.4 B f 14.3 cd 18.8 ab 20.8 a 20.3 a 16.6 A f 16.8 bcd 20.0 ab 21.5 a 21.1 a 17.0 A f 17.0 bc 20.3 a 22.0 a 21.5 a 17.6 A Ortalama 8.5 D 13.5 C 16.3 C 17.9 A 17.3 AB *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli ** : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.14 ün izlenmesinden görüleceği gibi, mısırda koçan boyu değerleri her iki yılda da birbirine yakın bulunmuştur. Nitekim, Çizelge 4.13 de görüldüğü gibi yıllar ortalaması istatistiksel olarak önemsiz olmuştur Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan boyuna etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.14). Çalışmada, her iki yılda da, farklı sıra üzeri mesafelerin uzamasına paralel olarak, koçan boyu değerleri artmıştır. Denemede, en uzun koçan boyu değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla ve 17.6 cm) gerçekleşirken, en kısa koçan boyu değerleri ise, her iki yılda ve birleştirilmiş 68

85 yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 8.8, 8.9 ve 8.6 cm) tespit edilmiştir. Çalışmada, en uzun ve en kısa koçan boyu değerleri denemenin her iki yılında aynı sıra üzeri mesafelerde gerçekleşmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir Koçan Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçan boyuna (cm) etkileri Şekil 4.25 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, koçan boyu değerleri önemli ölçüde yükselmiştir. Özellikle 10 ve 14 cm sıra üzeri mesafelerdeki koçan boyu değerlerinin, çok düşük olduğu görülmüştür. 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafelerde, koçan boyu değerleri çok yüksek çıkmış, fakat sıra üzeri mesafe genişledikçe, koçan boyundaki uzama hızı yavaşlamıştır. Bahsedilen, sıra üzeri mesafelerde elde edilen ortalama koçan boyu değerleri istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, birim alanda daha fazla bitki bulunmasını göz önüne alırsak, koçan boyları bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. Sık ekimlerde, bitki başına düşen gelişme alanı azalmaktadır (Hassan, 2000). Nitekim, Williams ve ark. (1968), mısırda gelişme ve fotosentetik etkinlik, ışığın bitkiler içerisine dikey olarak dağılımı ile kuvvetli ilişkili olduğunu rapor etmiştir. Dolayısıyla, bitkiler arasında besin elementleri, ışık ve su rekabeti artacağından koçan boyu olumsuz etkilenecektir (Kırtok, 1998). Sıra üzeri mesafe arttıkça, koçan boyunda uzama olduğunu, Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Ülger ve ark. (1997), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000), Gökmen ve 69

86 ark. (2001), Konuşkan ve Gözübenli (2001), Şener ve ark. (2004) ve Saruhan ve Şireli (2005) nin yapmış oldukları çalışmalarda tespit etmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, koçan boyuna etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.14). Azot dozlarında koçan boyuna etkileri, her iki yılda da artan azot dozlarına paralel olarak artışmıştır. Çalışmada, en uzun koçan boyu değerleri, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 27 kg/da azot dozunda (sırasıyla 18.3, 17.5 ve 17.9 cm) gerçekleşirken, en kısa koçan boyu değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamada (sırasıyla 7.9, 9.0 ve 8.5 cm) tespit edilmiştir. Çalışmada, en uzun ve en kısa koçan boyu değerleri denemenin her iki yılında aynı azot dozu uygulamalarında gerçekleşmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.14). 20 Koçan Boyu (cm) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının koçan boyuna (cm) etkileri Şekil 4.26 da görüldüğü üzere, mısırda azot dozu miktarı arttıkça, koçan boyunda hızlı bir şekilde uzama görülmüştür. 36 kg/da azot dozunda koçan boyunda çok az bir kısalma göze çarpsa da, 27, 36 kg/da azot dozları, koçan boyu değerleri bakımından istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, koçan boyu bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Azotlu gübreleri çok iyi kullanan mısır bitkisinde azot dozu miktarı arttıkça bitkinin vejetatif kısmı daha iyi gelişmekte ve fotosentez etkinliği artmaktadır (Williams ve ark, 70

87 1968), bu durum verimi etkileyen özelliklere dolayısı ile koçan boyuna olumlu etki yaptığı tahmin edilmektedir (Kün, 1994). Çalışmamızdaki bulgularımıza benzer olarak, azot miktarı arttıkça koçan boyunun uzadığını, Kaplan ve Aktaş (1993), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Kara ve ark. (1999), Saruhan ve Şireli (2005) ve Turgut (2000) bildirmektedirler. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının koçan boyuna etkileri, her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.14). Araştırmada, en uzun koçan boyu değerleri, 26 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla 22.4, 21.7 ve 22.0 cm) görülürken, en kısa koçan boyu değerleri her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (sırasıyla 7.4, 8.0 ve 7.7 cm) elde edilmiştir. Çalışmada, en uzun ve en kısa koçan boyu değerleri denemenin her iki yılında aynı sıra üzeri x azot dozu kombinasyonunda gerçekleşmesi bize yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.14) Koçan Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan boyuna (cm) etkileri 71

88 23 Koçan Boyu (cm) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil 4.28.Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçan boyuna (cm) etkileri Şekil 4.27 ve 4.28 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte azot dozu miktarı arttıkça, koçan boyunda önemli derecede ve hızlı bir uzama görülmektedir. Özellikle, 18, 27 ve 36 kg/da azot dozlar ile 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerinin interaksiyonlarındaki koçan boyları belirgin bir şekilde uzun olmuştur. Bahsedilen interaksiyonlar arasında, rakamsal olarak farklar olsa da istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, dekarda daha fazla bitki sayısının bulunmasını göz önüne alınırsa 18 cm sıra üzeri x 18 kg/da azot dozu interaksiyonu koçan boyu bakımından en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Geniş sıra üzeri mesafeler ve yüksek azot dozu kombinasyonlarında, koçan boyunun daha uzun olduğunu, Kaplan ve Aktaş (1993), Sezer ve Yanbeyi (1997), Ülger ve ark. (1997), Kara ve ark. (1999), Turgut (2000), Gökmen ve ark. (2001) ve Saruhan ve Şireli (2005) de yaptıkları çalışmalarda tespit etmişlerdir. 72

89 4.8. Koçandaki Tane Sayısı (adet) Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, koçandaki tane sayısına etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.15 de, koçandaki tane sayısına (adet) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.16 da verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Koçandaki Tane Sayısına Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D * E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D * Hata Genel D.K (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.15 in izlenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının, mısırda koçandaki tane sayısına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli, ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı p>0.01 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.05 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. 73

90 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Koçandaki Tane Sayısına (adet) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama jk * jk ıjk gh g D k g f f f C ıj f e bc bc B ıj e d ab ab A hı e cd ab a A Ortalama D x C B A A B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama e e e e de C e de bcd b b B cde b a a a A de b a a a A de bc a a a A Ortalama C B A A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j hıj g-j ghı gh C ıj g f def def B ghı ef c ab ab A ghı d bc ab ab A ghı de abc a ab A Ortalama D C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.16 nın izlenmesinden görüleceği gibi, mısırda koçandaki tane sayısı değerleri, çalışmanın ikinci yetiştirme yılında birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Koçandaki tane sayısı; koçanda sıra sayısı ve sıradaki tane sayısından oluşmaktadır, dolayısı ile koçan boyu ve kalınlığı ile doğru orantılıdır. Denemenin ikinci yılındaki koçan boyu ve çapı değerleri daha yüksek olması, koçandaki tane sayısına olumlu etki yaptığı düşünülmektedir (Hassan, 2000; Turgut, 2000). Farklı sıra üzeri mesafelerinin koçandaki tane sayısına etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.16). Farklı sıra üzeri mesafelerinde koçandaki tane sayısı değerleri, her iki yılda da geniş sıra üzeri mesafelerde artmıştır. Çalışmada, en yüksek koçandaki tane sayısı, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla ve adet), ikinci yetiştirme yılında 22 cm sıra üzeri mesafede (508.4 adet) olurken, koçandaki en az tane sayısı; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede 74

91 (sırasıyla 172.2, ve adet) tespit edilmiştir. En yüksek koçandaki tane sayısı, birinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafede, ikinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafede gerçekleşmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 575 Koçanda Tane Sayısı (adet) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin mısırda koçandaki tane sayısına (adet) etkileri Şekil 4.29 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça koçandaki tane sayısı, anormal bir şekilde artış göstermiştir. Özellikle, 10 ve 14 cm sıra üzeri mesafelerdeki koçandaki tane sayısı değerlerinin çok düşük olduğu göze çarparken, geniş sıra üzeri mesafelerdeki uygulamalarda, koçandaki tane sayısı değerlerinin çok yüksek olduğu görülmektedir. Ekim sıklığı arttıkça, koçandaki tane sayısı düşmesi, artan bitki sıklığında çiçeklenmenin gecikmesinden dolayı, tane dolum süresi kısalmaktadır, bu durum koçan ucundaki tanelerin dolum oranının azalmasına neden olmaktadır (White, 1986; Sağlamtimur ve ark., 1994). Birinci yılda, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerdeki, koçanda tane sayısı değerleri, aynı grupta yer alırken, ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda, 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeler aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, birim alanda daha fazla bitki olmasını göz önüne alırsak, koçandaki tane sayısı bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. Ekim sıklığı azaldıkça, koçandaki tane sayısının arttığını, Akçin ve ark. (1993), Sağlamtimur ve ark. (1994), Turgut ve ark. (1997), Govil ve 75

92 Pandey (1999), Turgut (2000), Gökmen ve ark. (2001), Konuşkan ve Gözübenli (2001) ve Amaral ve ark. (2005) ı bildirirken, Fernandez ve ark. (1999) ı ekim sıklığının, koçandaki tane sayısını etkilemediğini bildirmiştir. Farklı azot dozu uygulamalarının, koçandaki tane sayısına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.16). Farklı azot dozlarında, koçandaki tane sayısı değerleri, çalışmanın her iki yılında azot dozlarının artışına paralel olarak yükselmiştir. Çalışmada, en yüksek koçanda tane sayısı; denemenin birinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozunda (sırasıyla ve adet), ikinci yılında ise 27 kg/da azot dozunda (513.2 adet) gerçekleşirken, en düşük koçanda tane sayısı değerleri denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalarda (sırasıyla 149.7, ve adet) tespit edilmiştir. En yüksek koçanda tane sayısının, birinci yıl 36 kg/da azot dozunda ikinci yılda ise 27 kg/da azot dozunda çıkması, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.16). 550 Koçanda Tane Sayısı (adet) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının koçandaki tane sayısına (adet) etkileri Şekil 4.30 da görüldüğü üzere, mısırda azot dozu miktarı arttıkça koçandaki tane sayısında, hızlı bir şekilde artış görülmüştür. Özellikle, kontrol uygulaması ile 9 kg/da azot dozu uygulamasındaki, koçanda tane sayısı ortalamaları çok düşük çıkmıştır. İkinci yılda, 36 kg/da azot dozunda koçanda tane sayısında çok az bir azalma görünse de, 27 ve 36 kg/da azot dozu uygulamaları istatistiksel olarak aynı 76

93 grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, koçanda tane sayısı bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Azot dozu miktarı arttıkça, bitki büyüme ve gelişmesi daha iyi olmaktadır, bu gelişme koçan boyu ve koçan çapı gibi verim unsurlarını ve dolayısıyla koçandaki tane sayısını olumlu yönde etkilemektedir (Kün, 1994; Turgut, 2000). Çalışmamızdaki bulgularımıza benzer olarak, Pradkar ve Sharma (1993), Weinhold ve ark. (1995), Gözübenli (1997), Ülger ve ark, 1997, Turgut (2000), Çokkızgın (2001), Gökmen ve ark. (2001) ve Presterl ve ark. (2003) nın yapmış oldukları çalışmalarda, artan azot dozlarının koçandaki tane sayısını artırdığını bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, koçandaki tane sayısına etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak p>0.01 düzeyinde önemli olmuştur (Çizelge 4. 16). Araştırmada, koçanda tane sayısı en fazla; birinci yıl 26 cm x 36 kg N/da interaksiyonunda (664.6 adet), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla ve gün) gerçekleşirken, en düşük koçandaki tane sayısı değerleri; birinci yılda 14 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (117.7 adet), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (sırasıyla ve adet) elde edilmiştir. Koçanda tane sayısı değerleri, birinci yıl 26 cm x 36 kg N/da, ikinci yılda 26 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu kombinasyonunda, en düşük koçandaki tane sayısı değerleri ise; birinci yılda 14 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamalarda, ikinci yılda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.16). 77

94 675 Koçanda Tane Sayısı (adet) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçandaki tane sayısına (adet) etkileri 675 Koçanda Tane Sayısı (adet) N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının koçandaki tane sayısına (adet) etkileri Şekil 4.31 ve 4.32 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, koçanda tane sayısı hızlı bir artış göstermiştir. Özellikle, kontrol uygulaması ve 9 kg/da azot dozu ile interaksiyona giren, tüm ekim sıklığı kombinasyonlarda koçanda tane sayısı ortalamaları çok düşük olurken, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyonlarındaki artış, 78

95 daha belirgin olarak göze çarpmaktadır. 27 ve 36 kg/da azot dozu ile interaksiyona giren 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerde elde edilen koçanda tane sayısı ortalamaları arasında rakamsal olarak fark olmasına rağmen istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonu koçanda tane sayısı bakımından en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Azotlu gübreleri iyi kullanan mısır bitkisinde, sıra üzeri mesafenin uzamasına paralel olarak azot dozu miktarı arttıkça, bitki büyüme ve gelişmesi daha iyi olmaktadır, bu gelişme koçan boyu ve koçan çapı gibi verim unsurlarını ve dolayısıyla koçandaki tane sayısını olumlu yönde etkilemektedir (Kün, 1994; Hassan, 2000, Turgut, 2000). Ayrıca, bütün bitkilerde olduğu gibi mısırda da gelişmenin en kritik devresi çiçeklenme ve tozlaşma (10-15 gün) devresidir. Bu devrede kuraklık, sık ekimlerde besin elementi eksikliği (özellikle azot), böceklerden büyük zarar görebilir ve polen dökülmesine neden olarak döllenmeyi olumsuz yönde etkiler. Bu durum, koçandaki tane sayısını büyük ölçüde azaltabilir (Aldrich ve ark, 1982; Tolenaar ve ark, 1997). Ayrıca, Schussler ve Westgate (1995), koçandaki tane sayısının çiçeklenme devresinde koçana besin maddesi akımıyla kuvvetli ilişkili olduğunu bildirmişlerdir. Çalışmamızdaki bulgularımıza benzer olarak, Pradkar ve Sharma (1993), Weinhold ve ark. (1995), Ülger ve ark, (1997), Turgut (2000), Çokkızgın (2001), Gökmen ve ark. (2001), Presterl ve ark. (2003) ve Amaral ve ark. (2005) nın yaptıkları çalışmalarda ekim sıklığının azalmasına paralel olarak, artan azot dozlarında koçanda tane sayısının arttığını bildirmişlerdir. 79

96 4.9. Tek Koçan Ağırlığı (g) Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, tek koçan ağırlığına etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.17 de, tek koçan ağırlığına (g) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.18 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tek Koçan Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür * Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S * Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D * Hata Genel D.K (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.17 nin incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının, mısırda tek koçan ağırlığına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli, ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl p 0.01 düzeyinde, yıl x ekim sıklığı ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları ise p 0.05 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu interaksiyonun ise istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. 80

97 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tek Koçan Ağırlığına (g) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j * 57.3 ıj 62.7 ıj 72.0 hıj 73.3 hıj 60.4 C ıj f-ı e-h efg de B hıj ef bc abc abc A hıj efg cd ab ab A g-h ef abc a a A Ortalama 65.7 D x C B A A B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama k 42.6 k 67.1 ıj 70.1 ıj 71.0 ıj 57.8 D k h gh ef ef C jk fg d bc c B ı ef c a a A ı de c ab a A Ortalama 60.1 D C B A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama k 49.9 jk 64.9 ıj 71.1 ıj 72.2 ıj 59.1 D jk h gh fg f C ıj fg e bc cd B ı fg de ab ab A ı f cd a a A Ortalama 62.9 D C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.18 in izlenmesinden görüleceği gibi, tek koçan ağırlığı değerleri, çalışmanın ikinci yetiştirme yılında birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yıldaki tek koçan ağırlığının daha yüksek olmasının nedeni, denemenin ikinci yılındaki koçan özelliklerinin daha iyi olmasından kaynaklanabilir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin tek koçan ağırlığına etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.18). Araştırmada, en yüksek tek koçan ağırlığı ortalamaları, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 193.3, ve g) gerçekleşirken, en düşük tek koçan ağırlığı değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 60.4, 57.8, ve 59.1 g) tespit edilmiştir. Çalışmada, en yüksek tek koçan ağırlığı değerleri, birinci yıl 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafede olurken, ikinci yılda 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafede görülmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 81

98 Tek Koçan Ağırlığı (g) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin tek koçan ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.33 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, tek koçan ağırlığı değerleri hızlı bir şekilde yükselmektedir. Özellikle, 10 ve 14 cm sıra üzeri mesafelerdeki tek koçan ağırlıkları değerlerinin çok düşük olduğu görülmektedir. Bu durum sık ekimlerde, koçan boyutlarının küçük olması ve özellikle koçanın uç kısımlarının tane tutma oranının düşük olmasından kaynaklanmaktadır (Sağlamtimur ve ark. (1994). 18, 22, 26 cm sıra üzeri mesafelerdeki tek koçan ağırlıkları değerleri çok yüksek olmuş, fakat bu mesafeler arasındaki tek koçan ağırlığı artış hızı yavaşlamıştır. Birinci yıl 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerde elde edilen tek koçan ağırlığı ortalamaları istatistiksel olarak aynı grupta yer alırken, ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda ise 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerdeki tek koçan ağırlığı değerleri aynı grupta yer almıştır. Buna göre, birim alanda daha fazla bitki olmasını göz önüne alınırsa, tek koçan ağırlığı bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 22 cm olduğu görülmektedir. Tek koçan ağırlığı; koçan boyu ve koçan çapı ile doğru orantılı olan bir özelliktir. Yani koçan boyu ve çapı ne kadar yüksekse tek koçan ağırlığı da o kadar yüksek olur (Bruns ve Abbas, 2002). Ekim sıklığı azaldıkça, tek koçan ağırlığında önemli artışın olduğunu, Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Kırtok (1998), Kara ve ark. (1999), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000), 82

