ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞVURU

Transkript

1 ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞVURU BAŞVURU KAPSAMI BAŞVURU ŞARTLARI BAŞVURU YÖNTEMİ ÖRNEK KARARLAR Av. Onur TATAR

2

3 Kaba gücün yerine merhameti, adaleti, hakkaniyeti biz avukatlar koyduk. İnsanoğluna diğerlerinin hakkına, mülkiyetine, özgürlüğüne saygıyı; vicdan, ifade ve toplanma özgürlüğünü biz avukatlar öğrettik. On Emre giden yolu biz avukatlar hazırladık. Yunanistan da kölelerin, Roma da esirlerin özgürlüğü için biz avukatlar savaştık. İnsan Hak ve Özgürlükleri Bildirgesi ni biz avukatlar yazdık. Köleleri biz avukatlar savunduk. Kölelikten Kurtuluş Bildirgesini yayımlayan biz avukatlarız. Tüm savaşlarda özgürlük için savaşan biz avukatlarız. Irk, renk, sınıf cinsiyet ya da din ayrımı yapmaksızın insanlığın eşitliği için biz avukatlar çalıştık, biz avukatlar çalışıyoruz. Luis Land Amerikalı Avukat 3

4

5 İÇİNDEKİLER Sunuş... 7 Giriş... 9 I- Genel Açıklamalar II- Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat III- Bireysel Başvuru Usulü ve Şartları IV- Bireysel Başvuruda Süre V- Bireysel Başvuruların Şekil (Kabul Edilebilirlik) Şartlarının İncelenmesi VI- Bireysel Başvurunun Esastan İncelenmesi VII- Pilot Karar Uygulaması VIII- Bireysel Başvuruda Başvuru Yöntemi, Harç, Yargılama Gideri ve Vekalet Ücreti IX- Bireysel Başvuru Formu XI- Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler Avrupa Însan Hakları Mahkemesi nin Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ile İlgili Kararı A- Şekil Şartlarının İncelenmesi Yönünden Verilen Kararlardan Örnekler Kişi Bakımından Yetkisizlik Zaman Bakımından Yetkisizlik Konu Bakımından Yetkisizlik Yer Bakımından Yetkisizlik XII- İstatistikler XIII- Sonuç ve Değerlendirme

6

7 SUNUŞ Büyük Atatürk ün ifade ve işaret buyurduğu gibi, İnsan hakları uygar yaşamın temelidir. Çağımızın en üst değeridir. İnsan haklarının güvencesi demokrasidir. İnsan haklarının gelişmesi, demokrasinin gelişmesi ile paraleldir. Onurlu, özgür ve eşit bir yaşam; insana yakışır, insana yaraşır bir yaşam hukuk eliyle güçlenir. Yapmış olduğumuz her çalışmanın ana hedeflerinden birisi ülkemizde demokrasinin ve insan haklarının gelişmesidir. Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Yolu insan haklarının hukuk alanında güçlenmesine, mahkeme kararlarının Anayasa ve uluslararası sözleşmelere uygunluğuna yarayacaktır. Bu eserde meslektaşım Av. Onur TATAR, Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Yolu ile ilgili başvuru yöntemini, başvuru şartlarını, örnek kararları, görüş ve önerilerini sizlerle paylaşmıştır. Değerli meslektaşım, Av. Onur TATAR tarafından hazırlanan bu eserin hukuk dünyamıza, Baromuza, tüm Barolara ve meslektaşlarımıza yararlı olacağını umuyorum. Şahsım ve siz değerli meslektaşlarım adına kendisine saygılarımı ve şükranlarımı sunuyorum. Av. Müsellem Görgün Tekirdağ Barosu Önceki Başkanı 7

8

9 GİRİŞ Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru uygulaması 23 Eylül 2012 tarihinde başlayan, hukuk dünyamız için yeni bir müessesedir. Yeni olması bu müessesenin bilinmezliğini ve ne şekilde gelişeceği konusundaki soruları artırmakla birlikte, hukukçuların ve özellikle avukatların bu konuda hazırlıklı olmasını da gerektirmektedir. Bu çalışmanın temel amacı da, özellikle avukatların- meslektaşlarımızın konu hakkında temel bir bilgiye sahip olmalarıdır günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun un 12 Eylül 2010 tarihinde yapılan referandumla hukuk dünyasına giren bu müessesenin artıları ve eksileri de bu çalışmanın satır aralarında yerini bulacaktır. Ülkemiz, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde aleyhine yapılan başvurular sıralamasında nihayet 1. liği Rusya Federasyonu na devretmiştir. Yeterli olmamakla birlikte önemli olarak kabul edilecek bu gelişmenin ardından yargılamadaki makul süre yönündeki ihlallerin iç hukukta bir komisyon marifetiyle çözülmesi yolunda da önemli bir adım atmıştır. 9

10 Tüm bu gelişmeler, insan hakları ihlalleri alanında tartışmasız liderlikten vazgeçme gayreti olarak görülebilir. Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru, elbette Anayasa Mahkemesi nin kendisine yapılan başvurulara ilişkin vereceği kararlarla şekillenecek; rotasını çizecek; etki düzeyi ancak bu kararların ardından anlaşılacaktır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 13. maddesinde düzenlenen etkili bir başvuru yol ve yöntemi olup olmadığı da ancak bu şekilde anlaşılacaktır. Bu çalışmanın hazırlanmasında, Dr. Hüseyin Ekinci ve Dr. Musa Sağlam ın 66 Soruda Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru, Türkiye Barolar Birliği nce 2007 yılında yayınlanan Anayasa Metni Önerisi ve Hukuk ve Hayat Derneği nin Bireysel Başvuru Rehberi nden istifade edilmiştir. Bu çalışmanın yayınlanmasını sağlayan değerli meslektaşım, büyüğüm Sayın Av. Müsellem GÖRGÜN e katkı ve destekleri için şükranlarımı sunarım. Av. Onur TATAR Ankara, Haziran

11 I. GENEL AÇIKLAMALAR Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru, bir müessese olarak son derece yenidir. 23 Eylül 2012 tarihi ve sonrasında kesinleşen kararlar bakımından uygulaması olan bu yol, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurular öncesi bir iç hukuk yolu olarak ortaya konulmuştur. 23 Eylül 2012 öncesi kesinleşen kararlar yönünden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne başvurulabilir. Temyiz, başsavcı itirazı, yazılı emirle bozma gibi, olağan ve olağan dışı kanun yollarının dışında, onlardan farklı olarak, Anayasa Mahkemesi bünyesinde oluşturulan daireler vasıtasıyla değerlendirilen bir hak arama yoludur. Bir iç hukuk yolu olması itibariyle mutlak surette tüketilmesi gereken bir yoldur. Tekrarla, Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru yolu ihtiyari bir yol olmayıp; iç hukuk yönünden tüketilmesi zorunlu olan bir yoldur. Bu konuda Hasan Uzun / Türkiye Kararı yol gösterici özellikteki ilk karardır. Kararın sonuç bölümünde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ya nasıl baktığını açıkça değerlendirmektedir. 11

12 12 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Mahkeme, iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralının Sözleşme mekanizmasının işletilmesinde vazgeçilmez bir unsur olduğunu yeniden belirtmektedir. AYM önünde yeni olan bireysel başvuru yolunun ana hatlarını ve AYM nin elinde olan kaynakları inceleyen Mahkeme, söz konusu bireysel başvuru yolunun, prensip olarak, Sözleşme bağlamında yapılan şikayetlerin uygun şekilde ortadan kaldırmayacağını söyleyebilmek için elinde herhangi bir unsur bulunmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla mağdur olduğunu düşünen bir kişi bu koruma ile ilgili başvuru yollarını kullanmalıdır Somut olayda, yukarıda belirtilenler ve iç hukuktaki yargılamanın 25 Eylül 2012 tarihinde sona erdiği göz önünde bulundurularak; Mahkeme, başvuranın Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunması gerektiği kanaatindedir. İç hukuk yolları tüketilmediğinden, somut başvurunun Sözleşme nin 35. maddesinin 1. fıkrası uyarınca kabul edilemez olduğuna karar verilmiştir. Mahkeme, Anayasa Mahkemesi içtihadının, kendi içtihadı ile tutarlılığını inceleme hakkını saklı tuttuğunu belirtmektedir. Sonuç olarak, başvuru yolunun, teoride olduğu gibi pratikte de etkili olduğunu kanıtlamak Davalı Hükümete aittir Mahkeme, mevcut iç hukuk yollarını tüketen başvuranlarca sunulan tüm şikayetler için, ikincillik ilkesinin gerektirdiği üzere, son denetim yetkisini saklı tutmaktadır. Görüldüğü gibi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bu kararıyla, Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru yolunu bir iç hukuk yolu olarak kabul etmiştir. Ancak, teori dışında, pratikte

13 Genel Açıklamalar bu yolun etkin bir başvuru yolu olup olmadığı nihai değerlendirmesi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nindir. Şöyle ki; AİHM, Anasaya Mahkemesi ne Bireysel Başvurunun etkin bir iç hukuk yolu olmadığına kanaat getirirse, başvuruların doğrudan kendisine yapılması yönünde bir içtihat oluşturabilir. Ancak Anayasa Mahkemesi nin bugünkü performansı dikkate alındığında böyle bir endişeye gerek yoktur. Bir iç hukuk yolu olması itibariyle mutlak surette tüketilmesi gereken bir yoldur. Temyiz, başsavcı itirazı, yazılı emirle bozma gibi, olağan ve olağan dışı kanun yollarının dışında, onlardan farklı olarak, Anayasa Mahkemesi bünyesinde oluşturulan daireler vasıtasıyla değerlendirilen bir hak arama yoludur. Ülkemiz 1987 yılında kabul ettiği Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne Bireysel Başvuru yolunun ardından geçen 26 yıllık sürede AİHM önünde gerek aleyhine yapılan başvuru sayısı, gerekse ihlal türleri yönünden bir model (! ) ülke dir. AİHM içtihatlarına yön veren ülkemiz, 14 nolu protokolün yürürlüğe girmesi, AİHM önündeki başvuru yoğunluğu, bu yoğunluk nedeniyle oluşan tıkanıklık ve adeta AİHM in ulusal mahkemeleri ve temyiz merciini aratmayan makul süre yi aşan uzunlukta sürelerle karar vermesi karşısında, bir de Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruyu gündemine alarak adeta AİHM e yapılacak olası başvuruları yargılama ve sonuç alma süreleri dikkate alındığında neredeyse imkansız hale getirmiştir. Kendisinden beklenmedik ölçüde başarılı olan, AİHM, bir uluslar arası hukuk deneyimi ve kurumu olarak, adeta kendi başarısının kurbanı olmuştur. 13

14 14 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Baştan itibaren sıklıkla, ikincil bir başvuru merci olduğunu yineleyen, verdiği kararların tespit niteliğinde olduğunu belirten AİHM, başvuru yoğunluğundan kurtulmanın yolunu, filtraj olarak görmüştür. 14 nolu protokolün yanında, ulusal başvuru mekanizmalarının çeşitlenmesi ve insan hakları uyuşmazlıklarının ulusal makamlar önünde hallini esas alan Mahkeme ve Konsey, makul süre mülkiyet hakkı uyuşmazlıkları yönünden ulusal başvuru mekanizmalarının oluşmasını teşvik ettiği gibi, en nihayetinde esas görevi, TBMM den çıkan yasaların Anayasaya uygunluğunu denetleyen ve Yüce Divan görevi olan Anayasa Mahkemesi ne, bir de daireler eliyle, birey ve devlet arasındaki insan hakları uyuşmazlıklarının çözümünün de gündeme alınmasına ön ayak olmuştur. 40 a yakın ülkede uygulaması olan Bireysel Başvuru yolunun, uygulandığı ülkeler arasında en dikkat çekici olanlar; Almanya, Avusturya, İspanya ve Rusya dır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve eki protokollerin imzacısı olmayan Latin Amerika ülkeleri, Brezilya, Arjantin ve Meksika nın da Bireysel Başvuru yöntemini kabul etmiş olması bu müessesenin bazı ülkelerde sadece AİHM e alternetif bir filtraj müessesesi olarak düşünülmediğinin bir göstergesidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının Türkiye de insan hakları standartlarına katkısı tartışmasızdır. Anayasa Mahkemesi nden beklenen de insan hakları standartlarının yükselmesi, gelişmesi yönünde katkı sağlamasıdır. Bu katkının var olup olmadığının anlaşılabilmesi için henüz erkendir. Çalışmanın yayınlandığı tarihe kadar Mahkeme tarafından önüne gelen başvurular yönünden esasa ilişkin bir karar verilmiş değildir. Bu nok-

15 Genel Açıklamalar tada eleştirilerimiz saklı kalmak kaydıyla Anayasa Mahkemesi ne hukuk uygulayıcıları tarafından bir şans verilmelidir. Yeri gelmişken ifade etmek gerekir ki, Türkiye Barolar Birliği tarafından hazırlanan ve 2007 yılında yayınlanmak suretiyle kamuoyu ile paylaşılan hazırlayıcıları arasında, Prof Dr. Rona AYBAY, Prof Dr. Fazıl SAĞLAM, Prof. Dr. Süheyl BATUM gibi hukukçuların da bulunduğu ANAYASA ÖNERİSİ metninin 166. maddesinde ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞ- VURU YOLU ANAYASA ŞİKAYETİ BAŞVURUSU adı altında düzenlenmiştir. TBB ce hazırlanan bu öneri metninde, mevcut düzenlemeyle farklılıklar olduğu gibi, benzerlikler de mevcuttur. TBB ce hazırlanan metinde, a- Başvuru süresi olarak 30 gün ve herhalde 1 yıl olarak ikili bir düzenleme yapılmıştır. b- Devam eden ihlaller yönünden süre şartı yoktur. c- TBB önerisinin gerekçesinde de, AİHM önünde Türkiye aleyhine yapılan başvuruların azaltılması hedefi zikredilmiştir. d- Almanya ve İspanya örnek gösterilerek, bu ülkelerde, Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru yolunun kabul edilmesinin ardından AİHM başvurularında ciddi azalmalar olduğu belirtilerek Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurunun yararları anlatılmıştır. Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nun temel özeliklerinden en önemlisi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne Bireysel Başvuru bakımından, AİHS ve eki protokollerde düzenlenen haklar iken, Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nun haklara ilişkin alanının daha geniş olmasıdır. 15

16 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru bakımından Anayasa da güvence altına alınan tüm temel hak ve özgürlükler başvuru kapsamındadır Anayasası nın 2. kısmında 4 bölüm halinde düzenlenen Temel Hak ve Hürriyetler aşağıda sıralanmıştır. Bu hakların bir veya bir kaçının ihlali halinde Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru imkanı vardır Anayasası 2. Kısım 2. Bölümünde düzenlenen kişinin Hakları (Koruyucu, Olumsuz Statü Hakları): Kişileri topluma ve devlete karşı koruyan hak ve özgürlüklere koruyucu haklar veya olumsuz statü hakları denilmektedir. Bu haklar, Anayasada kişinin hakları ve ödevleri başlığı altında düzenlenmiştir. Bu hakların gerçekleşmesi için devletin bu haklara karışmaması (olumsuz bir tutum içinde olması) gerekir. Anayasamızda Kişinin Hakları bölümünde ele alınan koruyucu haklar (olumsuz statü hakları) şunlardır: Kişi dokunulmazlığı Zorla çalıştırma yasağı Kişi hürriyeti Özel hayatın gizliliği ve korunması Konut dokunulmazlığı Haberleşme hürriyeti Yerleşme ve seyahat hürriyeti Din ve vicdan hürriyeti 16

17 Genel Açıklamalar Düşünce ve kanaat hürriyeti Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti Bilim ve sanat hürriyeti Basın hürriyeti Süreli ve süresiz yayın hakkı Basın araçlarının korunması Kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma hakkı Düzeltme ve cevap hakkı Dernek kurma hürriyeti Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı Mülkiyet hakkı Hak arama hürriyeti Kanuni hâkim güvencesi Suç ve cezalara ilişkin esaslar İspat hakkı Temel hakların korunması 1982 Anayasasının 2. Kısım 3. Bölümünde düzenlenen Sosyal ve Ekonomik Haklar (İsteme, Olumlu Statü Hakları): Kişilerin toplumdan ve devletten isteyebilecekleri haklara, isteme hakları veya olumlu statü hakları denilmektedir. Bu çeşit haklar Anayasanın sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler başlığı altında yer almaktadır. İsteme hakları devletten olumlu bir dav- 17

18 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ranış, bir hizmet ve yardım isteme imkânlarını tanıyan haklardır. Devletin bu hakların sağlanması için hareketsiz kalması değil, aksine olumlu faaliyetlerde bulunması, aktif olması gerekir. Anayasamızda Sosyal ve Ekonomik Haklar bölümünde ele alınan isteme hakları (olumlu statü hakları) şunlardır: Ailenin korunması Eğitim ve öğrenim hakkı Kıyılardan yararlanma Toprak mülkiyeti Tarım, hayvancılık ve bu üretim dallarında çalışanların korunması Kamulaştırma Devletleştirme Çalışma ve sözleşme hürriyeti Çalışma hakkı Çalışma şartları ve dinlenme hakkı Sendika kurma hakkı Toplu iş sözleşmesi hakkı Grev hakkı ve lokavt hakkı Ücrette adalet sağlanması Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması Konut hakkı Gençliğin korunması 18

19 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat Sporun geliştirilmesi Sosyal güvenlik hakkı Sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler Yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşları Tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması Sanatın ve sanatçının korunması 1982 Anayasası nın 2. Kısım 4. Bölümünde yer alan Siyasi Haklar (Katılma, Aktif Statü Hakları): Kişinin devlet yönetimine katılmasını sağlayan haklara, katılma hakları ya da Aktif statü hakları denilmektedir. Bu haklar Anayasanın siyasi haklar ve ödevler bölümünde düzenlenmiştir. Katılma haklarından devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olan kişiler yararlanmaktadır. Anayasamızda Siyasal Haklar bölümünde ele alınan katılma hakları (aktif statü hakları) şunlardır: Türk vatandaşlığı Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları Parti kurma, partilere girme ve partilerden çıkma Siyasî partilerin uyacakları esaslar Kamu hizmetlerine girme hakkı Mal bildirimi Dilekçe hakkı Bir kez daha tekrar etmek gerekirse, yukarıda sırasıyla zikre- 19

20 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru dilen bu hakların bir veya birkaçının ihlali gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunulabilir. Mahkemeye başvuru birincil değil, ikincil bir kanun yoludur. Esasen AİHM e başvuru da, ikincil bir kanun yolu olarak görülürken Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru mekanizmasının varlığı ile AİHM in yerini Anayasa Mahkemesi alacaktır. Esasen, Anayasa Mahkemesi nin temel hak ve hürriyetlerle ilgili vereceği kararlar, ilk derece mahkemeleri ve temyiz mercii yönünden yol gösterici olacaktır. Beklenen ilk derece mahkemeleri ve temyiz mercii uygulama ve kararlarının insan hakları standartlarına uygun olmasıdır. Mahkemenin vereceği kararlar, niteliği itibariyle bir bozma ya da onama kararı olmayıp, esasen bir tespit kararı olacaktır. Burada AİHM in fonksiyonunu, Anayasa Mahkemesi üstlenmektedir. 20

21 II. ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞVURUDA TEMEL MEVZUAT Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru bakımdan aşağıdaki düzenlemeler yol göstericidir Anayasası nın Anayasa Mahkemesi nin görev ve yetkilerini düzenleyen, 5982 sayılı Kanunun 18. maddesi ile değişik 148. maddesi ve çalışma ve yargılama usulünü düzenleyen 5982 sayılı Kanunun 19. maddesi ile değişik 149. maddesi MADDE 148- (Değişik: 12/9/ /18 md.) Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz. Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde ise, teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşüle- 21

22 22 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru meyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususları ile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme, Cumhurbaşkanınca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir. Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz; def i yoluyla da ileri sürülemez. (Ek fıkra: 12/9/ /18 md.) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. (Ek fıkra: 12/9/ /18 md.) Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. (Ek fıkra: 12/9/ /18 md.) Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. (Değişik: 12/9/ /18 md.) Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. (Ek fıkra: 12/9/ /18 md.) Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma Genel Komutanı da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divanda yargılanırlar.

23 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar. (Değişik: 12/9/ /18 md.) Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir. Genel Kurulun yeniden inceleme sonucunda verdiği kararlar kesindir. Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diğer görevleri de yerine getirir. MADDE 149- (Değişik: 12/9/ /19 md.) Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az oniki üye ile toplanır. Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır. Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulabilir. Siyasî partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara Genel Kurulca bakılır, bireysel başvurular ise bölümlerce karara bağlanır. Anayasa değişikliğinde iptale, siyasî partilerin kapatılmasına ya da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu şarttır. Şekil bozukluğuna dayalı iptal davaları Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenip karara bağlanır. Anayasa Mahkemesinin kuruluşu, Genel Kurul ve bölümlerin yargılama usulleri, Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işleri kanunla; Mahkemenin çalışma esasları, bölüm ve komisyonların oluşumu ve işbölümü kendi yapacağı İçtüzükle düzenlenir. 23

24 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinde inceler. Ancak, bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verilebilir. Mahkeme ayrıca, gerekli gördüğü hallerde sözlü açıklamalarını dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanları çağırabilir ve siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin davalarda, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısından sonra kapatılması istenen siyasî partinin genel başkanlığının veya tayin edeceği bir vekilin savunmasını dinler Anayasası nın 148. ve 149. maddeleri dışında, 6216 sayılı Resmi Gazete de yayınlanan tarihli Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun un 45. ve 51. maddeleri arasında Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu ayrıntılı düzenleme Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nun temelini oluşturmaktadır. Yöntem olarak bahse konu Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun un 45. ve 51. maddelerinden her birisinin altına BOLD karakterle ayrıntılı olarak gerekli açıklama yapılacaktır. 24 Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun Bireysel Başvuru Bireysel başvuru hakkı MADDE 45- (1) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir.

25 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat 45. maddenin 1. fıkrasında, Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruyu herkes in yapacağı ifade edilmiştir. Herkes tabirinden ne anlaşılmalıdır? Öncelikle gerçek kişiler bireysel başvuru imkanından yararlanabilir. Gerçek kişiler denilince sadece T.C. yurttaşları değil, TC devletinin egemenlik sahasında bulunan T.C. Anayasası nda güvence altına alınmış temel hak ve hürriyetleri ihlal edilen yabancılar da bu haktan yararlanabilecektir. Ancak hemen 46. maddenin 3. fıkrasında yabancıların yapacağı başvurular bakımından bir sınırlama getirilmiştir. Sadece T.C. vatandaşlarına tanınan haklar yönünden yabancıların başvuru yapabilmesi imkanı ortadan kaldırılmıştır. Örneğin seçme ve seçilme hakkı sadece TC vatandaşlarına tanınan bir hak olması itibariyle yabancıların başvuru yapabileceği haklardan birisi değildir. Örneğin tercüman yardımından yararlanmadığı iddiası ile adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri süren T.C. Mahkemelerinde yargılanan bir yabancı elbette bu iddia ile Mahkemeye başvuruda bulunabilecektir. Ülkesine ya da üçüncü bir ülkeye iadesi halinde, Anayasa ile teminat altına alınan yaşam hakkının ihlal edileceğini ileri süren bir yabancı da Mahkemeye başvurabilecektir. Haberleşme özgürlüğü, seyahat özgürlüğü gibi özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiası ile de yabancı kişiler bireysel başvuruda bulunabilir. (2) İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir. 25

26 26 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru yönünden kamu gücünün her türlü eylem ve işlemi konu edilebilir. Bu husus Anayasa nın 125. maddesinde düzenlenen idarenin her türlü eylem ve işleminin yargı konusu edilebileceğine ilişkin düzenlemesi ile uyumludur. AİHM e başvuru bakımından iki önemli şarttan ikinci olan iç hukuk yollarının tüketilmiş olması şartı nın bir benzeri Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvuru bakımından da öngörülmüştür. Kamu gücünün her türlü eylem ve işlemi bakımından tüm idari ve yargısal yolların tüketilmiş olması şartı söz konusudur. Bu düzenleme şu şekilde anlaşılmalıdır. Örneğin bir ceza yargılamasında, olağan kanun yolu olan temyiz başvurusunun Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru öncesi kullanılması zorunlu iken, bir olağan üstü kanun yolu olan yazılı emirle bozma yolunun kullanılması zorunlu değildir. Özellikle vekille takip edilen başvurular yönünden Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru süresinin kısalığı da dikkate alınarak, kanun yollarının en iyi ve titiz şekilde takip edilmesi zorunlu hale gelmiştir. AİHM e başvuru bakımından Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurunun tüketilmesi zorunlu bir yol olup olmadığı ise, Anayasa Mahkemesi nin bireysel başvurular konusundaki başarısı ile doğrudan orantılı olacaktır. Unutulmamalıdır ki; etkili başvuruyu düzenleyen AİHS in 13. maddesi halen yürürlüktedir. (3) Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahke-

27 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat mesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz. Kanun, iç tüzük, KHK, tüzük ve yönetmelik gibi, yasama işlemleri ile idarenin düzenleyici işlemleri Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvuruya konu edilemez. Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler aleyhine bireysel başvuruda bulunulamaması başvuru konularını- alanlarını kısmen sınırlayan düzenlemelerdir. Şöyle ki, Anayasa Mahkemesi nin Yüce Divan sıfatıyla yapacağı, yani ceza mahkemesi görevi üstleneceği yargılamalar da bireysel başvuru kapsamından çıkarılmıştır. Oysa, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru gibi iddialı bir alanda görev yaparken, Yüce Divan görevini Yargıtay a bırakmış olsaydı Yüce Divan da yapılan yargılamalar yönünden de Anayasa Mahkemesi ne başvurulabilirdi. Yüce Divan sıfatıyla yapılan yargılamaların bu kapsamdan çıkarılması isabetli değildir. Cumhurbaşkanının tek başına yaptığı işlemler, Yüksek Askeri Şura nın (YAŞ) terfii işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma işlemleri, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararları gibi Anayasa nın açıkça yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesi önüne getirilmesi imkânı olmayan işlemlerdir. Yüksek Askeri Şura kararlarına değinmişken, Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurunun henüz kabul edilmediği dönemde, AİHM e yapılan YAŞ kararıyla ordudan ihraç edilen bir 27

28 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru askerin yaptığı başvuruda AİHM, Kalaç/ Türkiye kararıyla, YAŞ kararlarına karşı yargı yolunun Anayasa ile kapalı olması durumunu Türkiye aleyhine bir ihlal sebebi saymadığını hatırlatmak gerekir. Siyasi partilerin kapatılmasına ya da mali denetimlerine ilişkin kararlar da bireysel başvuru kapsamının dışındadır. Özellikle TBKP ile başlayan Refah Partisi, Fazilet Partisi, DEP, HEP, HADEP, Barış Partisi gibi partilerle devam eden Türkiye hukuk tarihi bakımından önem ve özellik gösteren siyasi parti kapatma davalarının Anayasa Mahkemesi ne yapılacak başvuru kapsamında olmaması isabetlidir. Kanunla bireysel başvuru kapsamında yer almayan siyasi parti kapatma davaları yönünden AİHM yolu açıktır. AİHS in maddeleri kapsamında yapılacak başvurular doğrudan AİHM e yapılabilir. Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar MADDE 46- (1) Bireysel başvuru ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir. Maddede, ceza yargılamasında davaya katılma benzeri bir düzenleme yapılarak güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan ihlal edilen- etkilenen kişilerin başvuru yapabileceği düzenlenmiştir. Yasa koyucu, idari yargının başvurucular yönünden genişletici yorumlarına karşın Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvurular yönünden idari yargı mekanizmasından farklı olduğunu bu düzenlemeyle ortaya koymuştur. Haklı olarak bireysel 28

29 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat başvuru nun, güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan ihlal edilenetkilenen birey le sınırlı tutulmasını kabul etmiştir. (2) Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Özel hukuk tüzel kişileri sadece tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilir. Kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru yapamaması düzenlemesi ise tartışmalı bir düzenlemedir. Şöyle ki; Kamu tüzel kişisi; tamamıyla kamu yararlarının gerçekleşmesi için çalışan ve kamu erki kullanan, yasa ile veya yasanın verdiği yetki ile kurulan tüzel kişiliğe sahip kamu idare ve kurumlarıdır. Kamu tüzel kişiler, Anayasa nın 123. maddesine göre, kanunla ve kanunun açıkça verdiği yetkiye dayalı olarak kurulur. Kamu tüzel kişilerinin iki temel özelliğinden söz edebiliriz. İlki, tüzel kişiliğin yasama organı tarafından yasayla ya da yasanın açıkça verdiği yetkiye dayanarak idare tarafından idari işlemle kurulmuş olması ve diğeri, tüzel kişiliğin kamu gücü ve ayrıcalıkları ile donatılmış olmasıdır. Kamu tüzel kişisinin varlığı açısından bu iki özellik birlikte düşünülmelidir. Sahip oldukları bu nitelikleriyle de ilişkili olarak kamu tüzel kişilerinin kamu hizmeti yürütmeleri, kamu yararına yönelik faaliyet göstermeleri, kamusal rejime tabi olmaları gibi diğer bazı özelliklerinden de söz edebiliriz. Kamu örgütlenmesinde çok sayıda ve çok farklı türde kamu tüzel kişisi yer almaktadır. Kamu idarelerinin diğer türünü, il özel idaresi, belediye ve köy gibi yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları oluşturmaktadır. Anayasa nın 126. maddesinin son fıkrasında düzenlenen birden çok ili içine alan merkezi idare teşkilatları ya da büyükşehir belediyeleri de birer kamu idaresi olarak kabul edilmektedir. 29