99 Konuşkan ve Gözübenli (2001), Yıldırım ve Baytekin (2003) ve Saruhan ve Şireli (2005) nın yaptıkları çalışmalarda tespit etmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, tek koçan ağırlığına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.18). Azot dozlarının, tek koçan ağırlığına etkileri, her iki yılda artan azot dozlarında yükselmiştir. Çalışmada, en yüksek tek koçan ağırlığı değerleri denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda, 36 kg/da azot dozunda (sırasıyla ve g) tespit edilirken, en düşük tek koçan ağırlığı değerleri azot verilmeyen uygulamada (sırasıyla 65.7, 60.1 ve 62.9 g) görülmüştür. Çalışmada, en yüksek tek koçan ağırlığı değerleri, denemenin her iki yılında aynı azot dozlarında elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4. 18). 220 Tek Koçan Ağırlığı (g) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının tek koçan ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.34 de görüldüğü üzere, mısırda azot dozu miktarı arttıkça, tek koçan ağırlığında hızlı bir şekilde yükselme görülmüştür. Ancak, 27 kg/da azot dozunda sonra bu artış hızı yavaşlamış ve 27 ile 36 kg/da azot dozu uygulamalarındaki ilk koçan yüksekliği değerleri, istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, tek koçan ağırlığı bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Kaplan ve Aktaş (1993), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Kara ve ark. (1999), Turgut (2000) ve Saruhan ve Şireli 83

100 (2005) nın yaptıkları çalışmalarda, azot dozlarının artışına paralel olarak, tek koçan ağırlığının yükseldiğini bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, tek koçan ağırlığına etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak (p>0.01 düzeyinde) önemli olmuştur (Çizelge 4.18). Farklı sıra üzeri mesafeleri ve azot dozları interaksitonlarının, tek koçan ağırlığı değerleri, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozlarında her iki yılda da yüksek olmuştur. Araştırmada, en yüksek tek koçan ağırlığı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da (268.7 ve g), ikinci yılda ise 22 cm sıra üzeri x 36 kg N/da kombinasyonlarında (270.3 g) gerçekleşirken, en düşük tek koçan ağırlığı değerleri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (sırasıyla 36.7, 38.1 ve 37.4 g) elde edilmiştir. En yüksek tek koçan ağırlığı değerleri, birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da, ikinci yılda ise 22 cm sıra üzeri x 36 kg N/da kombinasyonlarında oluşması, yıl x ekim sıklı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.18) Tek Koçan Ağırlığı (g) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tek koçan ağırlığına (g) etkileri 84

101 300 Tek Koçan Ağırlığı (g) cm 14 " 18 " 22 " 26 " 20 Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tek koçan ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.35 ve 4.36 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, tek koçan ağırlığında hızlı bir şekilde artış görülmektedir. Özellikle, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarındaki tek koçan ağırlığı değerleri, çok yüksek olmuştur. Tüm azot dozlarında, 10 ve 14 cm sıra üzeri mesafelerde elde edilen tek koçan ağırlığı değerleri ise çok düşük çıkmıştır. Çalışmada, 27 ile 36 kg/da azot dozları ile 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeler arasındaki interaksiyonlar istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonu tek koçan ağırlığı bakımından en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Mısırda, sıra üzeri mesafenin uzamasına paralel olarak, artan azot dozlarında bitki azotlu gübreyi daha iyi kullanmakta ve bunun sonucunda büyüme ve gelişmesi daha iyi olmaktadır (Hassan, 2000, Gökmen ve ark., 2001), bu gelişme; koçan boyu, koçan çapı, koçandaki tane sayısı ve tek koçan ağırlığına pozitif yansıdığı düşünülmektedir. Sıra üzeri mesafelerin artmasına paralel olarak, artan azot dozlarında tek koçan ağırlığının yükseldiğini, Weinhold ve ark. (1995), Sezer ve Yanbeyi (1997), Turgut ve ark. (1997), Kırtok, (1998), Schmidt ve ark. (1998), Flesch ve Viera (2000), Turgut (2000) ve Saruhan ve Şireli (2005) nin yaptıklar çalışmalarda bildirmişlerdir N dozları (kg/da)

102 4.10. Bin Tane Ağırlığı (g) Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, bin tane ağırlığına etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.19 da, bin tane ağırlığına (g) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.20 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Bin Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür * Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S * Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D * E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D. K.(%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.19 un incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda bin tane ağırlığına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ) ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli, ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl p 0.01 düzeyinde, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları ise p 0.05 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. 86

103 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Bin Tane Ağırlığına (g) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama h * fgh fgh fgh fgh C gh fgh b-e def b-e B fgh def a-d ab ab A fgh efg abc ab ab A d-g c-f abc a a A Ortalama C x B A A A B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama e cd d cd d C d c b a a B cd b a a a A cd a a a a A c b a a a A Ortalama D C B A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama h fg fg fg gh C gh fg cd cd bc B fg de ab a ab A fg cd ab a a A ef de ab a a A Ortalama D C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.20 nin izlenmesinden görüleceği gibi, mısırda bin tane ağırlığı değerleri, denemenin ikinci yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yıldaki bin tane ağırlığının, daha yüksek olmasının nedeni denemenin ikinci yılındaki koçan özelliklerinin daha iyi olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin, bin tane ağırlığına etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.20). Araştırmada, en yüksek bin tane ağırlığı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda, 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla ve g), ikinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafede (297.1 g) elde edilirken, en düşük bin tane ağırlığı değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 215.4, ve g) gerçekleşmiştir. En yüksek bin tane ağırlığı değerleri, birinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafede ikinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafede elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 87

104 300 Bin Tane Ağırlığı (g) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin bin tane ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.37 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, bin tane ağırlığı yükselmiştir, ancak 18 cm sıra üzeri mesafeden sonra bin tane ağırlığındaki artış hızı yavaşlamıştır. 18, 22 ve 26 cm üzeri mesafelerde elde edilen ortalama değerler, istatistiksel olarak her iki yılda aynı grupta yer almıştır. Buna göre, birim alanda daha fazla bitki olmasını göz önüne alırsak, bin tane ağırlığı bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. Ekim sıklığının artmasıyla, koçan ve tane kalitesinin düşmesi 1000 tane ağırlığını azaltmış, bunun yanında geniş sıra üzeri mesafelerde, koçan özelliklerinin iyileşmesi, bin tane ağırlığına pozitif yansıdığı düşünülmektedir (Bruns ve Abbas, 2002). Ekim sıklığı azaldıkça, bin tane ağırlığında arttığını, Akçin ve ark. (1993), Turgut ve ark. (1997), Fernandez ve ark. (1999), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000) ve Konuşkan ve Gözübenli (2001) ın yaptıkları çalışmalarda da bildirmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının bin tane ağırlığına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.20). Azot dozlarının, bin tane ağırlığına etkileri, her iki yılda yüksek azot dozlarında artmıştır. Çalışmada, en yüksek bin tane ağırlığı değerleri; denemenin birinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozunda (sırasıyla ve g), ikinci yılda 27 kg/da azot dozunda (299.0 g) tespit edilmiştir. En düşük bin tane ağırlığı değerleri ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamada 88

105 (sırasıyla 214.8, ve g) gerçekleşmiştir. En yüksek bin tane ağırlığı değerleri; denemenin birinci yılında 36 kg/da azot dozunda ikinci yılda 27 kg/da azot dozunda oluşması, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.20). 300 Bin Tane Ağırlığı (g) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının bin tane ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.38 de görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça, bin tane ağırlığında yükselme görülmüştür. Ancak, 18 kg/da azot dozundan sonra bin tane ağırlığındaki artış hızı yavaşlamıştır, hatta ikinci deneme yılında 36 kg/da azot dozunda azalma göze çarpmaktadır. İstatistiksel olarak, birinci yıl 18, 27 ve 36 kg N/da uygulamaları aynı grupta, ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 27 ve 36 kg/da azot dozu uygulamaları aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, bin tane ağırlığı bakımından en uygun azot dozu 27 kg N/da olduğu görülmektedir. Azotlu gübreler, bitkide vejetatif gelişme sırasında yaprak alanını artırmaktadır, dolaysıyla gelişme sırasında yapraklar kendi esas görevini daha iyi yerine getirmekte ve tane dolum sırasında kuru madde birikimi daha fazla olmaktadır (Tolenaar ve ark. 1997). Bu durumdan, bin tane ağırlığının artan azotlu gübrelerden olumlu etkilendiği tahmin edilmektedir. Çalışmamızda elde edilen bulgular, Paradkar ve Sharma, (1993), Sade ve Çalış, (1993), Gözübenli (1997), Uslu (1999), Gökmen ve ark. (2001), Tüfekçi ve Karaaltın (2001), Çokkızgın (2002) ve Amaral ve ark. (2005) ın sonuçları ile benzerlik göstermiştir. 89

106 Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, bin tane ağırlığına etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak (p>0.01 düzeyinde) önemli olmuştur (Çizelge 4.20). Farklı sıra üzeri mesafeleri ve azot dozlarında, bin tane ağırlığı değerleri, her iki yılda da geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozlarında daha fazla artmıştır, Araştırmada, en yüksek bin tane ağırlığı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da kombinasyonunda (sırasıyla ve g), ikinci yılda ise 18 cm sıra üzeri x 36 kg N/da interaksiyonunda (319.6 g) tespit edilirken, en düşük bin tane ağırlığı değerleri; her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonlarından (sırasıyla ve g) elde edilmiştir. En yüksek bin tane ağırlığı değerleri birinci yıl 26 cm sıra üzeri x 27 kg N/da, ikinci yılda ise 18 cm sıra üzeri x 36 kg N/da kombinasyonunda çıkması, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.20). Bin Tane Ağırlığı (g) N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının bin tane ağırlığına (g) etkileri 90

107 325 Bin Tane Ağırlığı (g) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının bin tane ağırlığına (g) etkileri Şekil 4.39 ve 4.40 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte azot dozu miktarı arttıkça, bin tane ağırlığında artış görülmektedir. Bu artış, özellikle geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında daha fazla olduğu göze çarpmaktadır. 18, 27 ile 36 kg/da azot dozları ile 18, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafeler arasındaki interaksiyonlar, istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Bu sonuçlara göre, 18 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu interaksiyonu bin tane ağırlığı bakımından, en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Ekim sıklığı azalmamasına paralel olarak, artan azot dozlarında bin tane ağırlığında yükselme olduğunu, Paradkar ve Sharma, (1993), Weinhold ve ark. (1995), Schmidt ve ark. (1998), Flesch ve Viera (2000), Uslu (1999), Gökmen (2001), Tüfekçi ve Karaltın (2001), Çokkızgın (2002), Amaral ve ark. (2005) ve Saruhan ve Şireli (2005) nin yaptıkları çalışmalarda da bildirmişlerdir. 91

108 4.11. Tane Verimi (kg/da) Çukurova koşullarında, mısırda tane verimine değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.21 de, tane verimine (kg/da) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.22 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tane Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D * Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.21 in izlenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda tane verimine etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında (2004 ve 2005) ve birleştirilmiş yıllarda ( ); ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli, ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı p 0.01 düzeyinde önemli, yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.05 düzeyinde önemli ve yıl x azot dozu interaksiyonunun ise istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. 92

109 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tane Verimine (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama g * g g g fg C g efg de d de B fg de bc a a A g d c ab c A g def bc bc bc A Ortalama D x C B A A B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama h fg efg efg ef D fgh ef de d d C fgh d bc a ab A gh ef c bc bc B h fgh c bc bc B Ortalama D C B A A A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j hıj g-j ghı ghı D ıj fgh e e e C ghı e cd a ab A ıj ef d bc cd B j fg d cd cd B Ortalama D C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.22 nin izlenmesinden görüleceği gibi, mısırda tane verimi değerleri çalışmanın ikinci yetiştirme yılında birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yıldaki tane veriminin daha yüksek olmasının nedeni denemenin ikinci yılında verimi doğrudan etkileyen koçan özelliklerinin daha iyi olmasından kaynaklanmış olabilir. Farklı sıra üzeri mesafelerinin tane verimine etkileri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.22). Çalışmada, farklı sıra üzeri mesafelerinde tane verimi değerleri, her iki yılda da benzer şekilde belli bir sıra üzeri mesafeye (18 cm) kadar artmış ve daha sonra düşmüştür. Çalışmada, en yüksek tane verimi değerleri, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 703.9, ve kg/da), en düşük tane verimi değerleri ise, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 244.1, ve kg/da) tespit edilmiştir. En yüksek tane verimi ortalamalarının, birinci yıl farklı sıra üzeri mesafelerde (18, 22 ve 93

110 26 cm), ikinci yıl ise sadece 18 cm sıra üzeri mesafede görülmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir Tane Verimi (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin tane verimine (kg/da) etkileri Şekil 4.41 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça, tane verimi yükselmektedir. Ancak, tane verimindeki bu yükselme, 18 cm sıra üzeri mesafede en yüksek olmuş ve daha sonraki sıra üzeri mesafelerde (22 ve 26 cm) tane verimi düşmeye başlamıştır. Mısırda tane verimi; koçan boyu, koçan çapı, koçandaki tane sayısı, tek koçan ağırlığı, bin tane ağırlığı gibi koçan özellikleri ile doğru orantılıdır, ancak bunların yanında birim alandaki koçan sayısı da çok önemlidir (Bruns ve Abbas, 2002). Çalışmada, 22 ve 26 cm sıra üzeri mesafelerinde edilen koçan özellikleri daha iyi olmasına rağmen, optimum bitki sayısında elde edilen verimi dengeleyemediği için (Olson ve Sander, 1988), başka bir deyişle 18 cm sıra üzeri mesafede birim alanda daha fazla bitki bulunması ve dolayısı ile daha çok koçan olması nedeniyle tane verimi en yüksek olmuştur. Dar sıra üzeri mesafelerde (10 ve 14 cm) dekardaki bitki sayısı daha fazla olmasına rağmen koçan özelliklerinin ve koçandaki tane kalitesinin düşük olması verimin düşmesine neden olmuştur (Bruns ve Abbas, 2002). Bu sonuçlara göre, tane verimi bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. Sıra üzeri mesafenin belirli bir sınıra kadar (18x70 cm) artması ile tane veriminin arttığını ve ekim sıklığının normalden fazla olması halinde ise koçansız bitkilerin artmasının (Simeonov ve Tsankova, 1990; 94

111 Olson ve Sander, 1988) yanı sıra, koçan özelliklerinin düşük (Bruns ve Abbas, 2002; Yıldırım ve Baytekin, 2003) olmasına bağlı olarak tane verimi düşmektedir. Sıra üzeri mesafelerin belirli bir sınıra kadar artmasıyla tane veriminin yükselmektedir. Fakat sıra üzeri mesafelerin çok düşük veya çok yüksek olması halinde ise verimin düştüğünü Turgut ve ark. (1997), Ülger (1998a), Fernandez ve ark. (1999), Govil ve Pandey (1999), Flesch ve Viera (2000), Konuşkan ve Gözübenli (2001), Öktem ve ark. (2001), Gözübenli ve ark. (2004) ve Şener ve ark. (2004) nın yapmış oldukları çalışmalarda tespit etmişlerdir. Farklı azot dozu uygulamalarının, tane verimine etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.22). Azot dozlarının tane verimine etkileri, her iki yılda da azot dozlarının artışına paralel olarak yükselmiş, ancak çalışmanın ikinci yetiştirme yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Çalışmada, en yüksek tane verimi ortalamaları, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 27 kg/da azot dozunda (sırasıyla 689.1, ve kg/da) olurken, en düşük tane verimi değerleri azot verilmeyen uygulamada (sırasıyla, 245.3, ve kg/da) tespit edilmiştir. En yüksek ve en düşük tane verimi değerlerinin, çalışmanın her iki yılında da aynı azot dozlarında olması, yıl x azot dozları interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olmadığını göstermektedir (Çizelge 4.22) Tane Verimi (kg/da) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının tane verimine (kg/da) etkileri 95

112 Şekil 4.42 de görüldüğü üzere, mısırda azot dozu miktarı arttıkça tane verimi yükselmiştir. Tane verimi, 27 kg/da azot dozuna kadar hızlı bir şekilde yükselirken, 36 kg/da azot dozunda düşüş görülmektedir. Lambert ve ark. (1998) nın yapmış oldukları çalışmada, optimum azot dozu üzerindeki azotun verimi artırmadığını bildirmişlerdir. Çalışmamızda da, 27 ve 36 kg/da azot dozlarında elde edilen tane verimi değerleri istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, tane verimi bakımından en uygun azot dozunun 27 kg/da olduğu görülmektedir. Azot dozu miktarı arttıkça, bitkinin vejetatif organları daha iyi gelişmekte ve dolayısıyla daha fazla fotosentez yaparak kuru madde üretmekte ve koçana daha fazla besin maddesi taşınmakta, dolayısıyla verime olumlu yansımaktadır (Schussler ve Westgate, 1995; Tolenaar ve ark, 1997). Kamara ve ark. (2003) nın yapmış oldukları araştırmada, azotun kontrol uygulamasından 9 kg/da çıkarılmasıyla % 77 ile % 96 oranında verim artışı sağlandığını tespit etmişlerdir. Benzer olarak, azot dozu arttıkça tane veriminin yükseldiğini, Podalak (1984), Ülger ve ark. (1996), Gözübenli (1997), Sezer ve Yanbeyi (1997), William ve Randall (1997), Schmidt ve ark. (1998), Ülger (1998a), Uslu (1999), Allen ve ark. (2000), Öktem ve ark (2001), Tüfekçi ve Karaltın (2001), Çokkızgın (2002), Blumenthal ve ark. (2003), Kamara ve ark. (2003), Presterl ve ark. (2003) ve Saruhan ve Şireli (2005) nin yapmış oldukları çalışmalarda da bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesefeleri kombinasyonlarının, tane verimine etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak (p>0.01 düzeyinde) önemli olmuştur (Çizelge 4.22). Sıra üzeri mesafe x azot dozlarının tane verimine etkileri, her iki yılda geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu interaksiyolarında daha yüksek olmuştur. Araştırmada, en yüksek tane verimi değerleri; birinci yıl 18 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu (965.3 kg/da), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 18 sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu kombinasyonlarından (sırasıyla ve kg/da) elde edilirken, en düşük tane verimi değerleri birinci yıl 14 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonundan (202.9 kg/da), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonunda (sırasıyla ve kg/da) tespit edilmiştir. En yüksek tane veriminin, birinci yıl 18 cm sıra üzeri x 96

113 36 kg/da azot dozu, ikinci yıl 18 sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu kombinasyonlarından, en düşük tane veriminin ise birinci yıl 14 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonundan, ikinci yıl 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın kombinasyonunda tespit edilmiş olması, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.22) Tane Verimi (kg/da) N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tane verimine (kg/da) etkileri 97

114 1000 Tane Verimi (kg/da) N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tane verimine (kg/da) etkileri Şekil 4.43 ve 4.44 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafeleri ile birlikte azot dozu miktarı arttıkça, tane veriminde önemli artış görülmektedir. Özellikle, geniş sıra üzeri mesafelerle yüksek azot dozu miktarları arasındaki kombinasyonlarda verimin çok yüksek olduğu, bunun aksine daha dar sıra üzeri mesafelerle düşük azot dozu miktarları arasındaki kombinasyonlarda ise tane veriminin çok düşük olduğu görülmüştür. Ancak, 18 cm sıra üzeri mesafenin interaksiyona girdiği tüm azot dozlarında verim en yüksek olmuştur, bu durum birim alandaki bitki sayısının fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Aydın (1991), William ve Randall (1997), Lambert ve ark. (1998) ve Schmidt ve ark. (1998) nın yaptıkları çalışmalarda, belirli bir sınıra kadar sıra üzeri mesafenin artırılması ile birlikte artan azot dozlarında verimin yükseleceğini, sıra üzeri mesafenin fazla artırılması ile birim alandaki bitki sayısının azalmasından dolayı azot dozu artırılsa bile tane veriminin yükselmeyeceğini bildirmişlerdir. Bunun yanında, aşırı azot uygulamalarında bitkinin maksimum doygunluk derecesine ulaştıktan sonra kalan azotun yıkanacağından dolayı aşırı azot kullanımı da verimi artırmayacağı düşünülmektedir (William ve Randall, 1997 ve Lamber ve ark. 1998). Bu sonuçlara göre, tane verimi bakımından 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu en uygun kombinasyon olduğu görülmektedir. Mısırda ekim sıklığının, belirli bir sınıra kadar artmasına paralel 98

115 olarak, artan azot dozlarında tane veriminin yükseldiğini, Bangarwa ve ark. (1993), Weinhold ve ark. (1995), Giray ve Ülger (1996), Ülger ve ark. (1996), Ülger ve ark. (1997), William ve Randall (1997), Schmidt ve ark. (1998), Ülger (1998b), Allen ve ark., (2000), Çokkızgın (2001), Öktem ve ark. (2001), Kamara ve ark. (2003) ve Presterly ve ark. (2003) nın yaptıkları çalışmalarda tespit etmişlerdir Mısırda Azot Dozları ile Tane Verimi Arasındaki İlişkiler ve Regresyon Analiz Sonuçları Şekil 4.45 de görüldüğü üzere, mısırda her iki yılda da, farklı azot dozlarında tane verimi, N 27 uygulamasına kadar hızlı bir şekilde artarken, bu dozdan sonra düşmeye başlamıştır. Regresyon denklemi yardımı ile, teorik olarak maksimum tane verimi ve bu verimin elde edilebilmesi için gerekli gübre miktarları yıllara göre ayrı ayrı hesaplanmıştır. Buna göre; birinci yılda, kg/da tane verimi için, 27 kg/da azot dozu, kg/da tane verimi için ise, 36 kg/da azot dozu uygulanması gerekirken, ikinci yılda, kg/da tane verimi için 27 kg/da, kg/da tane verimi için ise, 36 kg/da azot dozu uygulanması gerektiği hesaplanmıştır. Bu sonuçlardan da anlaşılacağı üzere, regresyon denklemi yardımı ile yapılan hesaplamada, her iki yılda maksimum tane verimi (sırasıyla, ve kg/da) elde etmek için, 36 kg/da azot dozu uygulamak gerekmektedir. Ancak, çalışmamızda, her iki yılda da, en yüksek tane verimi 27 kg/da azot dozundan (sırasıyla ve kg/da) elde edilmiştir, bu dozdan sonra tane verimi düşmeye başlamıştır. Fakat bahsedilen bu iki azot dozu, istatistiksel olarak aynı grupta yer almışlardır. Regresyon analizine göre, en yüksek verim 36 kg/da azot dozunda görünsede istatistiksel olarak 27 ile 36 kg/da azot dozu arasında fark olmaması ve daha az azot dozu ile birbirine yakın düzeyde verim alınması 27 kg/da azot dozunun daha uygun olacağını göstermektedir. 99

116 800 Tane Verimi (kg/da) Yi = Xi-0.359Xi 2 r 2 = Azot Dozları (kg/da) Tane Verimi (kg/da) Yi = Xi-0.360Xi 2 r 2 = Azot Dozları (kg/da) Şekil Azot Dozları ile Tane Verim Arasındaki Regresyon Analiz Sonuçları 100

117 4.12. Tanede Azot İçeriği (%) Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının tanede azot içeriğine etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.23 de, tanede azot içeriğine (%) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.24 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Tanede Azot İçeriğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) * * Y x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D Y X E.S X N.D Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.23 ün incelenmesinden anlaşılacağı üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının tanede azot içeriğine etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre ekim sıklıkları; denemenin ikinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda p 0.05 düzeyinde önemli, birinci yılda ise istatistiksel olarak önemsiz, azot dozları ise denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli çıkmıştır. Birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonlarının ise istatistiksel olarak önemsiz olduğu görülmektedir. 101

118 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Tanede Azot İçeriğine (%) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama Ortalama 0.76 D C 1.15 B 1.29 A 1.35 A 1.11 Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama C * 14 0, BC AB A A Ortalama 0.84 C 1.11 B 1.34 A 1.39 A 1.44 A 1.19 Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama C BC ABC AB A Ortalama 0.80 D 1.04 C 1.24 B 1.34 A 1.39 A + : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli * : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.24 ün izlenmesinden görüleceği gibi, tanede azot içeriği ortalamaları; denemenin ikinci yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. Ancak, tanede azot içeriği değerleri yıllar ortalaması istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır Farklı sıra üzeri mesafelerinin tanede azot içeriğine etkileri, denemenin birinci yılında önemsiz, ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda ise istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.24). Çalışmada, tanede en yüksek azot içeriği; denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla % 1.16, 1.30 ve 1.23) oluşurken, tanede en düşük azot içeriği; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla % 1.02, 1.05 ve 1.09) gerçekleşmiştir. Tanede en yüksek ve en düşük azot içerikleri, her iki yılda aynı sıra üzeri mesafelerde çıkması yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir. 102

119 1.4 Tanede N Oranı (%) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinin tanede azot içeriğine (%) etkileri Şekil 4.46 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça tanede azot içeriği yükselmektedir. Ancak, azot içeriğindeki yükselme çok yavaş olmuş ve ortalamalar birbirine yakın çıkmıştır. 18, 22 ve 26 sıra üzeri mesafelerde tanede azot içeriğindeki artış, ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak aynı grupta yer almış, birinci yıl ise önemsiz çıkmıştır. Bu sonuçlara göre, tanede azot içeriği bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. Sıra üzeri mesafe artıkça, tanede azot içeriğindeki artışın nedeni birim alanda daha az bitkinin bulunmasından dolayı ortamdaki azotu daha iyi alınması ve alınan bu azotun taneye daha iyi taşınması olarak açıklanabilir. Çalışmamıza benzer şekilde, Sencar (1988) ve Akçin ve ark. (1993) nın yaptıkları çalışmada, tanedeki azot içeriğinin sıra üzeri mesafesinin azalması ile doğru orantılı olarak yükseldiğini bildirirken, Boquet ve ark. (1989), Giray ve Ülger (1996), Ülger ve ark. (1997) ve Çokkızgın (2002) nın yaptıkları çalışmalarda, ekim sıklığının tanede azot içeriğini etkilemediğini bildirmişlerdir. Söz konusu çalışmalar arasında, ekim sıklıklarının, tanede azot içeriği bakımından farklı sonuçların ortaya çıkması, ekolojik koşulların ve çeşit farklılığından kaynaklandığı sanılmaktadır (Sağlamtimur ve ark., 1994; Turgut, 2000). Farklı azot dozu uygulamalarının, tanede azot içeriği, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4. 24). 103

120 Farklı azot dozlarında, tanedeki azot içeriğine etkileri, her iki yılda azot dozlarının artışına paralel olarak yükselmiştir. Çalışmada, tanede en yüksek azot içeriği; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozunda (% 1.35, 1.44 ve 1.39) tespit edilirken, en düşük; denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalardan (sırasıyla % 0.76, 0.84 ve 0.80) elde edilmiştir. Tanede en yüksek ve en düşük azot içeriği ortalamaları, her iki yılda da aynı azot dozlarında olması, yıl x azot dozları interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.24). 1.5 Tanede N Oranı (%) kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarının tanede azot içeriğine (%) etkileri Şekil 4.47 de görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozunun artışına paralel olarak tanede azot içeriğinin önemli ölçüde yükseldiği görülmektedir. Tanedeki azot içeriği, kontrol uygulaması ve 9 kg/da azot dozunda çok düşük olduğu görülmektedir. Çalışmada, 27 ve 36 kg/da azot dozları istatistiksel olarak aynı grupta yer almıştır. Bu sonuçlara göre, tanede azot içeriği bakımından en uygun azot dozu 27 kg/da azot dozu olduğu görülmektedir. Bu sonuç, optimum azot dozundan fazla (aşırı) gübre kullanmanın tanede azot içeriğini artırmadığını göstermektedir. Çünkü bitkinin bir doyum noktası vardır, fazla azot yıkanarak kaybolmaktadır (William ve Randall, 1997). Artan azot dozlarına paralel olarak, tanedeki azot içeriğinin yükseldiğini, Russel ve Balko (1980), Russelle ve ark. (1981), Ahmadi ve ark. (1993), Kaplan ve Aktaş (1993), Gözübenli (1997), Ülger ve ark. (1997), Lambert ve 104

121 ark. (1998), Uslu (1999) ve bildirilmiştir. Kamara ve ark. (2003) nın yaptıkları çalışmalarda Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafelerinin, tanede azot içeriğine etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemsiz olmuştur (Çizelge 4. 24). Araştırmada, tanede en yüksek azot içeriği değerleri; ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozunda (sırasıyla % 1.61 ve 1.50), birinci yılda ise 22 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu kombinasyonunda (% 1.42) gerçekleşirken, en düşük tanede azot içeriği değerleri, ikinci yıl azot verilmeyen uygulama ile 14 cm sıra üzeri mesafenin interaksiyonundan (% 0,75), birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalar ile 10 cm sıra üzeri mesafenin interaksiyonunda (sırasıyla % 0.72 ve 0.75) tespit edilmiştir. Her iki yetiştirme yılında, sıra üzeri x azot dozu interaksiyonun istatistiksel olarak önemsiz olmasından dolayı, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunu istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır (Çizelge 4.24). Tanede N Oranı (%) N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tanede azot içeriğine (%) etkileri 105

122 Tanede N Oranı (%) N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının tanede azot içeriğine (%) etkileri Şekil 4.48 ve 4.49 da görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe ile birlikte azot dozu arttıkça tanede azot içeriğide artmıştır. Özellikle, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu uygulamalarının kombinasyonlarındaki tanede azot içeriği değerlerinin daha yüksek olduğu göze çarpmaktadır. Ancak bu artış daha çok azot miktarının artışına paralel olmuştur. Daha geniş sıra üzeri mesafelerde birim alanda daha az sayıda bitki olacağından yüksek dozlarda verilen azotu bitkinin daha iyi alacağı ve taneye daha fazla azot taşınacağı düşünülmektedir. Tanede azot içeriği bakımından, sıra üzeri x azot dozu interaksiyonları istatistiksel olarak önemli çıkmadığından dolayı en uygun kombinasyonu önermek güçleşmiştir. Boquet ve ark. (1989) ve Çokkızgın (2002) nın yaptıkları çalışmalarda ekim sıklığının tanede azot içeriğini fazla etkilemediği, ancak artan azot dozu miktarına paralel olarak tanede azot içeriğinin yükseldiğini, Russel ve Balko (1980), Russelle ve ark. (1981), Ahmadi ve ark. (1993), Kaplan ve Aktaş (1993), Gözübenli (1997), Ülger ve ark. (1997), Lambert ve ark. (1998), Uslu (1999), Kamara ve ark. (2003) ve Amaral ve ark. (2005) bildirmişlerdir. 106

123 4.13. Çiçeklenme Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da), Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) ve Kuru Madde Verimi (g/bitki) Çiçeklenme döneminde, bitkide toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına, bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.25 de, bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar, Çizelge 4.26 da verilmiştir. Ayrıca, bitki sıklığı ve farklı azot dozlarının çiçeklenme döneminde kök, toprak üstü aksamı kuru madde verimine ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.27 de, çiçeklenme döneminde kök, toprak üstü aksamı azot içeriği ve bitkice kaldırılan toplam azot (kg/da) miktarına ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.28 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenme Döneminde Bitkide Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** * ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D ** E.S X N.D ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.25 in incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının, mısırda çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, ekim sıklıkları, azot dozları denemenin her iki yılında p 0.01 düzeyinde önemli, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli, ikinci yılda ise istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır. Birleştirilmiş yıllarda; yıllar, yıl x 107

124 ekim sıklığı, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.01 düzeyinde önemli olduğu görülmektedir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama e * 8.42 d cd c c C e c b b 8.06 d B e a a 7.61 d d A e 5.14 e 8.50 d bc bc A e cd b b b C Ortalama 4.85 C x B A A B A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama d c c bc ab A** d bc b b 3.77 e A d a a 5.55 d 8.88 d A de a 4.45 de 7.14 d c B de 6.35 d cd c c 9.04 B Ortalama 5.90 C A B B B 13.5 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama f e d c bc B f c b b 5.91 f AB f a a 6.58 d 9.71 e A f c 6.47 f dc dc B f 9.94 e 17.77c bc bc AB Ortalama 5.37 C A A AB B *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli ** : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.26 nın izlenmesinden görüleceği gibi, farklı sıra üzeri mesafelerinin çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri, denemenin her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur. Araştırmada, çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan, en yüksek azot miktarı değerleri; denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla, 21.20, ve kg/da) olurken, en düşük azot miktarı değerleri ise, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla ve kg/da), ikinci yıl ise 26 cm sıra üzeri mesafede (9.04 kg/da) gerçekleşmiştir. Toprak üstü aksamınca kaldırılan, en düşük azot miktarı değerlerinin, birinci yıl 10 cm sıra üzeri 108

125 mesafelerden, ikinci yıl ise, 26 cm sıra üzeri mesafelerden elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerleri, değişkenlik göstermiştir. Bu bakımdan, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına, sıra üzeri mesafelerin etkisinin yorumlanması güçleşmiştir. Ancak, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafe uygulamasında toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı daha yüksek olmuştur. Farklı azot dozu uygulamalarının, çiçeklenme döneminde bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.26). Denemede, en yüksek, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı; birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 18 kg/da azot dozunda (sırasıyla ve kg/da), ikinci yılda ise 9 kg/da azot dozunda (20.03 kg/da) belirlenmiştir. Bitkideki, en yüksek toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarının birinci yıl, 18 kg/da azot dozunda, ikinci yıl ise 9 kg/da azot dozundan elde edilmiş olması, yıl x azot dozları interaksiyonun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.26). Farklı azot dozlarında, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda değişkenlik gösterirken, ikinci yılda kontrol uygulaması dışında artan azot dozlarına paralel olarak toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı düşmüştür. Çalışmada, bazı azot dozlarında bitki tarafından kaldırılan azot, verilen dozdan daha fazla olmuştur. Bitkinin verilenden daha fazla azot kaldırması, yetişme süresi boyunca oluşabilen mineralizasyondan yada zaman içerisinde topraktaki diğer azot formlarının yarayışlı forma dönüşmesinden ve köklerin ulaşabildiği toprak derinliklerindeki olagelen mineralizasyondan kaynaklanması olasıdır. Reddy ve Reddy (1993) tarafından yürütülen çalışmada, bitkinin kullandığı azotun uygulanan dozdan üç ve altı kat kadar fazla olabildiğini tespit edilmiş olup, bunun topraktaki azot döngüsü ve mineralizasyondan sağlanmış olabileceği belirlenmiştir. Bazı uygulamalarda ise, bitkinin kaldırdığı azotun uygulanan dozunda daha az olduğu görülmektedir. Aradaki kaybolan azot miktarı, yıkanmış veya immobilize olmuş, yada kil minerallerince bağlanmış olabilir. Çünkü, 109