30 30 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Çalışmanın en sonunda tam metni de yayınlanan, Anayasa Mahkemesi nce başvuru numarası ile kayda alınan, 12/02/2013 tarihli, Ballıdere Belediyesi nce yapılan başvuru red gerekçesinde Mahkeme, Başvurucu, 6360 sayılı Kanun un geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespit edilen 2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Sayım sonuçlarına göre nüfusu in altında kaldığından Amasya İli, Taşova İlçesi, Ballıdere Belediyesinin tüzel kişiliğinin ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak köye dönüştürülmesi nedeniyle beldelerinde ikamet eden kişilerin yerel yönetim haklarının ellerinden alındığını belirterek, Anayasa nın 127. maddesindeki yerel yönetim ilkesi nin ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır sayılı Kanun un Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar kenar başlıklı 46. maddesinin (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesi şöyledir: Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü ve 6216 sayılı Kanun un 45. maddesinin (1) numaralı fıkraları uyarınca, Anayasa da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kap-

31 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat samındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkese Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapma hakkı tanınmıştır. Dolayısıyla medeni haklara sahip gerçek ve tüzel kişiler bireysel başvuru yönünden dava ehliyetine sahiptir sayılı Kanun un 46. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, bireysel başvurunun ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabileceği kurala bağlanmış, buna karşılık aynı maddenin (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde ise kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru yapamayacakları belirtilmiştir. Anılan (2) numaralı fıkrada belirtilen kamu tüzel kişisi kavramı içine, merkezi idare birimleri yanında, mahalli idareler de girmektedir. Bu açıdan mahalli idareler üzerindeki vesayet denetiminin geniş veya dar olmasının ya da ilgili idarenin tarafı bulunduğu hukuki ilişkinin niteliğinin bir önemi yoktur. Anayasa nın 127. maddesinin birinci ve beşinci fıkraları uyarınca belediye, belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşturulan, kuruluş esasları kanunla düzenlenen ve merkezi idarenin idari vesayet denetimi altında bulunan kamu tüzel kişiliğine sahip bir mahalli idare birimidir sayılı Kanun a göre ise karar organları seçimle işbaşına gelen belediye; yönetmelik çıkarma, yasak koyup uygulama, ceza verme, vergi, resim, harç, katkı ve katılma payı tarh, tahakkuk ve tahsil etme gibi kamu gücü ayrıcalıkları ve yetkileriyle donatılmıştır. Bireysel başvuru, kamu gücünün kullanılmasından kaynaklanan hak ihlallerine karşı tanınan bir yol olduğundan kamu tüzel kişilerine bireysel başvuru hakkı tanınmaması, bu anayasal kurumun hukuki niteliğinden kaynaklanmaktadır. 31

32 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Anayasa nın 127. maddesinin birinci fıkrası uyarınca karar organları seçimle işbaşına gelen ve kamu tüzel kişiliğini haiz mahalli idare birimi olan belediyeye, kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru yapamayacaklarını hükme bağlayan 6216 sayılı Kanun un 46. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvuru yapma hakkı tanınmamıştır. Somut olayda başvuru, kamu tüzel kişisi olan Ballıdere Belediyesi ni temsilen yapılmıştır. Oysa başvurucunun kamu tüzel kişisi olması nedeniyle bireysel başvuru ehliyeti bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle kamu tüzel kişisi olan başvurucunun bireysel başvuru ehliyeti bulunmadığı anlaşıldığından, başvurunun diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin kişi yönünden yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. Başvurunun, kişi yönünden yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 12/2/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi. denilmiştir. Anayasa Mahkemesi ilk kararlarından 2012/22 sayılı, Çankırı İli, Orta İlçesi Büğdüz Köyü Muhtarlığı nca yapılan başvuruda, yine aynı şekilde KİŞİ YÖNÜNDEN YETKİSİZLİK kararı vermiştir. Anlaşıldığı gibi, sadece belediyeler değil; köy tüzel kişiliği de kamu tüzel kişisi olarak Mahkemece kabul edilmiş ve köy tüzel kişiliğince yapılan başvuruda kişi yönünden yetkisizlik kararı verilmiştir. Kamu tüzel kişiliği kavramının kapsamının tartışıldığı bir ortamda hemen akla, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluş- 32

33 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuruda Temel Mevzuat ları gelmektedir. TMMOB, Türk Tabipler Birliği, Türkiye Barolar Birliği ve Barolar ın hukuki durumu ne olacaktır? Bu kurumlarca yapılacak başvurular yönünden de kişi yönünden yetkisizlik kararı mı verilecektir? Duraksamaksızın bu sorunun cevabı verilirse; EVET. Bir yandan serbest meslek olarak kabul edilen ama öte taraftan kamusal nitelikte kabul edilen avukatlık mesleğinin meslek örgütü olan Barolar ve TBB, gerek Anayasa Mahkemesi, gerekse AİHM önünde kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olmaları itibariyle başvurucu olamazlar. AİHS in 34. maddesi ile Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 46.maddesinin 2. fıkrası bu duruma engeldir. AİHM de, TMMOB Metalurji Mühendisleri Odası nca yapılmış böyle bir başvuruyu kişi yönünden yetkisizlik kararı ile neticelendirmiştir. (3) Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar bireysel başvuru yapamaz. Yukarıda da ifade edildiği gibi, yaşama hakkı, işkence yasağı, kişi özgürlük ve güvenlik hakkı, adli yargılanma hakkı, özel yaşam hakkı, haberleşme özgürlüğü, düşünce ve ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü gibi hak ve özgürlükler yönünden elbette yabancılar da Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunabilir. Örneğin seçme ve seçilme hakkı, sadece Türk vatandaşlarınca yapılabilecek meslekler yönünden çalışma hürriyetine aykırılık iddiası ile yabancılar tarafından bireysel başvuru yapılamaz. 33

34

35 III. BİREYSEL BAŞVURU USULÜ VE ŞARTLARI Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurular, bizzat Mahkemeye yapılabileceği gibi, herhangi bir il ya da ilçe adliyesinde bulunan Mahkemeler aracılığı ile de yapılabilir. Burada başvuruyu kayda almakla görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemeleridir. Mahkemelerin görevi başvurunun kayda alınmasından ve Anayasa Mahkemesi ne gönderilmesinden ibarettir. Yurtdışı temsilcilikler de başvuruların kayda alınması bakımından görevlendirilmiştir. Bu düzenleme isabetli bir düzenlemedir. Bireysel başvurular harca tabidir. AİHM e yapılan başvurulardan farklı olarak Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruların harca tabi olması son derece eleştiriye açıktır. Hukuk yargılamasında, yargısal başvuru yollarındaki her aşamanın belli bir miktar harca bağlandığı ülkemizde insan hakları alanında yapılacak bir başvurunun da harca tabi olması isabetsizdir. Başvurunun harca tabi kılınmasından beklenen temel amaç, başvuru sayısını sınırlamaktır. Harç burada filtraj görevi görmektedir. 35

36 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 47. maddesinde, başvuru dilekçesi ve dilekçe içeriğinde nelerin yer alması gerektiği anlatılmıştır. Öncelikle tıpkı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurularda olduğu gibi, Anayasa Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurularda da matbu bir dilekçe uygulaması vardır. Bu dilekçenin kanunda belirtildiği şekilde doldurulmaması başvurunun şeklen reddi sonucunu doğuracaktır. Dilekçe formatına ve başvurunun ne şekilde yapılabileceğine adresinden ulaşılabilir. Mahkemece bireysel başvurular bakımında oluşturulan web sitesi son derece işlevseldir. Başvuru dilekçesinde neler yer almalıdır? a- Başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres bilgilerinin, b- İşlem, eylem ya da ihmal nedeniyle ihlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlüğün ve dayanılan Anayasa hükümlerinin, c- İhlal gerekçelerinin, d- Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların, e- Başvuru yollarının tüketildiği, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih ile f- Varsa uğranılan zararın belirtilmesi gerekir. g- Başvuru dilekçesine, dayanılan deliller ile ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararların aslı ya da örneğinin ve harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi şarttır. Başvuru dilekçesinin bir örneği kitabın son bölümünde yer almaktadır. Şimdi sırasıyla, formun ne şekilde doldurulacağına ilişkin açıklamalara geçelim. 36

37 Bireysel Başvuru Usulü ve Şartları a- Başvuru bizzat, ( gerçek kişi ya da tüzel kişi ise tüzel kişiliğe ait hakların ihlal edildiği gerekçesiyle ) yapılabilir. Yasa burada temsilci tarafından başvuru yapılabileceğini öngörmektedir. Temsilci marifetiyle AİHM önünde başvuru yapılabilmektedir. AİHM önünde yapılacak başvurular bakımından temsilcinin mesleğinin önemi yoktur. Çünkü AİHM, uluslar arası nitelikte, sınırları, milliyeti olmayan bir yargı organıdır. Hakimleri değişik ülkelerin yurttaşlarından oluşmaktadır. Oysa Anayasa Mahkemesi ulusal bir mahkemedir. Kanun bu yönüyle eleştiriye açıktır. Mahkeme önünde başvurucu temsilcisi mutlaka ve münhasıran avukat olmalıdır. Kanunun bu eksikliğini Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğü gidermiş; başvurucunun temsilcisini KANUNİ TEMSİLCİ olarak ifade etmiştir. Ancak kanunda kullanılan temsilci tabirinin kanuni temsilci olarak düzeltilmesi ve hatta, kanuni temsilci dışında yapılacak başvurularda mutlaka avukatla başvuru- temsil zorunluluğunun getirilmesi isabetli olacaktır. b- Başvuruya konu icrai veya ihmali eylem veya işlemin meydana getirdiği ihlalin Anayasanın hangi hüküm veya hükümlerini ihlal ettiğinin belirtilmesi gerekir. Başvuruya ilişkin Anayasanın birden fazla hükmünün ihlal edildiği iddiası varsa bunlar ayrıntılı olarak ifade edilmelidir. Başvurunun ihlal gerekçelerinin başvurudan sonra genişletilmesi mümkün değildir. Ayrıca, başvuruda baz alınacak ana metin TC Anayasası dır. Bunun yanında, Anayasa nın 90. maddesi son fıkrası uyarınca, temel hak ve hürriyetler alanında uluslar arası sözleşmelerle, 37

38 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ulusal mevzuat hükümlerinin çatıştığı ya da çeliştiği durumlarda uluslar arası sözleşme hükümlerine üstünlük tanınması nedeniyle, bu hallerde uluslararası sözleşme hükümleri dikkate alınacaktır. c- İhlal gerekçelerinin ayrıntılı olarak, kronolojik bir sırayla izahı gerekmektedir. d- Başvuru öncesi tüketilen tüm yolların, ne şekilde tüketildiğinin, tarihleri ile izahı gerekmektedir. Bu kararların bir örneğinin mutlaka başvuruya eklenmesi gerekmektedir. e- Başvuru yolu öngörülmeyen haller bakımından ihlalin öğrenildiği tarihin belirtilmesi gerekmektedir. f- Varsa uğranılan zarar belirtilmelidir. Burada zarar kavramı sadece maddi zararla sınırlı olmayıp, manevi zararda bu kapsamdadır. g- Başvuruya dayanak deliller de başvuruya eklenmelidir. Bunun yanında, başvuru yollarına ilişkin harçların ödendiğini gösterir makbuzların da eklenmesinin istenmesi Mahkemenin harç konusunda ne kadar hassas olduğunun bir diğer göstergesidir. 38

39 IV- BİREYSEL BAŞVURUDA SÜRE Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurularda öncelikli şartın iç hukuk yollarının tüketilmesi ve iç hukuk yollarının tüketilmesinin ardından 6 aylık süre içerisinde başvuru yapılması zorunluluğu şekli şartlar arasındadır. AİHM e başvuru bakımından öngörülen 6 aylık süre hak düşürücü bir süredir. Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvurular bakımından ise, Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 47. maddesinin 5. fıkrası uyarınca, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. denilmektedir. Başvuru süresi idari eylem ve işlemlere karşı idari yargıda öngörülen 60 günlük süreden dahi kısadır. Sürenin en azından 60 gün olması başvurucular bakımından yararlı olabilirdi. Başvurucunun başvurma kararı ve başvuru hazırlığı süresi ve şekil şartlarının katılığı dikkate alındığında 30 günlük süre eleştiriye açık kısalıkta bir süredir. 39

40 40 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Kanun koyucu başvuru süresinin haklı bir mazeret sebebiyle kaçırılması ihtimali de dikkate alarak maddenin devamında, Haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilirler. Mahkeme, öncelikle başvurucunun mazeretinin geçerli görülüp görülmediğini inceleyerek talebi kabul veya reddeder. şeklinde bir düzenleme getirmiştir. Kanun koyucu HAKLI mazeret halinde, 15 günlük ek bir başvuru süresi daha öngörmüştür. Ancak dikkat edilmelidir ki; 15 günlük ek sürenin başlangıcı 30. günün sonu değil, mazeretin ortadan kalktığı tarihtir. Süresinde yapılan başvurular bakımından kanun koyucu Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 47. maddesi 6. fıkrasında..başvuru evrakında herhangi bir eksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucu veya varsa vekiline on beş günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanmaması durumunda başvurunun reddine karar verileceği bildirilir. şeklinde bir düzenlemeye gitmiştir. Eksikliğin başvurucu veya vekilince 15 günlük ek sürede giderilmemesi hali başvurunun reddi ile sonuçlanacaktır. Bu düzenlemede Mahkemeye başvuruda şekil şartlarının ne ölçüde katı olduğunun bir diğer göstergesidir. Bireysel başvuru dili, Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun da düzenlenmek yerine, Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğü nde düzenlenmiştir. Başvuru dili resmi dil olan TÜRKÇE dir. Başvurucunun başvurusunu bizzat yaptığı ve

41 Bireysel Başvuru Usulü ve Şartları başvurucunun yabancı olduğu hallede ne olacağı hususu ise düşünülmemiştir. Bu gibi hallerde başvurucuya ait tüm belgelerin ve başvuru formunun tercümeli şekilde Mahkemeye sunulması gerekir. Mahkemenin bir yabancı tarafından yapılan başvuruda duruşmayı gerekli gördüğü hallerde başvurucunun tercüman yardımından yararlanması AİHS in 6. maddesinin gereğidir. Bu konunun düzenlenmemiş olması, açık bırakılması, ileride bu konuda tartışmalar yaşanmasına sebep olacaktır. Başvurularda adli yardım istenmesi mümkündür. Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğü ne göre, adli yardım taleplerini komisyon ve bölümler değerlendirecektir. 41

42

43 V- BİREYSEL BAŞVURULARIN ŞEKİL (KABUL EDİLEBİLİRLİK) ŞARTLARININ İNCELENMESİ Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 48.maddesi uyarınca, başvurular yukarıda zikredilen ve kanunun maddelerinde düzenlenen başvuru şartlarını taşımalıdır. Yani, a- Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru öncesi tüketilmesi gereken tüm yargı yolları tüketilmelidir. b- 30 günlük süre şartına uyulmalıdır. c- Başvuru ekindeki tüm belgeler eksiksiz olmalıdır. d- Başvuru öncesi yargısal yollara ilişkin harçlar eksiksiz olarak yatırılmalıdır. e- Bizatihi bireysel başvuru harcı da ikmal edilmelidir. Başvurunun şekil yönünden incelemesini Anayasa Mahkemesi bünyesinde oluşturulacak komisyonlar yapacaktır. Kabul edilmezlik kararları OYBİRLİĞİ ile verilir. OYBİRLİĞİ ile kabul edilmezlik kararı verilmeyen dosyalar incelenmek üzere bölümlere havale edilir. 43

44 44 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Mahkeme bünyesinde oluşturulan komisyonlarca OYBİRLİ- Ğİ İLE verilen KABUL EDİLMEZLİK KARARLARI KESİNDİR. Kesin kararlara karşı başkaca bir başvuru mercii yoktur. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 14 nolu protokolü ile değişik metninden farklı olarak Anayasa Mahkemesi nde şekil incelemeleri TEK YARGIÇ yerine, KOMİSYONLAR marifetiyle incelenmektedir. Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurularda benimsenen sistem KOMİSYON- KOMİTE SİSTEMİDİR. Anayasa Mahkemesi 14 nolu protokol öncesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 11 nolu protokolle değişik sistemini benimsemiştir. Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvuruların şekil yönünden incelenmesinde asıl tartışma yaratacak olan düzenleme ise, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 14 nolu protokolü ile değişik metnine getirilen ve kanun koyucu tarafından Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvurular için de benimsenen düzenlemedir. Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 48. maddesinin 2. fıkrasında, Mahkeme, Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. denilmektedir. Benzer bir düzenleme AİHS nin AİHM e yapılacak başvuruların kabul edilebilirlik şartlarını düzenleyen 35. maddesin 3. fıkrasında da mevcuttur.

45 Bireysel Başvuruların Şekil (Kabul Edilebilirlik) Şartlarının İncelenmesi AİHS 35/3 maddesi :Asağıdaki hallerde Mahkeme, 34. madde uyarınca sunulan bireysel başvuruları kabul edilemez bulur: a) Başvurunun konu bakımından Sözleşme veya Protokollerinin hükümleriyle bağdaşmaması, dayanaktan açıkça yoksun veya bireysel başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğinde olması, veya b) Başvurucunun önemli bir zarar görmemiş olması; meğer ki Sözleşme ve Protokolleri ile güvence altına alınan insan haklarına saygı ilkesi başvurunun esastan incelenmesini gerektirsin. Ancak ulusal bir mahkeme tarafından gereği gibi incelenmemiş hiçbir dava bu gerekçe ile reddedilemez. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 14 nolu protokolü ile değiştirilen metnin temel amacı başvuru yığılmasını engellemek, esasen insan hakları hukuku alanında bir içtihat mahkemesi olarak tasarlanan Mahkemenin yeniden eski işlevine dönmesini sağlamaktır. Kanun koyucu Anayasa Mahkemesi ne yapılacak bireysel başvurular yönünden benzer ve aşamalı filtreler getirerek, Anayasa Mahkemesi nde kurulan komisyonların yapılacak başvurular yönünden içtihat Mahkemesi fonksiyonunu üstlenmesini hedeflemektedir. AİHS de Açıkça bir dezavantaja maruz kalma ya da esaslı bir zarar görmemiş olma şeklinde açıklanan bu yeni kriterler ( benzer ifadelerle-anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvurular), başvuru- 45

46 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nun son derece takdir yetkisini genişleten adeta Sözleşme ve ek protokollerle ( ya da anayasa ile korunan temel hak ve hürriyetler yönünden) korunan hakların ihlalinin tespitinde derecelendirme yapmakta ve bir takım ihlalleri daha ciddi görmekte, bir takım ihlalleri ise esaslı görmeme noktasında son derece kritik bir takdir yetkisine sahip olmaktadır. Bu yeni ölçütler, özellikle insan hakları alanında çalışan sivil toplum kuruluşları ve insan hakları hukukçularının ciddi eleştirilerine maruz kalmaktadır. Bu iki ölçüt son derece muğlaktır. Gerek AİHM in, gerekse Anayasa Mahkemesi nin içtihatlarıyla içi doldurulacak ve açıklık kazanacak bu iki ölçütün uygulaması bakımından zamana ihtiyaç vardır. 46

47 VI- BİREYSEL BAŞVURUNUN ESASTAN İNCELENMESİ Bireysel başvuruların şekil yönünden kabul edilebilir bulunması halinde, esastan incelemesi bölümler eliyle yapılır. Şekil yönünden kabul edilebilir bulunan başvuruların bir örneği Adalet Bakanlığı na gönderilir. AİHM e yapılan başvurular bakımından ağırlıklı olarak Dışişleri Bakanlığı önemli bir işlev üstlenmişken, Anayasa Mahkemesi ne yapılan başvurularda savunma işlevini Adalet Bakanlığı üstlenmiştir. ( madde 49/3 ) Mahkemenin delil araştırma yetkisi olduğu gibi, incelemesini dosya üzerinden yapabileceği gibi gerek görürse duruşmalı inceleme de yapabilir. ( madde 49/4 ) Mahkeme tanık dinleme, keşif yapabilme veya başvuru konusu ile ilgili dinlemeyi gerekli gördüğü uzmanları dinleyebilir. Bu işlemlerin yapılması için Mahkeme Başkanı nca bireysel başvuru raportörleri görevlendirilebilir. Başvuruya ilişkin bilgi veya belgelerin toplanması gereken kurumlarla yazışmaları da bireysel başvuru raportörleri yaparlar. Başvurucu ihlal iddiasına dayanak gösterdiği üçüncü fıkradaki belgelere herhangi bir nedenle erişememesi hâlinde bunun gerekçelerini belirtir. Mahkeme gerekli gördüğü takdirde bu bilgi ve belgeleri de re sen bireysel başvuru raportörleri marifetiyle toplar. 47

48 48 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Mahkemenin ihtiyati tedbir kararı verme yetkisi de vardır. ( madde 49/5) Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğü ne göre, ihtiyati tedbir kararı verilebilmesi için başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunduğunun anlaşılması gerekir. Bölümlerce esas inceleme aşamasında gerekli tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verilebilir. İncelenen başvurulara ilişkin olarak; resen ya da başvurucunun talebi üzerine dosyanın esası hakkında karar verilmeden önce, tedbir kararına başvurulmaması hâlinde başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunduğunun anlaşılması üzerine, Komisyonlarca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesi derhâl yapılarak, tedbir hususunu da karara bağlamak üzere başvuru, ilgili Bölüme gönderilir. Bölüm, tedbire karar vermesi hâlinde gereğinin ifası için bunu ilgili kişi ve kurumlara bildirir. Ancak Mahkemece ihtiyati tedbir kararı verilen dosyalar bakımından Mahkeme esastan karar vermek bakımından 6 aylık bir süreyle bağlıdır. 6 ay içerisinde karar verilmemesi halinde tedbir kendiliğinden kalkar. Burada Mahkemenin kendi ihmal veya eksikliği ya da iş yükünün fazlalığı nedeniyle 6 aylık sürede karar vermemesi ya da verememesi sebebiyle tedbir kararının kendiliğinden kalkması son derece eleştiriye açıktır. Bu düzenleme başvurucular yönünden ciddi bir mağduriyete yol açabilir. Yeri gelmişken önemli bir tartışma konusu haline gelebilecek konu, başvuruların makul sürede neticelendirilip neticelendirilemeyeceğidir.

49 Bireysel Başvurunun Esastan İncelenmesi Anayasa Mahkemesi nin tıpkı AİHM in karşılaştığı gibi, karşılaşması muhtemel en önemli sorunlardan biri, bireysel başvuruların makul sürede sonuçlandırılamaması halidir. Bu halde, Anayasa Mahkemesi kendisinden beklenen fonksiyonu ifa edemeyecek ve bu halde, etkisiz bir hukuk yolu olarak kadük kalacaktır. Bu durum Anayasa Mahkemesi gibi, saygın ve önemli bir yargı kurumunun prestijini de ciddi ölçüde sarsacaktır. Esasen Mahkemenin, bir mahkeme kararına karşı yapılan bireysel başvurulara ilişkin incelemeleri, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesi ile sınırlıdır. Bölümlerce kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapamaz. Yani esastan yapılan incelemeler neticesinde verilecek hüküm bir tespit hükmüdür. Teknik anlamda bir bozma ya da onama hükmü değildir. ihlalin tespiti yanında mahkeme gerek görürse bir tazminata da hükmedebilir. Mahkemenin esastan vereceği kararlar; a- Başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine ilişkindir. Bu kararlar başvurunun KABULÜ ya da REDDİ istikametinde bir TESPİT HÜKMÜDÜR. b- Ancak Mahkeme, yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez. c- Mahkemenin vereceği kararlardan en önemlisi niteliği itibariyle yeniden yargılama kararıdır. elbette yeniden yargılama kararının verilebilmesi bakımından başvurucunun bir talebinin söz konusu olması gerekir. Mahkeme taleple bağlı bir mahkemedir. Yeniden yargılama kararı verilmesi için ihlalin 49

50 50 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru bir mahkeme kararından kaynaklanmış olması gerekir. yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, anayasa mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. Bu düzenlemede yeterince açıklık yoktur. 1- Anayasa Mahkemesi, bir Mahkeme kararından kaynaklı ihlali tespit ettiği halde, verdiği ihlal kararı üzerine dava dosyasını hangi mahkemeye gönderecektir? Burada birkaç olasılık söz konusu olabilir. İhlale sebebiyet veren karar kanun yolundan geçmeksizin kesinleşmiş bir karar ise, bu kararı veren esas mahkemesine gönderilebilir. İkinci olasılık ise, ihlale sebebiyet veren karar, kanun yolundan geçmişse, kanun yolu incelemesi yapan mahkemeye gönderilebilir. 2- Bir başka olasılık ise, hem esas mahkemesince, hem de kanun yolu incelemesi yapan mahkemece ihlale sebebiyet verilmiş olması halidir ki, bu halde dosyanın hangi mahkemeye gönderileceği ayrı bir muammadır. 3- Dosyanın iade edildiği Mahkemenin, ihlale son verme bakımından ne yapacağı konusunda açıklık bulunmamaktadır.kanun yolu incelemesine konu olacak hususların bireysel başvuruda inceleme konusu yapılamayacağına dair Anayasa hükmünün varlığı halinde, başvuru konusunun Anayasaya aykırılık iddiası var ise Anayasa Mahkemesi bu hususu görmezden mi gelecektir? Bu soruların cevabı için zamana ve oluşacak içtihatlara ihtiyaç vardır.

51 Bireysel Başvurunun Esastan İncelenmesi d- Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. Düzenlemede en dikkat çekici olan husus, Anayasa mahkemesi nin ancak, yeniden yargılamanın yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hallerde tazminata hükmedebilmesidir. bu durum aihs 41. madde ve uygulamasından farklıdır. Bu düzenleme, Anayasa Mahkemesi ile diğer olağan mahkemeler arasında bir tartışma ve çatışma yaratabilecek bir düzenlemedir. Öncelikle yasanın, kamu gücünün ihmalinden kaynaklanan hak ihlallerini dışarıda tutarak yalnızca mahkeme kararlarından kaynaklanan hak ihlalleri için tazminat kurumuna yer verdiği görülmektedir. Hem genel mahkemelerle bu nedenle çatışma yaşamamak; hem de tazminatın bireysel başvuru mekanizmasının asıl işlevini gölgelemesini engellemek için Anayasa Mahkemesi nin TAZMİNATA HÜKMET- ME yetkisini çok istisnai hallerde kullanması gerekir. Peki, hakkı ciddi ölçüde ihlal edilen başvurucunun tazminat talebinin karşılanmaması halinde başvurusunun ne ölçüde anlam ve değer taşıyacağı ise ayrı bir tartışmanın konusudur. Ayrıca, yeniden yargılama yapan mahkemenin mutlaka Anayasa Mahkemesi nin ihlal kararı doğrultusunda mı bir karar verecektir? Bu husus yerel mahkeme yönünden bir zorunluluk mudur? Yerel Mahkemenin ya da ihlal kararının üst derece Mahkemesi nin bir kararından kaynaklandığı hallerde, Anayasa Mahkemesi nin ihlal kararına rağmen, yapılan yeni- 51

52 52 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru den yargılamada Anayasa Mahkemesi nin ihlal kararını karşılamayan bir kararın verilmesi halinde ne olacaktır? Bu durum yasada düzenlenmemiştir. Bunun denetimini kimin yapacağı da yasada belli değildir. Yeniden yargılama neticesinde verilen kararın Anayasa Mahkemesi nce verilen ihlal kararını karşılamaması halinde, Anayasa Mahkemesine ikinci bir bireysel başvuru yapılabilecek midir? Bu sorunun yanıtı elbette EVET. e- Mahkemenin kararları GEREKÇELİDİR. Gerekçeli kararlar ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir ve Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır. f- AİHS sisteminden farklı olarak Anayasa Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurular yönünden SULH- DOSTANE ÇÖ- ZÜM YOLU düşünülmemiştir. Bu önemli bir eksikliktir. Henüz karara bağlanmayan bir bireysel başvuru yönünden kamunun hatasını ya da ihmal veya eksiğini kabul etmesi imkanı son derece işlevsel olabilecekken, sadece başvurucunun başvurusundan FERAGATİ düşünülmüştür. Davadan feragat hâlinde, Mahkemece düşme kararı verilir. g- Yine tartışmalı düzenlemelerden bir tanesi BAŞVURU HAK- KININ KÖTÜYE KULLANILMASI ile ilgili düzenlemedir. Anayasa Mahkemesi nin Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun un 51. maddesi uyarınca, başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığı tespit edilen başvurucular aleyhine, yargılama giderlerinin dışında, ayrıca iki bin (2.000 TL.) Türk Lirası ndan fazla olmamak üzere disiplin para cezasına hükmedilebilir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 35/3-a maddesi düzenlemesi ile paralel olan bu düzenlemenin AİHS ten farkı başvurucular bakımından para cezasına hükmedilmesidir.