126 hasat sonrası profilde ölçülen azot miktarı birkaç kg ı geçmemektedir. Di Fonzo ve ark. (1982), farklı azot dozlarında bitkinin farklı kısımlarında azot içeriğinin değiştiğini bildirmişlerdir. Staley ve Perly, (1995) ve Akintoye ve ark. (1998) nın yapmış oldukları çalışmalarda da artan azot dozlarında bitki tarafından kaldırılan azot miktarının arttığını bildirmişlerdir. İbrikçi ve ark. (2001) nın yapmış oldukları çalışmada ise, artan azot dozlarında bazı çeşitlerde bitkinin kaldırdığı azot miktarı artarken bazı çeşitlerde düşmüştür. Yürüttüğümüz deneme, İbrikçi ve ark (2001) nın çalışmaları ile benzerlik göstermektedir. Bahsedilen çalışmalar arasındaki farklılıkların iklim ve toprak koşulları ve kullanılan çeşitlerden kaynaklandığı sanılmaktadır. Nitekim, Weinhold ve ark. (1995) nın yapmış oldukları çalışmalarda, yetişme döneminde sıcaklığın uzun yıllar ortalamasının altında olduğu ve gelişmeyi etkilediği yıllarda, gübre dozlarının bitkide azot içeriğini etkilemediğini tespit etmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarında istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.26). Araştırmada, bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan en yüksek azot miktarı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri x 18 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla ve kg/da), ikinci yılda, 18 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu kombinasyonunda (33.88 kg/da) gerçekleşirken, en düşük azot miktarı değerleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamaların interaksiyonundan (sırasıyla 4.11 ve 4.30 kg/da), ikinci yılda ise 14 cm sıra üzeri mesafe x 36 kg/da azot dozlunda (3.77 kg/da) tespit edilmiştir. Bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan en yüksek azot miktarı değerlerinin, birinci yılda 18 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu, ikinci yılda18 cm sıra üzeri mesafe x 9 kg/da azot dozu kombinasyonundan elde dilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.26). 110

127 Ç. D. Bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) etkileri Ç. D. Bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot (kg/da) N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) etkileri Şekil 4.50 ve 4.51 in incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda farklı sıra üzeri mesafeleri ile azot dozları interaksiyonlarında değişkenlik görülmektedir. Bu nedenle sıra üzeri mesafeler ile azot dozu interaksiyonlarında bitkice kaldırılan azot miktarı değerleri üzerinde yorum yapmak güçleşmiştir. Mısır bitkisinde çıkışı izleyen ilk gelişme döneminde, besin maddesi alımı çok yüksektir. Özellikle, çiçeklenme 111

128 döneminde besin maddesi alımı maksimum seviyededir (Jones, 1985; Kün, 1994). Toplam kaldırılan azotun % nin püsküllenme döneminde kaldırıldığı Kamprath ve ark (1982) tarafından bildirilmektedir. Weinhold ve ark. (1995) nın yaptıkları çalışmada, yetişme döneminde bitki gelişimini engelleyebilecek düşük sıcaklıklar olduğu zaman, bitkice kaldırılan azotun etkilenebileceğini bildirmişlerdir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Kök ve Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimine (g/bitki) Etkisine Ait Ortalama Değerler Sıra üzeri (cm) Kökteki Kuru Madde Verimi (g/bitki) Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimi (g/bitki) g * 36.2 ı * 30.7 g * 85.5 h * 83.3 h * 84.4 fg * fg 29.1 ı 30.8 g 62.8 k f 82.5 fg f 30.9 ı 35.4 g 84.4 h f 94.3 f f 49.8 g 47.6 f 89.5 h f 96.2 f Azot dozu (kg/da) b 59.6 f 77.6 d 85.3 h b de f 45.2 gh 40.9 g 94.7 h 92.3 g 93.5 f e 50.6 g 55.2 f 74.5 ı e 91.6 f d 60.7 f 65.1 e g d d d 74.3 e 70.0 e h d d bc 98.8 c 93.9 c d f b fg 45.2 g 38.2 g 94.9 h e f f 58.9 f 49.4 f f c b e 69.1 e 64.9 e f b b b 89.4 cd 91.1 c e b b ab b b g b b g 48.5 g 39.2 g h 93.7 g 97.1 f f 52.7 g 46.0 f f d bc d 69.3 e 67.6 e f d bc b b b a d a bc 98.1 c 91.8 c c a a f 56.4 fg 49.4 f c 96.0 g e f 70.5 e 53.4 f a d bc bc 80.3 d 84.9 c ab c a a a a a b a a b b ab c a *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çiçeklenme döneminde, değişik bitki sıklıkları ve faklı azot dozlarında, kök ve toprak üstü kuru madde verimleri Çizelge 4.27 de verilmiştir. Çizelge 4.27 nin incelenmesinden görüleceği gibi, artan azot dozlarında, kök ve toprak üstü kuru madde verimleri artmıştır. Di Fonzo ve ark. (1982), Podalak (1984), Gözübenli, (1997), Presterl ve ark. (2003) ve Herrmann ve Friedhelm (2005) ın yapmış oldukları çalışmalarda artan azot dozlarında bitkinin kök ve toprak üstü kuru madde 112

129 veriminin arttığını bildirmiştir. Benzer şekilde, sıra üzeri mesafelerin genişlemesiyle kök ve toprak üstü kuru madde verimi artmıştır. Podalak (1984) nın yapmış olduğu çalışmada ekim sıklığının azalmasıyla, bitki kök ve toprak üstü kuru madde veriminin arttığını tespit etmişlerdir. Denemede, kökteki en yüksek kuru madde verimleri, her iki yılda da ve birleştirilmiş yıllarda, 26 cm sıra üzeri mesafe ile 27 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla, 121.1, ve g/bitki) belirlenirken, kökte en düşük kuru madde verimi ise, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın interaksyonundan (sırasıyla, 25.2 ve 30.7 g/bitki), ikinci yılda, 10 cm sıra üzeri mesafe ile 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (29.1 g/bitki) belirlenmiştir. Denemede, en yüksek toprak üstü kuru madde verimleri, birinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafe ile 27 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla, ve g/bitki), ikinci yılda; 22 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (177.0 g/bitki) belirlenmiştir. En düşük toprak üstü kuru madde verimi değerleri; birinci yılda, 14 cm sıra üzeri x 9 kg azot dozu (74.5 g/bitki), ikinci yılda, 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın interaksyonunda (83.3 g/bitki) ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (82.5 g/bitki) belirlenmiştir. 113

130 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Çiçeklenme Döneminde Kök, Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği ve Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Sıra üzeri (cm) Azot dozu (kg/da) Kökteki Azot İçeriği (%) Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği (%) Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) e * 7.38 d * 6.86 f * d c de cd b d c b c c a b e 8.63 d 7.83 f c b c b b b b ab b cd d de e 8.05 d 6.65 f a a a a a a d 9.64 d de c c d e 5.37 e 5.06 f e a c d 6.65 e 9.33 e b cd c bc c c e 5.52 e 5.31 f d 7.95 de de b c c ab c b ab c b *: Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Farklı sıra üzeri ve azot dozu uygulamalarının, çiçeklenme döneminde bitkice kaldırılan toplam azot miktarına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak p 0.01 düzeyinde önemli olmuştur. Denemede, bitkice kaldırılan en yüksek azot miktarı; birinci yıl 18 cm sıra üzeri x 18 kg/da azot dozu uygulamasında (46.28 kg/da), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 18cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozunda interaksiyonundan (sırasıyla ve kg/da) elde edilmiştir. En düşük bitkice kaldırılan toplam azot miktarı ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 22 cm sıra üzeri ile azot verilmeyen uygulamanın interaksiyonundan (4.75, 5.37 ve 5.06 kg/da) elde edilmiştir (Çizelge 4.28). 114

131 Çizelge 4.28 de görüldüğü üzere, sıra üzeri mesafelerin genişlemesiyle ve artan azot dozlarında bitkice kaldırılan azot miktarı değerleri, her iki yılda da değişkenlik göstermiş, ancak genel olarak artan azot dozlarında ve sıra üzeri mesafelerde yükselmiştir Hasat Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da), Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) ve Kuru Madde Verimi (g/bitki) Hasat döneminde, bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına, bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.29 da, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise, Çizelge 4.30 da verilmiştir. Ayrıca, bitki sıklığı ve farklı azot dozlarının hasat döneminde kök, toprak üstü aksamı kuru madde verimine (g/bitki) ait ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.31 de, hasat döneminde kök, toprak üstü aksamı azot içeriği ve bitkice kaldırılan toplam azot (kg/da) miktarına ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.32 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Bitkide Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.29 un incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının, mısırda hasat döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkilerine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, ekim sıklıkları, azot 115

132 dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonları, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda, p 0.01 düzeyinde önemli, Birleştirilmiş yıllarda; yıllar ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.01 düzeyinde önemli, yıl x ekim sıklığı ve yıl x azot dozu interaksiyonları ise önemsiz çıkmıştır. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Mısırda Hasat Dönemi Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama d * bc bc b b A d b b b 2.34 e 9.18 B d a b 3.17 e 6.11 d A de a 3.11 e 5.00 d 4.74 d 8.34 B d 6.95 c 8.21 bc 1.66 b 1.54 b 4.56 C Ortalama 5.28 D x A 9.82 B 7.08 C 5.83 D 8.64 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama e d bc bc b A e b b b 6.22 e A de b b 9.52 e d A f a de d c A f d d d c B Ortalama 6.55 D A B C C A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama f d c c bc A ef b b b 4.28 f A e b bc 6.35 ef d A f a 7.30 e 9.80 e d A f d d d d B Ortalama 5.92 D A B C C *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.30 un izlenmesinden görüleceği gibi, farklı sıra üzeri mesafelerinin hasat döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri, denemenin her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.30). Araştırmada, hasat döneminde, toprak üstü aksamınca kaldırılan en yüksek azot miktarı değerleri; denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 10.98, ve kg/da) görülürken, toprak üstü aksamınca kaldırılan en düşük azot miktarı değerleri ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 4.55, ve

133 kg/da), gerçekleşmiştir. En yüksek ve en düşük, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarının, her iki yılda da aynı sıra üzeri mesafelerde gerçekleşmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değişkenlik göstermiştir, ancak sıra üzeri mesafe arttıkça, genel olarak bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı düşmüştür. Farklı azot dozu uygulamalarının, hasat döneminde bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.30). Denemede, en yüksek toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 9 kg/da azot dozunda (sırasıyla 15.21, ve kg/da) belirlenirken, toprak üstü aksamınca kaldırılan en düşük azot miktarları, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda azot verilmeyen uygulamalarda (sırasıyla, 5.28, 6.55 ve 5.92 kg/da) belirlenmiştir. Bitkideki, en yüksek ve en düşük toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarlarının her iki yılda da aynı azot dozlarında gerçekleşmesi, yıl x azot dozları interaksiyonun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.30). Farklı azot dozlarında, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerleri, en düşük kontrol uygulamasında olurken, artan azot dozlarına paralel olarak toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarları sürekli düşmüştür. Hasat döneminde, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarları, denemenin ikinci yılında birinci yıla göre daha yüksek çıkmıştır. Bazı uygulamalarda, bitki tarafından kaldırılan azot, uygulanan azot dozlarından daha fazla olmuştur, aradaki bu farkın yetişme süresinde oluşabilen mineralizasyondan, zaman içerisinde topraktaki diğer azot formlarının yarayışlı forma dönüşmesinden ve köklerin ulaşabildiği toprak profilindeki bulunabilen mineralizasyondan kaynaklandığı olasıdır. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafelerinde, bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına etkileri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarında istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.30). Araştırmada, en yüksek bitkice kaldırılan azot miktarı, değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu kombinasyonunda (sırasıyla 24.28, ve kg/da) 117

134 gerçekleşirken, bitkice kaldırılan en düşük azot miktarı değerleri, birinci yıl 14 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu interkasiyonunda ( 2.34 kg/da), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 22 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamaların interaksiyonundan (sırasıyla 3.87 ve 4.23 kg/da) tespit edilmiştir. Bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan en düşük azot miktarı değerlerinin birinci yılda 14 cm sıra üzeri mesafe x 36 kg/da azot dozu, ikinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen interaksiyonlardan elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.30). H. D. Bitki Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının hasat döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) etkileri 118

135 H. D. Bitki Toprak Üstü Aksamınca Kaldırılan Azot Miktarı (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinin ve azot dozlarının hasat döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına (kg/da) etkileri Şekil 4.52 ve 4.53 nın incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda farklı sıra üzeri mesafeleri ile azot dozları interaksiyonlarının bitki toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerleri değişkenlik göstermiştir. Bu nedenle sıra üzeri mesafeler ile azot dozu interaksiyonlarında bitkinin toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerleri üzerinde yorum yapmak güçleşmiştir. Di Fonzo ve ark. (1982), farklı azot dozlarında bitkinin farklı kısımlarında azot içeriğinin değiştiğini bildirmiştir. Mısır bitkisinde çıkışı izleyen ilk gelişme döneminde, besin maddesi alımı çok yüksektir (Jones, 1985; Kün, 1994). Mısır bitkisinde, çiçeklenme döneminden sonra besin alımı yavaşlar, sap ve yapraklarda birikmiş olan besin maddeleri taneye taşınmaya başlar (Russel ve ark.,1981; Cox ve Ark., 1985; Jones, 1985; Kün, 1994 ve Akintoye ve ark., 1998). Weinhold ve ark. (1995) nın yaptıkları çalışmalarda, yetişme döneminde düşük sıcaklıklar olduğu zaman, gübre dozları arasında bitkide azot içeriği bakımından farklılık bulunmadığını bildirmişlerdir. 119

136 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Hasat Döneminde Kök ve Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimine (g/bitki) Etkisine Ait Ortalama Değerler Sıra üzeri (cm) Azot dozu Kök Kuru Madde Verimi (g/bitki) Toprak Üstü Aksamı Kuru Madde Verimi (g/bitki) (kg/da) hı * 46.6 g * 41.2 g * 61.0 k * 90.3 l * 75.6 g * h 39.9 gh 41.0 g 98.3 g ı e h 58.2 ef 54.0 f 91.7 g e d g 69.6 e 67.5 e f e cd dc 79.6 cd 82.6 d f d c h 65.7 e 56.1 f 78.7 ı ı f gh 50.6 f 53.2 f 84.3 hı g e c 80.6 cd 90.0 cd 97.3 f e d gh 64.3 e 60.0 ef 97.7f d cd c 88.8 c 93.9 cd 103.7f g d g 65.2 e 63.4 ef 92.7 gh g e g 88.9 c 74.4 e e g d f 69.1 e 69.9 e f f d e 89.9 c 86.2 d d c b dc a b b c b h 65.5 e 57.5 f 92.7 h 85.3 l 89.0 g h 62.5 e 54.4 f e cd c ef 89.3 cd 82.4 d f 324.7b b b a a d c c a ab a f 399.7a a g 46.4 g 54.2 f f k f a 80.9 cd b b c b b 90.3 c 99.9 b c c b b ab a a d b ab a a a c a *: Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli Hasat döneminde, değişik bitki sıklıkları ve faklı azot dozlarında, kök ve toprak üstü kuru madde verimleri Çizelge 4.31 de verilmiştir. Çizelge 4.31 in incelenmesinden görüleceği gibi, artan azot dozlarında, kök ve toprak üstü kuru madde verimleri artmıştır. Di Fonzo ve ark. (1982), Podalak (1984), Gözübenli, (1997), Presterl ve ark. (2003) ve Herrmann ve Friedhelm (2005) ın yapmış olduğu çalışmada, düşük azot dozuna karşılık yüksek azot dozu uygulamalarında yetiştirilen mısır bitkisinde, farklı bitki kısımlarında azot içeriğinin ve toplam kuru madde miktarı daha yüksek olacağı ve dolayısıyla, artan azot dozlarında bitki kök ve toprak üstü kuru madde veriminin arttığını bildirmiştir. Benzer şekilde, sıra üzeri mesafelerin genişlemesiyle kök ve toprak üstü kuru madde verimi artmıştır. Podalak (1984) nın yapmış olduğu çalışmada ekim sıklığının azalmasıyla, bitki kök ve toprak 120

137 üstü kuru madde veriminin arttığını tespit etmişlerdir. Denemede, kökte en yüksek kuru madde verimleri, birinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafe ile 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla, ve g/bitki), ikinci yılda 26 cm sıra üzeri ile 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (135.1 kg/da) belirlenmiştir. Kökte en düşük kuru madde verimi, birinci yıl 10 cm sıra üzeri mesafe ile azot verilmeyen uygulamanın interaksyonundan (35.8 g/bitki), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla, 39.9 ve g g/bitki) belirlenmiştir. Denemede, en yüksek toprak üstü aksamı kuru madde verimleri, birinci yılda da 26 cm sıra üzeri mesafe ile 27 kg/da azot dozu interaksiyonunda (177.0 g/bitki), ikinci yılda 22 cm sıra üzeri x 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (399.7 g/bitki) belirlenirken, birleştirilmiş yıllarda, 26 cm sıra üzeri ve 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (236.5 g/bitki) elde edilmiştir. Bitkide en düşük toprak üstü kuru madde verimi, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 10 cm sıra üzeri x azot verilmeyen uygulamanın interaksiyonunda (61.0 ve 90.3 ve 75.6 g/bitki) belirlenmiştir. 121

138 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarının Hasat Döneminde Kök, Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği ve Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarına (kg/da) Etkisine Ait Ortalama Değerler Sıra üzeri (cm) Azot dozu (kg/da) Kök Azot İçeriği (%) Toprak Üstü Aksamı Azot İçeriği (%) Bitkice Kaldırılan Toplam Azot Miktarı (kg/da) e * 7.49 f * 7.55 d * c d c c bc bc b b b a b b e 8.67 f 7.92 d b b b b b b bc b b e e 8.90 d e e 9.94 d a b b b b b e e 9.60 d d d c e 5.03 f 5.24 de a a a e e 9.40 d d d c d c c e 5.48 f 5.55 de d d c d d c bc d b bc c bc *: Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Farklı sıra üzeri mesafeleri ve azot dozu uygulamalarının, hasat döneminde bitkice kaldırılan toplam azot miktarına etkileri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak p 0.01 düzeyinde önemli olmuştur. Denemede, bitkice kaldırılan en yüksek azot miktarı; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu uygulamasında (25.37, ve kg/da), en düşük bitkice kaldırılan toplam azot miktarı ise birinci yıl, 22 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu interaksiyonunda (4.98 kg/da), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri ile azot verilmeyen uygulamanın interaksiyonundan (5.03 ve 5.24 kg/da) elde edilmiştir (Çizelge 4.32). Çizelge 4.32 de görüldüğü üzere, sıra üzeri mesafelerin genişlemesiyle ve artan azot dozlarında, bitkice kaldırılan azot miktarı değerleri, genel olarak 122

139 yükselmiştir. Çalışmada, bazı azot dozlarında bitki tarafından kaldırılan azot, verilen dozdan daha fazla olmuştur, bitkinin verilenden daha fazla azot kaldırması, yetişme süresi boyunca oluşabilen mineralizasyondan yada zaman içerisinde topraktaki diğer azot formlarının yarayışlı duruma dönüşmesinden ve köklerin ulaşabildiği toprak derinliklerindeki olagelen mineralizasyondan kaynaklandığı olasıdır Azot Kullanım Etkinliği Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, azot kullanım etkinliğine etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.33 de, azot kullanım etkinliğine ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.34 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K.O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.33 ün izlenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda, azot kullanım etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, her iki deneme yılında ve birleştirilmiş yıllarda; ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu p 0.01 düzeyinde önemli, ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.01 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu ise önemsiz olmuştur. 123

140 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azot Kullanım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama hı * k l 7.92 l D d gh j k C b c de g A a c e ghı A c c f ı B Ortalama A x B C D 30,66 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama bcd gh ıj j D b fg hı ıj C a bcd ef gh A bc cd fg hı B bcd de fg hı B Ortalama A B C D A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama e k lm m E cd gh jk l D a cd e hı A b c f ı B c d fg ıj C Ortalama A B C D *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.34 ün incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda azot kullanım etkinliği değerleri, azot dozlarının artışına paralel olarak her iki yılda da azalmış, ancak çalışmanın ikinci yetiştirme yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yıldaki azot kullanım etkinliğinin daha yüksek olmasının nedeni tane veriminin, birinci yıla göre daha yüksek olması (N.K.E= Tane Verimi/Uygulanan azot dozu) ve ikinci yıl toprakta kullanılabilir azot miktarının daha fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca, Weinhold ve ark. (1995), yetişme döneminde sıcaklığın yeterli olduğu yerlerde, bitkiye verilen gübreden % 60 dan daha fazla yararlandığını bildirmiştir. İkinci yılda ortalama sıcaklıkların daha yüksek olması, azot kullanım etkinliğini artırmış olabileceği sanılmaktadır. Farklı sıra üzeri mesafelerinde azot kullanım etkinliği değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.34). Çalışmada, farklı sıra üzeri mesafelerinde azot kullanım etkinliğine ait sonuçlar, her 124

141 iki yılda da benzer olarak, belirli bir sıra üzeri mesafeye (18 cm) kadar artmış ve daha sonra düşmüştür. Araştırmada, en yüksek azot kullanım etkinliği değerleri, birinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafede (39.94), ikinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda ise 18 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla ve 42.27) gerçekleşmiştir. En düşük azot kullanım etkinliği değerleri ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 13.78, ve 20.02) tespit edilmiştir. En yüksek azot kullanım etkinliği değerlerinin, birinci yıl 22 cm, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafelerden elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. 45 Azot Kullanım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinde mısırın azot kullanım etkinliği değerleri Şekil 4.54 de görüldüğü üzere, mısırda sıra üzeri mesafe arttıkça azot kullanım etkinliği yükselmektedir. Ancak, azot kullanım etkinliğindeki bu yükselme, 18 cm sıra üzeri mesafede en yüksek olmuş ve sıra üzeri mesafe uzadıkça (22 ve 26 cm) düşmüştür. Azot kullanım etkinliğinin, belirli bir ekim sıklığına kadar artış gösterip, daha sonra düşmesi, tane verimi ile ilgili olup 18 cm sıra üzeri mesafede, diğer ekim sıklıklarına göre tane verimi en yüksek olmuştur. Bunun yanı sıra, sıra üzeri mesafe arttıkça, birim alanda azalan bitki sayısı ortamdaki azotu daha etkin kullanacağı düşünülmektedir. Bu sonuçlara göre, azot kullanım etkinliği bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmektedir. 125

142 Farklı azot dozu uygulamalarının, azot kullanım etkinliği değerleri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.34). Azot kullanım etkinliği, azot dozlarının artışına paralel olarak her iki yılda da azalmıştır. Çalışmada, en yüksek azot kullanım etkinliği değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 9 kg/da azot dozunda (43.39, ve 48.94), en düşük azot kullanım etkinliği değerleri 36 kg/da azot dozu uygulamalarında (19.08, ve 19,87) tespit edilmiştir. En yüksek ve en düşük azot kullanım etkinliği değerlerinin her iki yetiştirme yılında da, aynı azot dozlarında elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.34). 60 Azot Kullanım Etkinliği kg/da 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarında mısırın azot kullanım etkinliği değerleri Şekil 4.55 da görüldüğü üzere, mısırda uygulanan azot dozu miktarı arttıkça azot kullanım etkinliği düşmüştür. Başka bir deyişle, azot kullanım etkinliği yüksek azot dozlarında düşmüş ve düşük azot dozlarında ise yükselmiştir. Azot kullanım etkinliği; tane veriminin, uygulanan azot dozlarına bölünmesi ile hesaplanmaktadır (Moll ve ark.,1982). Dolayısıyla yüksek azot dozlarında azot kullanım etkinliği daha düşük çıkmaktadır (Muchow, 1998). Ayrıca, optimum N dozunun üzerinde, bitkinin gübreden aldığı N oranı azalır ve bitkinin ihtiyacının üzerindeki uygulamalarda, NO 3 -N nun yıkanmayla azot kayıplarının arttığını ve bitkilerin azottan yaralanma oranının düştüğü bildirilmiştir (William ve Randall, 1997). Schmidt ve ark. 126

143 (1998) nın yürüttükleri çalışmada, düşük azot dozundan yüksek azot dozuna doğru azot kullanım etkiliği azalmış ve azot kullanım etkinliği 57 ile 90 arasında değiştiğini belirtmişlerdir. Ancak çalışmamızda azot kullanım etkinliği, 7.92 ile arasında değişmiştir. Bu farklılığın nedeni kullanılan çeşitlerden ve ekolojik koşullardan kaynaklandığı sanılmaktadır (Staley ve Perly, 1995; Weinhold ve ark. 1995; Muchow (1998 ). Çalışmadaki bulgularımıza paralel olarak, azot kullanım etkinliğinin azot dozunun artması ile azaldığını, Ahmadi ve ark. (1993), Durieux ve ark. (1994), Staley ve Perrly (1995), Weinhold ve ark. (1995), Gözübenli (1997), William ve Randall (1997), Muchow (1998), Schmidt ve ark. (1998), Çullu ve ark. (1999), Ma ve ark. (1999), İbrikçi ve ark. (2001), Kamara ve ark. (2003), Makino ve ark. (2003) ve Presterl ve ark. (2003) bildirmişlerdir. Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, azot kullanım etkinliği değerleri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4. 34). Araştırmada, en yüksek azot kullanım etkinliği değerleri; birinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafe x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (55.97), ikinci yıl ve birleştirilmiş yıllarda ise 18 cm sıra üzeri mesafe ile 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (67.93 ve 60.48) tespit edilirken, en düşük azot kullanım etkinliği değerleri, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra mesafe x 36 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla 7.91, ve 10.44) gerçekleşmiştir. En yüksek azot kullanım etkinliğinin, birinci yıl 22 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu interaksiyonundan elde edilmesi, yıl x azot dozu x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.34). 127

144 75 65 Azot Kullanım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın azot kullanım etkinliği değerleri 65 Azot Kullanım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları Şekil 4.57.Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın azot kullanım etkinliği değerleri Şekil 4.56 ve 4.57 de görüldüğü üzere, azot dozlarının azalmasına paralel olarak, belli bir sınıra kadar ekim sıklığının artması azot kullanım etkinliğini yükseltmiştir. Başka bir deyişle, düşük azot dozları ile geniş sıra üzeri mesafelerin interaksiyonu, azot kullanım etkinliğini artırmıştır. Azot kullanım etkinliği bakımından en uygun kombinasyon, 18 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu olduğu 128

145 tespit edilmiştir. Ancak, azot kullanım etkinliği değerleri, sıra üzeri mesafeden çok azot dozları ile daha fazla ilişkili olup, azot dozlarının artışına paralel olarak, azot kullanım etkinliğinin düştüğünü, Ahmadi ve ark. (1993), Durieux ve ark. (1994), Staley ve Perry (1995), Weinhold ve ark. (1995), Gözübenli (1997), William ve Randall (1997), Muchow (1998), Schmidt ve ark. (1998), Çullu ve ark. (1999), Ma ve ark. (1999), İbrikçi ve ark. (2001), Kamara ve ark. (2003), Makino ve ark. (2003) ve Presterl ve ark. (2003) nın yapmış oldukları çalışmalarda da tespit etmişlerdir Azottan Yararlanma Etkinliği Azottan yararlanma etkinliğine, bitki sıklığı ve farklı azot dozlarının etkisine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.35 de, azottan yararlanma etkinliğine ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.36 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) * ** ** Y x E.S Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D ** E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D ** Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.35 in incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, mısırda azottan yararlanma etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre, ekim sıklıkları denemenin birinci yılında p 0.05 düzeyinde, ikinci yılında ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli, azot dozları, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli, ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu ise her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli çıkmıştır. Ayrıca, birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x 129

146 azot dozu kombinasyonları p 0.01 düzeyinde önemli, yıl x ekim sıklığı ise istatistiksel olarak önemsiz çıkmıştır. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Azottan Yararlanma Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş Yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama hı * k k k k 23.60D ** hı j hı h c C g k gh a e B g k b d d A h g e f f C Ortalama C x D B A A B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama j g h h ı E d h h h a D f h g a c B b j c d f A c g f e f C Ortalama A D 98.5 C B B A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama k g ı ı k D d ı h h b C e ı g a c B c b c d A e f d d C Ortalama B C B A A *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli ** : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.36 nın incelenmesinden görüleceği gibi, azottan yararlanma etkinliği değerleri, denemenin ikinci yetiştirme yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yılda tane veriminin daha yüksek olması (N.Y.E= Tane Verimi/Toprak üstü aksamı tarafından kaldırılan azot miktarı) ve toprakta kullanılabilir azot miktarının daha fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca, ikinci yılda ortalama sıcaklıkların daha yüksek olması da azottan yararlanma etkinliğini artırmış olabilir (Staley ve Perly, 1995; Muchow, 1998). Farklı sıra üzeri mesafelerinde azottan yararlanma etkinliği değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.36). Araştırmada, azottan yararlanma etkinliği değerleri en yüksek; her iki yılda ve 130

147 birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla , ve ) olurken, azottan yararlanma etkinliği en düşük; 10 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 23.60, ve 33.76) tespit edilmiştir. Azottan yararlanma etkinliğinin, her iki yılda da 22 cm sıra üzeri mesafeden elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir. 165 Azottan Yararlanma Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Farklı sıra üzeri mesafelerinde mısırın azottan yararlanma etkinliği değerleri Şekil 4.58 de görüldüğü üzere, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, sıra üzeri mesafenin belirli bir sınıra (22 cm) kadar artmasıyla, azottan yararlanma etkinliği yükselmiştir. Azottan yararlanma etkinliğinin, belirli bir sıra üzeri mesafeye kadar artması ve daha sonra düşmesi, tane verimi ile ilgili olup, 18 ve 22 cm sıra üzeri mesafede, diğer ekim sıklıklarına göre tane verimi daha yüksek olmuştur. Çünkü, azottan yararlanma etkinliği; tane veriminin, toprak üstü aksamı tarafından kaldırılan azot miktarına oranlanmasıyla bulunmaktadır (Moll ve ark., 1982). Ayrıca, ekim sıklığı azaldıkça, birim alanda azalan bitkilerin ortamdaki azottan daha iyi yararlanacağı sanılmaktadır. Bu sonuçlara göre, azottan yararlanma etkinliği bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 22 cm olduğu görülmektedir. Farklı azot dozu uygulamalarının, azottan yararlanma etkinliğine olan etkisi, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur 131

148 (Çizelge 4.36). Azottan yararlanma etkinliği değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllara da, kontrol uygulaması dışında, azot dozlarının artışına paralel olarak yükselmiştir. Çalışmada, en yüksek azottan yararlanma etkinliği değerleri; birinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 36 kg/da azot dozunda (sırasıyla ve ), ikinci yılda ise azot verilmeyen uygulamada (157.01) gerçekleşirken, en düşük azottan yararlanma etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 9 kg/da azot dozu (sırasıyla 29.95, ve 41.68) uygulamalarında tespit edilmiştir. En yüksek azottan yararlanma etkinliği değerlerinin, birinci yıl 36 kg/da azot dozundan, ikinci yıl ise azot verilmeyen uygulamadan elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak, önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.36). 170 Azottan Yararlanma Etkinliği kg/da 9 " 18 " 27 " 36 " Şekil Farklı azot dozlarında mısırın azottan yararlanma etkinliği değerleri Şekil 4.59 da görüldüğü üzere, mısırda azottan yararlanma etkinliği değerleri, kontrol uygulamaları dışında, artan azot dozlarına paralel olarak yükselmiştir. Kontrol uygulamalarında, azottan yararlanma etkinliği değerlerinin yüksek çıkmasının nedeni, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarının düşük olmasından kaynaklanmıştır. Diğer uygulamalarda ise, artan azot dozlarına paralel olarak, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı yükselmiştir, fakat, tane verimindeki artış daha yüksek olduğu için, tane veriminin, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarına oranlandığında, artan azot dozlarında, azottan yararlanma etkinliği değerleri yükselmiştir. Ancak, 27 kg/da azot dozundan sonra, azottan 132

149 yararlanma etkinliği artış hızı yavaşlamıştır. William ve Randall (1997) ın yapmış oldukları çalışmada artan azot dozlarına paralel olarak azottan yararlanma etkinliği artmıştır. Ancak bitkinin gereksiniminden fazla uygulanan azotun yıkanma ile kayıpların arttığını ve bitkilerin azottan yararlanma oranının % 25 ile 80 arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. İbrikçi ve ark. (2001) nın yapmış oldukları çalışmada artan azot dozlarında, azottan yaralanma etkinliğinin çeşitlere göre değiştiğini, bazı çeşitlerde artan azot dozuna paralel olarak azottan yararlanma etkinliği yükselirken, bazı çeşitlerde düştüğünü bildirmişlerdir. Anderson ve ark. (1984) ve Kamara ve ark. (2003) nın yapmış oldukları çalışmada ise azottan yararlanma etkinliği düşük azot dozlarında daha yüksek olduğunu saptamışlardır. Belirtilen çalışmalar arasındaki farklılıkların nedeni farklı iklim (özellikle sıcaklı ve nem) ve çevre şartları ile kullanılan çeşitlerin farklı olmasından kaynaklandığı sanılmaktadır (Staley ve Perly, 1995; Muchow, 1998). Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, azottan yaralanma etkinliği değerleri, çalışmanın her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.36). Araştırmada, en yüksek azottan yararlanma etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonlarında (sırasıyla, , ve ) gerçekleşirken, en düşük azottan yararlanma etkinliği değerleri; birinci yılda 10 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozunda (119.79), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafe ile x azot verilmeyen uygulamanın interaksiyonunlarında (sırasıyla, ve 26.55) tespit edilmiştir. En düşük azottan yararlanma etkinliğinin, birinci yıl 10 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonunda, ikinci yılda ise 10 cm sıra üzeri x azot verilmeyen uygulamanın interaksiyonundan elde edilmesi, yıl x azot dozu x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.36). 133

150 350 Azottan Yararlanma Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın azottan yararlanma etkinliği değerleri 300 Azottan Yararlanma Etkinliği N dozları (kg/da) cm 14 " 18 " 22 " 26 " Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın azot kullanım etkinliği değerleri Şekil 4.60 ve 4.61 de görüldüğü üzere, azottan yararlanma etkinliğine, sıra üzeri mesafeler ile azot dozu interaksiyonlarının etkisi değişkenlik göstermiştir. Bu nedenle, sıra üzeri mesafe x azot dozu interaksiyonlarının azottan yararlanma etkinliğine olan etkinsinin yorumlanması güçleşmiştir. 134