53 Bireysel Başvurunun Esastan İncelenmesi Bu düzenleme, para cezası yönünden hak aramanın Anayasa ile teminat altına alınan 36. maddesi ile çelişki taşımaktadır. Başvurucunun yargılama giderlerine mahkum olması ve başvurusunun reddi ile yetinmek yerine ek olarak para cezasına mahkum edilmesi son derece tartışmalı bir düzenlemedir. Mahkemeye yapılacak keyfi başvuruları engellemek bakımından harç, katı şekil şartları, 14 nolu protokolle paralel başvuru değerlendirme kriterlerinin yeterli görülmeyerek, bir de para cezasının belirlenmesi insan hakları mahkemesi işlevi görecek bir Mahkeme açısından tartışmalıdır. 53

54

55 VII. MAHKEMENİN SON KARARLARI VE BU KARARLARIN KISA DEĞERLENDİRİLMESİ Hak, hukuk, adalet kavramlarının sürekli günden oluşturduğu bir atmosferde, Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Yolu daha da önem kazanmıştır. Anayasa Mahkemesi Twitter, Youtube, Mustafa Balbay, İlker Başbuğ, BDP li milletvekilleri ve son olarak Balyoz davası ile ilgili olarak önüne gelen başvurular konusunda hukuk dersi niteliğinde kararlar vermiştir. Esasen bir yüksek mahkemeden beklenen ve elbette olması gereken de budur. Hakimler kararlarıyla konuşmuşlardır. Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Yolu nun ne kadar önemli bir iç hukuk yolu olduğu bu kararlarla bir kez daha ortaya çıkmıştır. Mahkeme İlker Başbuğ Kararı nda ; Mahkemenin mahkumiyete ilişkin gerekçeli kararını 6 aydan fazla bir süre yazmamış olmasını, gerekçeli kararın açıklanmamasından dolayı özgürlükten yoksun bırakılmanın hukuki olmadığı iddiasının etkili bir şekilde incelenmesi imkanı olmamasını ve ayrıca özgürlükten yoksun bırakmanın hukuki olmadığı iddiasının mahkemesince etkili bir şekilde incelenmeden reddedilmesini bir ihlal sebebi olarak görmüştür. 55

56 56 Mahkemenin Son Kararları Mahkeme Mustafa Balbay Kararı nda İlker Başbuğ kararında Mustafa Balbay ın somut durumuna, milletvekili olmasına atıfla başvurucunun milletvekili seçildikten sonraki tahliye taleplerinin reddine ilişkin kararlarda başvurucunun seçilme ve temsil hakkıyla yargılamanın tutuklu olarak sürdürülmesindeki kamu yararı arasında makul bir dengenin gözetilmediği, dolayısıyla Anayasa nın 19. maddesinin 7. fıkrasının ihlal edildiğine karar vermiştir. Mahkeme; Başvurucunun makul olmayan bir şekilde tutuklu kalması, yasama faaliyetlerine katılmasını engellemiştir. Başvurucunun milletvekili olduktan sonra tutuklu kaldığı süre de gözetildiğinde, seçilme ve milletvekili olarak siyasi faaliyette bulunma hakkına yönelik bu ağır müdahalenin ölçülü ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olduğu söylenemez. Açıklanan nedenlerle Anayasa nın 19. maddesinin 7. fıkrasıyla bağlantılı olarak 67. maddesinin 1. fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir. diyerek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin gerekçeli kararlarında atıf yaptığı demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük kavramlarına atıf yapmıştır. Ayrıca, Yüksek Mahkeme; 4 yıl 5 ay süre tutuklu kalan Sayın Balbay ın, tahliye taleplerinin sürekli aynı ve yasal olmayan gerekçelerle reddedilmesi nedeniyle tutukluluğun makul süreyi aştığına da kannaat getirmiştir. Bu iki karar ve benzer şekilde Balyoz kararının gerekçelerine bakıldığında; uzun tutukluluk, makul sürede yargılama kavramlarının üzerinde önemle durulduğu görülmektedir. Tutuklamanın bir tedbir olmaktan çıkıp adeta bir silaha dönüştüğü ortamda özgürlüklerden söz edebilmek mümkün değildir. Mahkeme; bu ikik kararda da görüldüğü gibi, Yargıtay gibi doğrudan tahliye kararı

57 Mahkemenin Son Kararları vermemekte, ihlali tespit edip; ihlalin giderilmesi için mahkemesine dosyayı göndermektedir. Yerel mahkemenin, Yüksek Mahkemece tespit edilen bir ihlali gidermek görevidir. Bu konuda direnme yetkisi olmadığı gibi, kararı uygulaması hukuk tekniği anlamda bir onama kararı da değildir. Anayasa Mahkemesi nin verdiği ihlal kararı ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması bakımından tüm idari ve adli makamlar yönünden bağlayıcıdır. Gerek İlker Başbuğ, gerekse Mustafa Balbay kararları benzerleri gibi, tutuklulukta geçen süre, makul sürede yargılanma, tutukluluğun devamı kararlarının hukukiliği, tutukluluğa itiraz imkanının olup olmaması gibi ağırlıklı olarak AİHS madde 5 ve 6 ya ilişkin iken; Yüksek Mahkeme twitter ve youtube kararları ile ifade özgürlüğü alanında da adeta ders vermiştir. Twitterın kapatılması ile ilgili olarak, akademisyenler Yaman Akdeniz ve Kerem Altıparmak ile, CHP Genel Başkan Yardımcısı, İstanbul Milletvekili ve İnsan Hakları Hukuku alanının başarılı ve saygın avukatlarından Dr. Av. Sezgin Tanrıkulu tarafından ayrı ayrı yapılan üç başvuru birleştirilmiştir. Mahkemenin aynı konudaki benzer nitelikteki başvuruları birleştirme yetkisi vardır. Mahkeme gerekçeli kararında;...ifade özgürlüğü, sadece düşünce ve kanaate sahip olma özgürlüğünü değil aynı zamanda sahip olunan düşünce ve kanaati (görüşü) açıklama ve yayma, buna bağlı olarak haber veya görüş alma ve verme özgürlüklerini de kapsamaktadır. Bu çerçevede ifade özgürlüğü bireylerin serbestçe haber ve bilgilere, başkalarının fikirlerine ulaşabilmesi, edindiği düşünce ve kanaatler- 57

58 58 Mahkemenin Son Kararları den dolayı kınanamaması ve bunları tek başına veya başkalarıyla birlikte çeşitli yollarla serbestçe ifade edebilmesi, anlatabilmesi, savunabilmesi, başkalarına aktarabilmesi ve yayabilmesi anlamına gelir İfade özgürlüğü, demokratik toplumun temellerinden biri olup toplumun gelişmesi ve bireyin kendini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi için vazgeçilmez koşullar arasında yer alır. Hakikat ışığı fikirlerin çarpışmasından doğar. Bu bağlamda toplumsal ve siyasal çoğulculuğu sağlamak, her türlü düşüncenin barışçıl bir şekilde ve serbestçe ifadesine bağlıdır. Aynı şekilde birey özgün kişiliğini düşüncelerini serbestçe ifade edebildiği ve tartışabildiği bir ortamda gerçekleştirebilir. İfade özgürlüğü, kendimizi ve başkalarını tanımlamada, anlamada ve algılamada, bu çerçevede başkalarıyla ilişkilerimizi belirlemede ihtiyaç duyduğumuz bir değerdir İfade özgürlüğünün, toplumsal ve bireysel işlevini yerine getirebilmesi için AİHM nin de ifade özgürlüğüne ilişkin kararlarında sıkça belirttiği gibi, sadece toplumun ve devletin olumlu, doğru ya da zararsız gördüğü haber ve düşüncelerin değil, devletin veya halkın bir bölümünün olumsuz ya da yanlış bulduğu, onları rahatsız eden haber ve düşüncelerin de serbestçe ifade edilebilmesi ve bireylerin bu ifadeler nedeniyle herhangi bir yaptırıma tabi tutulmayacağından emin olmaları gerekir. İfade özgürlüğü, çoğulculuğun, hoşgörünün ve açık fikirliliğin temeli olup bu özgürlük olmaksızın demokratik toplumdan bahsedilemez (Handyside/ Birleşik Krallık) Anayasa da sadece düşünce ve kanaatler değil, ifadenin tarzları, biçimleri ve araçları da güvence altına alınmıştır. Anayasa nın 26. maddesinde düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün kullanımında başvurulabilecek araçlar söz, yazı, resim veya başka

59 Mahkemenin Son Kararları yollar olarak ifade edilmiş ve başka yollar ifadesiyle her türlü ifade aracının anayasal koruma altında olduğu gösterilmiştir (B.No:2013/2602,23/1/2014, 43). Bu bağlamda ifade özgürlüğü, Anayasa da güvence altına alınan diğer hak ve özgürlüklerin önemli bir kısmı ile doğrudan ilişkilidir. Görsel ve yazılı medya araçları yoluyla fikir, düşünce ve haberlerin yayılmasını güvence altına alan basın özgürlüğü de düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün kullanılma araçlarından biridir. Basın özgürlüğü, AİHS de ifade özgürlüğüne ilişkin 10. Madde kapsamında koruma altına alınmışken, Anayasa nın 28 ilâ 32. maddelerinde özel olarak düzenlenmiştir Demokratik bir sistemde, kamu gücünü elinde bulunduranların yetkilerini hukuki sınırlar içinde kullanmalarını sağlamak açısından basın ve kamuoyu denetimi en az idari ve yargısal denetim kadar etkili bir rol oynamakta ve önem taşımaktadır. Halk adına kamunun gözcülüğü işlevini gören basının işlevini yerine getirebilmesi özgür olmasına bağlı olduğundan basın özgürlüğü, herkes için geçerli ve yaşamsal bir özgürlüktür. (bkz. AYM, E.1997/19, K.1997/66, K.T. 23/10/1997), (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Lingens/Avusturya, Özgür Radyo-Ses Radyo Televizyon Yapım ve Tanıtım AŞ/Türkiye, Erdoğdu ve İnce/Türkiye, Jersild/ Danimarka) İnternet modern demokrasilerde başta ifade özgürlüğü olmak üzere temel hak ve özgürlüklerin kullanılması bakımından önemli bir araçsal değere sahip bulunmaktadır. İnternetin sağladığı sosyal medya zemini kişilerin bilgi ve düşüncelerini açıklama, karşılıklı paylaşma ve yaymaları için vazgeçilmez niteliktedir. Bu nedenle düşünceyi açıklamanın günümüzde en etkili ve yaygın yöntemlerinden biri haline gelen internet ve sosyal medya araçla- 59

60 60 Mahkemenin Son Kararları rı konusunda yapılacak düzenleme ve uygulamalarda devletin ve idari makamların çok hassas davranmaları gerektiği açıktır. Düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü mutlak ve sınırsız değildir. Bu bağlamda düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü kullanılırken bireylerin hak ve özgürlüklerini ihlal edecek tutum ve davranışlardan kaçınılması gerekir. Nitekim Anayasa nın 26. ve 28. maddelerinin koruma altına aldığı düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti Anayasa nın 13. maddesindeki koşullara uygun olarak, bu maddelerde belirtilen sebeplerle sınırlandırılabilir. Anayasa nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamalar ancak kanunla yapılabilir ve demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı gibi hak ve özgürlüklerin özlerine de dokunamaz. İfade özgürlüğüne yönelik sınırlamalar konusunda devletin ve kamu makamlarının takdir yetkisine sahip olduğu belirtilmelidir. Ancak bu takdir alanı da Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk, ölçülülük ve öze dokunmama kriterleri çerçevesinde yapılacak denetimde genel ya da soyut bir değerlendirme yerine, ifadenin türü, şekli, içeriği, açıklandığı zaman, sınırlama sebeplerinin niteliği gibi çeşitli unsurlara göre farklılaşan ayrıntılı bir değerlendirme yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Öze dokunmama ya da demokratik toplum gereklerine uygunluk kriterleri, öncelikle ifade hürriyeti üzerindeki sınırlamaların zorunlu ya da istisnai tedbir niteliğinde olmalarını, başvurulabilecek en son çare ya da alınabilecek en son önlem olarak kendilerini göstermelerini gerektirmektedir. Nitekim AİHM de demokratik toplumda gerekli olmayı, zorlayıcı sosyal ihtiyaç şeklinde somutlaştırmaktadır. Buna göre, sınırlayıcı tedbir, zorlayıcı bir sosyal ihtiyacın karşılanması

61 Mahkemenin Son Kararları ya da gidilebilecek en son çare niteliğinde değilse, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun bir tedbir olarak değerlendirilmemektedir. Aynı şekilde zorlayıcı sosyal ihtiyacın varlığı araştırılırken de soyut bir değerlendirme yapılmayıp, ifade ortamına dahil olan ifade edenin sıfatı, hedef alınan kişinin kimliği, tanınmışlık düzeyi, ifadenin içeriği, ifadelerin kamuoyunu ilgilendiren genel yarara ilişkin bir tartışmaya sağladığı katkı gibi çeşitli hususlar göz önünde bulundurulmalıdır. (Bu konudaki AİHM kararları için bkz. Axel Springer AG / Almaya, Von Hannover/Almanya) Kamu otoritesince yapılan müdahalenin haklı sebeplere dayanması, hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması sırasında hakların özüne dokunulmaması ve ölçülü olunması gerekmektedir. Hakkın amacına uygun şekilde kullanımını son derece zorlaştıran, ciddi suretle güçleştiren, örtülü bir şekilde kullanılamaz hale koyan ve etkisini ortadan kaldıran sınırlamalar öze dokunur niteliktedir (bkz. AYM, E.2006/121, K.2009/90, K.T. 18/6/2009). Sınırlama amacı ile aracı arasında adil bir dengenin gözetilmesi şeklinde tarif edilen ölçülülük ilkesi ile daha az sınırlayıcı ya da daha hafif tedbirlerle sınırlama amacına ulaşılması mümkün olduğu halde hak ve hürriyetleri daha çok sınırlayan, haklardan yararlanacak kişilere daha ağır yükümlülükler getiren düzenlemelerin önlenmesi amaçlanmaktadır. Dolayısıyla belli bir amaca ulaşmak için alınan sınırlayıcı tedbir, gereğinden ağır ve katı ise o sınırlama ölçülü olmayacağı gibi demokratik toplum düzenine de uygun bir sınırlama olmayacaktır. İfade özgürlüğü konusunda devletin pozitif ve negatif yükümlülükleri bulunmaktadır. Kamu makamları negatif yükümlülük kapsamında Anayasa nın 13. ve 26. maddeleri kapsamında zorunlu olmadıkça ifadenin açıklanmasını ve yayılmasını yasak- 61

62 62 Mahkemenin Son Kararları lamamalı ve yaptırımlara tabi tutmamalı; pozitif yükümlülük kapsamında ise ifade özgürlüğünün gerçek ve etkili korunması için gereken tedbirleri almalıdır (benzer yöndeki AİHM görüşü için bkz. Özgür Gündem/Türkiye, B.No:23144/93, 16/3/2000, 43). Bu denge kurulurken Anayasanın 13. ve 26. maddeleri kapsamında kanunen öngörülen sınırlı sebeplerle ve meşru amaçlarla, demokratik toplum düzeninin gerekleri gözetilerek, sınırlama amacı ile aracı arasında ölçülü bir dengenin gözetilmesi ve hakkın özüne dokunulmaması gereklidir. Anayasa Mahkemesi, müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığını, müdahalede bulunulurken hakkın özüne dokunulup dokunulmadığını, ölçülü davranılıp davranılmadığını her olayın kendine has özelliklerine göre takdir edecektir. Somut olayda başvurucular, kullanıcısı oldukları twitter. com isimli internet adresine erişimin engellenmesi nedeniyle ifade hürriyetinin ihlal edildiğini ileri sürmektedirler. Genel ilkelerin açıklanmasından sonra bu genel ilkelerin somut olaya uygulanması sırasında ifade özgürlüğüne müdahale olup olmadığı, müdahale varsa müdahalenin haklı sebeplere dayanıp dayanmadığı, haklı sebep varsa müdahalenin demokratik toplum düzeni için gerekli olup olmadığı ve ölçülü olup olmadığı hususları değerlendirilecektir. Başvuru konusu olayda TİB in bazı mahkeme kararlarını gerekçe göstererek twitter.com internet sitesine erişimi engellediği anlaşılmakta ise de dayanak gösterilen kararların incelenmesinden söz konusu kararların sadece belli URL adreslerine erişimin engellenmesine yönelik olduğu, derece mahkemelerince doğrudan twitter.com internet adresine erişimi engellemeye yönelik bir karar alınmadığı anlaşılmaktadır.

63 Mahkemenin Son Kararları Telekomünikasyon İletişim Başkanlığının ilgili mevzuat hükümleri gereğince erişimin engellenmesine ilişkin kararının kural olarak bir yargı kararını gerektirdiği, bu konuda görevli mahkemelerin sulh ceza mahkemeleri olduğu ve mahkemelerce verilen kararın niteliği itibariyle bir ceza muhakemesi koruma tedbiri olduğu açıktır. Buna göre TİB ancak mahkemece bu konuda alınmış bir karara dayalı olarak ve bu kararda öngörülen tarzda engelleme kararının icrasını gerçekleştirebilecektir. Bir kamu idaresi olan TİB in bir internet sitesine erişimi engellenmesine yönelik yaptığı müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığı ve müdahalede bulunulurken ölçülü davranılıp davranılmadığı konusunda hangi genel ilkelerden hareket edileceği yukarıda belirtilmişti. Anayasa nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere ilişkin sınırlandırmalar kanunla öngörülmeli ve sınırlamalar kanuna uygun olmalıdır. Somut olayda, erişimin engellenmesinin URL bazında değil de tüm bir siteye yönelik erişimin engellenmesi şeklinde uygulandığı görülmektedir sayılı Kanun da yer alan düzenlemeler dikkate alındığında TİB in kararına dayanak gösterdiği mahkeme kararlarını aşan ve milyonlarca kullanıcısı bulunan bir sosyal medya ağı olan twitter. com sitesine erişimin tamamen engellenmesini öngören işlemin kanuni dayanağının bulunmadığı ve bu sosyal paylaşım sitesine erişimin kanuni dayanağı olmaksızın ve sınırları belirsiz bir yasaklama kararı ile engellenmesinin demokratik toplumların en temel değerlerinden biri olan ifade özgürlüğüne ağır bir müdahale oluşturduğu açıktır. Bu durumda, bireysel başvuruya konu edilen ihlal iddiasının konusunu oluşturan ifade özgürlüğünün demokratik hukuk devletindeki önemi dikkate alındığında TİB tarafından twitter. 63

64 Mahkemenin Son Kararları com isimli internet sitesine erişimin engellenmesi yalnızca bu engellemeye dayanak gösterilen ve URL bazlı verilen kararların muhataplarını değil, twitter.com ağından yararlanan tüm kullanıcıların ifade özgürlüğüne yönelik ağır müdahale niteliğinde olduğu ve hukuki dayanağının olmaması nedeniyle başvurucuların Anayasa nın 26. maddesinde korunan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir. diyerek başvurucuların başvurusunu esastan kabul etmiştir. Yüksek Mahkeme, benzer nitelikteki youtube un kapatılması yönündeki TİB uygulamasını da benzer gerekçelerle ifade ögürlüğüne dönük bir ihlal olarak değerlendirmiştir. 64

65 VIII- PİLOT KARAR UYGULAMASI Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğü nde son derce önemli bir müessese benimsenmiştir. İç Tüzüğün 75. maddesi uyarınca, Bölümler, bir başvurunun yapısal bir sorundan kaynaklandığını ve bu sorunun başka başvurulara da yol açtığını tespit etmeleri ya da bu durumun yeni başvurulara yol açacağını öngörmeleri hâlinde, pilot karar usulünü uygulayabilirler. Bu usulde, konuya ilişkin Bölüm tarafından pilot bir karar verilir. Benzer nitelikteki başvurular idari mercilerce bu ilkeler çerçevesinde çözümlenir; çözümlenmediği takdirde Mahkeme tarafından topluca görülerek karara bağlanır. Böylelikle, benzer konuda, çok sayıda başvuru yapılmasının önüne geçilmek istenmiş; Mahkemenin iş yükünün artması engellenmiştir. Bu düzenleme son derece isabetli bir düzenlemedir. Pilot karar usulünün re sen Mahkemece başlatılabilmesi imkanı olduğu gibi, başvurucunun ya da Bakanlığın talebi ile de bu süreç başlatılabilir. Bölüm pilot kararında, tespit ettiği yapısal sorunu ve bunun çözümü için alınması gereken tedbirleri belirtir. Bölüm pilot kararla birlikte, bu karara konu yapısal soruna ilişkin benzer başvuruların incelenmesini erteleyebilir. İlgililer er- 65

66 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru teleme kararı hakkında bilgilendirilirler. Bölüm, gerekli gördüğü takdirde ertelediği başvuruları gündeme alarak karara bağlayabilir. Pilot kararda belirtilen yapısal sorun kamu idaresinin bir uygulamasından kaynaklanabilir. Burada Mahkemenin vereceği pilot karar kamu idaresi bakımından da yol gösterici olacaktır. Anayasamıza göre, idare Mahkeme kararlarıyla bağlı olduğundan pilot kararın idarece genele uygulanmasından imtina edilmesi mümkün olmayacaktır. 66

67 IX- BİREYSEL BAŞVURUDA BAŞVURU YÖNTEMİ, HARÇ, YARGILAMA GİDERİ VE VEKALET ÜCRETİ Bireysel başvurunun en tartışmalı konularından bir tanesi başvuruların harca tabi olmasıdır. Bilindiği gibi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurular herhangi bir harca tabi değildir. AİHM e başvurular faks ve posta yoluyla yapılmaktadır. Başvurunun incelenmesinde iç hukuk yollarının tüketilmesi şartı aranırken AİHM hiçbir şekilde iç hukuk yolları kullanılırken gerekli olan harçların ikmal edilip edilmediğini de denetlemez. Oysa, olağan dışı bir iç hukuk yolu olan Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuru bakımından, başvuru öncesi tüketilen iç hukuk yolları bakımından ( özellikle hukuk yargılamasında) harçların ikmal edilip edilmediği Mahkemece denetlenmektedir. Anayasa Mahkemesi ne yapılan bireysel başvurular faks ve posta yoluyla YAPILAMAMAKTADIR. Ayrıca e- maille başvuru imkanı da YOKTUR. Mahkemeye başvurular yalnızca ıslak imzalı formun yerel mahkemelere, yurtdışı temsilciliklere ve bizzat Mahkemenin kendisine teslimle mümkün olabilmektedir. 67

68 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Henüz UYAP sistemi üzerinden başvuru imkanı da yoktur. UYAP sistemi üzerinden başvuru yapılabilmesi imkanı süreç içerisinde getirilebilir. Mahkeme ile ancak yazılı iletişim mümkündür. Başvuru harcı bugün için 198,35 TL dir. Başvurunun esastan kabulü halinde yargılama giderlerini Devletin üstlenmesi gerekir. Şekil yönünden ihlal kararı verilen tüm başvurularda yargılama giderinin başvurucuya yükletilmesi anlaşılabilir. Başvurunun esas yönünden incelenmesine geçildikten sonra reddi halinde yargılama giderlerinin tamamının başvurucuya yükletilmesi hususu da insan hakları ihlallerini inceleme misyonu üstlenen bir Mahkeme yönünden eleştirilebilir. Örneğin, başvurunun esastan incelenmesi esnasında duruşma yapılır ve başvurucu duruşma esnasında tercüman yardımı talep ederse, tercüman giderinin davanın esastan reddi halinde, ne olacağı belirsizdir. Yargılama giderlerine ayrıca kanunda bir açıklık getirilmemiştir. Başvurucunun başvurusunu ve eki belgeleri Türkçe ye tercüme ettirerek Mahkemeye sunması ve başvurusunun esastan kabulü halinde başvurucu tarafından yapılan bu giderlerin yargılama giderleri içerinde kabul edilip edilmeyeceği hususuna da açıklık kazandırılmamıştır. Başvurucunun kendisini bir avukatla temsil ettirmesi halinde ve neticeden başvurunun esastan kabulüne bağlı olarak başvurucu lehine 2013 yılı Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi nin İkinci Kısım İkinci Bölümü uyarınca 2.640,00 TL. vekalet ücretine hükmedilecektir. 68

69 Bireysel Başvuruda Başvuru Yöntemi, Harç, Yargılama Gideri ve Vekalet Ücreti Mahkemece Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi nde belirlenen bu ücretin, aynı tarifenin 3. maddesi uyarınca, 3 katına kadar avukatlık ücretine hükmedilebilir. Başvurucunun başvurusunun esastan reddi halinde, kendisini bir vekil marifetiyle temsil ettirecek Adalet Bakanlığı yönünden, Bakanlık vekili lehine vekalet ücretine hükmedilip hükmedilmeyeceği hususu düzenlenmemiştir. Kanaatimce, başvurunun MÜNHASIRAN Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 83. maddesi çerçevesinde reddedilen (MADDE 83- (1) Başvurucunun istismar edici, yanıltıcı ve benzeri nitelikteki davranışlarıyla bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığının tespit edilmesi hâlinde başvuru reddedilir ve yargılama giderleri dışında, ilgilinin ikibin Türk Lirasından fazla olmamak üzere disiplin para cezasıyla cezalandırılmasına karar verilir.) Bakanlık vekili lehine vekalet ücretine hükmedilmelidir. Bu madde çerçevesi dışındaki başvuru red kararları yönünden başvurucu aleyhine vekalet ücretine hükmedilmemelidir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 83. maddesine göre, başvurucunun istismar edici, yanıltıcı ve benzeri nitelikteki davranışlarıyla bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığının tespit edilmesi hâlinde başvuru reddedilir ve yargılama giderleri dışında, ilgilinin TL. den ( İki bin Türk Lirası) fazla olmamak üzere disiplin para cezasıyla cezalandırılmasına karar verilir. Disiplin para cezası şeklindeki uygulamanın kaldırılması gerekir. Bir yargı yolunun kullanılması, hak arama Anayasa nın 36. maddesi gereğidir. Başvurucunun başvurusunun yanıltıcı olması somut bir kriter olmakla birlikte, istismar son derece soyut ve öz- 69

70 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nel bir kriterdir. Öznel ve soyut bir kritere dayalı olarak başvurucunun para cezası ile cezalandırılması isabetsizdir. Başvurucunun başvurusundan feragat etmesi halinde başvurucunun yargılama giderlerini talep edebilmesi ya da iadesini isteyebilmesi mümkün görülmemiştir. 70

71 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru BİREYSEL BAŞVURU FORMU I- KİŞİSEL BİLGİLER A- GERÇEK KİŞİLER İÇİN BAŞVURUCUNUN 1- T.C. KİMLİK NUMARASI : 2- ADI: SOYADI : CİNSİYETİ: ERKEK : KADIN : 5- UYRUĞU : MESLEĞİ :... GÜN AY YIL 7- DOĞUM YERİ ve TARİHİ:..., 8- YAZIŞMA ADRESİ: TELEFON NUMARASI VE ELEKTRONİK POSTA ADRESİ a- EV :... b- İŞ :... c- CEP :... ç- ELEKTRONİK POSTA ADRESİ :... AVUKATININ 1- ADI: SOYADI : YAZIŞMA ADRESİ: TELEFON NUMARASI VE ELEKTRONİK POSTA ADRESİ 71

72 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru a- EV :... b- İŞ :... c- CEP :... ç- ELEKTRONİK POSTA ADRESİ :... B- TÜZEL KİŞİLER İÇİN BAŞVURUCUNUN 1- UNVANI : ADRESİ : TEMSİLE YETKİLİ KİŞİNİN 1- T.C. KİMLİK NUMARASI: 2- ADI: SOYADI : UYRUĞU : MESLEĞİ :... GÜN AY YIL 6- DOĞUM YERİ ve TARİHİ:..., 7- YAZIŞMA ADRESİ: TELEFON NUMARASI VE ELEKTRONİK POSTA ADRESİ a- EV :... b- İŞ :... c- CEP :... ç- ELEKTRONİK POSTA ADRESİ :... 72

73 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru AVUKATININ 1- ADI: SOYADI : YAZIŞMA ADRESİ: TELEFON NUMARASI VE ELEKTRONİK POSTA ADRESİ a- EV :... b- İŞ :... c- CEP :... ç- ELEKTRONİK POSTA ADRESİ :... II- AÇIKLAMALAR (Açıklamalarınız ayrılan bölüme sığmadığı takdirde ek sayfa kullanarak açıklamalarınıza devam edebilirsiniz.) 73

74 74 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru A- Kamu gücünün işlem, eylem ya da ihmaline dair olayların tarih sırasına göre özeti:

75 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru B- Bireysel başvuru kapsamındaki haklardan hangisinin hangi nedenlerle ihlal edildiği ve buna ilişkin gerekçeler ve delillere ait özlü açıklamalar:

76

77 XI- ANAYASA MAHKEMESİ NCE VERİLEN KARARLARDAN ÖRNEKLER AVRUPA ÎNSAN HAKLARI MAHKEMESİ NİN ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞVURU İLE İLGİLİ KARARI Başvuru no /13 Hasan UZUN v. TÜRKİYE Hasan Uzun v. Türkiye davasında, Başkan: Guido Raimondi, Yargıçlar: Danute Jociene, Peer Lorenzen, Andrâs Sajo, Işıl Karakaş, Nebojsa Vucinic, Hellen Keller ve, 77

78 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Daire Yazı İşleri Müdürü Stanley Naismith in katılımıyla toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Daire) ( Mahkeme ), 3 Ocak 2013 tarihinde yapılan başvuruyu ve Mahkeme İçtüzüğü nün 41.maddesi uyarınca öncelikli inceleme kararını da dikkate alarak gerçekleştirdiği kapalı oturum sonrasında 30 Nisan 2013 tarihinde aşağıdaki kararı vermiştir: OLAYLAR VE OLGULAR 1. Başvuran Hasan Uzun T.C. vatandaşı olup 1937 doğumludur ve Muğla da ikâmet etmektedir. I. DAVANIN KENDİNE HAS KOŞULLARI 2. Başvurunun kendine özgü koşulları, başvuran tarafından ifade edildiği şekilde, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 3. I.U., 1 Haziran 2009 tarihinde, komşu iki arsanın mülkiyet sınırlarına ilişkin anlaşmazlığın ardından, başvuran aleyhine tapu kaydının düzetilmesi talebiyle dava açmıştır. 4. Muğla Sulh Hukuk Mahkemesi, 22 Eylül 2011 tarihinde, bilirkişi incelemesi, olay mahallinde yapılan keşif ve farklı tanık ifadelerine dayanarak dava tarihine kadar başvuranın tasarrufunda bulunan yaklaşık 75 m2 arsanın bir kısmının üçüncü şahıs adına tapuya tesciline karar vermiştir. 5. Başvuran, özellikle davanın farklı taraflarının keşif yerine çağrılmaları sırasında meydana gelen bazı kural dışı uygulamalara dayanarak temyize başvurmuştur. 6. Yargıtay, 25 Eylül 2012 tarihinde, itiraz edilen kararı onamıştır. 78

79 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler II. İLGİLİ İÇ HUKUK KURALLARI A. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 1. Giriş Mayıs 2010 tarihinde resmi gazetede yayımlanan ve referandum sonucu 23 Eylül 2010 tarihinde yürürlüğe giren 5982 sayılı Kanunla gerçekleştirilen Anayasal değişiklikler sonrasında Türk Anayasa Mahkemesi ( AYM. ) üyelerinin sayısı on birden on yediye çıkarılmıştır: bu Kanunun geçici maddesi gereğince, yedek dört yargıç yine aynı tarihte, mahkemenin daimi üyesi olmuşlardır ve 5982 sayılı Kanun tarafından öngörülen iki yeni yargıç seçimi ise, bir aylık süre içerisinde gerçekleşmiştir. 8. Anayasa Mahkemesinin artan iş yükünün etkin şekilde altından kalkılabilmesi için iki bölüm kurulmuştur. Ancak bazı yetkileri münhasıran Genel Kurul kullanabilmektedir. 9. Her biri beş yargıçtan oluşan iki daire, AYM iki Başkan Vekili tarafından yönetilmektedir. Bireysel başvurular, her biri sekiz yargıçtan oluşan iki bölüm bünyesinde kurulan dairelerin yetki alanına girmektedirler. 2. Anayasa nın ilgili hükümleri 10. Anayasa 90. maddesinin 5. fıkrası aşağıdaki gibidir: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır. 79

80 80 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru sayılı Kanunla değiştirilen Anayasa nın 148. maddesi aşağıdaki gibidir: 1. Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz (...) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır (...) 5. Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz (...) sayılı Kanun tarafından değiştirilen 149. madde aşağıdaki gibidir: 1. Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az on iki üye ile toplanır. Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır. Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulabilir. 2. Siyasî partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara Genel Kurulca bakılır, bireysel başvurular ise bölümlerce karara bağlanır (...) Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinde inceler. Ancak, bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verilebilir (...)