151 4.17. Çiçeklenme Dönemi Azot Alım Etkinliği Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının, çiçeklenme döneminde azot alım etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçları, Çizelge 4.37 de, çiçeklenme döneminde azot alım etkinliğine ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.38 da verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçekleneme Dönemi Azot Alım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** ** ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D * Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli Çizelge 4.37 nin incelenmesinden görüleceği üzere, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda çiçeklenme dönemi azot alım etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre ekim sıklıkları, denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli çıkmıştır. Azot dozları ile azot dozu x ekim sıklığı interaksiyonu, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli çıkmıştır. Ayrıca birleştirilmiş yıllarda; yıl, yıl x ekim sıklığı p 0.01 düzeyinde ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu kombinasyonları p 0.05 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu interaksiyonun ise istatistiksel olarak önemsiz olmuştur. 135

152 Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Çiçeklenm Döneminde Azot Alım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama ef * 0.70 g 0.63 g 0.44 h 0.68 C c 1.49 d 0.94 ef 0.22 j 1.14 B a 2.38 b 0.28 ı 0.29 ı 1.86 A gh 0.47 h 0.83 f 0.54 h 0.60 C d 1.39 d 1.05 e 0.85 f 1.20 B Ortalama 1.89 A x 1.29 B 0.75 C 0.47 D 1.09 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama c 0.89 cd 0.69 d 0.73 d 0.93 C b 1.16 c 0.82 cd 0.10 f 1.03 B a 1.56 c 0.21 f 0.25 f 1.45 A a 0.25 f 0.26 f 0.33 f 1.02 B d 0.58 e 0.45 e 0.32 f 0.52 D Ortalama 2.23 A 0.89 B 0.49 C 0.35 C 0.99 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama c 0.80 d 0.66 e 0.59 e 0.81 C b 1.33 c 0.88 d 0.16 g 1.09 B a 1.97 b 0.25 g 0.27 g 1.66 A b 0.36 fg 0.55 e 0.44 f 0.82 C c 0.99 cd 0.75 d 0.59 e 0.86 C Ortalama 2.06 A 1.09 B 0.62 C 0.41 D *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.38 in incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda çiçeklenme dönemi azot alım etkinliği değerleri arasında istatistiksel olarak fark olmasına rağmen ortalama değerler her iki yılda da birbirine yakın çıkmıştır. Çizelge 4.38 nın incelenmesinden anlaşılacağı gibi, farklı sıra üzeri mesafelerinde çiçeklenme döneminde azot alım etkinliğine ilişkin değerleri, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur. Araştırmada, çiçeklenme döneminde en yüksek azot alım etkinliği değerleri; her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 1.66, 1.45 ve 1.68) gerçekleşirken, en düşük azot alım etkinliği değerleri; birinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafede (0.60), ikinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafede (0.52) ve birleştirilmiş yıllarda 10 cm sıra üzeri mesafede (0.81) tespit edilmiştir. Çiçeklenme döneminde en düşük azot alım etkinliği değerlerinin, birinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafede ve 136

153 ikinci yılda ise 26 cm sıra üzeri mesafede gerçekleşmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. Farklı sıra üzeri mesafelerde azot alım etkinliği değerleri her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar artmış ve daha sonra düşmüştür. Farklı azot dozlarının, çiçeklenme döneminde azot alımına ilişkin ortalamalar, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.38). Azot dozlarının azottan yararlanma üzerine etkileri, her iki yılda da, artan azot dozlarına paralel olarak düşmüştür. Çalışmada, en yüksek azot alım etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 9 kg/da azot dozunda (sırasıyla 1.89, 2.23 ve 2.06), en düşük azot alım etkinliği değerleri ise 36 kg/da azot dozu uygulamalarında (sırasıyla 0.47, 0.35 ve 0.41) tespit edilmiştir. Çiçeklenme döneminde azot alım etkinliği en yüksek ve en düşük değerlerinin her iki yetiştirme yılında da aynı azot dozlarında elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.38). Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, çiçeklenme döneminde azot alımına etkileri, çalışmanın her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda, istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.38). Araştırmada, en yüksek azot alım etkinliği değerleri; birinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafe x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (4.50) olurken, ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 18 cm sıra üzeri mesafe x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla 3.76 ve 4.13) gerçekleşmiştir. En düşük azot alım etkinliği; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 14 cm sıra üzeri mesafe x 36 kg/da azot dozu interaksiyonlarında (sırasıyla, 0.22, 0.10 ve 0.16) tespit edilmiştir. En yüksek azot alım etkinliğinin, birinci yıl 22 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu kombinasyonunda, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu interaksiyonundan elde edilmesi, yıl x azot dozu x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.38). 137

154 5 Ç. D. Azot Alım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın çiçeklenme döneminde azot alım etkinliği değerleri 5 Ç. D. Azot Alım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın çiçeklenme döneminde azot alım etkinliği değerleri Şekil 4.62 ve 4.63 ün incelenmesinden de anlaşılacağı üzere, genellikle geniş sıra üzeri mesafeler ile düşük azot dozu interaksiyonlarında, çiçeklenme dönemi azot alım etkinliği değerleri, daha yüksek olmuştur. 9 kg/da azot dozunda azot alım etkinliğinin belirgin bir şekilde yüksek olduğu görülmektedir. Azot alım etkinliği; bitkinin toprak üstü aksamı ile kaldırılan azot miktarının, azot dozlarına oranlanmasıyla tespit edilmektedir (Moll ve ark, 1982). Azot dozu miktarının artışına 138

155 paralel olarak, bitkinin sap, yapraklar ve tanede daha fazla azot bulunsa da (Di Fonzo ve ark.,1982), kaldırılan bu azot miktarının yüksek azot dozlarına bölünmesinden dolayı azot alım oranı düşmüştür. Ayrıca, bitkinin ihtiyaç duyduğu, optimum N dozunun üzerinde, bitkinin gübreden aldığı N oranı azalmakta ve bitkinin ihtiyacının üzerindeki uygulamalarda NO 3 -N unun yıkanmayla yitimi artmakta ve bitkilerin azottan yaralanma oranı düşmektedir (William ve Randall, 1997). Denemede elde edilen sonuçlara benze şekilde, Çullu ve ark. (1999), İbrikçi ve ark. (2001) ve Kamara ve ark. (2003) nın yapmış oldukları çalışmada, azot alım etkinliğinin, artan azot dozlarına paralel olarak düştüğünü bildirirken, Di Fonzo ve ark. (1982), Ma ve ark. (1999) ve Allen ve ark. (2000) ı ise, düşük azot dozuna karşılık yüksek azot dozlarında yetiştirilen bitkinin farklı kısımlarında azot içeriğinin daha fazla olacağı ve buna paralel olarak azot alımının daha yüksek olacağını bildirmişlerdir. Bahsedilen çalışmalar arasındaki farklılıklar, çalışmaların farklı ekolojik koşullarda yürütülmesi, hava sıcaklığının ve neminin, bitkinin azot alımını ve kullanımını etkilediğini sanılmaktadır (Staley ve Perly, 1995; Muchow, 1998) Hasat Dönemi Azot Alım Etkinliği Değişik bitki sıklıkları ve farklı azot dozlarının hasat dönemi azot alım etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.39 de, hasat dönemi azot alım etkinliğine ait ortalama değerler ve oluşan gruplar ise Çizelge 4.40 de verilmiştir. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Kaynağı S.D K.O F K.O F S.D K. O F Yıl (Y) ** Tekerrür Ekim Sıklığı (E.S) ** * ** Y x E.S ** Hata Azot Dozu (N.D) ** ** ** Y x N.D E.S X N.D ** ** ** Y X E.S X N.D Hata Genel D.K. (%) **: p 0.01, *: p 0.05 düzeyinde önemli 139

156 Çizelge 4.39 un izlenmesinden görüleceği gibi, değişik bitki sıklıkları ve azot dozlarının mısırda hasat döneminde azot alım etkinliğine ilişkin varyans analiz sonuçlarına göre ekim sıklıkları, azot dozları ve ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonları denemenin her iki yılında ve birleştirilmiş yıllarda p 0.01 düzeyinde önemli çıkmıştır. Ayrıca, birleştirilmiş yıllarda; yıl ve yıl x ekim sıklığı interaksiyonları p 0.01 düzeyinde önemli, yıl x azot dozu ve yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonu ise, istatistiksel olarak önemsiz olmuştur. Çizelge Değişik Bitki Sıklıkları ve Farklı Azot Dozlarında Mısırın Hasat Döneminde Azot Alım Etkinliğine Ait Ortalama Değerler Birleştirilmiş yıllar Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama b * 0.57 cd 0.51cd 0.40 d 0.66 B b 0.70 c 0.43 d 0.07 e 0.67 B a 0.82 c 0.12 e 0.17 e 0.87 A a 0.17 e 0.19 e 0.13 e 0.80 A c 0.46 cd 0.39 d 0.29 e 0.48 C Ortalama 1.69 A x 0.54 B 0.33 C 0.21 C 0.69 B Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama d 1.71 d 1.23 e 1.12 e 1.48 C b 2.07 c 1.40 e 0.17 h 1.96 B b 2.19 c 0.35 g 0.40 g 1.82 B a 0.64 f 0.54 fg 0.67 f 2.41 A d 1.07 e 0.66 f 0.62 f 1.04 D Ortalama 4.00 A 1.54 B 0.84 C 0.60 D 1.74 A Sıra üzeri N dozları (kg/da) (cm) Ortalama d 1.14 e 0.87 f 0.76 f 1.07 C c 1.39 d 0.92 f 0.12 ı 1.32 B b 1.51 d 0.24 ı 0.29 ı 1.35 B a 0.41 h 0.37 h 0.40 h 1.61 A d 0.77 f 0.53 g 0.46 h 0.76 D Ortalama 2.85 A 1.04 B 0.59 C 0.41 D *, +, x : Duncan çoklu karşılaştırma testine göre p 0.01 düzeyinde önemli Çizelge 4.40 ın incelenmesinden görüleceği gibi, mısırda hasat dönemi azot alım etkinliği değerleri, denemenin ikinci yetiştirme yılında, birinci yıla göre daha yüksek olmuştur. İkinci yıldaki azot alım etkinliğinin daha yüksek olması, ikinci yılda toprakta kullanılabilir azot miktarının daha fazla olmasından kaynaklanmış olabileceği sanılmaktadır. 140

157 Farklı sıra üzeri mesafelerinde hasat dönemi azot alım etkinliğine ilişkin değerler, her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.40). Çalışmada, farklı sıra üzeri mesafelerinde hasat döneminde azot alım etkinliği sonuçları, her iki yılda da, artan sıra üzeri mesafelere bağlı olarak değişkenlik göstermiştir. Araştırmada, hasat döneminde en yüksek azot alım etkinliği değerleri; birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafede (0.87), ikinci yılda ve birleştirilmiş yıllarda 22 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla 2.41 ve 1.61) olurken, en düşük azot alım etkinliği; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 26 cm sıra üzeri mesafede (sırasıyla, 0.48, 1.04 ve 0.76) tespit edilmiştir. En yüksek azot alım etkinliği değerleri; birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafede ve ikinci yılda 22 cm sıra üzeri mesafede gerçekleşmesi, yıl x ekim sıklığı interaksiyonunun istatistiksel olarak önemli olduğunu göstermektedir. Mısırda sıra üzeri mesafelere bağlı olarak, hasat döneminde azot alım etkinliği değerleri değişkenlik göstermiştir. Başka bir ifade ile farklı sıra üzeri mesafelerde, azot alım etkinliği değerlerinde düzenli bir artış olmadığı tespit edilmiştir. Azot alım etkinliği değerleri, birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar, yükselip daha sonra düşerken, ikinci yılda düzenli bir artış görülmemektedir. Farklı azot dozu uygulamalarının, hasat döneminde azot alım etkinliğine ilişkin ortalamalar, her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.40). Her iki yılda da, azot dozlarının artışına paralel olarak, bitkinin azot alım etkinliği değerleri düşmüş ve en yüksek, 9 kg/da azot dozunda gerçekleşmiştir. Çalışmada, en yüksek azot alım etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda; 9 kg/da azot dozunda (sırasıyla, 1.69, 4.00 ve 2.85), en düşük, 36 kg/da azot dozu uygulamalarında (sırasıyla, 0.21, 0.60 ve 0.41) tespit edilmiştir. Hasat döneminde, azot alım etkinliği en yüksek ve en düşük değerlerinin her iki yetiştirme yılında da aynı azot dozlarında elde edilmesi, yıl x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.40). Farklı azot dozları ve sıra üzeri mesafeleri interaksiyonlarının, hasat dönemi azot alımına etkileri, çalışmanın her iki yetiştirme yılında ve birleştirilmiş yıllarda 141

158 istatistiksel olarak önemli olmuştur (Çizelge 4.40). Araştırmada, en yüksek azot alım etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda, 22 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu interaksiyonunda (sırasıyla, 2.70, 4.79 ve 3.74) olurken, en düşük azot alım etkinliği değerleri; her iki yılda ve birleştirilmiş yıllarda 14 cm sıra üzeri mesafe x 36 kg/da azot dozu interaksiyonlarında (sırasıyla, 0.07, 0.17 ve 0.12) tespit edilmiştir. En yüksek ve en düşük azot alım etkinliği değerlerinin her iki yılda da aynı sıra üzeri mesafe x azot dozu interaksiyonlarından elde edilmesi, yıl x ekim sıklığı x azot dozu interaksiyonunun istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir (Çizelge 4.40). 5 H. D. Azot Alım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) 2004 N dozları (kg/da) 2005 Şekil ve 2005 yıllarında farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın hasat döneminde azot alım etkinliği değerleri 142

159 4 H. D. Azot Alım Etkinliği cm 14 " 18 " 22 " 26 " N dozları (kg/da) Şekil Birleştirilmiş yıllarda ( ) farklı sıra üzeri mesafelerinde ve azot dozlarında mısırın hasat döneminde azot alım etkinliği değerleri Şekil 4.64 ve 4.65 in incelenmesinden de görüldüğü üzere, geniş sıra üzeri mesafeler ile düşük azot dozu interaksiyonlarında, hasat dönemi azot alım etkinliği değerleri daha yüksek olmuştur. Bu yükselme, özellikle 9 kg/da azot dozu ile interkasiyona giren sıra üzeri mesafelerde olmuştur. Çünkü, toprak üstü aksamınca kaldırılan (sap, yaprak ve tane ) azotun uygulanan azot dozlarına oranlanmasıyla bulunmaktadır (Moll ve ark., 1982). Her ne kadar yüksek azot dozlarında bitkide azot içeriği fazla olsa da, kaldırılan azotun yüksek azot dozlarına oranlanmasıyla azot alım etkinliği düşmektedir. Ayrıca, bitkinin ihtiyaç duyduğu, optimum N dozunun üzerinde, bitkinin gübreden aldığı N oranı azalır ve bitkinin ihtiyacının üzerindeki uygulamalarda NO 3 -N unun yıkanmayla azot kayıbı artar ve bitkilerin azottan yaralanma oranı düşebilir (William ve Randall, 1997). Mısır bitkisinde azot alım etkinliği çiçeklenme döneminde hasat dönemine nazaran daha yüksek olmuştur. Çünkü, çiçeklenme döneminde bitkinin topraktan azot alımı en yüksektir. Alınan bu besin maddeleri bu dönemde sap ve yapraklarda birikmektedir. Çiçeklenmeden sonra besin alımı yavaşlar, sap ve yapraklarda birikmiş olan besin maddeleri taneye taşınmaya başlar (Cox ve ark., 1985; Kün, 1994; Kırtok, 1998). Denemede elde ettiğimiz bulgulara benzer olarak, Çullu ve ark. (1999), İbrikçi ve ark. (2001) ve Kamara ve ark. (2003) nın yapmış oldukları çalışmada, azot alım etkinliğinin, artan 143

160 azot dozlarına paralel olarak düştüğünü bildirirken, Di Fonzo ve ark. (1982), Ma ve ark. (1999), Allen ve ark. (2000) ve Kamara ve ark. (2003) nın yaptıkları çalışmalarda, düşük azot dozuna karşılık, yüksek azot dozlarında yetiştirilen bitkinin farklı kısımlarında azot içeriğinin daha fazla ve buna paralel olarak azot alımının daha yüksek olacağını bildirmişlerdir. Belirtilen çalışmalar arasındaki farklılıklar, çalışmaların yürütüldüğü ekolojik koşulların özellikle sıcaklığın ve çeşitlerin farklı olmasından kaynaklanabilmektedir (Staley ve Perly, 1995; Muchow, 1998). 144

161 5. SONUÇ ve ÖNERİLER Burhan KARA 5. SONUÇLAR ve ÖNERİLER Çukurova koşullarında ana ürün olarak yetiştirilen 31G98 hirit mısır çeşidinde, farklı azot dozları ile sıra üzeri mesafelerinin verim ve verim özellikleri ile azot alım ve kullanım etkinliğine ait özelliklerin iki yıllık ortalamalarının sonuçları ve öneriler aşağıda sunulmuştur. Sıra üzeri mesafe arttıkça tepe ve koçan püskülü çıkarma sürelerinde azda olsa kısalma görülmüştür. Farklı sıra üzeri mesafelerde; en kısa, tepe ve koçan püskülü çıkrama süresi değerleri 22 cm sıra üzeri mesafede gerçekleşmiştir. Azot dozlarında ise, azot dozu miktarlarının artışına paralel olarak, tepe ve koçan püskülü çıkarma sürelerinde önemli kısalmalar olmuştur. En kısa tepe ve koçan püskülü çıkarma süresi 36 kg/da azot dozunda gerçekleşmiştir. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında tepe ve koçan püskülü çıkarma süreleri kısalmıştır. Çalışmada, bitki boyu; sıra üzeri mesafenin belirli bir sınıra kadar genişlemesiyle uzamış ve daha sonra düşmüştür. En uzun bitki boyu değerleri; birinci yıl, 22 cm mesafede cm, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafede cm olmuştur. Azot dozlarında ise, azot miktarının artışına paralel olarak, bitki boyu uzamış ve en uzun bitki boyu değerleri 27 kg/da azot dozunda, birinci yıl 247.8, ikinci yıl cm olmuştur. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında bitki boyu daha uzun olmuştur. En uygun, bitki boyu 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonunda, birinci yıl 280.3, ikinci yıl cm olmuştur. Sıra üzeri mesafelerin ve azot dozlarının artışına paralel olarak, bitki sap kalınlığı artmıştır. Farklı sıra üzeri mesafelerde, en yüksek sap kalınlığı değerleri, 26 cm sıra üzeri mesafede, birinci yıl mm, ikinci yıl 21.9 mm olmuştur. azot dozlarında ise, 27 ve 36 kg/da azot dozunda, birinci yıl 20.1 mm, ikinci yıl 22.4 mm olmuştur. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında bitki sap kalınlığı daha yüksek olmuş ve en uygun kombinasyon 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu olarak tespit edilmiştir. En yüksek sap kalınlığı; birinci yıl 23.9 mm, ikinci yıl 24.4 mm olmuştur 145