81 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 13. Anayasa 153. maddesinin 6. fıkrası şunu öngörmektedir: Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar. B Sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun 1. Giriş tarihli eski kanunun yerine geçen Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun 6216 sayılı Kanun 3 Nisan tarihinde Resmi Gazetede yayımlanmıştır. 15. Bu kanunun, AYM önündeki bireysel başvuru hakkına ilişkin hükümleri 23 Eylül 2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Her birey, Anayasa tarafından ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından korunan temel hak ve özgürlüklerini ileri sürerek, 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşen kararlara karşı bu tür bir iç hukuk yoluna başvurabilir. 16. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası haklara ilişkin üç sınıf belirlemektedir, bunlar: bireysel haklar, ekonomik ve sosyal haklar, siyasi haklardır. Anayasal başvuruyla, ileri sürülen hak ve özgürlüklerin ihlali Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi çerçevesinde incelenebilir. Bu koruma kapsamının, Anayasa da belirtilen haklara göre sınırlı kaldığı sonucu çıkmaktadır (daha fazla ayrıntı için, bkz. 18 ile 19 Haziran 2004 tarihli ( Venedik Komisyonu ) hukuk yoluyla demokrasi için Avrupa Komisyonu nun görüşü). 17. Anayasa değişikliğine ilişkin Kanunun gerekçesinde, AYM önünde bireysel başvuru yolunun, kanunların Anayasa ya 81

82 82 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru aykırılığı hakkında yapılan itirazından, idari işlemlerin yasallığına itirazı mümkün kılan başvuru yolundan, temyiz başvurusundan ve kararın düzeltilmesi için yapılan başvurudan farklı bir yol olduğu belirtilmektedir. Gerekçeye göre bu yeni iç hukuk yolu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılan bireysel başvuruya benzemektedir. 18. Bu başvuruya ilişkin bazı ana hatlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: 19. Başvuru, olağan başvuru yolları tüketilmesine müteakip otuz gün içerisinde Anayasa Mahkemesi veya ulusal mahkemeler Yazı İşleri Müdürlüğüne veya AYM ne iletilmesi için yurtdışı temsilciliklerine yapılabilir; şayet herhangi bir başvuru yolu öngörülmemişse, süre ilgilinin ihlali öğrendiği tarihten itibaren başlar; başvuru, harca tabidir (2012 yılı için 172, 50 Türk Lirası, yani yaklaşık 74 Avro; 2013 yılı için 198, 35 Türk Lirası, yani 84 Avro); genel kurallara göre, adli yardım talebinde bulunulabilir (daha fazla ayrıntı için, bkz. aşağıdaki 25. paragraf ve devamı) sayılı Kanun un 48. maddesinin 3 ila 4. fıkraları uyarınca, en az iki üyeden oluşan komisyon, başvurunun kabul edilebilirliği hakkında karar vermektedir. Komisyon, başvurun kabul edilemez olduğunda ancak oybirliğiyle karar verebilmektedir. 21. AYM İçtüzüğü nün 27. maddesinin 1. fıkrasına göre, iki bölümün her biri sekiz yargıçtan oluşmaktadır. Kabul edilemez olarak ilan edilmeyen başvurular, bölümlerin birinin bünyesinde oluşturulan beş üyeli bir daire tarafından incelenmektedir ve Adalet Bakanlığı ndan görüşleri talep edilebilir (Anayasa nın 49. maddesinin 1. fıkrası, kanun un 49. maddesinin 1 ila 2. fıkraları, içtüzüğün 29. maddesinin 1. fıkrası).

83 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 22. Komisyonlar arasındaki içtihadi çelişkiler hakkında, bağlı oldukları bölümler tarafından karar verilmektedir; bölümler arasındaki çelişkiler Genel Kurul tarafından çözümlenmektedir. (50. maddesinin 4. fıkrası). 23. AYM, geçici tedbirler uygulayabilir (49. maddesin 5. fıkrası). Bir ihlal olduğu sonucuna varıldığında, AYM tazminata hükmedebilir, yargılamanın yenilenmesine karar verebilir ve ihlal neticelerini kaldırılmasına yönelik çözümleri belirtebilir (Kanun un 50. maddesinin 2. fıkrası ve İçtüzüğün 79. maddesinin 1. fıkrasının a) bendi). 24. Bireysel başvuru hakkında uygulanabilir tedbirlerle ilgili olarak, Kanun un son hükümlerinde, AYM ye ek yazı işleri personelinin görevlendirilmesine imkân verecek bütçe kaynakları sağlanmaktadır (160 hukukçu, 439 idari ve diğer personel) sayılı Kanun un ilgili hükümlerinin metni 25. Somut olayda, 6216 sayılı Kanun da yer alan bireysel başvurular hakkındaki ilgili kısımlar aşağıdaki gibidir: Bireysel başvuru hakkı Madde 45 1) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. 2) İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir. 83

84 84 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (3) Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz. Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar Madde 46 Bireysel başvuru ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir. Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Özel hukuk tüzel kişileri sadece tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilir. Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar bireysel başvuru yapamaz. Bireysel başvuru usulü Madde 47 Bireysel başvurular, bu Kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun olarak doğrudan ya da mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılabilir. Başvurunun diğer yollarla kabulüne ilişkin usul ve esaslar İçtüzükle düzenlenir. Bireysel başvurular harca tabidir. Başvuru dilekçesinde başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres bilgilerinin, işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle ihlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlüğün ve dayanılan Anayasa hükümlerinin, ihlal gerekçelerinin, başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların, başvuru yollarının tüketildiği, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih ile varsa uğranılan zararın belirtilmesi gerekir. Başvuru dilekçesine, dayanılan deliller ile ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararların aslı ya da örneğinin ve harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi şarttır.

85 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler Başvurucu bir avukat tarafından temsil ediliyorsa, vekâletnamenin sunulması gerekir. Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilirler. Mahkeme, öncelikle başvurucunun mazeretinin geçerli görülüp görülmediğini inceleyerek talebi kabul veya reddeder. Başvuru evrakında herhangi bir eksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucu veya varsa vekiline on beş günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanmaması durumunda başvurunun reddine karar verileceği bildirilir. Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik şartları ve incelenmesi Madde 48 Bireysel başvuru hakkında kabul edilebilirlik kararı verilebilmesi için 45 ila 47 nci maddelerde öngörülen şartların taşınması gerekir. Mahkeme, Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca yapılır. Kabul edilebilirlik şartlarını taşımadığına oy birliği ile karar verilen başvurular hakkında, kabul edilemezlik kararı verilir. Oy birliği sağlanamayan dosyalar bölümlere havale edilir. Kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ edilir. Kabul edilebilirlik şartları ve incelemesinin usul ve esasları ile ilgili diğer hususlar İçtüzükle düzenlenir. 85

86 86 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Esas hakkındaki inceleme Madde 49 Kabul edilebilirliğine karar verilen bireysel başvuruların esas incelemesi bölümler tarafından yapılır. Başkan iş yükünün bölümler arasında dengeli bir şekilde dağıtılması için gerekli önlemleri alır. Bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine karar verilmesi hâlinde, başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilir. Adalet Bakanlığı gerekli gördüğü hâllerde görüşünü yazılı olarak Mahkemeye bildirir. Komisyonlar ve bölümler bireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü araştırma ve incelemeyi yapabilir. Başvuruyla ilgili gerekli görülen bilgi, belge ve deliller ilgililerden istenir. Mahkeme, incelemesini dosya üzerinden yapmakla birlikte, gerekli görürse duruşma yapılmasına da karar verebilir. Bölümler, esas inceleme aşamasında, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verebilir. Tedbire karar verilmesi hâlinde, esas hakkındaki kararın en geç altı ay içinde verilmesi gerekir. Aksi takdirde tedbir kararı kendiliğinden kalkar. Bölümlerin, bir mahkeme kararına karşı yapılan bireysel başvurulara ilişkin incelemeleri, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesi ile sınırlıdır. Bölümlerce kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. Bireysel başvuruların incelenmesinde, bu Kanun ve İçtüzükte hüküm bulunmayan hâllerde ilgili usul kanunlarının bireysel başvurunun niteliğine uygun hükümleri uygulanır. Esas hakkında incelemenin usul ve esasları ile ilgili diğer hususlar İçtüzükle düzenlenir.

87 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler Kararlar Madde 50 Esas inceleme sonunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. Ancak yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez. Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir ve Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır. Bu kararlardan hangilerinin Resmî Gazetede yayımlanacağına ilişkin hususlar İçtüzükte gösterilir. Komisyonlar arasındaki içtihat farklılıkları, bağlı oldukları bölümler; bölümler arasındaki içtihat farklılıkları ise Genel Kurul tarafından karara bağlanır. Buna ilişkin diğer hususlar İçtüzükle düzenlenir. Davadan feragat hâlinde, düşme kararı verilir. Başvuru hakkının kötüye kullanılması Madde 51 (1) Bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığı tespit edilen başvurucular aleyhine, yargılama giderlerinin dışında, ay- 87

88 88 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru rıca iki bin Türk Lirasından fazla olmamak üzere disiplin para cezasına hükmedilebilir. Geçiş hükümleri Geçici Madde 1 Mahkeme, 23/9/2012 tarihinden sonra kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceler. C. AYM İçtüzüğü 26. Daha önceki 1986 tarihli AYM İçtüzüğünü yürürlükten kaldıran yeni İçtüzük 12 Temmuz 2012 tarihli Resmi Gazete de yayınlanarak aynı gün yürürlüğe girmiştir. 27. Söz konusu İçtüzük diğer başka düzenlemelerle birlikte bireysel başvurunun yapılmasını, bireysel başvuru yapanın AYM önünde temsil edilmesini, adli yardımı (62. maddenin 2. fıkrası), Yazı İşleri Müdürlüğünün organizasyonunu, görev dağılımını; başvuru sahibi ve yetkililerle yapılacak yazışmaları, Bölümlerin ve Komisyonların oluşumunu ve yapısını (madde 22,27, 29, 32 ve 34), oylama ve karar almaya ilişkin usul kuralları (madde 72), başvurucunun yaşamına ya da maddi ve manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunduğu durumlarda ilgili yetkililere tebliğ edilecek geçici tedbirlere ilişkin usulü (madde 73), pilot karar verilmesine ve duruşmalara ilişkin usul kuralları, karar taslaklarının hazırlanması ve şekil şartlarına ilişkin kurallar, tazminat ödenmesine veya yargılamanın yenilenmesine ilişkin izlenmesi gerekli usul kuralları, tazminat miktarının tespitinin, daha ayrıntılı bir incelemeyi gerektirmesi hâlinde, genel mahkemelerde dava açılması yolunu (madde 79, 1. fıkra, c) bendi), ihlalin ve sonuçlarının hangi şekilde ortadan kaldırılabileceği husu-

89 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler sunda yapılması gerekenler ve nihayet tavzih ve maddi hataların düzeltilmesi ile ilgili kuralları belirlemektedir. III. İLGİLİ ULUSLARARASI BELGELER A. Bakanlar Komitesinin iç hukuk yollarının iyileştirilmesi hakkındaki tavsiye kararı 28. Bakanlar Komitesinin üye devletlere yönelik olarak 12 Mayıs 2004 tarihinde ve 114. bileşiminde aldığı (CM/Rec(2004)6) sayılı iç hukuk yollarının iyileştirilmesine ilişkin tavsiye kararı birçok üye devletin iç hukukunda var olan ve iç hukuk yollarının etkisizliği sonucunu doğuran ve Mahkemenin iş yükünün artmasına sebep olan boşluklara değinmektedir (tavsiye kararının 12. paragrafı). Bakanlar Komitesi, Talep etmeleri halinde, işbu tavsiye kararlarını uygulamaya koyabilmelerine yardım etmek amacıyla üye devletlere uygun desteğin sağlanması bakımından gerekli tedbirleri alması için Avrupa Konseyi Genel Sekreterini görevlendirmiştir. B. Brighton bildirisi Brighton da, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin İngiltere tarafından yürütülen başkanlığının girişimiyle 19 ve 20 Nisan 2012 tarihlerinde toplanan yüksek düzeyli konferans sonrasında yayınlanan bildiri İnterlaken ve İzmir konferanslarında alınan kararları ana hatlarıyla tekrar etmekte ve Sözleşme tarafından ortaya konulan koruma mekanizmasının ikincil niteliğine vurgu yapmaktadır: Konferans, eğer henüz yapmamışlarsa, üye devletleri insan hakları ile ilgili kararlar alabilecek ve Sözleşmeyi ulusal düzeyde uygulamaya koyacak bağımsız bir ulusal kurum ortaya çıkarmaya davet etmektedir. 89

90 90 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru C. Venedik Komisyonu nun görüşleri ve raporları 30. Venedik Komisyonu 17 ve 18 Aralık 2010 tarihinde toplanan 85. genel kurulunda Anayasal yargıya bireysel başvuru hakkında çalışma ile ilgili metni kabul etmiştir. Bu metinde Venedik Komisyonu Anayasal bir yargı organına bireysel başvuru hakkının kabul edilmesinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne yapılacak başvurular bakımından ulusal bir süzgeç görevi göreceğinin kabul edilebileceğini belirtmiştir (çalışmanın 82 ila 94. paragrafları). 31. Daha önce, 18 ve 19 Haziran 2004 tarihinde toplanan 59. genel kurulunda Venedik Komisyonu Türk Anayasa Mahkemesi hakkındaki Anayasal değişikliler hakkında bir görüş yayınlamış ve bu görüşünde anayasa değişikliklerinin (bk. yukarıda 7 ila 13. paragraflar arası) gerekli olduğunu, bunların daha önce başka Avrupa ülkelerinde ortaya konulan ve AYM nin özellikle temel hakların korunmasına yönelik etkinliğine ilişkin çözümlerden ve değişikliklerden esinlendiğini ifade etmiştir. 32. Nihayet Venedik Komisyonu 14 ve 15 Ekim 2011 tarihlerinde toplanan 88. genel kurulunda 6216 sayılı Kanun hakkında da bir görüş kabul etmiştir. Görüşün bireysel başvuruya ilişkin bölümünde Komisyon diğer görüşleriyle birlikte, kendisine göre yabancılar hakkında dar yorumlanabileceğini düşündüğü Kanunun 46. maddesinin 3. fıkrasına ilişkin endişelerini ortaya koymuştur. ŞİKÂYETLER 33. Sözleşmenin 6. ve 14. maddelerini ileri sürerek başvuran özellikle taşınmazın bulunduğu mahalde bilirkişiler ve tanıkla-

91 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler rın hazır olduğu bir zamanda yapılan keşfin belirlenenden bir gün önce yapıldığını ve iki tanığın bu değişiklikten haberdar olmadığından şikâyet etmektedir. HUKUKİ DEĞERLENDİRME 34. Başvuran söz konusu hukuk yargılamasında verilen ve 25 Eylül tarihinde Yargıtay onamasından sonra kesinleşen kararın yerinde olmadığından yakınmaktadır. Başvuran kararın Sözleşmenin 6. ve 14. maddesini ihlal ettiğini iddia etmektedir. Söz konusu başvurunun kabul edilebilirliğini inceleyen Mahkeme, öncelikle iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediğini inceleyecek ve bu bağlamda özellikle 6216 sayılı kanuna göre 23 Eylülden sonra sona eren yargılamalar hakkındaki AYM önünde bireysel başvuru konusu üzerine eğilecektir. I. İÇ HUKUK YOLLARININ TÜKETİLMESİ İLE İLGİLİ GENEL İLKELER 35. Sözleşmenin 35. maddesinin 1. fıkrası aşağıdaki gibidir: 1. Mahkeme ye ancak, uluslararası hukukun genel olarak kabul edilen ilkeleri uyarınca iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren altı aylık bir süre içinde başvurulabilir. 36. Mahkeme birçok defa iç hukuk yollarının tüketilmesinin ve Sözleşme ile ortaya konulan koruma mekanizmasının ikinciliği ilkesinin önemi üzerinde birçok defa durmuştur. 37. Yüksek Sözleşmeci Taraflar[ın] kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu Sözleşme nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarla[yacaklarını] 91

92 92 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru öngören Sözleşmenin 1. maddesine göre sözleşmenin uygulamaya konulması ve hak ve özgürlüklerin koruma altına alınması öncelikle ulusal makamların görevidir. Dolayısıyla Mahkeme önündeki şikâyet mekanizması ulusal insan hakları koruma mekanizmalarına göre ikincil bir nitelik arz etmektedir. Bu ikincillik ilkesi Sözleşme nin 13. maddesinde ve 35. maddesinin 1. fıkrasında ifadesini bulmaktadır (Cocchiarella v. İtalya [BD], No /01, 38, CEDH 2006-V). 38. Akabinde Mahkeme, ulusal makamlar önünde şikâyetleri ileri sürme yükümlülüğünün şikâyet konusu ihlaller bakımından, özellikle etkili, yeterli, ulaşılabilir, kullanılabilir ve uygun hukuk yollarının kullanımıyla sınırlı olduğunu hatırlatmaktadır. Bir Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmediğini ileri sürdüğünde, bahsedilen hukuk yolunun olayların meydana geldiği sırada, teoride olduğu kadar uygulamada da etkili ve kullanılabilir, yani başvurana şikâyetlerini düzeltme imkânı sunacak şekilde ulaşılabilir olduğu; ayrıca makul ve başarılı bakış açıları sunulduğu hususunda Mahkeme yi ikna etmelidir. Bununla birlikte, her ne kadar bazı istisnai durumlar başvuranı kendisine sunulan iç hukuk yollarını tüketme yükümlülüğünden muaf tutabilmekteyse de, açık şekilde sonuçsuz kalacağı kesin olmayan belli bir başvuru yolunun sonuca ulaşmayacağına dair duyulan şüphe,, iç hukuk yollarının kullanılmamasını haklı göstermek için geçerli bir gerekçe teşkil etmemektedir (Scoppola v. İtalya (n No.2) BD], n 10249/03, 68-71, 17 Eylül 2009). 39. Mahkeme, nihayet Sözleşme ile kurulan koruma mekanizmasının ulusal insan haklarını koruma sistemi bakımından ikincil nitelik taşımasının büyük önem arz ettiğini hatırlatmaktadır. AİHM, Sözleşme gereğince Sözleşmeci devletlerin yüküm-

93 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler lülüklerine uyup uymadığını denetlemekle görevlidir. Mahkeme, ne Sözleşmeci devletlerin yerine geçebilir, ne de yerine geçmelidir, zira bu devletler Sözleşme ile güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklere ulusal seviyede riayet edilmesini ve bu hak ve özgürlüklerin korunmasını sağlamakla yükümlüdürler. İç hukuk yollarının tüketilmesi kuralı, bu koruma mekanizmasının işleyişinin ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Devletler, iç hukuk düzeninde durumu düzeltme imkânı bulmadan önce uluslararası bir kuruluş önünde eylemlerine ilişkin hesap vermek zorunda değildirler. Devlet aleyhine yöneltilen şikâyetler hususunda Mahkeme nin denetim yetkisinden istifade etmek isteyen kişiler, ülkelerindeki hukuk sisteminin sunduğu hukuk yollarını daha önce kullanmakla yükümlüdürler (Demopolous v. Türkiye (kabul edilebilirlik kararı) [BD], No /99, 3843/02, 13751/02, 13466/03, 10200/04, 14163/04, 19993/04 ve 21819/04, 69, AİHM- 2010). A. Özel hukuk yolu 40. Mahkeme, nezdinde çok sayıda başvuru yapılmasına neden olan büyük çaplı bir sorunu tespit eden ilke kararının ardından özellikle Sözleşmeci devlet tarafından oluşturulan özel bir hukuk yolunun söz konusu edildiği durumlara ilişkin daha önce birçok karar vermiştir. Dolayısıyla, Mahkeme örneğin aşırı uzun yargılama süresiyle (Turgut ve diğerleri v. Türkiye (kabul edilebilirlik kararı), No.4860/09, 26 Mart 2013, Brusco v. İtalya (kabul edilebilirlik kararı), No.69789/01, AİHM 2001-IX, Nogolica v. Hırvatistan (kabul edilebilirlik kararı), No /01, AİHM 2002-VIII, et Andrasik ve diğerleri v. Slovakya (kabul edilebilirlik kararı), No /00, 22 Ekim 2002), mülkiyet hakkının ihlaliyle ilgili durumlarda 93

94 94 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (İçyer v. Türkiye (kabul edilebilirlik kararı), No.18888/02, AİHM 2006-I) veya mülklerin iadesine ilişkin sorunlar söz konusu olduğunda, yapısal bir soruna çözüm getirecek nitelikte bir başvuru yolunun iç hukukta oluşturulması nedeniyle tekrar eden başvuruların kabul edilemez olduğuna karar vermiştir (yukarıda anılan Demopolous, Broniowski v. Polonya [BD], No /96, AİHM 2004-V, et Broniowski v. Polonya (dostane çözüm) [BD], No /96, AİHM 2005-IX, ve kayıttan düşürülen kararlar, örneğin Genowefa Witkowska-Tobola v. Polonya (kabul edilebilirlik kararı) No /02, 4 Aralık 2007; iç hukuk yollarının tüketilmesine ilişkin farklı hususular hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz, anılan Cocchiarella kararı , Scordino v. İtalya (No. 1) [BD], No /97, , AİHM 2006-V ve Vasile Balan v. Moldova (kabul edilebilirlik kararı), No /08, 24 Ocak 2012). 41. AİHM, kısa bir süre önce Reinhold Taron v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /07, 29 Mayıs 2012) kararında, aşırı uzun yargılama süreleri için tazminat ödenmesini öngören bir kanunun yürürlüğe girmesi nedeniyle başvuruların kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. Mahkeme, bu kararında özellikle kanunun Sözleşme kriterlerinin uygulanmasını öngördüğünü göz önünde bulundurmuştur. Sözleşmeci devletlere aşırı uzun yargılama süresi nedeniyle tazminat ödenmesi hususunda verilen takdir payına atıfta bulunarak, Mahkeme, söz konusu kanun hakkında soyut bir inceleme yapılmasının uygun olmadığını, zira kanunun yürürlüğe girmesiyle hedeflenen amaçlara ulaşıldığı konusunda şüphe oluşturacak herhangi bir neden bulunmadığını belirtmiştir. Bununla birlikte Mahkeme, Sözleşme nin gerekleriyle tutarlılık gösteren bir içtihat hazırlayacak olan ulusal mahkemelerin yetkilerini göz önünde bulundurarak, mevcut

95 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler tutumunun ileri zamanlarda değişebileceğini hatırlatmayı da unutmamıştır (bk. Garcia Cancio v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /09, 45-50, 29 Mayıs 2012 ve Krasuski v. Polonya, No /00, 70-71, AİHM 2005-V). B. Genel nitelikli bir hukuk yolu 42. Temel hak ve özgürlüklerin korunması için öngörülen bir hukuk sistemi söz konusu olduğunda, mağdur edildiğini düşünen birey bu koruma ile ilgili başvur yollarını kullanmakla yükümlüdür (Mirazovic v. Bosna-Hersek (kabul edilebilirlik kararı), No /03, 16 Mayıs 2006 ve IndependentNews and Media and Independent Newspapers Ireland Limited v. İrlanda (kabul edilebilirlik kararı), No /00, 19 Haziran 2003). 43. Mahkeme, örneğin Almanya ile ilgili anayasa şikâyeti yolunu ulaşılabilir ve etkili olarak nitelendirmiştir (Müller v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /07, 11 Mart 2008 ve Schâdlich v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /07, 3 Şubat 2009). Mahkeme aynı zamanda başvuranın bu hukuk yolunu tüketmek zorunda olup olmadığına karar vermek için Almanya Federal Anayasa Mahkemesi nin içtihadını göz önünde bulundurmuştur. Fakat özellikle iddialarını destekleyen emsal kararları ibraz edemediği durumlarda başvuranın bu hukuk yolunun etkin olmadığına ilişkin ileri sürdüğü şüphelerin kendisinin bu yolu kullanmasını engellemeyeceği kanısına varmıştır (Allaoui ve diğerleri v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), no 44911/98, 19 Ocak 1999). Aynı zamanda daha da önemli olarak nitelendirilebilecek davalarda bile; örneğin Sözleşme nin 3. maddesi açısından, başvuranın yurt dışına çıkışını engellemeyi amaçlayan geçici bir tedbir kararı vermeyi İdare Mahkemesi nin reddetmesine karşın başvuran tarafından itiraz edildiği takdir- 95

96 96 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru de, Mahkeme, Federal Anayasa Mahkemesi önündeki başvuru yolunun yine başvuran tarafından tüketilmesini talep etmiştir (Djilali v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /99, 22 Haziran 1999, bk. Mogos ve Krifka v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), No /01, 27 Mart 2003). 44. Mahkeme, İstinaf Mahkemesi nin kabul edilebilirlik kriterlerini değerlendirirken çok şekilci davrandığı kanısına varan Anayasa Mahkemesi nin anayasal başvuru yolunu kabul edebileceği hususunun reddedilemeyeceğini belirtmiştir (Marchitan v. Almanya (kabul edilebilirlik kararı), n 22448/07, 19 Ocak 2010). 45. Ancak bu başvuru yolunun ulaşılabilir ve etkili olarak nitelendirilmesi, Mahkemenin hukuk davalarının ve bazı ceza davalarının aşırı uzun sürmesi ile ilgili Sözleşme nin 6. maddesinin 1. fıkrası ile 13. maddeleri bağlamında yapılan şikâyetlere bağlı başvuruları istisnai olarak kabul etmesini engellememiştir; aynı zamanda itiraz bazı ceza davalarının süresiyle de ilgilidir (Sürmeli v. Almanya (Sürmeli v. Almanya, [BD], No /01, 103 vd, CEDH 2006-VII). Aslında Federal Anayasa Mahkemesi anayasal bir başvuruyu kabul edebilir, zira ceza mahkemeleri, aşırı uzun yargılama sürelerini yeterince dikkate almazlar (cezanın hafifletilmesini veya davanın sonuçlanmasını kabul ederek), Federal Anayasa Mahkemesi, yalnızca dava başka gerekçelerle sonuçlandığında veya sanık beraat ettiğinde davaya müdahale edebilir (bk. sırasıyla Ommer v. Almanya kararı, No. 1 ve No. 2, No /03 ve 26073/03, 13 Kasım 2008, ve 56-64). 46. Mahkeme, İspanya hususunda, söz konusu hukuk yolu ile korunmayan mülkiyet hakkına ilişkin olanlar haricindeki mevcut şikâyetlerin kendisine sunulmadan evvel amparo ismiyle bilinen başvuru yoluna konu olması gerektiğinin zorunluluk

97 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler olduğunu belirtmiştir (Arcadio Fernandez-Molina Gonzalez v. Ispanya (kabul edilebilirlik kararı), No.64359/01, 8 Ekim 2002). 47. Çek Cumhuriyeti konusunda ise, Sözleşme organları, bir başvuranın temel hak ve özgürlüklerin ihlali hakkında herhangi bir şikâyette bulunmadan evvel anayasal başvuru yolunu tüketmesini talep etmişlerdir (J.A. v. Çek Cumhuriyeti, No /93, 7 Nisan 1994 tarihli Komisyon kararı, Kararlar ve Raporlar (KR) 77, s. 118; Karel Hava v. Çek Cumhuriyeti, No /94, 29 Haziran 1994 tarihli Komisyon kararı, KRD 78, s. 139). Mahkeme ye göre istisnai durum, yargılama süresine ilişkin şikâyet için geçerlidir; zira Çek Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi tazminat ödenmesine karar veremediği gibi mahkemelerden davanın hızlandırılması amacıyla gereken tedbirlerin alınmasını da isteyemez. Başvuran, Anayasa Mahkemesi nin kendi açısından uygun olmayan yerleşik bir içtihadını ortaya koyduğu takdirde, bu hukuk yolunun tüketilmesi konusunda muaf tutulabileceği hususu elbette daha genel bir kural olarak kabul edilmektedir (Eremiasova ve Pechova v. Çek Cumhuriyeti, No /04, , 16 Şubat 2012). 48. AİHM, bu üç devlet için özellikle aşağıdaki durumları göz önünde bulundurmuştur: a) Anayasa Mahkemesi ne; i) Bir kamu makamı tarafından gerçekleştirilen hak ve özgürlüklerin ihlalini giderme, ii) veya, Anayasa tarafından güvence altına alınan bir hakka yapılan müdahalenin alınan bir karar sebebiyle değil de, başka bir gerekçeyle gerçekleştiği durumlarda söz konusu makamın bu hak ihlalini sürdürmesini yasaklama, 97

98 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru iii) ve mümkün olduğunca eski hale getirme statu quo ante durumuna ilişkin kararlar verme olanağı sağlayan özel anayasal başvuru yolunun varlığını, b) Anayasal başvuru yolunun, davaya neden olan olay ve olgulardan bağımsız olarak, temelde bir yargı organının ihmali veya eylemi neticesinde derhal ve doğrudan meydana gelen ihlallere çözüm sunması (Apostol c. Gürcistan, No /02, 42, AİHM 2006-XIV ve burada yer alan atıflar; Hartman v. Çek Cumhuriyeti, No /99, 49, AİHM 2003-VIII, yukarıda anılan Sürmeli kararı 62, Riera Blume ve diğerleri v. İspanya (kabul edilebilirlik kararı), No /97, AİHM 1999-II ve Voggenreiter v. Almanya, No /99, 23, AİHM 2004-I). 49. AİHM, yukarıda anılan Apostol kararında, özellikle aşağıdaki hususları göz önünde bulundurarak davalı hükümetin itirazını reddetmiştir: - Anayasanın ilgili hükümleri, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına benzer güvenceler sunamamıştır, - Davalı hükümet bu tespiti haksız çıkaracak herhangi bir emsal karar ibraz edememiştir ve - Anayasa Mahkemesi ne yapılan bireysel başvuru, kararın icra edilmemesi bağlamında yapılan şikâyetin uygun şekilde düzeltilmesi için yeterince kat i bir güvence sunmamıştır, zira Gürcistan Anayasa Mahkemesinin yargılanabilir hakları doğrudan etkileyen kamu mercileri ya da yargı organları tarafından alınan bireysel kararları iptal etme yetkisi bulunmamaktadır (yukarıda anılan Apostol kararı, 36-46). 98

99 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 50. Ismayilov v. Azerbaycan davası nda (No. 4439/04, 17 Ocak 2008), başvuranın Anayasa Mahkemesi ne başvurmasının gerekliliğini incelemeye davet edilen Mahkeme, davalı hükümetin itirazını, usul kurallarının eksikliği sebebiyle Anayasa Mahkemesi nin başvuruları incelemeyi reddettiği süre içerisinde, yani yaklaşık bir buçuk yıl boyunca Anayasada öngörülen başvuru yolunun, somut olarak uygulanmadığı gerekçesiyle reddetmiştir. Şikâyetini bu süreç içerisinde gerçekleştiren başvuran, iç hukuk yollarından yararlanmamıştır. AİHM ayrıca, Anayasa tarafından öngörülen başvuru yolunun Yargıtay önünde yargılamanın yenilenmesi için bir ön koşul sunulmasına bağlı olduğunu da dikkate almıştır. Ancak AİHM, yukarıda anılan iç hukuk yolunun (yargılamanın yenilenmesi talebinin), olağanüstü bir yol olduğunu hatırlatmaktadır ve dolayısıyla başvuranın tüketmesi gereken bir iç hukuk yolu olmadığı kanaatine varmıştır (bir ön başvuru ile ilgili olarak, ayrıca bk. Istvân ve Istvanovâ v. Slovakya, No /07, 19. ve paragraflar, 12 Haziran 2012). 51. AİHM, Sırbistan la ilgili olarak Vincic ve diğerleri v. Sırbistan davasında (No /06, No /06 (...) ve No /07, 1 Aralık 2009), başvuranların, bu başvuru yolunun etkin olduğu tarihten, yani Anayasa Mahkemesi nin ilk kararlarının yayımlandığı 7 Ağustos 2008 tarihinden önce başvuruyu gerçekleştirdikleri gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi ve tazminat komisyonu önünde öngörülen hukuk yolunun başvuranlarca kullanmasının gerekmediği kanaatine varmıştır. Bu yaklaşım, özellikle bu başvuru yolunu oluşturan kanunun yürürlüğe girmesinden iki hafta sonra Sırp Anayasa Mahkemesi nin bazı hâkimlerinin henüz atanmamış olmasından (yukarıda anılan Vincic ve diğerleri, 29. paragraf) ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün üç ay sonra 99

100 100 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru yürürlüğe girmiş olmasından doğmaktadır (aynı karar, paragraflar). Bu karar ışığında, belirtilen tarihten sonra başvuranların da Anayasa Mahkemesi ne herhangi bir başvuruda bulunmadıkları, dolayısıyla mevcut haliyle iç hukuk yollarının tüketilmediği anlaşıldığından, başvuruların kabul edilemez olduklarına karar verilmiştir (Zivomir Jovanovic v. Sırbistan (kabul edilebilirlik kararı), No. 9560/09, 14 Eylül 2010). AİHM, bu yolu kullanan başvuranlarla ilgili olarak tabii ki mağdur sıfatlarının/ mağduriyetlerinin olup olmadığını incelemektedir (Nenad Vidakovic v. Sırbistan (kabul edilebilirlik kararı), No /07, 34. paragraf, 24 Mayıs 2011 ve Ljiljana Predic v. Sırbistan (kabul edilebilirlik kararı), No /07, paragraflar, 20 Mart 2012). II. SOMUT OLAYDA SÖZ KONUSU ANAYASAL BAŞVURU YOLU Mayıs 2010 tarihinde değişikliğe uğradığı şekliyle Anayasa nın 148. maddesinin 3. fıkrası, olağan başvuru yollarının tüketilmesinin ardından, Anayasa ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Protokolleri tarafından koruma altına alınan temel hak ve özgürlüklere dair bireysel başvuru yollarının incelenmesi konusunda AYM ne yetki vermektedir sayılı Kanun un geçici 1. maddesinin 8. fıkrasına göre, sadece 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşmiş kararlar için bireysel başvuru yolu mümkün olabilmektedir. 53. AİHM, bu yolun öncelikle ulaşılabilirliği ve bireysel başvuru koşulları gibi uygulanabilir yönlerine eğilmek ve daha sonra bu yeni yol ile ilgili yasa koyucunun isteğini, yani AYM nin yetki alanını, kendisine sunulan imkânları ve kararlarının etkileriyle uygulama alanının incelemek gerektiği kanaatindedir.

101 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler A. AYM nin ulaşılabilirliği 54. Mahkeme öncelikle bu yeni başvuru yolunun ulaşılabilir olup olmadığını incelemelidir. Bu bağlamda, tüketilmesi gereken olağan iç hukuk yollarını ve AYM ne başvuru süresini, başvuruya ilişkin sağlanan kolaylıkları ve başvuru şartlarını dikkate almak gerekmektedir. 55. Mahkeme, 6216 sayılı Kanun uyarınca bireysel başvuru dilekçesinin AYM Yazı İşleri Müdürlüğü ne ve AYM ne iletmeleri için ulusal mahkemelere veya yurtdışındaki Türkiye temsilciliklerine, olağan başvuru yolları tüketildikten sonra otuz gün içerisinde verilebildiğini; şayet herhangi bir başvuru yolu öngörülmemişse, sürenin ihlalin öğrenilme tarihinden itibaren işlemeye başladığını belirtmektedir. Başvuru, 2013 yılında 198,35 TL yani 84 Avro tutarında harç ödenerek yapılabilir (bk. yukarıda 19. ve 25. paragraflar). 56. AİHM, AYM ne bireysel başvuru yolunun herhangi bir itiraza ya da olağan başvuru yollarının tüketilmesi dışında farklı ön koşullara bağlı olmadığını belirtmektedir (daha önce anılan Ismayilov ve Istvan ve Istvanova Kararları ile karşılaştırılabilir, bu kararlarda ön koşul yolunun ulaşılabilirlik için bir sorun teşkil ettiği değerlendirilmiştir). 57. Aslında bireysel başvuru çerçevesinde AYM ne başvuru koşulları Türk Yargıtayı için öngörülen koşullara benzemektedir ki bu koşullar için AİHM bu güne kadar belirli bir sorun tespit etmemiştir. Potansiyel başvuranlar özellikle tüm ulusal mahkemeler aracılığıyla başvuruda bulunabilmektedirler ve dolayısıyla başvuru yapmak amacıyla [Ankara ya gelmelerine] veya karışık bir usul izlemelerine gerek yoktur. Otuz günlük başvuru süresi, 101

102 102 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ilk bakışta makul bir süredir ve ilgili şahsın başvurusunu olağan süreç içerisinde yapamaması durumunda geçerli bir mazeret sunulması halinde olağandışı bir durum olarak 15 günlük bir ek süre bulunmaktadır (Kanunun 47. maddesinin 5. fıkrası). Nihayet Mahkeme nazarında böyle bir başvurunun yapılması için talep edilen harç aşırı görülmemektedir (yargılama giderleri ile ilgili ilkeler için bkz. Kreuz v. Polonya, No /95, paragraflar, AİHM 2001-VI). Diğer taraftan, başvuruyu yapan kişinin adli yardımdan faydalanabileceği ve bu durumda yargılama giderlerini ödemekten muaf olduğu dikkate alındığında, yargılama giderlerinin ödenmesi gerekliliği, bu başvuru yolunun ulaşılabilirliğini hiçbir şekilde etkilememektedir (İçtüzüğün 62. maddesinin 2. fıkrası; ilgili yerel usul için, bk. Bakan v. Türkiye, No /99, paragraflar, 12 Haziran 2007). Dolayısıyla AYM nin ulaşılabilirliği hakkında görünürde bir sorun bulunmamaktadır. B. AYM ye bireysel başvuru yapılması ile ilgili şartlar 59. Mahkeme, aynı zamanda AYM nin, sunulan şikâyetleri değerlendirmek adına uygun yargılama usulüne sahip olup olmadığını da araştırmalıdır. Bu konu, yukarıda yazılı 7 ila 27 paragraflarda sunulan metinlerde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır: özet olarak, AYM organlarının yapısı, izlenecek usul ve yetkileri Anayasanın 149. maddesinde, 6216 sayılı Kanunda ve AYM İçtüzüğünde yer almaktadır; ilgili kuralların bulunmadığı hallerde, usul kanunlarının (hukuk, ceza ya da idari alanda) uygun hükümleri uygulanır (kanunun 49. maddesinin 7. ve 8. fıkraları). Bu metinler, komisyon ve dairelerin yapısı ile yetkilerini ayrıntılı olarak düzenlemektedir.

103 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 60. AİHM aşağıdaki unsurları kaydetmektedir: - AYM nin yeni İçtüzüğü, bireysel başvurulara ilişkin yasal hükümlerin yürürlüğe girmesinden önce, 12 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir (yukarıda anılan Ismayilov kararı ile karşılaştırın ve Vincic ve diğerleri, yukarı anılan, 30-31); - AYM, başvurunun incelenmesi çerçevesinde gerekli tüm bilgi ve belgeleri talep etme ve duruşma yapılmasına karar verme yetkisine sahiptir; - Muhtemel içtihat farklılığını önlemek amacıyla araçlar öngörülmektedir; - AYM, ilgili şahsın haklarının korunması için zorunlu gördüğü ihtiyati tedbirleri, re sen ya da başvuranın talebi üzerine, yetkili makamlara bildirme yetkisine sahiptir (yukarıdaki 14 ila 27. paragraflar); - Nihayet, AYM nin konu bakımından yetki alanı, 6216 sayılı Kanunla Türkiye nin onayladığı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Sözleşmesi ile Protokollerde detaylı olarak değinildiği belirtilmektedir (yukarıdaki 16 ve 25. paragraflar). Mahkeme yukarıda belirtilenler ışığında, AYM deki yargılamanın ilk bakışta insan hakları ve temel özgürlüklerin korunması bakımından uygun araçları sunduğu kanaatindedir. C. Yasa koyucunun iradesi 1. AYM nin yetki alanı 62. Mahkeme, -Anayasa değişiklikleri ile ilgili gerekçelerde ifade edilen-(yukarıdaki 17. paragraf) Sözleşme ile kurulan sis- 103

104 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru temin koruma mekanizması ile aynı koruma mekanizmasının hayata geçirme konusundaki yasa koyucunun iradesinden şüpheyi gerektirecek herhangi bir neden görmemektedir : 6216 sayılı Kanunda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Protokolleri tarafından güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler ile bizzat Türk Anayasası nda yer alan hak ve özgürlüklerin de, AYM nin konu bakımından yetki alanına girdiği açık olarak belirtilmektedir. 63. Dolayısıyla AYM deki yargılama usulünün hak ihlalleri bağlamında yapılan şikâyetler yönünden uygun giderim sağlayıp sağlamadığının araştırılması gerekmektedir sayılı Kanunun 49. maddesinin 6. fıkrası ile 50. maddesinin 1. fıkrasına ve AM İçtüzüğünün 79. maddesinin 1. fıkrasının d) bendine göre, bireysel başvurunun esas yönünden incelenmesi, insan hakları ve temel özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğini saptamaya ve öncelikle, ihlali sonlandırılmasına elverişli düzenlemenin belirlenmesine imkân vermelidir. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklandığında, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya görevli/yetkili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde, başvurana tazminat ödenebilir veya başvurandan yetkili/görevli mahkemelerde dava açması talep edilebilir (Kanunun 50. maddesinin 2. fıkrası ile İçtüzüğün 79. maddesinin 1. fıkrasının a) bendi). 64. Bu hükümlerle, AYM ne bireysel başvuru yolunun uygulanması için uygun imkânlar tanındığı anlaşılmaktadır; Türk Parlamentosu, Sözleşme hükümlerinin ihlal edilip edilmediğini tespit etmek adına, AYM ni tam anlamıyla yetkili kılma, tazminat ödenmek suretiyle ve/veya ihlalin telafisine ilişkin imkânları 104

105 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler belirterek, insan hakları ihlallerinin giderilmesine ilişkin yetkilendirme ve gerektiğinde, ilgili makama hak ihlalinin sürdürülmesinin yasaklanması ve mümkün olduğunca kendisine, statu quo ante, durumuna ilişkin karar verilmesi hususunda AYM ne imkân tanınabilmesi ve tanınması gerektiği yönündeki iradesini belirtmektedir (bk. yukarıdaki 48. paragraf ve orada bulunulan atıflar). 2. AYM ne tanınan imkânlar 65. Öte yandan Mahkeme, AYM de görev yapan üye sayısının on yediye çıkarıldığını ve söz konusu üyelerin bireysel başvuruya ilişkin hükümlerin yürürlüğe girmesinden önce atandıklarını (yukarıda 7. paragraf; yukarıda anılan Vincic ve diğerleri kararı ile karşılaştırınız,, yukarıda 51. paragraf) ve kanunun, Yazı İşleri Müdürlüğünün işleyişi için yeterince önemli olanaklar öngördüğünü de kaydetmektedir (yukarıda 24. paragraf). 3. AYM kararlarının kapsamı ile etkileri 66. Nihayet Mahkeme, AYM Kararları nın bağlayıcı nitelik taşıyıp taşımadığını araştırmanın esas olduğu kanaatindedir (bk. Kuric ve diğerleri v. Slovakya [BD] Kararı nda belirtilen kıstaslar, No /06, paragraflar, 26 Haziran 2012). Mahkeme öncelikle AYM Kararlarının bütün gerçek kişileri, tüzel kişileri ve devlet organlarını bağladığını öngören Anayasa nın 153. maddesinin 6. fıkrasını dikkate almaktadır. Mahkeme ardından bireysel başvuruyla ilgili AYM kararlarına uyulması konusunda uygulamada ilk bakışta Türkiye de bir sorun ortaya çıkmayacağını değerlendirmektedir. Nitekim geçmişte, koalisyon hükümeti döneminde iktidarda olan siyasi bir 105

106 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru partinin kapatılma kararının bile icra edildiğini gözlemlemek yeterlidir (Refah Partisi ve diğerleri v. Türkiye [BD], No /98, /98, 41343/98 ve 41344/98, 134. paragraf, AİHM 2003-II). 67. Mahkeme, yukarıdaki unsurlar ışığında, Türk Parlamentosu nun, Anayasa Mahkemesini Sözleşme tarafından korunan hak ve özgürlüklere ilişkin ihlallerin ilke olarak doğrudan ve hızlıca giderilmesine imkân tanıyan yetkilerle donattığı kanaatindedir. III. SONUÇ 68. Mahkeme, iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralının Sözleşme mekanizmasının işletilmesinde vazgeçilmez bir unsur olduğunu yeniden belirtmektedir. İtiraz edilen eksikliklerin iç hukuk düzeninde giderilmesine imkân tanınmadan önce, devletlerin eylemlerine uluslararası organlar önünde cevap vermesi zorunlu değildir (yukarıdaki 35. paragraf ve devamı). 69. AYM önünde yeni olan bireysel başvuru yolunun ana hatlarını ve AYM nin elinde olan kaynakları yukarıda inceleyen Mahkeme, söz konusu bireysel başvuru yolunun, prensip olarak, Sözleşme bağlamında yapılan şikâyetlerin uygun şekilde ortadan kaldırmayacağını söyleyebilmek için elinde herhangi bir unsur bulunmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla mağdur olduğunu düşünen bir kişi bu koruma ile ilgili başvuru yollarını kullanmalıdır (bk. yukarıda anılan Mirazovic kararı). 70. Somut olayda, yukarıda belirtilenler ve iç hukuktaki yargılamanın 25 Eylül 2012 tarihinde sona erdiği göz önünde bulundurularak; Mahkeme, başvuranın Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunması gerektiği kanaatindedir. 106

107 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler İç hukuk yolları tüketilmediğinden, somut başvurunun Sözleşme nin 35. maddesinin 1. fıkrası uyarınca kabul edilemez olduğuna karar verilmiştir. 71. Mahkeme, Anayasa Mahkemesi içtihadının, kendi içtihadı ile tutarlılığını inceleme hakkını saklı tuttuğunu belirtmektedir. Sonuç olarak, başvuru yolunun, teoride olduğu gibi pratikte de etkili olduğunu kanıtlamak Davalı Hükümete aittir (bk. yukarıda anılan Taron kararı, 43). Mahkeme, mevcut iç hukuk yollarını tüketen başvuranlarca sunulan tüm şikâyetler için, ikincillik ilkesinin gerektirdiği üzere, son denetim yetkisini saklı tutmaktadır (Radoljub Marinkovic v. Sırbistan (kabul edilebilirlik kararı), No. 5353/11, Ocak 2013). Bu gerekçelerle ve oy çokluğuyla Mahkeme, Başvurunun kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. Stanley Naismith Yazı İşleri Müdürü Guido Raimondi Başkan * Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü İnsan Hakları Daire Başkanlığı tarafından Türkçeye çevrilmiş olup, gayrı resmi tercümedir. 107

108 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru a- ŞEKİL ŞARTLARININ İNCELENMESİ YÖNÜNDEN VERİLEN KARARLARDAN ÖRNEKLER 1- KİŞİ BAKIMINDAN YETKİSİZLİK ÖZET : Bu kararda özellikle, başvurucunun kanunda sayılan Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunan Ballıdere Belediyesi nin bireysel başvuruda bulunma hakkının olup olmadığı yasal yönden denetlenmiştir. Başvurunun esasına girilmeksizin yapılan başvuru KİŞİ YÖNÜNDEN YETKİSİZLİK gerekçesiyle ŞEKİL YÖNÜNDEN KABUL EDİLEMEZ bulunmuştur. Başkan : Serruh KALELİ Üyeler : Mehmet ERTEN 108 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başvuru Numarası: 2012/1327 Karar Tarihi: 12/2/2013 BİRİNCİ BÖLÜM KARAR

109 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler Hicabi DURSUN Erdal TERCAN Zühtü ARSLAN Raportör : Salim KÜÇÜK Başvurucu : Ballıdere Belediye Başkanlığı Temsilcisi : Ahmet KOÇ (Ballıdere Belediye Başkanı) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvurucu, 12/11/2012 tarih ve 6360 sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun un geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca Amasya İli, Taşova İlçesi, Ballıdere Belediyesinin tüzel kişiliğinin ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak köye dönüşecek olması nedeniyle yerel yönetim ilkesi nin ihlal edildiğini ileri sürmüştür. II. BAŞVURU SÜRECİ 2. Başvuru, 31/12/2012 tarihinde Anayasa Mahkemesine doğrudan yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir. 3. Birinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca, 12/2/2013 tarihinde başvurunun karara bağlanması için Bölüm tarafından ilke kararı alınması gerekli görüldüğünden, Anayasa Mahkemesi 109

110 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru İçtüzüğü nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. III. OLAYLAR VE OLGULAR A. Olaylar 4. Başvuru dilekçesindeki ilgili olaylar özetle şöyledir: sayılı Kanun un geçici 2. maddesinin (1) numaralı uyarınca Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespit edilen 2011 yılı adrese dayalı nüfus sayım sonuçlarına göre nüfusu in altında olan belediyelerin tüzel kişiliklerinin ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak köye dönüştürülmesi öngörülmüştür. 6. Başvurucu, anılan Kanun a ekli (27) sayılı listenin 96. sırasında tüzel kişiliği kaldırılıp köye dönüştürülen belediyeler arasında yer almaktadır sayılı Kanun, 6/12/2012 tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. B. İlgili Hukuk 8. Anayasa nın 127. maddesinin birinci ve beşinci fıkraları, 3/7/2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi, 15. maddesinin birinci fıkrasının (b) ve (d) bentleri, 37. maddesinin birinci fıkrası, 6360 sayılı Kanun un geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrası ile anılan Kanun a ekli (27) sayılı liste. 110

111 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler IV. İNCELEME VE GEREKÇE 9. Mahkemenin 12/2/2013 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 31/12/2012 tarih ve 2012/1327 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddiaları 10. Başvurucu, 6360 sayılı Kanun un geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespit edilen 2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Sayım sonuçlarına göre nüfusu in altında kaldığından Amasya İli, Taşova İlçesi, Ballıdere Belediyesinin tüzel kişiliğinin ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak köye dönüştürülmesi nedeniyle beldelerinde ikamet eden kişilerin yerel yönetim haklarının ellerinden alındığını belirterek, Anayasa nın 127. maddesindeki yerel yönetim ilkesi nin ihlal edildiğini ileri sürmüştür. B. Değerlendirme 11. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır /3/2011 tarih ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun un Bireysel baş- 111

112 112 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru vuru hakkı kenar başlıklı 45. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir sayılı Kanun un Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar kenar başlıklı 46. maddesinin (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesi şöyledir: Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. 14. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü ve 6216 sayılı Kanun un 45. maddesinin (1) numaralı fıkraları uyarınca, Anayasa da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkese Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapma hakkı tanınmıştır. Dolayısıyla medeni haklara sahip gerçek ve tüzel kişiler bireysel başvuru yönünden dava ehliyetine sahiptir sayılı Kanun un 46. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, bireysel başvurunun ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabileceği kurala bağlanmış, buna karşılık aynı maddenin (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde ise kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru yapamayacakları belirtilmiştir.