162 5. SONUÇ ve ÖNERİLER Burhan KARA Sıra üzeri mesafe arttıkça, koçan çapı önemli ölçüde yükselmiştir. En yüksek 26 cm sıra üzeri mesafede, birinci yıl 38.3 mm, ikinci yıl 40.2 mm olmuştur. 27 kg/da azot dozuna kadar, koçan çapı değerleri yükselmiş ve daha sonra düşmüştür. En yüksek koçan çapı, birinci yıl 38.2 mm, ikinci yıl 43.3 mm olmuştur. Sıra üzeri x azot dozu interaksiyonlarında ise, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında koçan kalınlığında artış olmuştur. Koçan çapı bakımından 18 cm sıra üzeri x 18 kg/da azot dozu interaksiyonu en uygun kombinasyon olarak tespit edilmiştir. En yüksek koçan çapı, birinci yıl 42.3 mm, ikinci yıl 44.3 mm olmuştur Sıra üzeri mesafelerin artışına paralel olarak, koçan boyu önemli derecede artmış ve en yüksek, 26 cm sıra üzeri mesafede, birinci yıl 17.9 cm, ikinci yıl 18.1 cm olmuştur. 27 kg/da azot dozuna kadar, koçan boyu değerleri yükselmiş ve daha sonra düşmüştür. En yüksek koçan boyu, birinci yıl 18.3 cm, ikinci yıl 17.5 mm olmuştur. Sıra üzeri x azot dozu interaksiyonlarında ise, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında koçan boyunda artış olmuştur. Koçan boyu bakımından, en uygun kombinasyon 18 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu olarak gerçekleşmiştir. En yüksek koçan boyu, birinci yıl 22.4 cm, ikinci yıl 21.7 cm olmuştur. Sıra üzeri mesafe arttıkça, koçandaki tane sayısı hızlı ve önemli sayıda yükselmiş, en yüksek koçanda tane sayısı; birinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafede, adet, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafede, adet olmuştur. Azot dozlarının artışına paralel olarak koçandaki tane sayısı yükselmiş, en fazla koçanda tane sayısı; birinci yılda 36 kg/da azot dozunda adet, ikinci yılda 27 kg/da azot dozunda adet olarak gerçekleşmiştir. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında koçanda tane sayısı artış göstermiştir. Çalışma sonuçlarına göre, 18 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonu koçanda tane sayısı bakımından en uygun kombinasyon olmuştur. En yüksek koçandaki tane sayısı, birinci yıl adet, ikinci yıl 658 adet olmuştur Sıra üzeri mesafelerin artışına paralel olarak, tek koçan ağırlığı artmış, en en yüksek; 26 cm sıra üzeri mesafede birinci yıl g, ikinci yıl g olmuştur. 146

163 5. SONUÇ ve ÖNERİLER Burhan KARA Aynı şekilde azot dozlarının artışıyla tek koçan ağırlığı yükselmiş, en yüksek; 36 kg/da azot dozunda, birinci yıl g, ikinci yıl g olarak gerçekleşmiştir. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında tek koçan ağırlığı artmıştır. 22 cm sıra üzeri x 27 kg/da azot dozu interaksiyonu en uygun kombinasyon olmuştur. En yüksek tek koçan ağırlığı, birinci yıl g, ikinci yıl g olmuştur Sıra üzeri mesafeler arttıkça, bin tane ağırlığı değerleri yükselmiş, en yüksek; birinci yıl 26 cm sıra üzeri mesafede, g, ikinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafede, g olmuştur. Aynı şekilde azot dozlarının artışıyla da bin tane ağırlığı değerleri yükselmiş, en yüksek; birinci yıl 36 kg/da, g, ikinci yıl 27 kg/da azot dozunda, g olarak gerçekleşmiştir. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında bin tane ağırlığı artmıştır. 18 cm sıra üzeri mesafe x 18 kg/da azot dozu interaksiyonu bin tane ağırlığı bakımından en uygun kombinasyon olarak tespit edilmiştir. En yüksek bin tane ağırlığı değerleri, birinci yıl g, ikinci yıl g olmuştur Çalışmada, sıra üzeri mesafeler, azot dozları ve sıra üzeri x azot dozu interkasiyonlarının tane verimine etkileri istatistiksel olarak önemli çıkmıştır. Bitkisel üretimde amaç, tene verimi olduğu için en uygun sıra üzeri mesafe ve azot dozu kombinasyonunu belirlemek çok önemlidir. Sıra üzeri mesafe belirli bir sınırı (70x18 cm) aşınca koçan özelliklerinin daha iyi olmasına karşın dekardaki optimum bitki sayısından elde edilen verimi dengeleyemediği için, başka bir deyişle birim alandaki bitki sayısı azaldığı için tane verimi düşmüştür. Çalışmada, 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar sıra üzeri mesafenin artmasıyla tene verimi önemli derecede yükselmiş ve daha sonra düşmüştür. Daha sık ekimlerde ise dekarda daha fazla bitki bulunmasına karşın koçan özelliklerin düşük olmasının yanında koçansız bitki sayısının artması nedeniyle tane verimi düşmüştür. Çalışmada, tane verimi bakımından en uygun sıra üzeri mesafenin 18 cm olduğu görülmüştür. Sıra üzeri mesafelerde, en yüksek tane verimi; birinci yıl kg/da, ikinci kg/da arasında olmuştur. Azot dozlarının belirli bir sınıra kadar artmasıyla, tane verimi yükselmiştir. Bitkilerin alabileceği maksimum azot miktarından arta kalan kısım 147

164 5. SONUÇ ve ÖNERİLER Burhan KARA yıkanarak kaybolmaktadır. Bu yüzden optimum azot dozunun üzerinde verilen azot miktarı verimi artırmamaktadır. Denemede, tane verimi bakımından en uyun azot dozu 27 kg/da olmuştur. Farklı azot dozlarında, en yüksek tane verimi; birinci yıl kg/da, ikinci yıl kg/da arasında olmuştur. Sonuç olarak; tane verimi bakımından 18 cm sıra üzeri mesafe x 27 kg/da azot dozu interaksiyonu en uygun kombinasyon olarak tavsiye edilmektedir. Sıra üzeri x azot dozu kombinasyonlarında, en yüksek tane verimi; birinci yıl kg/da, ikinci yıl kg/da arasında olmuştur. Tanede azot içeriği; bitki sıklığı ve azot dozlarının artmasıyla yükselirken, bu durum azot dozlarında daha belirgin olmuştur. Tanede en yüksek azot içeriği, 26 cm sıra üzeri mesafede, azot dozlarında ise, 36 kg/da azot dozunda gerçekleşmiştir. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise, geniş sıra üzeri mesafeler ile yüksek azot dozu kombinasyonlarında tanede azot içeriği yükselmiştir. Çalışmada, farklı sıra üzeri mesafelerde, çiçeklenme döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerlerinde, belirgin bir artış yada azalış tespit edilememiştir. Azot dozlarında ise, genellikle artan azot dozlarına paralel olarak, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı değerlerinde azalma eğilimi görülmüştür. Denemede, hasat döneminde toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı; sıra üzeri mesafelerin genişlemesiyle genellikle düşme eğilimi gösterirken, artan azot dozlarında, kontrol uygulaması dışında, toprak üstü aksamınca kaldırılan azot miktarı sürekli düşmüştür. Sıra üzeri mesafe arttıkça azot kullanım etkinliği yükselmeye davam etmiş ve daha geniş sıra üzeri mesafelerde düşmüştür. En yüksek; birinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafede 39.94, ikinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafede olmuştur. Azot dozlarının artışına paralel olarak, azot kullanım etkinliği düşmüştür. En yüksek azot kullanım etkinliği 9 kg/da azot dozunda, birinci yıl 43.39, ikinci yıl olmuştur. Sıra üzeri x azot dozları interaksiyonlarında ise geniş sıra üzeri mesafeler ile düşük azot dozu kombinasyonlarındaki azot kullanım etkinliği daha yüksek olmuş ve 18 cm sıra üzeri x 9 kg/da azot dozu en uygun kombinasyon olarak tespit edilmiştir. 148

165 5. SONUÇ ve ÖNERİLER Burhan KARA Çalışmada, sıra üzeri mesafenin belirli bir sınıra kadar artmasıyla azottan yaralanma etkinliği değerleri yükselmiş ve en uygun 70x22 cm ekim sıklığında olmuştur. En yüksek azottan yaralanma etkinliği, birinci yıl , ikinci yıl olmuştur. Azot dozlarının artışına paralel olarak, azottan yaralanma etkinliği değerleri kontrol uygulaması dışında sürekli yükselmiştir. En yüksek azottan yaralanma etkinliği değerleri 36 kg/da azot dozunda, birinci yıl , ikinci yıl olarak gerçekleşmiştir. Denemede, sıra üzeri mesafenin belirli bir sınıra kadar artmasıyla, çiçeklenme döneminde azot alım etkinliği değerleri yükselmiş, daha sonra düşmüştür. En yüksek, azot alım etkinliği değerleri 18 cm sıra üzeri mesafede birinci yıl 1.86, ikinci yıl 1.45 olmuştur. Azot dozlarının artışına paralel olarak, çiçeklenme döneminde azot alım etkinliği değerleri sürekli düşmüştür ve en yüksek 9 kg/da azot dozunda, birinci yıl 1.89, ikinci yıl 2.23 olarak gerçekleşmiştir. Çalışmada, sıra üzeri mesafelerin artışına paralel olarak hasat döneminde azot alım etkinliği değerleri, yıllara göre değişkenlik göstermiştir. Birinci yıl 18 cm sıra üzeri mesafeye kadar, ikinci yıl 22 cm sıra üzeri mesafeye kadar artış göstermiş ve daha sonra düşmüştür. En yüksek azot alım etkinliği, birinci yıl 0.87, ikinci yıl 2.41 olmuştur. Azot dozlarının artışına paralel olarak, hasat döneminde azot alım etkinliği değerleri sürekli düşmüştür ve en yüksek 9 kg/da azot dozunda gerçekleşmiştir. En yüksek azot alım etkinliği, birinci yıl 1.69, ikinci yıl 4.00 olarak gerçekleşmiştir. Çalışma sonunda, Çukukurova bölgesinde 31G98 hibrit mısır çeşidinin azot alım ve kullanım etkinliğinin yüksek oduğu tespit edilmiş ve bu çeşit için 27 kg/da azot dozu ve 18 cm sıra üzeri mesafe önerilmektedir. 149

166 KAYNAKLAR AHMADI, M., WIEBOLD, W. J., and BEUERLEIN, J. E., Grain Yield and Mineral Composition of Corn as Influenced by Endosperm Type and Nitrogen. Commun, Soil Sci. Plant Anal., 24 (17&18): AĞDAĞ, M.İ., DOK, M., ve TORUN, M., Samsun Şartlarında İkinci Ürün Mısırın (Zea mays L.) En Uygun Bitki Sıklığının Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi. O.M.Ü.Z.F., Tarla Bitkileri Bölümü, Samsun, s: AKÇİN, A., SADE, B., TAMKOÇ, A., ve TOPAL, A., Konya Ekolojik Şartlarında Farklı Bitki Sıklığı ve Azotlu Gübre Uygulamalarının TTM 813 Melez Mısır Çeşidinde (Zea mays L.) Tane Verimi, Verim Unsurları ve Bazı Morfolojik Özelliklere Etkisi. Doğa, Tarım ve Ormancılık Dergisi, 17: AKINTOYE, H. A., KLING, J. G., and LUCAS, E. O., N-Use Efficiency of Single, Double and Synthetic Maize Lines Grown at Four N Levels in Three Ecological Zones of West Africa. Field Crops Research, 60:3, ALDRICH, S. R., SCOTT, W. O., and LENG, E. R., Modern Corn Production A & L, Publications, Illionis, , U.S.A. ALLEN T., H., POTTER. K. N., and MORRISON. J. E., Tillage System, Fertilizer Nitrogen Rate and Timing Effect on Corn Yields in the Texas Blackland Prairie. Agron. J., 93: AMARAL, C.P.R., FILHO, D. F., FARINELLI, R., and BARBOSA, J. K., Row Spacing, Population Density and Nitrogen Fertilization in Maize. Rev. Bras. Ciênc. Solo Vol. 29 No.3 Viçosa May/June 2005 ANDERSON, E. L., KAMPRATH. E. J., and MOLL. R. H., Nitrogen Fertility Effects on Accumulation, Remobilization, and Partitioning of N and Dry Matter in Corn Genotypes Differing Prolificacy. Agron. J., 76:

167 ANONYMOUS, Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara. AYDIN, H., Çukurova Koşullarında II. Ürün Mısır Bitkisinde (Zea mays L.) Değişik Azot Dozları ve Sıra Arası Mesafelerinin Verim ve Verim Unsurlarına Etkisi. Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Adana. ASHHARI, M. and HANSON, R. G., Influence, Climate and Previous Crop Effect on Corn Yield and Grain-N. Agron. J., 76: BANGARWA, A. S., KAIRON, W. S., and MOR, B. S., Effect of Plant Density and Levels of Nitrogen on The Growth Analysis of Winter Maize (Zea mays L.). Crop Research Hisar, 6:1, BAYTEKİN, H., BENGİSU, G., ve OKANT, M., Şanlıurfa da Farklı Iki Lokasyonda II. Ürün Olarak Yetiştirilen Mısır Çeşitlerinde Verim ve Bazı Tarımsal Karakterlerin Saptanması. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 1997, Samsun. BLUMENTHAL, J. G., LYON, D. J., and STROUP, W. W., Optimal Plant Population and Nitrogen Fertility for Dryland Corn in Western Nebreska. Agronomy Journal, 95:4. BOQUET, D. J., COCO, A. B., and JOHNSON, C. C., Response of Corn to Plant Density and Nitrogen Rate. Field crops Abstract, BREMNER, J. M., Determination of Nitrogen in Soil by the Kjeldahl Method. Journal Agrich. Sci., 55: BRUNS, H. A., and ABBAS, H. K., Effects of Intra-Row Spacing on Maize Growth in the Mid-South. Agronomy Abstracts, Vol; 48:21-27, U.S.A. COX, M. C., QUALSET, C. O., and RAINS, D. W., Genetic Variation for Nitrogen Assimilation and Translocation in Wheat. II. Nitrogen Assimilation and Relation to Grain Yield and Protein. Crop Sci.,25,

168 CROSS, H. Z., KAMEN, J. T and BRUN, L Plant Density, Maturity and Prolificacy Effect on Early Maize. Canadian Journal Science Vol: 67, 5-42 ÇOKKIZGIN, A., Kahramanmaraş Koşullarında Farklı Azot Dozları İle Sıra Üzeri Ekim Mesafelerinin II. Ürün Mısır (Zea mays L) Bitkisinde Verim, Verim Unsurları ve Fizyolojik Özelliklere Etkisi. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 2001, S: , Tekirdağ. ÇULLU, M. A., ÜLGER, A. C., GÜZEL, N., ve ORTAŞ, İ Bazı Melez Mısır Çeşitlerinin Artan Azot Dozlarına Tepkilerinin Saptanması. Tr. J. of Agriculture and Forestry, 23 (1999) Ek Sayı 1, DI FONZO, N., MOTTO, M., MAGGIORE, T., SABATINO, R., and SALAMINI, F., N- Uptake, Translocation and Reletionships Among and Related Traits in Maize as Affected by Genotype. Agronomy, 2(9); DOĞAN, R., TURGUT, İ., ve YÜRÜR, N., Bursa Koşullarında Yetiştirilen Atdişi Mısır (Zea mays indendata Sturt) Çeşitlerinin Silajlık Verim ve Kalitesine Bitki Sıklığının Etkisi. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 1997, S: , Samsun. DURIEUX, R. P., KAMPRATH, E. J., JACKSON, W. A. and MOLL, R. H., Root Distribution of Corn. The Effect of Nitrogen Fertilization. Agronomy J., 86: EL GHAROUS, M., Long-Term N Fertilization Effect on N Mineralization Potential under Different Cropping Systems and Different Environments. PhD Dissertation. Agron. Dep., Oklahoma State Univ., Stillwater, OK. EKBERLİ, İ.; HORUZ, A, ve KORKMAZ, A., İklim Faktörleri ve Farklı Azot Dozlarının Mısır Bitkisinde Verim ve Azot Kapsamına Etkisi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2005,20(1): EMEKLİER, Y., KÜN, E., İç Anadolu Sulu Koşullarında İkinci Ürün Tane Mısır ve Silaj Mısır Yetiştirme Olanakları ve Yem Değerinin Saptanması. Doğa Tarım ve Orman Dergisi, 12:2:

169 FERNANDEZ, N. C., SILVA, P. S. L., and SILVA, N. L Maize Spacing and Grain Yield. Field Crop Abs., 52, No:7. FLESCH, R. D., and VIERA, L.C Spacing and Plant Density in Maize Cultivation. Field Crop Abs. Vol: 53, No:1. GARDNER, C. A., BAX, P. L., BAILEY, D. J., CAVALERI, A. J., CLAUSEN, C. R., LUCE, G. A., MEECE, J. M., MURPHY, P. A., PIPER, T. E., SEGEBART, R. L., SMITH, O. S., TIFFANY, C. W., TRIMBLE, M. W., and WILSON, B. N., Response of Corn Hybrids to Nitrogen Fertilizer. Journal Of Production Agriculture, 3: GENÇTAN, T., EMEKLİLER, Y., ÇÖLKESEN, M., ve BAŞER, İ., Serin İklim Tahılları Tüketim Projeksiyonları ve Üretim Hedefleri. TMMOB Ziraat Mühendisliği Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği Teknik Kongresi, 9-13 Ocak 1995, S: , Ankara. GİRAY, F. N., Çukurova Koşullarında İkinci Ürün Mısır Bitkisinde Değişik Azot Dozları ve Sıra Üzeri Mesafenin Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi Adana. GİRAY, F. N., ve ÜLGER, A. C., Çukurova Koşullarında II. Ürün Mısır Bitkisinde (Zea mays L) Değişik Azot Dozları ve Sıra Üzeri Mesafenin Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, Adana. GOVİL, S. R., and PANDEY, H. N., Growth Responses of Maize to Crop Density. Field Crop Abs., Vol: 59, No:8. GÖKMEN, S., SENCAR, Ö., ve SAKİN, M. A., Rersponse of Popcorn (Zea mays evarta) to Nitrogen Rates and Plant Densities. Türk J. Agric. For., 25: GÖZÜBENLİ, H., Değişik Azot Uygulamalarında Ikinci Ürün Olarak Yetiştirilen Bazı Mısır Genotiplerinin Azot Kullanım Etkinliğinin Saptanması. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı Doktora Tezi Adana. 153

170 GÖZÜBENLİ, H., KILINÇ, M., ŞENER, O., ve KONUŞKAN, Ö., Effect Of Single and Twin Row Planting on Yield and Yield Component in Maize. Asian Journal of Plant Sciences 3(2): HACIKAMİLOĞLU, Ö., OKANT, M., ve BAYTEKİN, H., Bozova Sulu Koşullarında İkinci Ürün Olarak Üç Farklı Ekim Sıklığında Yetiştirilen Bazı Mısır Çeşitlerinde Ot ve Tane Veriminin Saptanması. GAP I. Tarım Kongresi, Mayıs 1999, s , Şanlıurfa. HASSAN, A. A Effect of Plant Population Density on Yield and Yield Component of Eight Egyptian Maize Hybrid. Field Crops, Vol.53, No.5. HERGERT, G. W., Status of Residual Nitrate-Nitrogen Soil Tests ın the United States of America. Sampling, Correlation, Calibration and Interpretation. SSSA Spec. Publ. 21. Madison, WI, Pp HERRMANN, A., ve FRIEDHELM T., Nitrogen Concentration at Maturity- An Indicator of Nitrogen Status in Forage Maize. Published in Agron. J. 97: (2005), American Society of Agronomy 677 S. Madison,USA İBRIKÇI, H., ÜLGER, A. C., ŞEN, H. M., BÜYÜK, G., GÜZEL, N., ÇAKIR, B., ve ÖZGENTÜRK, G., Çukurova Bölgesinde II. Ürün Mısır Yetiştiriciliğinde Azotlu Gübre Kullanımının Optimizasyonu, TÜBİTAK, Kesin Sonuç Raporu, 2001, Adana JONES, C. A., Grasses and Cereals: Growth, Development and Stress Response. John Wiley&Sons, Inc., New York. KAMARA, A. Y., MENKIR, A., and SANGINGA, N., Nitrogen Use Efficiency of Maize Genotypes Improved for Tolerance to Low Nitrogen and Drought Stress. International Institute of Tropical Agriculture, Ibadan, Nigaria. KAMPRATH, E.J., MOLL, R.H., AND and RODRIGUEZ, N., Effects of Nitrogen Fertilization and Recurrent Selection on Performance of Hybrid Populations of Corn. Agron. J. 74:

171 KAPLAN, M., ve AKTAŞ, M., Amonyum Nitrat ve Üre Gübrelerinin Hibrid Mısırda Etkinliklerinin Karşılaştırılması ve Bu Bitkinin Azotlu Gübre İsteğinin Belirlenmesi. Doğa- Tarım. Journal of Agricultural and Foresty, 17; KARA, S. M., DEVECI, M., DEDE, Ö., ve ŞEKEROĞLU, N., Farklı Bitki Sıklığı ve Azot Dozlarının Silaj Mısırda Yeşil Ot Verimi ve Bazı Özellikler Üzerine Etkileri. Türkiye III. Tarla Bitkileri Kongresi, Kasım 1999, S , Adana. KIRTOK, Y., Mısır Üretimi ve Kullanımı. Kocaoluk Basım ve Yayın Evi, S , İstanbul. KOÇAK, A. N., Mısırın İnsan Gıdası Olarak Önemi ve Gıda Endüstrisindeki Yeri. Türkiye Mısır Üretiminin Geliştirilmesi, Problemler ve Çözüm Yolları Simpozyumu, Tarm, Ankara. KONUŞKAN, Ö., ve GÖZÜBENLİ, H., Hatay Koşullarında II. Ürün Olarak Yetiştirilen Bazı Melez Mısır Çeşitlerinde Bitki Sıklığının Verim ve Verimle Ilşkili Özelliklere Etkisi. Tarla Bitkileri Merkezi Araştırma Enstitüsü Dergisi, 10(1-2): KÜN, E., Tahıllar II (Sıcak İklim Tahılları). Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 1452, Ankara. LAMBERT, R. J., HOEFT, R. G., GONZINI, L. C., and WARREN, L. L., Monitoring Nitrogen Use of Corn Hiybrids Using Grain Protein Concentration. In: 1998 Illinos Fertilizer Conference Proceedings (R.G. Hoeft, ed) pp MA, B. L., DWYEAR, L. M., and GREGORICH, E. G., Soil Nitrogen Amendement Effect on Nitrogen Uptake and Grain Yield of Maize. Agron. J. 91: (1999). MAIZLISH, N. A., FRITTON, D..D. and KENDALL, W. A., Root Morphology and Early Development of Maize at Varying Levels of Nitrogen. Agron. J. 72:

172 MARTIN, J. K., LEONARD, W. H., and STAMP, D. L., Principles of Field Crop Production. New York, Macmilan Publishing, Co., Inc MAKINO, A., H. SAKUMA, E. S. and MAE, T., Differences Between Maize and Rice in N-Use Efficiency for Photosynthesis and Protein Allocation. Plant and Cell Physiology, 2003, Vol. 44, No. 9, MAY L., VAN STANFORD D. A., MACKOWN C.T., and CORNELIUS P. L Genetic Variation for Nitrogen Use in Soft Red X Hard Red Winter Wheat Populations. Crop Sci. 31, MILEY, W. N., and MAPLES, R. L., Cotton Nitrate Monitoring in Arkansas. Spec. Rep. Univ. Arkansas Agric. Exp. Stn., Fayetteville, AR. MODERRAS, A. M., HAMILTON, R. I., DIJAK, M., DWYER, L. M., STEWART, D. W., MATHER, D. E., and SIMITH, D. L., Plant Population Density Effect on Maize Inbredlines Grown in Short-Season Enviroment. Crop Sci., 38: MOLL, R. H., KAMPRATH, E. J., and JACKSON, W. A., Analiysis and İnterpretation of Factors Which Contribute to Efficiency of Nitrogenutilization. Agronomy Journal, 74; MUCHOW, R. C., Effect of Nitrogen Supply on Comparative Productivity of Maize and Sorghum in a Semi Arid Tropicall Enviroment, III. Grain yield and Nitrogen Accumulation. Field Crops Resaarch, 18; MURULI, B. I. and PAULSEN, G. M., Improvement of Nitrogen Use Efficiency And its Relationships to Other Traits in Maize. Maydica 26: ÖKTEM, A., ÜLGER, A. C., ve KIRKTOK, Y., Cin Mısırında (Zea mays everta Sturt.) Farklı Azot Dozları ve Sıra Üzeri Mesafelerinin Tane Verimi ve Bazı Agronomik Özelliklere Etkisi. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2001,16(2):

173 OLSON, R. A., and SANDER, D. H., Corn Production, Corn and Corn İmprovement, ASA CSSA ve SSSA, Wisconsin, USA PACE, G. M. and MCLURE, P. R., Comparison of Nitrate Uptake Kinetic Parameters Across Maize Inbred Lines. J. Plant. Nutr. 9: PARADKAR, V. K., and SHARMA, R. K., Effect of Nitrogen Fertilization Maize (Zea mays L) Varieties under Rainfed Condition. Indian Journal of Agronomy, 38(2); PODOLAK, M., Effect of Nitrogen Fertilization Rates on Some Factors of Quality of Silag, Maize in the Production Region. 9: , Chechoslovakia. POLLMER, W. G., EBERHARD, D., KLEIN, D., and DHILLON, B. S., Genetic Control of Nitrogen Uptake and Translocationın Maize. Crop Science, 19: PRESTERL, T., G. SEITZ, M. LANDBECK, E. M. THIEMT, W., and GEIGER, H. H., Improving Nitrogen-Use Efficiency in European Maize Crop Science 43: (2003). REDDY, G. B., and REDDY, K. R., Fate of Nitrogen-15 Enriched Ammonium Nitrate Applied to Corn. Soil Sci. Soc. Am. J. 57: RUSSEL, W., and BALKO, L. G., Response of Corn İnbred Lines and Single Crosses to Nitrojen Fertilizer. 35 th Annual Corn & Sorgum Research Conference, RUSSELL, M. P., DEIBERT, B. J., HAUCK, R. D., STEVANIVIC, M. and OLSON, R. A., Effcets of Water and Nitrogen Management on Yield and 15 n-depleted Fertilizer Use Eeficiency of Irrigated Corn. Soil Sci. Soc. Am. J. 45: SADE, B., ve ÇALIŞ, M., Erdemli Ekolojik Şartlarında İkinci Ürün Olarak Yetiştirilen Cin Mısır Populasyonlarının (Zea mays everta) Verim ve Verim 157

174 Unsurları Üzerine Farklı Bitki Sıklıklarının Etkisi. S. Ü. Ziraat Fakültesi, Dergisi, 3(5): SAĞLAMTİMUR, T., TANSI, V., DÜZGÜN, M., ve KIZILŞİMŞEK, M., Çukurova Koşullarında Mısırın En Uygun Bitki Sıklığının Saptanması Üzerine Araştırmalar. Türkiye I. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 1994, Bornova/ İzmir. SARUHAN, V., ve ŞİRELİ, H. D., Mısır (Zea mays L.) Bitkisinde Farklı Azot Dozları ve Bitki Sıklığının Koçan, Sap ve Yaprak Verimlerine Etkisi Üzerine Bir Araştırma. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2005,9(2):45-53 SCHMIDT, J. P., REDULLA, C. A., KLUITENBERG, G. J., SCHROCK, M. D., and TAYLOR, R. K., Variable N Application for Irrigated Corn: Nitrogen-Use Efficiency and Yield Potential. Plains Soil Fertility Conference. Kansas State University, Manhattan, Kansas. SCHUSSLER, J. R., and WESTGATE, M. E., Asimilate Flux Kernel Set at Low Water Potantial in Maize. Crop Sci. 35: SENCAR, Ö., Mısır Yetiştiriciliğinde Ekim Sıklığı ve Azotun Etkileri. Cumhuriyet Ünivresiesi Tokat Ziraat Fakültesi Yayınları: 6, Bilimsel Araştırmalar ve İncelemeler: 3, Tokat. SEZER, İ., ve YANBEYİ, S., Çarşamba Ovasında Yetiştirilen Cin Mısırında Bitki Sıklığı ve Azotlu Gübrenin Tane Verimi, Verim Komponetleri ve Bazı Bitkisel Karakterler Üzerine Etkileri. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 1997, s: , Samsun. SHUKLA, G. C., Effect of Different Levels and Phospours on Yield. Soil Properties and Nutriends of Corn. Agron. J., vol: 64: SIMEONOV, N., and TSANKOVA, G., Effects of Fertilisers and Plant Density on Yield of Maize Hybrids With Two Ears. Rasteniev dni Nauki, 27 (8):

175 STALEY, T. E., and PERLY, H. D., Maize Silage Utilization of Fertilizer and Soil Nitrogen on a Hill-Land Ultisol Relative to Tillage Method. Agronomy Journal, 87; ŞENER, O., GÖZÜBENLİ, H., KONUŞKAN, O., ve KILINÇ, M., (2004). The Effect of Intra-Row Spacings on The Grain Yield and Some Agronomic Characteristics of Maize (Zea mays L) Hybrids. Asian Journal of Plant Sciences 3(4): TOLENAAR, M., AGUILERA, A, and NISANKA, S. P., Grain Yield in Reducedmore by Weed Interfrence in an Old Than in a New Maize Hybrid. Argon. J. 89: TURGUT, İ., DOĞAN, R., ve YÜRÜR, N., Bursa Koşullarında Yetiştirilen Bazı Atdişi Mısır (Zea mays indendata Sturt) Çeşitlerinde Bitki Sıklığının Verim ve Verim Öğelerine Etkisi. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 1997, Samsun. S: TURGUT, İ., Bursa Koşullarında Yetiştirilen Şeker Mısırında (Zea mays Saccharata Sturt.) Bitki Sıklığının ve Azot Dozlarının Taze Koçan Verimi ile Verim Öğeleri Üzerine Etkisi. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 2000, 24 (3): TÜFEKÇİ, A., ve KARALTIN, S., Kahramanmaraş Koşullarında I. Ürün Olarak Yetiştirilen Mısır (Zea mays L) Bitkisinde Farklı Azot Dozlarının II. Verim ve Verim Unsurlarına Etkisi. Türkiye IV. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül 2001, Tekirdağ, USLU, Ö. S., ve KARAALTIN, S., Kahramanmaraş Koşullarında II. Ürün Olarak Yetiştirilen Mısır (Zea mays L) Bitkisinde Farklı Azot Dozlarının Büyüme ve Fizyolojik Özelliklere Etkisi. Türkiye III. Tarla Bitkileri Kongresi, Kasım 1999, Adana ÜLGER, A. C., TANSI, V., SAĞLAMTİMUR, T., KIZILŞİMŞEK, M., ÇAKIR, B., YÜCEL, C., BAYTEKİN, H., ve ÖKTEM, A., Güneydoğo Anadolu Bölgesinde İkinci Ürün Mısırda, Bitki Sıklığı ve Azot Gübrelemesinin Tane 159

176 ve Hasıl Verimi ve Bazı Tarımsal Karakterlerine Etkisi Üzerine Araştırmalar (Tane verimi). Ç.Ü.Z.F. GAP Tarımsal Araştırma İnceleme ve Geliştirme Proje Paketi Kesin Sonuç Raporu, Proje No: 94 (45s). ÜLGER, A. C., IBRİKCİ, H., CAKİR, B., ve GÜZEL, N., Influence of Nitrogen Rates and Row Spacing on Corn Yield, Protein Content and Other Plant Parameters. J. of Plant Nutrition. 20: ÜLGER, A. C., 1998a. Farklı Azot Dozu ve Sıra Üzeri Mesafelerinin Patlak Mısırda (Zea mays everta Sturt) Tane Verimi ve Bazı Tarımsal Özelliklere Etkisi. Ç.Ü.Z.F. Dergisi,13 (1) , Adana ÜLGER, A. C., 1998b. Mısır Bitkisinde Farklı Sıra Arası ve Sıra Üzeri Uzunluklarının Tane Verimi ve Bazı Tarımsal Özelliklere Etkisi. Ç.Ü.Z.F. Dergisi, 13 (3): , Adana WALSH, L.M., and BEATON, J.D., Soil Testing Aand Plant Analysis. Soil Sci. Soc. of Am. Inc. Madison, Wisconsin, USA. WARREN, H. L., HUBER, D. M., TSAI, C. Y and NELSON, D. W., Effect of Nitrapyrin and N Fertilizer on Yield and Mineral Composition of Corn. Agron. J. 72: WEINHOLD, B. J., TROOIEN, T. P., and REICHMAN, G. A., Yıeld and Nitrogen Use Efficiency of Irrigated Corn in The Northern Dreat Plains. Agronomy Journal, 87; WHİTE, J. M., Effect of Plant Spacing and Planting Date of Sweet Corn on Muck Soil in the Spring. Proceding of the Florida State Horticultural Socienty, 97:52, S:163. WILLIAM, J. E., and RANDALL, G. W., Fate of Fertilizer Nitrogen an Affected by Time and Rate of Application on Corn. Soil Sci. Soc. Am. J. 61:

177 WİLLİAMS, W. A., LOOMIS, R. S., DUNCAN, W. G., DOVERT, A., and NUNEZ, F., Canopy Architecture at Various Population Density and The Grown And Grain on Corn. Crop. Sci., 8; YILDIRIM, Ö. ve BAYTEKİN, H., (2003). Mısırda Bitki Sıklığının Yeşil Ot ve Tane Verimi ile Bazı Tarımsal Karakterlere Etkisi. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi Ekim 2003, S:

178 ÖZGEÇMİŞ de Erzurum un Şenkaya ilçesine bağlı Gözalan Köyünde doğdum. İlkokulu doğduğum köyde tamamladım. Ortaokul ve Lise öğrenimimi köyümüze yakın bir kasabada tamamladım yılında Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümünü kazandım de mezun oldum yılında Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümünde Araştırma Görevlisi oldum. Aynı yıl bu Üniversitede Yüksek Lisansa başladım ve 2001 yılında bitirdim yılında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümünde Doktoraya başladım ve 2006 yılında tamamladım. 162