113 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 16. Anılan (2) numaralı fıkrada belirtilen kamu tüzel kişisi kavramı içine, merkezi idare birimleri yanında, mahalli idareler de girmektedir. Bu açıdan mahalli idareler üzerindeki vesayet denetiminin geniş veya dar olmasının ya da ilgili idarenin tarafı bulunduğu hukuki ilişkinin niteliğinin bir önemi yoktur. 17. Anayasa nın 127. maddesinin birinci ve beşinci fıkraları uyarınca belediye, belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşturulan, kuruluş esasları kanunla düzenlenen ve merkezi idarenin idari vesayet denetimi altında bulunan kamu tüzel kişiliğine sahip bir mahalli idare birimidir sayılı Kanun a göre ise karar organları seçimle işbaşına gelen belediye; yönetmelik çıkarma, yasak koyup uygulama, ceza verme, vergi, resim, harç, katkı ve katılma payı tarh, tahakkuk ve tahsil etme gibi kamu gücü ayrıcalıkları ve yetkileriyle donatılmıştır. 18. Bireysel başvuru, kamu gücünün kullanılmasından kaynaklanan hak ihlallerine karşı tanınan bir yol olduğundan kamu tüzel kişilerine bireysel başvuru hakkı tanınmaması, bu anayasal kurumun hukuki niteliğinden kaynaklanmaktadır. 19. Anayasa nın 127. maddesinin birinci fıkrası uyarınca karar organları seçimle işbaşına gelen ve kamu tüzel kişiliğini haiz mahalli idare birimi olan belediyeye, kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru yapamayacaklarını hükme bağlayan 6216 sayılı Kanun un 46. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvuru yapma hakkı tanınmamıştır. 20. Somut olayda başvuru, kamu tüzel kişisi olan Ballıdere Belediyesini temsilen yapılmıştır. Oysa başvurucunun kamu tüzel kişisi olması nedeniyle bireysel başvuru ehliyeti bulunmamaktadır. 113

114 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 21. Açıklanan nedenlerle kamu tüzel kişisi olan başvurucunun bireysel başvuru ehliyeti bulunmadığı anlaşıldığından, başvurunun diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin kişi yönünden yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Başvurunun, kişi yönünden yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 12/2/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi. 114

115 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 2. ZAMAN BAKIMINDAN YETKİSİZLİK ÖZET : Anayasa Mahkemesi ne yapılacak olan bireysel başvurular 13/09/2012 tarihinden sonra kesinleşen bireysel başvurular bakımından söz konusudur. Başvurucunun tüketmesi zorunlu olan iç hukuk yollarının tüketilerek, kesinleştiği tarih tarihi olup, başvurucunun başvurusu ZAMAN BAKIMINDAN YET- KİSİZLİK gerekçesi ile KABUL EDİLEMEZ bulunmuştur. Başkan : Alparslan ALTAN Üyeler : Recep KÖMÜRCÜ Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Muammer TOPAL TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başvuru Numarası: 2012/73 Karar Tarihi: 5/3/2013 İKİNCİ BÖLÜM KARAR Raportör : Canbulut ŞAŞMAZ Başvurucu : Hasan ÇELEN 115

116 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvurucu, engelli çocuğunun kullanması amacıyla satın aldığı motorlu araç için ödediği katma değer vergisinin tarafına iade edilmesi istemiyle yaptığı idari başvurunun reddedildiğini, idarenin bu işlemine karşı başvurduğu yargısal yollardan sonuç alamadığını belirterek, anayasal haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. II. BAŞVURU SÜRECİ 2. Başvuru, 26/9/2012 tarihinde Manisa Vergi Mahkemesi vasıtasıyla yapılmış; belirlenen eksikliklerin tamamlanmasının ardından başvuru dilekçesi ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı belirlenmiştir. 3. İkinci Bölüm İkinci Komisyonunca, 25/12/2012 tarihinde başvurunun karara bağlanması için Bölüm tarafından ilke kararı alınması gerekli görüldüğünden, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. III. OLAY VE OLGULAR A. Olaylar 4. Başvuru dilekçesindeki ilgili olaylar özetle şöyledir: 5. Başvurucu, vasisi olduğu özürlü oğlu adına 27/1/2012 tarihinde ,15 TL bedelle binek otomobil satın almıştır. Alınan aracın katma değer vergisi 3.405,84 TL dir. 116

117 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 6. 25/10/1984 tarih ve 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu nun 17. maddesinin (4) numaralı fıkrasına 1/7/2005 tarih ve 5378 sayılı Kanun un 32. maddesiyle eklenen (s) bendi ile özürlülerin eğitimleri, meslekleri, günlük yaşamları için özel olarak üretilmiş her türlü araç-gereç ve özel bilgisayar programları katma değer vergisinden istisna tutulmuştur. 7. Özürlü oğlu için satın aldığı otomobilin 3065 sayılı Kanun un 17. maddesinin (4) numaralı fıkrasının (s) bendinde belirtilen, özürlüler için üretilmiş her türlü araç-gereç kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini iddia eden başvurucu, ödediği katma değer vergisinin tarafına iade edilmesi istemiyle 2/2/2012 tarihinde idareye yazılı başvuruda bulunmuştur. İdarece, teslime konu otomobilin üretim özellikleri itibariyle toplumdaki tüm bireylerin kullanımına sunulan binek otomobil olduğu, dolayısıyla özürlülerin eğitimleri, meslekleri, günlük yaşamları için özel olarak üretilmiş her türlü araç-gereç kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olmadığı belirtilerek başvurunun reddine karar verilmiştir. 8. Başvurucu, idarenin ret işleminin iptali ve ödediği katma değer vergisinin iadesine karar verilmesi istemiyle Manisa Vergi Mahkemesinde dava açmıştır. Yapılan yargılama sonucunda anılan Mahkemenin 5/6/2012 tarih ve E.2012/131, K.2012/472 sayılı kararı ile işlem hukuka uygun bulunarak dava reddedilmiştir. 9. Bu karara karşı Manisa Bölge İdare Mahkemesi nezdinde itirazda bulunulmuş, anılan Mahkemenin 7/9/2012 tarih ve E.2012/361, K.2012/253 sayılı kararıyla itirazın reddine ve kararın onanmasına karar verilmiştir. 117

118 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 10. Manisa Bölge İdare Mahkemesince verilen onama kararı, 24/9/2012 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiş ve bu karara karşı karar düzeltme isteminde bulunulmamıştır. B. İlgili Hukuk 11. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası, geçici 18. maddesinin yedinci fıkrası, 30/3/2011 tarih ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrası, geçici 1. maddesinin (8) numaralı fıkrası, 3065 sayılı Kanun un 17. maddesinin (4) numaralı fıkrasının (s) bendi. IV. İNCELEME VE GEREKÇE 12. Mahkemenin 5/3/2013 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 26/9/2012 tarihli ve 2012/73 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddiaları 13. Başvurucu, hakkında tesis edilen idari işlem ile bu işleme karşı açılan dava sonucu verilen mahkeme kararlarının, Türkiye tarafından imzalanan ve taraf olan devletlere, engellilere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırma ve onların yaşam standartlarını yükseltme yükümlülüğü getiren Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme ile yine Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca kabul edilen Sakat Kişilerin Hakları Beyannamesine aykırı olduğunu, özürlü oğlu için satın aldığı otomobilin 3065 sayılı Kanun un 17. maddesinin (4) numaralı fıkrasının (s) bendinde belirtilen, özürlüler için üretilmiş her türlü araç-gereç kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini 118

119 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler belirterek, anayasal haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüş ve satın aldığı otomobil için ödediği 3.405,84 TL katma değer vergisinin yasal faiziyle tazminini talep etmiştir. B. Değerlendirme 14. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrasında herkesin, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabileceği hükmüne yer verilmiştir. Anayasa nın geçici 18. maddesinin yedinci fıkrasında bireysel başvuruya ilişkin düzenlemelerin iki yıl içinde tamamlanacağı ve uygulama kanununun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bireysel başvuruların kabul edileceği, 6216 sayılı Kanun un 76. maddesinin (1) numaralı fıkrasında ise Kanunun 45 ilâ 51 inci maddelerinin 23/9/2012 tarihinde yürürlüğe gireceği belirtilmiştir sayılı Kanun un geçici 1. maddesinin (8) numaralı fıkrası şöyledir: Mahkeme, 23/9/2012 tarihinden sonra kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceler. 16. Anılan Anayasa ve Kanun hükümleri uyarınca Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisinin başlangıcı 23/9/2012 tarihi olup, Mahkeme, ancak bu tarihten sonra kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılan bireysel başvuruları inceleyebilecektir. Bu açık düzenlemeler karşısında, anılan tarihten önce kesinleşmiş nihai işlem ve kararları da içerecek şekilde yetki kapsamının genişletilmesi mümkün değildir. 119

120 120 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 17. Öte yandan, Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisi için kesin bir tarihin belirlenmesi ve Mahkemenin yetkisinin geriye yürür şekilde uygulanmaması hukuk güvenliği ilkesinin bir gereğidir. (B. No: 2012/51, 18, 25/12/2012) 18. Başvuru konusu olayda başvurucu, başvurusunun idarece reddedilmesi işleminin iptali ile ödediği katma değer vergisinin iadesine karar verilmesi istemiyle Manisa Vergi Mahkemesinde dava açmış ve dava anılan Mahkemenin 5/6/2012 tarih ve E.2012/131, K.2012/472 sayılı kararı ile reddedilmiş, bu karara karşı Manisa Bölge İdare Mahkemesi nezdinde itirazda bulunmuş, anılan Mahkemenin 7/9/2012 tarih ve E.2012/361, K.2012/253 sayılı kararıyla itiraz isteminin reddine ve Manisa Vergi Mahkemesinin kararının onanmasına karar verilmiştir. Karar, 24/9/2012 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu bu karara karşı karar düzeltme yoluna başvurmamıştır. Böylece hukuk yolları bireysel başvuru yönünden Manisa Bölge İdare Mahkemesinin 7/9/2012 tarihli kararıyla tüketilmiştir. 19. Açıklanan nedenlerle, olayda iç hukuk yolunu tüketen nihai kararın, Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisinin başladığı 23/9/2012 tarihinden önce verildiği anlaşıldığından başvurunun, diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Başvurunun, zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle KA- BUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 5/3/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.

121 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 3. KONU BAKIMINDAN YETKİSİZLİK ÖZET : Anayasa ile yargı yolu kapatılan Tahkim Kurulu nun verdiği disiplin cezasına ilişkin olan Mahkeme KONU BAKI- MINDAN YETKİSİZLİK kararı vererek, başvuruyu şekil yönünden KABUL EDİLEMEZ bulmuştur. Başkan : Alparslan ALTAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Muammer TOPAL Raportör : Cüneyt DURMAZ TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM KARAR (Başvuru Numarası: 2012/620) (Karar Tarihi: 12/2/2013) İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başvurucu : Abdurrahman AKYÜZ Vekili : Av. Altan BALANTEKİN 121

122 122 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvurucu, Spor Genel Müdürlüğü Merkez Ceza Kurulunca kendisine verilen disiplin cezasına karşı Spor Genel Müdürlüğü Tahkim Kurulu na itiraz başvurusunda bulunduğunu ancak sonuç alamadığını belirterek, Anayasa nın 36. maddesi ile tanımlanan haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. II. BAŞVURU SÜRECİ 2. Başvuru, 14/11/2012 tarihinde Anayasa Mahkemesine şahsen yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir. 3. İkinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca, 25/12/2012 tarihinde başvurunun çözümünün ilke kararını gerektirmesi nedeniyle Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. III. OLAY VE OLGULAR A. Olaylar 4. Başvuru dilekçesindeki ilgili olaylar özetle şöyledir: 5. Türkiye Wushu Federasyonu Başkanı olan başvurucu, 11/8/2011 ila 17/8/2011 tarihleri arasında Çin de düzenlenen bir organizasyona Federasyon Başkanı sıfatıyla katılmıştır. Başvurucu nun başkanlığındaki heyette bir tercüman da görev almıştır.

123 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 6. Tercüman, gezi sırasında görevden ayrılmış, 17/8/2011 tarihinde diğer heyet üyeleri ile birlikte Türkiye ye dönüş yapmamıştır. 7. Başvurucu hakkında Gençlik ve Spor Bakanlığının 21/5/2012 tarih ve 843 sayılı Oluru ile soruşturma açılmıştır. Soruşturma sonucunda Spor Genel Müdürlüğü Merkez Ceza Kurulunun 28/9/2012 tarih ve E.2012/4, K.2012/7 sayılı kararıyla, başvurucuya; tercümanı görevli olarak Çin e götürdüğü, heyet 17/8/2011 tarihinde Türkiye ye döndüğü halde tercümanın dönüş biletinin isteği dışında iptal edilmesi nedeniyle 28/8/2011 tarihinde döndüğü ve bu suretle görev suçu işlediği gerekçesiyle Amatör Spor Dalları Ceza Yönetmeliği nin 51. maddesi uyarınca üç ay hak mahrumiyeti cezası verilmiştir. 8. Başvurucunun itirazı üzerine kararı inceleyen Spor Genel Müdürlüğü Tahkim Kurulu, 18/10/2012 tarih ve E.2012/140, K.2012/188 sayılı kararında, isnat edilen eylemin sübut bulduğuna ilişkin Merkez Ceza Kurulu nun kararında isabetsizlik görülmediğini, ancak eylemin anılan Yönetmeliğin 51. maddesi yerine 33. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirterek, başvurucuya Yönetmeliğin 33. maddesi uyarınca üç ay hak mahrumiyeti cezası vermiştir. 9. Başvurucunun karar düzeltme talebi de koşulları oluşmadığı gerekçesiyle 22/10/2012 tarih ve E.2012/140, K.2012/195 sayılı karar ile reddedilmiştir. B. İlgili Hukuk /5/1986 tarih ve 3289 sayılı Gençlik ve Spor Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun un ek 9. maddesinin dokuzuncu fıkrası şöyledir: 123

124 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Tahkim Kurulu, Federasyon başkanı ile yönetim, disiplin ve denetim kurulu üyelerinin, spor ahlakına ve disiplinine aykırı davranışlarının tespiti halinde Bakan tarafından Genel Müdürlük Merkez Ceza Kuruluna sevk edilmeleri sonucunda, Merkez Ceza Kurulunca verilecek kararlara karşı, ilgililerin itirazı üzerine karar verir. 11. Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü Amatör Spor Dalları Ceza Yönetmeliği nin Centilmenliğe Aykırı Hareketler kenar başlıklı 33. maddesi şöyledir: Onur kırıcı ve spor ahlakına ve centilmenliğe aykırı harekette bulunan yarışmalarda kural dışı hareket eden kişiler, bu hususlarda aynı ceza hükmü bulunmadığı taktirde yirmi günden bir yıla kadar yarışmalardan men veya bir aydan bir yıla kadar, hak mahrumiyeti cezası ile cezalandırılır. IV. İNCELEME VE GEREKÇE 12. Mahkemenin 12/2/2013 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 14/11/2012 tarih ve 2012/620 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddiaları 13. Başvurucu, Spor Genel Müdürlüğü Merkez Ceza Kurulunca kendisine verilen üç ay hak mahrumiyeti cezasına karşı Spor Genel Müdürlüğü Tahkim Kurulu na başvuruda bulunduğunu ancak sonuç alamadığını, Tahkim Kurulunun bağımsız ve tarafsız olmadığını, kendisine yöneltilen suçlamanın niteliğinden haberdar olmadığını, göstermiş olduğu tanıklarının beyanlarının dikkate alınmadığını, tahkim kurulu kararına karşı itiraz yolunun bulunmadığını belirterek Anayasa nın

125 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler maddesinde tanımlanan haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. B. Değerlendirme 14. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır /3/2011 tarih ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun un Bireysel başvuru hakkı kenar başlıklı 45. maddesinin (3) numaralı fıkrası şöyledir: (3) Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz. 16. Anayasa nın Hak arama hürriyeti kenar başlıklı 36. maddesi şöyledir: Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma (Değişik ibare: /14 md.) ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. 125

126 126 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 17. Anayasa nın Sporun geliştirilmesi ve tahkim kenar başlıklı 59. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: Spor federasyonlarının spor faaliyetlerinin yönetimine ve disiplinine ilişkin kararlarına karşı ancak zorunlu tahkim yoluna başvurulabilir. Tahkim kurulu kararları kesin olup bu kararlara karşı hiçbir yargı merciine başvurulamaz. 18. Anayasa nın hak arama özgürlüğüne ilişkin 36. maddesiyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, bir temel hak niteliği taşımasının ötesinde, diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden birini oluşturmaktadır. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin en etkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önünde dava hakkını kullanabilmesidir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması adil yargılamanın ön koşulunu oluşturur. Öte yandan, Anayasa nın 125. maddesinde belirtilen idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olması ilkesine göre, idari işlemlere karşı yargı yolu, Anayasa da belirtilen kimi ayrık durumlar dışında yasalarla sınırlandırılamaz (Anayasa Mahkemesinin 2/6/2011 tarihli ve E.2008/88, K.2011/85 sayılı kararı). 19. Anayasa koyucu, 17/3/2011 tarihli ve 6214 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun la Anayasa nın 59. maddesinde değişikliğe giderek spor federasyonlarının spor faaliyetlerinin yönetimine ve disiplinine ilişkin kararlarına karşı ancak zorunlu tahkim yoluna başvurulabileceğini, tahkim kurulu kararlarının kesin olduğunu

127 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler ve bu kararlara karşı hiçbir yargı merciine başvurulamayacağını hüküm altına almıştır sayılı Kanun un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrasında Anayasa nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemlerin bireysel başvurunun konusu olamayacağı hükme bağlanmıştır. Anayasa nın 59. maddesinde spor tahkim kurulu kararlarının kesin olduğu ve hiçbir yargı merciine başvurulamayacağı hükmüne yer verilmiştir. 21. Başvuru, Tahkim Kurulu tarafından verilen disiplin cezasına ilişkindir sayılı Kanun un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca bu konuda bireysel başvuruda bulunulamaz. 22. Açıklanan nedenlerle, Anayasa ile yargı yolu kapatılan Tahkim Kurulu nun verdiği disiplin cezasına yönelik başvurunun, diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Başvurunun, konu bakımından yetkisizlik nedeniyle KA- BUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 12/2/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi. 127

128 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 4- YER BAKIMINDAN YETKİSİZLİK ÖZET : Başvurucunun ihlal iddiasını Fransa Cumhuriyeti Devleti tarafından gerçekleştirildiği belirtilen emeklilik maaşında kesinti yapılması işlemine dayandırmıştır. Anayasa Mahkemesi ne bireysel başvuruda bulunmak için, başvuruya konu işlem, eylem ya da ihmalintürkiye Cumhuriyeti Devletine ait veya O nun adına kullanılmış olması gerekir. Ancak Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kamu gücü kullanan organlarına atfedilebilir şekilde gerçekleşmiş temel hak ve özgürlük ihlalleri bireysel başvuru konusu olabilir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesinin, yabancı devletlerin ya da uluslararası veya uluslarüstü örgütlerin işlemleri aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceleme yetkisi bulunmamaktadır. Mahkeme bu gerekçeyle YER- MAHKEME BAKIMINDAN YETKİSİZLİK kararı vererek başvuruyu KABUL EDİLEMEZ bulmuştur. TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR (Başvuru Numarası: 2012/171) (Karar Tarihi: 12/2/2013) BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Serruh KALELİ Üyeler : Mehmet ERTEN 128

129 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler Hicabi DURSUN Erdal TERCAN Zühtü ARSLAN Raportör : Şebnem NEBİOĞLU ÖNER Başvurucu : Ali Kemal RENKLİOĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvurucu, Fransa Cumhuriyeti Devletinden aldığı emekli maaşından kesinti yapıldığını belirterek mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. II. BAŞVURU SÜRECİ 2. Başvuru, 4/10/2012 tarihinde Konya Bölge İdare Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir. 3. Birinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca, 25/12/2012 tarihinde başvurunun karara bağlanması için Bölüm tarafından ilke kararı alınması gerekli görüldüğünden, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. III. OLAYLAR VE OLGULAR A. Olaylar 4. Başvuru dilekçesindeki ilgili olaylar özetle şöyledir: 129

130 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 5. Başvurucu otuz yedi yıl Fransa da çalışarak, prim ödemiştir. 6. Başvurucunun emeklilik hakkını kazanmasıyla, Fransa sosyal güvenlik kurumu tarafından kendisine 9/9/2009 tarihine kadar aylık 667,00 Avro emekli maaşı ödenmiştir. 7. Belirtilen tarihten itibaren ise, bu devlet tarafından maaşında kesinti yapılarak, aylık 250,00 Avro ödeme yapılmaya başlanmıştır. 8. Başvurucu tarafından, Fransa Cumhuriyeti Devletince maaş miktarında yapılan kesinti işlemiyle ilgili olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulmuştur. 9. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin 16/5/2012 tarihli kararıyla, başvurucunun talebi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 34 ve 35. maddesinde yer verilen şartları taşımadığı belirtilerek reddedilmiştir. 10. Başvurucu nihai karar olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin belirtilen kararına dayanmıştır. IV. İNCELEME VE GEREKÇE 11. Mahkemenin 12/2/2013 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 4/10/2012 tarih ve 2012/171 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddiaları 12. Başvurucu, otuz yedi yıl prim ödemek suretiyle Fransız sosyal güvenlik sisteminden emekli olduğunu, daha önce aylık 667,00 Avro olan emekli maaşında bu devlet tarafından 130

131 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler 9/9/2009 tarihinden itibaren kesinti yapılarak aylık 250,00 Avro ödeme yapılmaya başlanıldığını ve büyük oranda maddi kayba uğradığını, bu işleme ilişkin olarak yaptığı başvurunun Avrupa İnsan Hakları Mahkemesince de reddedildiğini belirterek, Anayasa nın 35. maddesinde tanımlanan hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. B. Değerlendirme 13. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır /3/2011 tarih ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun un Bireysel başvuru hakkı kenar başlıklı 45. maddesi şöyledir: (1) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. (2) İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir. 131

132 132 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (3) Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz. 15. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ve 6216 sayılı Kanun un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca, Anayasa da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkese Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapma hakkı tanınmıştır. Dolayısıyla belirtilen bu hak ve özgürlüklerin kamu gücünü kullanan organlar tarafından ihlal edildiği iddiaları bireysel başvuru yoluyla ileri sürülebilir sayılı Kanun un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası kapsamında başvurunun konusu, kamu gücünün işlemleri, eylemleri ya da ihmalleridir. Kamu gücü nü kullanan organlar ise başta devlet tüzel kişiliği içinde yer alan yasama, yürütme ve yargı organları ve bu organlara tabi olan merciler ile yerinden yönetim kuruluşlarıdır. 16. Bireysel başvuru kamu gücü kullanan organların icrai ya da ihmali bir eylemine ya da işlemine karşı yapılabilir sayılı Kanun un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrasında Anayasa dan ve bireysel başvurunun niteliğinden kaynaklanan sebeplere dayanılarak kamu gücü kavramının kapsamı belirginleştirilmiş; yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemlerin yanı sıra Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler bireysel başvurunun kapsamı dışında bırakılmıştır. 17. Anayasa nın 148 ve 6216 sayılı Kanun un 45. maddesi uyarınca

133 Anayasa Mahkemesi nce Verilen Kararlardan Örnekler işlem, eylem ya da ihmali nedeniyle bireysel başvuruda bulunulan kamu gücü faaliyeti, Türkiye Cumhuriyeti Devletine ait veya O nun adına kullanılmış olmalıdır. Bu anlamda, ancak Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kamu gücü kullanan organlarına atfedilebilir şekilde gerçekleşmiş temel hak ve özgürlük ihlalleri bireysel başvuru konusu olabilir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesinin, yabancı devletlerin ya da uluslararası veya uluslarüstü örgütlerin işlemleri aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceleme yetkisi bulunmamaktadır. 18. Başvurucunun ihlal iddiasının Fransa Cumhuriyeti Devleti tarafından gerçekleştirildiği belirtilen emeklilik maaşında kesinti yapılması işlemine dayandırıldığı anlaşılmaktadır. Fransa Cumhuriyeti Devletinin işlemine dayalı ihlal iddiası Türkiye Cumhuriyeti Devletine atfedilemez. 19. Açıklanan nedenlerle, Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından gerçekleştirilen bir işlem, eylem ya da ihmal iddiası bulunmadığı anlaşıldığından, başvurunun diğer kabul edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin Anayasa Mahkemesinin yetkisizliği nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Başvurunun, mahkemenin yetkisizliği nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 12/2/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi. 133

134

135 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü ANAYASA MAHKEMESİ İÇTÜZÜĞÜ Dayandığı Kanunun Tarihi : 7/11/1982, No : /3/ Yayımlandığı R.Gazetenin Tarihi : 12/7/2012, No : Yayımlandığı Düsturun Tertibi : 5 Cildi : 52 Genel Hükümler BİRİNCİ KISIM Amaç Kapsam ve Tanımlar Amaç ve kapsam BİRİNCİ BÖLÜM MADDE 1- (1) Bu İçtüzüğün amaç ve kapsamı; Anayasa Mahkemesinin iç düzenini, işleyişini, teşkilatını, Bölüm ve Komisyonların oluşumunu, çalışma, yargılama usul ve esaslarını, tutulacak defter ve kayıtlarını, elektronik ortam da dâhil evrakın akış düzenini ve arşivlenmesini, Mahkeme kütüphanesini, Genel Sekreterlik ile idari teşkilatını, idari personelin görev ve sorum- 135

136 136 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru luluklarını, Başkan, Başkanvekilleri, üyeler ile raportörler ve raportör yardımcılarının özlük dosyalarının tutulmasını, disiplin işlerini, izinlerini, giyecekleri kisvelerin şekli ile bunların giyilme zaman ve yerlerini, müzakere ve duruşmaların yönetimi ve kayda alınmasının esaslarını düzenlemektir. Hukuki dayanak MADDE 2- (1) Bu İçtüzük, 7/11/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 149 uncu maddesi ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 5 inci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır. Tanımlar MADDE 3- (1) Bu İçtüzük uygulamasında; a) Araştırma ve İçtihat Birimi (Ar-İç): Mahkeme kararlarını izleyerek içtihadın geliştirilmesi ve tanıtımı için çalışmalar yapmak, içtihat farklılıklarının önlenmesine yönelik önerilerde bulunmak ve bu amaçlarla istatistikler ve araştırma raporları hazırlamakla görevli birimi, b) Başkan: Anayasa Mahkemesi Başkanını, c) Başkanlık: Anayasa Mahkemesi Başkanlığını, ç) Başkanvekili: Bölümlerin başkanlığını yürütmek ve Başkana vekâlet etmek üzere Genel Kurulca dört yıllığına seçilen üyeleri, d) Başraportör: Genel Kurulda, bireysel başvuru birimlerinde ve Ar-İç te raportörler ve raportör yardımcılarının faaliyetlerinin ve Mahkemede oluşturulan çalışma gruplarının düzenli ve verimli işleyişini sağlamak, Genel Kurul ve Bölümlerin işleyişi ile ilgili konularda Başkana ve Bölüm Başkanlarına yardımcı olmak üzere Başkan tarafından görevlendirilen raportörleri,

137 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü e) Başvurucu: Kanunun 46 ncı maddesinde belirtilen ve Anayasanın ilgili maddesinin işaret ettiği temel hak ve özgürlüklerden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Mahkemeye bireysel başvuru yapan gerçek ya da tüzel kişiyi, f) Bireysel başvuru raportörü: Bölümler ve Komisyonlar raportörlerini, g) Bölüm Başkanı: Bölümlere başkanlık eden Başkanvekillerinden her birini, ğ) Bölüm: Bölüm başkanının başkanlığında yedi üyeden oluşan, ilgili Bölüm Başkanı ve dört üyenin katılımıyla toplanıp Komisyonlarca kabul edilebilirliğine karar verilmiş başvuruların esası, kabul edilebilirliği hususu karara bağlanmak üzere sevk edilen başvuruların ise kabul edilebilirliği ve esası hakkında karar verme yetkisine sahip olan kurulları, h) Bölümler raportörü: Komisyonlarca kabul edilebilirliğine karar verilen başvuruların esasına ve gerektiğinde kabul edilebilirliğine ilişkin karar taslaklarını başraportörün gözetiminde hazırlamak, gerekli yazışma ve sunumları yapmakla görevli raportörleri, ı) Çalışma grubu: Hukukî, idari veya teknik hususlarda ortaya çıkan sorunların çözümünde uygulama birliği ve iş verimliliğinin sağlanması için çalışmalar yapmak ve görüş belirlemek amacıyla oluşturulan grubu, i) Genel Kurul raportörü: Genel Kurulun görev alanına giren hususlarda yargısal ve idari çalışmalar yapmak üzere Başkan tarafından görevlendirilen raportörleri, j) Genel Kurul: Onyedi üyeden oluşan kurulu, k) Genel Sekreter: Anayasa Mahkemesi Genel Sekreterini, 137

138 138 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru l) Genel Sekreter Yardımcısı: Anayasa Mahkemesi Genel Sekreter yardımcılarını, m) Gruplandırma: Benzer nitelikteki bireysel başvuruların, kabul edilebilirliği ve esası hakkındaki incelemelerin daha hızlı ve tutarlı biçimde yapılması amacıyla belli konu başlıkları altında bir araya getirilmesini, n) İçtüzük: Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünü, o) Kanun: 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunu, ö) Kıdem: Anayasa Mahkemesi üyeliğine seçilme tarihinden itibaren geçen süreyi veya aynı tarihte seçilenlerden yaşça büyük olmayı; Başkanvekilliğinde kıdem, Başkanvekilliğinde geçen süreyi veya aynı tarihte seçilmişlerse üyeliğe seçilme tarihinden itibaren geçen süreyi, yeniden seçilme hâlinde Başkanvekilliğinde geçen toplam süreyi, p) Komisyon: Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesini yapmak üzere iki üyeden oluşan kurulları, r) Komisyonlar raportörü: Bireysel Başvuru Bürosunun kayda aldığı başvuruların kabul edilebilirliğine ilişkin karar taslaklarını başraportörün gözetiminde hazırlamak, gerekli yazışma ve sunumları yapmakla görevlendirilen raportörleri, s) Mahkeme: Genel Kurul, Bölümler ve Komisyonlar ile bunlardan oluşan Anayasa Mahkemesini, ş) Raportör: Kanunun 24 üncü ve 25 inci maddeleri uyarınca Mahkemenin yargısal ve idari çalışmalarına yardımcı olmak üzere Başkan tarafından atanan ya da görevlendirilen raportörleri, t) Raportör yardımcısı: Kanunun 27 nci maddesi uyarınca Mahkemenin yargısal ve idari çalışmalarına yardımcı olmak üzere

139 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü Başkan tarafından atanan raportör yardımcılarını, u) Sözleşme: 4 Kasım 1950 tarihli, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Sözleşmeyi ve buna ek Türkiye nin taraf olduğu Protokolleri, ü) Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP): Adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi amacıyla oluşturulan bilişim sistemini, v) Üye: Başkan ve başkanvekilleri de dâhil tüm üyeleri, y) Yüce Divan: Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendinde belirtilen kişilerin, görevleri ile ilgili suçlarından dolayı yargılamasını yapmakla görevli Genel Kurulu, İfade eder. Anayasa Mahkemesi Üyeliği Üye seçilenlere tebligat İKİNCİ BÖLÜM MADDE 4- (1) Mahkeme üyeliğine seçilme keyfiyetinin Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilen üyelerle ilgili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı tarafından; Cumhurbaşkanı tarafından seçilen üyelerle ilgili olarak ise Cumhurbaşkanlığı tarafından Mahkemeye yazıyla bildirilmesi üzerine, Başkan durumu ve tebellüğ tarihinden itibaren en geç bir ay içinde göreve başlaması gerektiğini seçilenlere yazı ile derhâl tebliğ eder. Seçilenlerin görevi kabul etmemesi MADDE 5- (1) Seçilen üyenin geçerli bir mazereti bulunmaksızın bir ay içinde göreve başlamaması veya görevi kabul etme- 139

140 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru diğini yazılı olarak beyan etmesi durumunda, bu husus ilgilinin Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilmiş olması hâlinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına, Cumhurbaşkanınca seçilmiş olması hâlinde Cumhurbaşkanlığına ve aday gösterilmesi söz konusu ise ilgili kurum ya da kurula Başkan tarafından yazıyla bildirilir. Andiçme MADDE 6- (1) Üyeler, andiçmedikçe Mahkeme faaliyetlerine katılamazlar. (2) Başkan, andiçme törenine Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Başbakanı, yüksek yargı organları başkan ve başsavcılarını, Adalet Bakanını ve Devlet protokolünde yer alan diğer üst düzey görevlileri ve emekli üyeler ile andiçecek üyenin bildireceği belirli sayıdaki kişileri davet eder. (3) Başkanın konuşmasından sonra Kurul ve davetliler önünde, seçilen üyenin özgeçmişi okunur. (4) Seçilen üye, davetlilerin huzurunda, Başkan, Başkanvekilleri ve üyelerin önünde Kanunun 9 uncu maddesinde belirtilen şekilde andiçer. (5) Üyeler, raportörler ve raportör yardımcıları andiçme törenine kisveleriyle katılırlar. (6) Andiçme töreninden sonra yeni seçilen üyenin özgeçmişi TRT ve haber ajansları kanalıyla duyurulur. Göreve engel hastalık MADDE 7- (1) Üyelerden birinin görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin tam teşekküllü resmî bir hastanenin sağlık kurulu raporu ile kesin olarak anlaşılması halinde Kanunun 11 inci maddesinin üçüncü fıkrası uygulanır. 140

141 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Bu kişiler kendi istekleri veya Genel Kurulca alınacak karar üzerine birinci fıkrada nitelikleri belirlenen bir hastanenin sağlık kuruluna gönderilirler. Sağlık kurulunun raporu yapılacak işleme esas alınır. (3) Ancak bu kişilerin talepte bulunması veya Genel Kurulca lüzum görülmesi hâlinde, ilgili tekrar tam teşekküllü başka bir resmî hastanenin sağlık kuruluna muayene ettirilir. Raporlar arasında çelişkinin ortaya çıkması durumunda, bu çelişki tam teşekküllü başka bir resmî hastane tarafından giderilir ve buna göre işlem yapılır. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Başkan ve Başkanvekillerinin Seçimi, Görev ve Yetkileri ile Üyelerin Yükümlülükleri Seçimler ve oy pusulalarının hazırlanması MADDE 8- (1) Başkan ve Başkanvekilleri, Uyuşmazlık Mahkemesi Başkan ve Başkanvekili, Genel Kurul tarafından üyeler arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler. Bu seçimlerde aday gösterilmez. (2) Seçimler bu görevlerin sona ereceği tarihten önceki iki ay içinde Başkan tarafından gündeme alınır. Seçimin yapılacağı yer, gün ve saat en az yedi gün önce üyelere yazılı olarak bildirilir. Seçim işlerini yürütmeye Başkan yetkilidir. (3) Başkanlık, Başkanvekillikleri, Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanlığı veya Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanvekilliğinde görev süreleri dolmadan boşalma olduğunda bu maddedeki hükümler çerçevesinde dört yıl için yeni seçimler yapılır. 141

142 142 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (4) Yapılacak seçimlerde üyelerin ayrı ayrı adlarını ve soyadlarını taşıyan, aynı şekilde aynı renk kâğıda yazılmış ve Mahkemenin mührü ile damgalanmış, aynı büyüklükteki oy pusulaları, bir zarf içinde üyelere dağıtılır. Seçimler ayrı ayrı yapılır ve oylamada, üyelere dağıtılan bu pusulalar kullanılır. Oyların sayımı MADDE 9- (1) Oyların sayımı ve dökümünde görevlendirilmek üzere, en kıdemsiz üç üyeden bir Sayım Kurulu oluşturulur. Bu Kurulca oyların sayımı ve dökümü yapılır, sonuç bir tutanakla belirlenir. (2) Sayım Kurulu, öncelikle oy pusulalarının oylamaya katılan üye sayısına eşit olup olmadığını saptar. Oy pusulalarının oy veren üye sayısından fazla olması hâlinde oylama yenilenir. Yöntemine uygun olmayan oy pusulaları geçersiz sayılır. (3) Sayım ve döküm sonuçları seçimin o gün sonuçlanmayacağını ortaya koyuyorsa, oylama, Başkan tarafından belirlenecek başka bir güne bırakılabilir. Bu süre yedi günden fazla olamaz. (4) Seçimin sonucu, seçilenlere yazı ile bildirilir ve Resmî Gazete de yayımlanır. Başkanın görev ve yetkileri MADDE 10- (1) Başkanın görev ve yetkileri şunlardır: a) Mahkemeyi temsil etmek. b) Mahkemenin verimli ve düzenli çalışmasını sağlamak ve bu amaçla uygun göreceği tedbirleri almak. c) Genel Kurulun ve gerektiğinde Bölümlerin gündemini belirlemek. ç) Genel Kurula ve Yüce Divana başkanlık etmek; gerekli gördüğü takdirde kendi yerine bu görevleri ifa etmek üzere Başkanvekillerinden birini görevlendirmek.

143 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü d) Genel Sekreter ve Genel Sekreter yardımcıları ile başraportörleri görevlendirmek ve görevden almak. e) Mahkeme yönetmeliklerini onaylamak. f) Harcamaların Mahkeme bütçesine uygunluğunu denetlemek. g) Bölümlerden birinin fiilî ya da hukuki imkânsızlık nedeniyle toplanamaması hâlinde diğer Bölümden üye görevlendirmek. ğ) Genel Kurulun aldığı prensip kararları doğrultusunda iş yükünün Bölümler arasında dengeli bir şekilde dağıtılması için gerekli önlemleri almak. h) Bölümlerden birinin iş yükünün normal çalışmayla karşılanmayacak şekilde arttığı ve Bölümler arasında iş yükü bakımından dengesizlik meydana geldiğinin tespiti hâlinde, bu hususu görüşmek üzere Genel Kurulu toplantıya çağırmak. ı) Bölümlerin kararları arasında içtihat uyumsuzluğunun oluştuğu ya da oluşacağı kanaatine varıldığı hâllerde, Genel Kurulu bu konuyu görüşmek üzere toplantıya çağırmak. i) Bölüm Başkanlarının da görüşlerini alarak bireysel başvurunun işleyiş ve organizasyonuna ilişkin düzenlemeler yapmak. j) Mahkeme personelinin atamasını yapmak. k) Gerekli görülen hâllerde basına ve kamuoyuna Mahkemeyle ilgili bilgi ve demeç vermek veya bu amaçla Başkanvekili, üye veya raportör görevlendirmek. l) Mahkeme ile ilgili güvenlik önlemlerini almak veya aldırmak. m) Kanun ve İçtüzükte belirtilen diğer görevleri yerine getirmek. (2) Başkana ait görev ve yetkiler, Başkanlığın boş olması 143

144 144 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru hâlinde kıdemli Başkanvekili; Başkanın mazeretli veya izinli olması hâllerinde ise Başkan tarafından belirlenen Başkanvekilince yerine getirilir. Başkanvekillerinin de bulunmaması durumunda Mahkemeye en kıdemli üye başkanlık eder. Başkanvekillerinin görev ve yetkileri MADDE 11- (1) Başkanvekillerinin görev ve yetkileri şunlardır: a) Başkanın gerekli gördüğü hâllerde Genel Kurul ya da Yüce Divana başkanlık etmek. b) Üyesi olduğu Bölümün oturumlarına başkanlık etmek ve Bölümün işlerini yönetmek. c) Başkanı oldukları Bölümün gündemini, Genel Kurulun çalışmasını aksatmayacak şekilde belirlemek. ç) Bölümün duruşmalarına başkanlık etmek. d) Bölüm üyelerinin görev yapacakları Komisyonları belirlemek. e) Bölüm üyelerinin, Komisyonlarda dönüşümlü olarak görev yapmalarını sağlamak, bu amaçla listeler hazırlamak. f) Komisyonların verimli ve düzenli çalışmasını sağlamak ve bu amaçla uygun göreceği tedbirleri almak. g) Komisyonların kararları arasında içtihat uyumsuzluğunun oluştuğu ya da oluşacağı kanaatine varıldığı hâllerde, Bölümü bu konuyu görüşmek üzere toplantıya çağırmak. ğ) İş yükünün Komisyonlar arasında dengeli bir şekilde dağılımı için gerekli önlemleri almak h) Kanun ve İçtüzükte verilen görevler ile Başkan tarafından tevdi edilen sair işleri yapmak.

145 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Başkanvekilliğinin boş, Başkanvekilinin mazeretli ya da izinli olması hâllerinde Başkanvekiline ait görev ve yetkiler Bölümdeki en kıdemli üye tarafından yerine getirilir. Üyelerin yükümlülükleri MADDE 12- (1) Üyeler; a) Hâkimlik mesleğinin vakar ve şerefine uygun hareket etmek zorundadırlar; görevleriyle bağdaşmayan herhangi bir faaliyette bulunamazlar, b) Geçerli mazeretleri olmadıkça oturumlara katılırlar, c) Mahkemede görüşülmekte olan veya Mahkemeye gelmesi muhtemel güncel konular hakkında görüş ve düşüncelerini açıklayamazlar, ç) Oturumun ve oylamanın gizliliğini muhafaza ederler, d) Oylamalarda çekimser oy kullanamazlar, e) Görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar; davet olundukları ulusal veya uluslararası kongre, konferans ve benzeri bilimsel toplantılara Başkanın izniyle katılabilirler. (2) Sportif, sosyal ve kültürel amaçlı derneklere yönetim ve denetim kurullarında görev almamak koşuluyla üye olabilirler. DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Suç ve Cezalara İlişkin Hükümler İle Disiplin İşlemleri Adli soruşturma ve koruma tedbirleri MADDE 13- (1) Üyelerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri iddia edilen suçları ve kişisel suçları için soruşturma açılması Genel Kurulun kararına bağlıdır. Ancak ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde, soruşturmanın yürütülmesi genel hükümlere tâbidir. 145

146 146 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (2) Üyelerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri iddia edilen suçları ve kişisel suçları nedeniyle haklarında koruma tedbirlerine ancak Kanunun 17 nci maddesi hükümlerine göre karar verilebilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlinde ise koruma tedbirlerine başvuru, genel hükümlere tâbidir. (3) Görevden doğan veya görev sırasında işlendiği iddia edilen suçlar ile ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâli dışındaki kişisel suçlarda Soruşturma Kurulu, soruşturma sırasında 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununda ve diğer kanunlarda yer alan koruma tedbirlerinin alınması talebinde bulunursa, Genel Kurulca bu konuda karar verilir. Adli soruşturma usulü MADDE 14- (1) Üyelerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri suçlarla ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâli dışındaki kişisel suçlarından ötürü bir ihbar veya şikâyet yapılır veya böyle bir hâl öğrenilirse, aşağıdaki hükümlere göre işlem yapılır. a) Başkan, müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz yahut belli bir olayı ve nedeni içermeyen, delilleri ve dayanakları gösterilmeyen ihbar ve şikâyetleri işleme koymaz. Ancak, bu ihbar ve şikâyetlerin somut delillere dayanması durumunda konu hakkında gerekli inceleme ve araştırma yapılır. b) Başkan, gereken hâllerde işi Genel Kurula götürmeden önce bir üyeye ön inceleme yaptırabilir. Görevlendirilen üyenin, hakkında inceleme yürütülen Başkanvekili ya da üyeden daha kıdemli olması gerekir. En kıdemli üye hakkında inceleme yapılması hâlinde bu görev Başkanvekillerinden birisine verilir. c) Görevlendirilen üye, Başkanlık vasıtasıyla inceleme ile ilgili her türlü bilgi ve belgeyi ilgililerden Kanunun 62 nci maddesine göre isteyebilir.

147 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü ç) Görevlendirilen üye, incelemesini tamamladıktan sonra, kendi düşüncesini açıklamaksızın vakıayı, iddiaları ve delilleri kapsayan bir ön inceleme raporu hazırlayarak Başkana bildirir. d) Ön inceleme raporu, Başkan tarafından gündeme alınır ve Genel Kurulda görüşülür. Hakkında işlem yapılan üye bu konuda Genel Kuruldaki görüşmelere katılamaz. e) Genel Kurulca, soruşturma açılmasına yer olmadığına karar verildiği takdirde, gerekçeli karar ilgili üye ile ihbar ve şikâyette bulunanlara tebliğ edilir. f) Soruşturma açılmasına karar verildiği takdirde, Genel Kurul, üyeler arasından üç kişiyi gizli oyla Soruşturma Kurulunu oluşturmak üzere seçer. g) Genel Kurulda yapılan oylama neticesinde, üyelerin her birinin aldığı oylar adlarının karşısına yazılır ve en fazla oy alan ilk üç aday Kurul üyesi olarak seçilmiş kabul edilir. Oyların eşitliği hâlinde kıdemli olan üye seçilmiş sayılır. Soruşturma Kuruluna kıdemli üye başkanlık eder. ğ) Soruşturma Kurulu, 5271 sayılı Kanunun Cumhuriyet savcısına tanıdığı bütün yetkilere sahiptir. Kurulun soruşturma ile ilgili yapılmasını istediği işlemler, mahallinde yetkili adli makamlar tarafından derhâl yerine getirilir. (2) Başkanın yukarıda yazılı hâl ve hareketlerinin görülmesi veya öğrenilmesi hâlinde, Başkan tarafından yapılması gereken işlemler kıdemli Başkanvekilince yürütülür. Soruşturma Kurulu kararları MADDE 15- (1) Soruşturma Kurulu soruşturmayı tamamladıktan sonra kamu davasının açılmasına gerek görmezse kovuşturma yapılmasına yer olmadığına karar verir. 147

148 148 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (2) Soruşturma Kurulu, kamu davası açılmasını gerekli görürse düzenleyeceği iddianameyi ve dosyayı görevleriyle ilgili suçlarda Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapmak üzere Mahkemeye, diğer suçlarda ise Yargıtay Ceza Genel Kuruluna tevdi olunmak üzere Başkanlığa gönderir. (3) Soruşturma Kurulunun işlem ve kararları kesindir; kararlar şüpheliye ve varsa şikâyetçiye tebliğ olunur. (4) Mahkemenin Yüce Divan sıfatıyla yapacağı yargılamada Soruşturma Kurulunda yer alan üyeler görev alamazlar. (5) Mahkemenin Yüce Divan sıfatıyla yapacağı yargılamada Kanunun ve diğer kanunların yargılamanın niteliğine uygun hükümleri uygulanır. Disiplin soruşturması açılması kararı MADDE 16- (1)- Üyelerin disiplin eylemleri için haklarında soruşturma açılması Genel Kurulun kararına bağlıdır. Disiplin soruşturması usulü MADDE 17- (1) Üyelerin disiplin yaptırımını gerektiren eylemlerinden ötürü bir ihbar veya şikâyet yapılır ya da böyle bir hâl öğrenilirse aşağıdaki hükümlere göre işlem yapılır. a) Başkan, müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz yahut belli bir olayı ve nedeni içermeyen, delilleri ve dayanakları gösterilmeyen ihbar ve şikâyetleri işleme koymaz. Ancak, bu ihbar ve şikâyetlerin somut delillere dayanması durumunda konu hakkında gerekli inceleme ve araştırma yapılır. b) Başkan, gereken hâllerde işi Genel Kurula götürmeden önce bir üyeye ön inceleme yaptırabilir. Görevlendirilen üyenin, hakkında inceleme yürütülen Başkanvekili ya da üyeden daha kıdemli olması gerekir. En kıdemli üye hakkında inceleme yapılması hâlinde bu görev kıdemli Başkanvekiline verilir.

149 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü c) Görevlendirilen üye, Başkanlık vasıtasıyla inceleme ile ilgili her türlü bilgi ve belgeyi ilgililerden Kanunun 62 nci maddesine göre isteyebilir. ç) Görevlendirilen üye, incelemesini tamamladıktan sonra, kendi düşüncesini açıklamaksızın vakıayı, iddiaları ve delilleri kapsayan bir ön inceleme raporu hazırlayarak Başkana bildirir. d) Ön inceleme raporu, Başkan tarafından gündeme alınır ve Genel Kurulda görüşülür. Hakkında işlem yapılan üye bu konuda Genel Kuruldaki görüşmelere katılamaz. e) Genel Kurulca, soruşturma açılmasına yer olmadığına karar verildiği takdirde, gerekçeli karar ilgili üye ile ihbar ve şikâyette bulunanlara tebliğ edilir. f) Soruşturma açılmasına karar verildiği takdirde, Genel Kurul, üyeler arasından üç kişiyi gizli oyla Soruşturma Kurulunu oluşturmak üzere seçer. g) Genel Kurulda yapılan oylama neticesinde üyelerin her birinin aldığı oylar adlarının karşısına yazılır ve en fazla oy alan ilk üç aday Kurul üyesi olarak seçilmiş kabul edilir. Oyların eşitliği hâlinde kıdemli üye seçilmiş sayılır. Soruşturma Kuruluna en kıdemli üye başkanlık eder. ğ) Soruşturma Kurulu, konu ile ilgili bilgileri toplar ve sübut delillerini tespit eder, lüzum görülen kimseleri yeminle dinler. h) Soruşturma Kurulu, Kanunun 18 inci maddesinin (4) numaralı fıkrası uyarınca kamu idareleri, kamu görevlileri, diğer gerçek ve tüzel kişilerden soruşturmayla ilgili talepte bulunabilir. 149

150 150 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru ı) Soruşturma Kurulu isnat olunan hâl ve hareketi bildirerek ilgiliyi onbeş günden az olmamak üzere tanınacak süre içinde savunmasını yapmaya davet eder. İlgili, savunmasının istendiği andan itibaren, soruşturma evrakını incelemeye yetkilidir. i) Soruşturma Kurulu inceleme neticesinde, elde ettiği bilgi ve delilleri gösteren ve bunlara göre disiplin cezası verilmesine yer olup olmadığı hakkındaki kanaatlerini içeren bir rapor hazırlayarak rapor ve eklerini Genel Kurula iletmek üzere Başkanlığa sunar. j) Başkan, soruşturma sonucunu ilgiliye yazılı olarak bildirir ve ilgiliyi beş günden az olmamak üzere tayin edeceği süre içinde Genel Kurul huzurunda sözlü ya da yazılı savunmasını vermeye davet eder. k) Genel Kurul, yapılan disiplin soruşturmasının sonucuna göre gerekirse soruşturmanın genişletilmesine, isnat olunan hâl ve hareketi sabit görmezse dosyanın işlemden kaldırılmasına, sabit görmesi hâlinde ise eylemine uyan disiplin cezasına karar verir. (2) Başkanın yukarıda yazılı hâl ve hareketlerinin görülmesi veya öğrenilmesi hâlinde, Başkan tarafından yapılması gereken işlemler kıdemli Başkanvekilince yürütülür. Ceza ve disiplin soruşturmalarının birlikte yürütülmesi MADDE 18- (1) Ceza soruşturma ve kovuşturmaları, disiplin işlemlerinin ayrıca yapılmasına ve uygulanmasına engel olmaz. Disiplin soruşturmasında zamanaşımı MADDE 19- (1) Disiplin soruşturmasını gerektiren eylemlerin öğrenilmesinden itibaren bir yıl geçmiş ise disiplin soruş-

151 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü turması açılamaz. Disiplin cezasını gerektiren eylemin işlendiği tarihten itibaren beş yıl geçmiş ise disiplin cezası verilemez. (2) Disiplin cezasını gerektiren eylem, aynı zamanda bir suç teşkil eder, bu suç için kanunda daha uzun bir zamanaşımı süresi öngörülmüş olur ve ceza soruşturması veya kovuşturması da açılır ise, ilk fıkrada belirtilen süre yerine dava zamanaşımı süreleri uygulanır. (3) Genel Kurulca ceza kovuşturmasının sonucunun beklenmesine karar verilenler hakkında ise kovuşturmayı yürüten mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar. Disiplin cezasını gerektiren eylemler ve disiplin cezaları MADDE 20- (1) Başkan, Başkanvekilleri ve üyelerin, asli görevleri dışında resmî veya özel bir görev almaları ya da yaptıkları yeminle veya üyeliğin vakar ve şerefi ile bağdaşmayan, hizmetin aksamasına yol açan hâl ve hareketlerinin sabit görülmesi hâlinde, eylemin niteliğine göre, uyarma, kınama ya da üyelikten çekilmeye davet edilme cezalarından birisine karar verilir. (2) Uyarma ve kınama disiplin cezalarının verilmesine ilişkin kararlar Genel Kurulun salt çoğunluğunun oyu ile alınır. Üyelikten çekilmeye davet MADDE 21- (1) Üyelikten çekilmeye davet edilme cezasına karar verilebilmesi için Genel Kurulun üçte iki oy çokluğu aranır. (2) Hakkında üyelikten çekilmeye davet cezası verilen üye, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde buna uymazsa istifa etmiş sayılır ve bu süre içinde izinli kabul edilir. Disiplin cezalarına itiraz MADDE 22- (1) Disiplin cezasına ilişkin Genel Kurul kararı- 151

152 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru na karşı ilgili, kararın kendisine tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde Genel Kurula yeniden inceleme başvurusunda bulunabilir. (2) Genel Kurulca yapılacak yeniden inceleme sonucunda verilen karar kesindir. Genel Kurul kararı, Başkan tarafından ilgiliye tebliğ edilir ve yerine getirilir. Teşkilat Yapısı BİRİNCİ BÖLÜM 152 İKİNCİ KISIM Genel Kurul, Bölümler ve Komisyonlar ile İşleyişleri Teşkilat MADDE 23- (1) Mahkeme teşkilatı; Başkanlık, Genel Kurul, Bölümler, Komisyonlar, Genel Sekreterlik ve idari hizmet birimlerinden oluşur. Genel Kurul MADDE 24- (1) Genel Kurul, Başkanın veya belirleyeceği Başkanvekilinin başkanlığında Başkan hariç en az oniki üye ile toplanır. Genel Kurulun görev ve yetkileri MADDE 25- (1) Genel Kurulun görev ve yetkileri şunlardır: a) İptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara bakmak. b) Siyasi partilere ilişkin dava ve başvuruları karara bağlamak, malî denetim yapmak.

153 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü c) İçtüzüğü kabul etmek veya değiştirmek. ç) Başkan ve Başkanvekilleri ile Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı ve Başkanvekilini seçmek. d) Bireysel başvurulara ilişkin Bölümlerin verdiği kararlar arasındaki içtihat farklılıklarını karara bağlamak. e) Bölümler arasındaki iş bölümünü yapmak. f) Başkanın çağrısı üzerine Bölümler arasında meydana gelen iş bölümü uyuşmazlıklarını kesin olarak karara bağlamak, g) Bölümlerden birinin yıl içinde gelen işlerinin normal çalışmayla karşılanamayacak şekilde artması, Bölümler arasında iş bakımından dengesizlik meydana gelmesi ya da fiilî veya hukuki imkânsızlıktan dolayı bir Bölümün görevine giren işe bakamaması hâlinde diğer Bölümü görevlendirmek. ğ) Üyeler hakkında disiplin ve ceza soruşturması açılmasına, soruşturma ve kovuşturma tedbirlerine ve gerektiğinde disiplin cezası verilmesine ya da üyeliğin sona erdirilmesine karar vermek. h) İtirazları incelemek. ı) Kanunda ve İçtüzükte Genel Kurula bırakılan görevleri yerine getirmek. Araştırma ve İçtihat Birimi (Ar-İç) MADDE 26- (1) Bir başraportörün gözetiminde yeterli sayıda raportör, raportör yardımcısı ve personelden oluşan Araştırma ve İçtihat Birimi oluşturulur. (2) Araştırma ve İçtihat Biriminin görevleri şunlardır: 153

154 154 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru a) Rapor ve karar taslaklarını, Genel Kurulda ve Bölümlerde görüşülmesinden önce içtihat uyumluluğu ve gelişimi ile hukuk dili ve yazım kuralları yönünden inceleyerek gerekli gördüğünde ilgili rapor ya da karar taslağı ile birlikte Genel Kurul ya da Bölüme sunulmak üzere, bunların Birime ulaştırılmasından itibaren bir hafta içinde görüş hazırlamak. b) Komisyonlar veya Bölümlerce kabul edilen kararlar arasında içtihat uyuşmazlığını tespit ettiği takdirde durumu, bir rapor ile ilgili Bölüm Başkanının ve Başkanın dikkatine sunmak. c) Başkan ya da Başkanvekillerinin talebi üzerine, rapor ve kararların hazırlanmasına yönelik araştırma ve inceleme raporları hazırlamak ve bunları tüm üye, raportör ve raportör yardımcılarının yararlanmasına sunmak. ç) Genel Kurul, Bölümler ve Komisyonlarca verilen ve içtihat açısından önem arz eden kararları takip ederek, bu konuda Mahkeme birimlerinde görev yapanların bilgilendirilmesi için dokümanlar hazırlamak ve gerekli çalışmaları yapmak. d) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile diğer uluslararası yargı organları ve diğer yüksek mahkemelerin içtihatlarını takip etmek, Mahkeme içtihadı açısından önemli görülen konularda bilgi notları hazırlamak. e) Her yıl yayımlanmak üzere Genel Kurul, Bölümler veya Komisyonlar tarafından verilen ilkesel nitelikteki ve önemli kararları tespit etmek. Bölümlerin oluşumu MADDE 27- (1) Mahkemede bireysel başvuruları incelemek üzere Başkan haricindeki üyelerden iki Bölüm kurulur. Her Bö-

155 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü lüm bir Başkanvekili ile yedi üyeden oluşur. Bölümler, Birinci Bölüm ve İkinci Bölüm olarak adlandırılır. (2) Bölümlerde görev alacak Başkanvekilleri dışındaki üyeler, geliş kaynakları ve Bölümler arasında dengeli dağılım esasları gözetilerek Başkan tarafından belirlenir. (3) İlgili üyenin talebi ya da Başkanvekillerinden birinin önerisi üzerine, Başkan tarafından üyelerin Bölüm değişikliklerine karar verilebilir. Bölümlerin görev ve yetkileri MADDE 28- (1) Bölümlerin görevleri şunlardır: a) Komisyonlar tarafından kabul edilebilir bulunan başvuruların esas incelemesini yapmak. b) Komisyonlarca kabul edilebilirliği karara bağlanamamış başvuruların gerekli görüldüğü takdirde kabul edilebilirlik ve esas incelemesini birlikte yapmak. (2) Bölümler, kabul edilebilirliğe ilişkin bir engelin varlığını tespit etmeleri ya da bu durumun sonradan ortaya çıkması hâlinde, incelemenin her aşamasında başvuru hakkında kabul edilemezlik kararı verebilirler. (3) Bölümlerden birinin görülmekte olan bir başvuruya ilişkin vereceği karar, Mahkemenin önceden vermiş olduğu bir kararla çelişecekse, ilgili Bölüm başvuruyu karara bağlamadan önce bu hususu Genel Kurul önüne götürebilir. Bölümlerin toplanması ve gündemi MADDE 29- (1) Bölümler, Başkanvekilinin başkanlığında dört üyenin katılımı ile toplanır. Başkanvekilinin bulunmadığı durumlarda, Bölüme en kıdemli üye başkanlık eder. 155

156 156 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (2) Bölümlerdeki heyetlerin oluşturulması amacıyla Başkanvekili haricindeki Bölüm üyeleri kıdem sırasına göre listelenir. İlk ayki toplantılar, listedeki sıralamaya göre ilk dört üye ve Başkanvekilinden oluşan heyet tarafından yapılır. Daha sonraki aylarda, kıdem sırasına göre toplantılara katılmayan en kıdemli üyeden başlamak suretiyle her üyenin dönüşümlü olarak görev yapması sağlanır. Bölüm Başkanı bu dönüşüme ilişkin takvimi gösteren listeyi her sene başında hazırlar. Bölüme yeni üyenin katılması durumunda buna göre gerekli düzenlemeyi yapar. Bu listeler üyelere duyurulur. (3) Bölüm toplantı yeter sayısı sağlanamadığı takdirde Bölüm Başkanı Bölüm içinden, bunun mümkün olmaması hâlinde Bölüm Başkanının önerisi üzerine Başkan diğer Bölümden toplantılara katılmayan üyeleri kıdem sırasına göre toplantıya katılmakla görevlendirir. (4) Bölümün toplantı takvimi, Genel Kurul çalışmalarını aksatmayacak şekilde Başkanın görüşünü almak suretiyle ilgili Bölümün Başkanı tarafından belirlenir ve duyurulur. (5) Bölüm Başkanı, Bölümün toplantı gündemini belirler. Gerektiğinde belli işlerin gündeme alınmasına Bölüm de karar verebilir. Karar taslakları, Bölüme sunuldukları tarihten itibaren onbeş gün geçtikten sonra gündeme alınır. Bölümlerin çalışma usulü MADDE 30- (1) Bölüm toplantılarında, dava dosyası, gündem sırasına göre Bölüm raportörü tarafından ayrıntılı biçimde anlatılır. (2) Bölüm Başkanı konuyla ilgili söz isteyen üyelere istem sırasına göre görüşlerini açıklamak üzere söz verir. Müzakerelerin tamamlanmasından sonra kıdemsiz üyeden başlamak üzere oylama yapılarak karar verilir. Bu durum Başkan tarafından bir tutanakla tespit edilir.

157 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (3) Oylama sonucuna göre, hazırlanan karar taslağının incelenmesine geçilir. Bölüm Başkanı, üyelerden varsa sayfa ve paragraf numarası belirterek yapılmasını istedikleri değişiklik önerilerini bildirmelerini ister. Bu öneriler heyet tarafından oylanır. Heyetçe alınan karar doğrultusunda kabul edilen metin gerekli tashih işlemleri yapılmak üzere başraportöre gönderilir. Düzeltmelerin yapılmasının ardından karar, heyetin imzasına sunulur. Bölümler raportörlüğü MADDE 31- (1) Bireysel başvuruların daha hızlı bir biçimde sonuçlandırılması amacıyla başraportörün gözetiminde, yeterli sayıda raportör, raportör yardımcısı ve personelden oluşan Bölümler raportörlüğü birimi oluşturulur. (2) Bölümler raportörleri, bir raportörün eşgüdümünde uzmanlık alanlarına göre çalışma gruplarına ayrılabilir. (3) Bölümler raportörlüğü biriminin görevleri şunlardır: a) Komisyonlar tarafından kabul edilebilirliğine karar verilen başvuruları gruplandırarak veya tek tek incelemek ve esasına ilişkin karar taslaklarını hazırlamak ve Bölümlere sunmak. b) Komisyonlar Başraportörünün uygun görmesi hâlinde kabul edilebilirliğe ilişkin karar taslaklarını hazırlayıp Bölümlere sunmak. (4) Kabul edilebilirliğin esasa bağlı olması ya da başvurunun niteliğinin gerektirmesi hâllerinde kabul edilebilirlik ve esasa dair karar taslakları birlikte hazırlanabilir. Bu şekilde Bölümler raportörlerince hazırlanan karar taslakları, görüşülmek üzere Bölümlere sunulur. (5) Bölümler önündeki başvuruların raportörler ve raportör yardımcıları arasında dağılımı, Başraportör tarafından yapılır. Raportörün görevlendirilmesinde konunun özelliği, raportörün 157

158 158 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru deneyim ve uzmanlığı göz önünde tutulur. Görev dağılımında, sıraya ve işlerin raportörler ve raportör yardımcıları arasında dengeli biçimde yapılmasına özen gösterilir. Komisyonların oluşumu MADDE 32- (1) Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemelerini yapmak üzere Bölümlere bağlı olarak görev yapan üçer Komisyon oluşturulur. Bunlar bağlı bulundukları Bölümle birlikte numaralandırılmak suretiyle isimlendirilirler. Bölüm Başkanı, Komisyonlarda görev almaz. Komisyonlara kıdemli üye başkanlık eder. (2) Komisyonların oluşturulması amacıyla Başkanvekili haricindeki Bölüm üyeleri kıdem sırasına göre listelenir. İlk ayki toplantılara listedeki sıralamaya göre en kıdemsiz üye katılmaz. Daha sonraki aylarda, kıdem sırasına göre toplantılara katılmayan en kıdemli üyeden başlamak suretiyle her üyenin dönüşümlü olarak görev yapması sağlanır. Bölüm Başkanı bu dönüşüme ilişkin takvimi gösteren listeyi her sene başında hazırlar. Bölüme yeni üyenin katılması durumunda buna göre gerekli düzenlemeyi yapar. Bu listeler üyelere duyurulur. (3) Komisyon üyeliklerinde eksiklik olması hâlinde toplantıya katılmayan üye, Bölüme ait ilgili Komisyondaki eksik üyenin yerine görev alır. (4) Genel Kurul, Bölümlere bağlı Komisyonların ve Komisyonları oluşturan üye sayılarının değiştirilmesine karar verebilir. Bu takdirde yukarıdaki fıkralarda belirtilen usulle Komisyonlar yeniden oluşturulur. Komisyonların görevleri ve çalışma usulü MADDE 33- (1) Komisyonlar raportörlerince hazırlanan kabul edilebilirlik karar taslakları ile kabul edilemezlik karar taslak ya da listeleri, Komisyonlarca karara bağlanır.

159 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Komisyonlar oybirliği ile karar alır. Oybirliği sağlanamadığında konu, oybirliği sağlanamadığı belirtilmek suretiyle Bölüme havale edilir. (3) Komisyonlar, önlerindeki bir başvurunun Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsam ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşıyıp taşımadığının, başvurucunun önemli bir zarara uğrayıp uğramadığının tespiti ve başvurunun çözümünün bir ilke kararını gerektirmesi veya alınacak kararın Mahkeme tarafından verilmiş başka bir karar ile çelişebilecek nitelikte olması hâllerinde kabul edilebilirlik hususunu karara bağlamadan başvuruyu ilgili Bölüme gönderirler. Komisyonlar raportörlüğü MADDE 34- (1) Bireysel başvuruların daha hızlı bir biçimde sonuçlandırılması amacıyla başraportör gözetiminde yeterli sayıda raportör, raportör yardımcısı ve personelden oluşan Komisyonlar raportörlüğü birimi oluşturulur. (2) Komisyonlar raportörlüğü biriminin görevleri şunlardır: a) Komisyonlar tarafından daha ayrıntılı incelemeyi gerektiren dosyaları belirlemek, dosyaları gruplandırarak veya tek tek incelemek ve kabul edilemez nitelikte olan başvuruları tespit etmek. b) Kabul edilebilirlik kriterlerini karşılayan başvurulara ilişkin kabul edilebilirlik karar taslaklarını, bu nitelikleri karşılamayan başvurulara ilişkin ise kabul edilemezlik karar taslaklarını ya da listelerini hazırlayıp Komisyonlara sunmak. (3) Komisyonlar tarafından kabul edilebilirliği hususu karara bağlanamayan başvurular ile gruplandırmalar kapsamındaki başvuruların kabul edilebilirlik karar taslakları, Komisyonlar Başraportörünün uygun görmesi hâlinde Bölümler raportörlüğünce hazırlanır. 159

160 160 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (4) İş yükünün elvermesi veya iş verimliliğinin gerekli kılması hâllerinde Komisyonlar Başraportörünün uygun görmesi durumunda Komisyonlar raportörlüğünce Bölümlere sunulmak üzere her türlü karar taslakları hazırlanabilir. (5) Komisyonlar önündeki başvuruların raportörler ve raportör yardımcıları arasında dağılımı, Başraportör tarafından yapılır. Raportörün görevlendirilmesinde konunun özelliği, raportörün deneyim ve uzmanlığı göz önünde tutulur. Görev dağılımının, sıraya ve işlerin raportörler ve raportör yardımcıları arasında dengeli biçimde yapılmasına özen gösterilir. İKİNCİ BÖLÜM Genel Sekreterlik, Raportörler ve Raportör Yardımcıları Genel Sekreterlik, kuruluşu ve görevleri MADDE 35- (1) Genel Sekreterlik görevi, Başkanın uygun göreceği bir raportör tarafından yerine getirilir. Genel Sekreterin görevde olmaması durumunda, yerine Genel Sekreterin belirleyeceği Genel Sekreter yardımcısı vekâlet eder. (2) Genel Sekreter, isteği üzerine Genel Sekreterlik görevinden ayrılabileceği gibi, gerek görüldüğünde Başkan tarafından da gerekçe gösterilmeksizin değiştirilebilir. (3) Genel Sekreter Başkanın gözetim ve denetimi altında; a) Başvuruların kayıt ve sevk edilmesi, b) Genel Kurul ve Bölüm toplantılarıyla ilgili idari işlerin yürütülmesi, c) Kararların ve raporların otomasyonunun sağlanması ve arşivlenmesi, ç) Mahkemenin yazışmalarının yapılması,

161 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü d) Mahkeme kararlarının uygulanmasının takip edilmesi ve bu konuda Genel Kurula bilgi verilmesi, e) Bütçenin harcanması ve bu konuda Başkana bilgi verilmesi, f) Mahkemenin kurumsal, bilimsel, idari, malî ve teknik işlerinin yürütülmesi, g) Protokol işlerinin düzenlenmesi, ğ) Personelin sevk ve idaresinin sağlanması, h) Kanun, İçtüzük ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde Başkan tarafından verilen diğer işlerin yapılması, konularında görevli ve yetkilidir. (4) Genel Sekreterlik; Genel Sekreter, Genel Sekreter yardımcıları ve Başkanlıkça görevlendirilecek yeterli sayıda personelden oluşur. Genel Sekreterlik teşkilatı ve diğer hizmet birimlerinde çalışan memur ve hizmetlilerin görevleri ile bu görevlerin nasıl yürütüleceği Başkanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir. (5) Genel Sekreter, Kanunda ve İçtüzükte kendisine verilen görevlerin yürütülmesi amacıyla uygulama yönerge taslakları hazırlar. Bu taslaklar Başkanın onayı ile yürürlüğe girer. (6) Genel Sekreter, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda Anayasa Mahkemesini temsil eder. Genel Sekreter yardımcıları MADDE 36- (1) Genel Sekreter yardımcıları, raportörler arasından Başkan tarafından görevlendirilirler. (2) Genel Sekreter yardımcıları, istekleri üzerine görevlerinden ayrılabilecekleri gibi, gerek görüldüğünde Başkan tarafından da gerekçe gösterilmeksizin değiştirilebilirler. 161

162 162 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (3) Genel Sekreter yardımcıları, Kanun, İçtüzük ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde Başkan ve Genel Sekreter tarafından verilen işleri yaparlar. Bu işlerin düzenli biçimde yürütülmesinden dolayı Başkan ve Genel Sekretere karşı sorumludurlar. (4) Genel Sekreter yardımcıları arasındaki iş bölümü, Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın onayı ile belirlenir. (5) Genel Sekreter yardımcılarından her biri aşağıdaki faaliyet alanlarından sorumludur; a) Genel Kurulun ve bireysel başvurunun işleyişi ile ilgili işleri düzenli ve uyumlu bir şekilde yürütmek ve raportörlerin çalışmalarını gözetmek. b) Uluslararası ilişkileri yürütmek. c) İdari, malî ve diğer işleri yürütmek. Başraportörler ve görevleri MADDE 37- (1) Başraportörler, raportörler arasından Başkan tarafından görevlendirilirler. Başraportörler, istekleri üzerine görevlerinden ayrılabilecekleri gibi, gerek görüldüğünde Başkan tarafından da gerekçe gösterilmeksizin değiştirilebilirler (2) Mahkemede; Genel Kurul, Bölümler, Komisyonlar ve Ar- İç te görev yapmak üzere dört başraportör bulunur. Başraportörler, görev yaptıkları birimlerde, raportörler ve raportör yardımcılarının faaliyetlerinin ve Mahkemede oluşturulan çalışma gruplarının düzenli ve verimli işleyişini sağlamakla görevlidirler. (3) Başraportörün bulunmadığı zamanlarda onun yerine ilgili birimin en kıdemli raportörü, başraportörün görevlerini yerine getirir. (4) Bölümler Başraportörü, kabul edilebilirlik kararı verilen

163 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü başvurulara ilişkin görüşünün alınması için Bölüm Başkanı adına Adalet Bakanlığına bildirimde bulunur. Raportörler ve görevleri MADDE 38- (1) Raportörler, Kanun ve İçtüzük çerçevesinde Başkan tarafından verilen işleri yaparlar. (2) Raportörlerin kıdemleri ve deneyimleri göz önüne alınarak Genel Kurul, Bölümler, Komisyonlar ya da diğer birim raportörlüklerinden hangisinde görev yapacaklarına Başkan tarafından karar verilir. Raportörlerin deneyimlerinin artırılması ve çalışmalarında verimliliğin sağlanması amacıyla birimler arasında uygun görülen aralıklarla değişimleri sağlanır. (3) Genel Kurul raportörleri, Genel Kurulun yetkisi dâhilindeki işlerde görevlendirilirler. Başkan tarafından kendilerine verilen dosyaların ilk ve esas inceleme raporlarını, karar taslaklarını ve diğer işlemlerini hazırlar, toplantılara katılırlar. (4) Bireysel başvuru raportörleri; Komisyonlar ve Bölümler raportörleri olarak ikiye ayrılır, Kanunda ve İçtüzükte gösterilen bireysel başvuruya ilişkin görevleri yaparlar. Bölümler ve Komisyonlar raportörlüklerinde görev yapmak üzere yeterli sayıda bireysel başvuru raportörü görevlendirilir. (5) Bireysel başvuru raportörleri, bireysel başvurunun kabul edilebilirliği veya esasına ilişkin karar taslaklarını hazırlar, toplantılara katılırlar. (6) Bireysel başvuru raportörleri, başraportörlerin gözetimi altında görev yaparlar. Karar taslaklarının hazırlanmasında verimliliğin sağlanabilmesi için başraportörün önerisi üzerine Başkan, Başkanvekillerinin de görüşünü alarak Bölümler raportörlerinin uzmanlık gruplarına ayrılmasına ya da raportörlerden çalışma grupları oluşturulmasına karar verir. 163

164 164 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (7) Bireysel başvuru raportörleri, başvurularla ilgili dosyalara dâhil edilmesi gerekli görülen bilgi ve belgelerin ilgili kurum ve kuruluşlardan istenmesine ilişkin yazışmaları yaptırırlar. Gerekli tebligatları yaptırır ve takip ederler. (8) Başkanın onayı ile Bölüm Başkanları tarafından bireysel başvuru raportörlerine gerektiğinde yapılması istenen görevin kapsamı ve niteliği de gösterilmek suretiyle tanık veya uzman dinleme ve benzeri görevler verilebilir. Raportör yardımcıları MADDE 39- (1) Mahkemede, yargısal ve idari çalışmalara yardımcı olmak üzere yeteri kadar raportör yardımcısı görev yapar. (2) Raportör yardımcıları, Kanunda ve İçtüzükte bireysel başvurulara ilişkin görevlerin yerine getirilmesinde ve ayrıca raportörlere yardımcı olmak üzere Başkan tarafından ilgili birimlerde görevlendirilirler. (3) Raportör yardımcıları, çalışmalarını belirlenmişse bağlı bulundukları raportörün, diğer durumlarda Başraportörün gözetiminde yerine getirirler. Atanan raportörler ve raportör yardımcılarının yükselme ve kademe ilerlemesi MADDE 40- (1) Kanunun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi ve 25 inci maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca atanan raportörlerin kademe ve derece yükselmelerine, birinci sınıfa ayrılma ve birinci sınıf olmalarına ilişkin kararlar, iş durumları, mesleki ve akademik konulardaki faaliyetlerine ilişkin diğer bilgi ve belgeler dikkate alınarak, 24/2/1983 tarihli ve 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununda belirlenen esaslara göre Başkan tarafından alınır.

165 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Kanunun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi ve 25 inci maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca atanan raportörler için 2802 sayılı Kanunda hüküm bulunmayan hususlar yönetmelikle düzenlenir. (3) Raportör yardımcılarının yükselme, kademe ilerlemesi ve derece yükselmeleri Kanunun 27 nci maddesi hükümleri çerçevesinde yapılır. Yüksek Disiplin Kurulu MADDE 41- (1) Üyeler ve Kanunun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri uyarınca görevlendirilen raportörler hariç olmak üzere, Mahkemede istihdam edilen personelin disiplin işleri Yüksek Disiplin Kurulu tarafından yürütülür. Ancak Kanunun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerine göre görevlendirilen raportörlerin disiplin eylemlerinden dolayı Başkanın bildirmesi üzerine, bağlı bulundukları kurumlarca kendileriyle ilgili mevzuat hükümleri uyarınca işlem yapılır. (2) Yüksek Disiplin Kurulu, Genel Sekreterin önerisi ve Başkanın onayı ile Genel Sekreter yardımcılarından birisi ve Mahkemede en az üç yıl görev yapmış raportörler arasından belirlenen iki kişi olmak üzere üç kişiden oluşur. Kurulun başkanlığını Genel Sekreter yardımcısı yapar. Kurul üyeleri iki yıllığına atanırlar. (3) Yüksek Disiplin Kurulunca yapılan inceleme ve soruşturma sonucunda disiplin cezası uygulanmasına gerek olup olmadığı; disiplin cezasının gerekli görülmesi hâlinde fiilin niteliği ve ağırlık derecesine uygun olarak disiplin cezası tayin olunur. (4) Disiplin cezasını gerektiren hâller ve verilecek cezalar konusunda 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun, Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır. (5) Kurulun çalışma usul ve esasları ile sair hususlar yönetmelikle düzenlenir. 165

166 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Raportörler hakkında adli soruşturma ve kovuşturma MADDE 42- (1) Kanunun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerine göre görevlendirilen raportörlerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri suçlar ve kişisel suçlarından dolayı Başkanın bildirmesi üzerine bağlı bulundukları kurumlarca kendileriyle ilgili mevzuat hükümleri uyarınca işlem yapılır. (2) Atanan raportörlerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri suçlar nedeniyle, haklarında inceleme ve soruşturma yapılması Başkanın iznine bağlıdır. Başkan inceleme ve soruşturmayı, Genel Sekreter veya hakkında inceleme ve soruşturma yapılacak olandan daha kıdemli raportör eliyle yaptırabilir. İnceleme ve soruşturmayı yapan Genel Sekreter veya raportör tarafından hazırlanan rapor üzerine kovuşturma yapılmasına gerek olup olmadığı Başkanlıkça takdir edilerek evrak ilgili mercilere tevdi olunur veya işlemden kaldırılır. Kovuşturma yapılmasının gerekli görülmesi durumunda evrak 2802 sayılı Kanunun 89 uncu maddesi uyarınca işlem yapılmak üzere Ankara Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir. (3) Atanan raportörlerin kişisel suçlarından dolayı soruşturma, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca yapılır. (4) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır. Soruşturma yetkili Cumhuriyet savcıları tarafından bizzat yürütülür. Raportör yardımcıları ve memurlar hakkında adli soruşturma ve kovuşturma MADDE 43- (1) Mahkemede görevli raportör yardımcıları ve memurların görevlerinden doğan suçlarla ilgili ceza kovuşturması, 2/12/1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri uyarınca yapılır. 166

167 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) 4483 sayılı Kanun kapsamında soruşturma izni verme yetkisi Başkana aittir. Başkan gerekli gördüğünde ilgili hakkında ön inceleme yapmak üzere, bir veya birden fazla raportörü görevlendirebilir. (3) Başkan, ön inceleme raporu üzerine soruşturma izni verilmesine veya verilmemesine karar verir. ÜÇÜNCÜ KISIM İnceleme ve Yargılama Usulleri BİRİNCİ BÖLÜM İptal ve İtiraz Davalarına İlişkin Usul Hükümleri Başvuruların alınması MADDE 44- (1) İptal başvuruları, dava açma konusunda kendisine yetki verilen Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden en az birisi tarafından, dava dilekçesinin bizzat Genel Sekreterliğe sunulmasıyla yapılır. Cumhurbaşkanınca açılacak iptal davalarında ise başvuru dilekçesi, Cumhurbaşkanınca bu konuda yetkilendirilen kişi tarafından teslim edilir. Başvuru dilekçesini teslim eden kişiye başvurunun yapıldığına dair bir belge verilir. (2) İtiraz başvuruları, ilgili Mahkeme tarafından posta yoluyla ya da UYAP üzerinden yapılır. (3) İptal ve itiraz başvurularına ilişkin dava dilekçelerinin Genel Sekreterlikçe Yazı İşleri Müdürlüğüne havale edildiği tarihte dava açılmış sayılır. 167

168 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru İptal davası dilekçesi ve ekleri MADDE 45- (1) İptal davası başvuru dilekçesinde şu hususlar yer alır: a) İptali istenen kurallar ve bunların her birinin Anayasanın hangi maddelerine aykırılık oluşturduğu, b) Anayasaya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin her birinin Anayasanın hangi maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı ayrı ve gerekçeleriyle birlikte açıkça gösterilmesi, c) Yürürlüğü durdurma talebi varsa, yürürlüğün durdurulmaması durumunda doğacak olan telafisi imkânsız zararların açıklanması, ç) Dava dilekçesinin elektronik ortamda kayıt örneği, d) Dava dosyasında sunulan belgelerin tarih sırasına göre başlıklar hâlinde sıralandığı dizi pusulası. (2) Dava, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleri tarafından açılmakta ise dava dilekçesine aşağıdaki belgeler eklenir: a) İptali istenen kurallar ve bunların her birinin Anayasanın hangi maddelerine aykırılık oluşturduğu, b) Dava dilekçesindeki imzaların ilgililere ait olduğunu gösteren Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı ya da belirleyeceği bir görevlinin imzalı ve mühürlü onay belgesi, c) Davayı açanların sıra numarasıyla adları ve soyadları ile seçildikleri bölgeler ve imzalarını içeren liste, ç) Dava ile ilgili tebligatların yapılacağı milletvekili ya da milletvekillerinin adlarını gösteren belge. 168

169 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (3) Dava, siyasi parti grupları tarafından açılmakta ise dava dilekçesine aşağıdaki belgeler eklenir: a) Grup genel kurulu kararının onaylı örnekleri, b) Dava dilekçesinde imzası olanların, grup başkanı veya vekili olduklarını belirleyen onaylı belge örnekleri. İtiraz başvuru kararı ve ekleri MADDE 46- (1) İtiraz başvurusu mahkemelerce gerekçeli karar ile yapılır. Gerekçeli kararda; a) Anayasaya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin her birinin Anayasanın hangi maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı ayrı ve gerekçeleriyle birlikte açıkça gösterilmesi, b) Yürürlüğü durdurma talebi varsa, yürürlüğün durdurulmaması durumunda doğacak olan telafisi imkansız zararların açıklanması, Gerekir. (2) İtiraz başvurusunda gerekçeli başvuru kararının aslı aşağıdaki belgelerle birlikte Mahkemeye sunulur: a) Başvuru kararına ilişkin tutanağın onaylı örneği, b) Dava dilekçesi, iddianame veya davayı açan belgeler ile dosyanın ilgili bölümlerinin onaylı örnekleri, c) Dava dosyasında sunulan belgelerin tarih sırasına göre başlıklar hâlinde sıralandığı dizi pusulası. Dosyalar için raportör görevlendirilmesi MADDE 47- (1) Dava dosyaları, raportörlere uzmanlık alanları, ellerindeki iş sayısı ve dosyanın özelliği gözetilerek Başkan tarafından dağıtılır. 169

170 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (2) Gerekli görüldüğü takdirde bir dava dosyası için birden fazla raportör görevlendirilebilir. Bu durumda, hazırlanan raporlar ilgili raportörler tarafından birlikte imzalanır. İlk inceleme raporlarının hazırlanması MADDE 48- (1) Başkan tarafından görevlendirilecek raportör, ilk inceleme raporunu beş gün içinde hazırlar. (2) Raporda dava dilekçesinin veya itiraz başvurusunun Kanunda belirtilen şartları taşıyıp taşımadığı belirtilir ve alınması gerekli olduğu düşünülen karar türü ve gerekçeleri açıklanır. (3) Raporda işin esasına geçilmesine, başvurunun reddine, eksikliklerin giderilmesi için süre verilmesine, davanın açılmamış sayılmasına veya karar verilmesine yer olmadığına kararlarından birinin verilmesi yönünde düşünce bildirilir. (4) Gerekli görüldüğünde Başkan tarafından raporun hazırlanması için ek süre verilebilir. Başvurudaki eksiklikler MADDE 49- (1) Mahkemece yapılan ilk incelemede, başvuruda eksikliklerin bulunduğu tespit edilirse; a) İptal davasında eksikliğin giderilmesi için ilgililere onbeş günden az olmamak üzere süre verilir. İlgililere yapılan tebliğde verilen bu süre içinde eksikliklerin tamamlanmaması hâlinde davanın açılmamış sayılacağı hususu ihtar edilerek verilen süreye rağmen eksiklikler tamamlanmamış ise Genel Kurulca davanın açılmamış sayılmasına, b) İtiraz yoluna ilişkin işlerde ise esas incelemeye geçilmeksizin başvurunun reddine, Karar verilir. 170

171 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Yukarıdaki fıkranın (b) bendi uyarınca verilen karar, mahkemenin eksiklikleri tamamlayarak yeniden başvurmasına engel değildir. Esas inceleme raporlarının hazırlanması MADDE 50- (1) İlk incelemesi tamamlanıp Genel Kurulca işin esasına geçilmesine karar verilen başvurular, dosyanın esasına ilişkin raporun hazırlanması için raportörüne verilir. Raportörler esasa ilişkin incelemelerinin sonuçlarını, kendi düşüncelerini de içeren bir raporla Başkanlığa bildirirler. (2) Esasa ilişkin raporun, esasın incelenmesine karar verildiği tarihten itibaren, ne kadar süre içinde hazırlanacağı raportörün de görüşü alınarak Başkanca belirlenir. Bu süre içinde esasa ilişkin raporunu hazırlayamayan raportör, gecikmenin nedenlerini ve incelemenin ne kadar süre içinde tamamlanabileceğini yazılı olarak Başkanlığa bildirir. Gerekiyorsa bu süre Başkan tarafından yeteri kadar uzatılabilir. (3) Esas inceleme raporunda aşağıdaki hususların bulunması gerekir: a) İlk incelemeye ilişkin süreç, b) Kuralın anlam ve kapsamı, c) Anayasa aykırılık iddialarının değerlendirilmesi. (4) Raportör, raporunda bilimsel atıf kurallarına uyar. (5) Raportör, işin niteliğinin karar taslağının yazılmasına elverişli olduğu durumlarda raporla birlikte karar taslağını da hazırlar. (6) Raportör incelediği işin esasının görüşülmesinde hazır bulunarak gerekli açıklamaları yapar. 171

172 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru İKİNCİ BÖLÜM Siyasi Partilerin Malî Denetimi Malî denetimde ilk inceleme MADDE 51- (1) Siyasi partiler, 22/4/1983 tarihli ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanununun 74 üncü maddesi uyarınca genel başkanları tarafından imzalanmış yazı ve ekinde, a) Merkez karar ve yönetim kurullarınca (parti tüzüğünde kesinhesapları onaylama görevi verilen yetkili organlarınca) alınmış parti genel merkezi ve iller örgütleri kesinhesaplarının incelenip kabul edildiğine ve birleştirildiğine ilişkin kararın onaylı örneğini, b) Karara bağlanmış ve birleştirilmiş bulunan bir yıllık kesinhesabın onaylı örneğini, c) Parti genel merkez kesinhesabının onaylı örneğini, ç) Bağlı ilçeleri de kapsayan ve il sorumluları tarafından imzalanmış olan iller teşkilatı kesinhesaplarının onaylı örnekleri ile genel merkez tarafından düzenlenecek olan il teşkilatları kesinhesaplarının icmal listesini, d) Parti genel merkez ve il teşkilatlarının aynı hesap döneminde edindiği taşınmaz ve değeri yüz lirayı aşan taşınır malların, menkul kıymetlerin ve her türlü hakların değerleri ile edinim tarihlerini ve şekillerini belirten listeleri, e) Parti genel sekreteri ve genel saymanının imzasını taşıyan yıl sonu kasa mevcudunu gösteren kasa sayım tutanağı ile banka hesaplarına ilişkin olarak banka yetkililerince onaylanmış mutabakat yazılarını, 172

173 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü Haziran ayı sonuna kadar Mahkemeye sunarlar. (2) Mahkemece söz konusu belgeler incelenmek üzere Sayıştay Başkanlığına gönderilir. (3) Sayıştay Başkanlığınca görevlendirilecek denetçiler kendilerine havale edilen kesinhesapları, 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanununun 73 üncü ve 74 üncü maddelerine uygun olarak düzenlenip düzenlenmediği, devir rakamlarının doğru olup olmadığı ve kesinhesap çizelgelerinde sonuca etkili maddi bir hata veya tutarsızlık bulunup bulunmadığı yönünden incelerler. Gerektiğinde, ilgili siyasi partilerin her kademedeki yetkililerinden, bu konular hakkında doğrudan bilgi isteyebilirler. İstenilen bilgilerle dayanağını oluşturan evrak ve belgelerin geciktirilmeksizin verilmesi zorunludur. (4) Görevli denetçiler, siyasi partilerin örgütlendiği bütün illerin kesinhesaplarını gönderip göndermediklerini saptayabilmek için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca tutulan siyasi parti sicil dosyalarından yararlanırlar. (5) Denetçiler, kesinhesapların kendilerine havale edilmesi tarihinden itibaren en geç iki ay içinde düzenleyecekleri raporları Başkanlığa sunarlar; varsa eksiklik, hata veya tutarsızlıkları ortaya koyarak bunların nasıl giderileceğini belirtirler. (6) Başkanlıkça görevlendirilecek raportörler raporlarla ilgili ilk inceleme toplantılarında hazır bulunarak gerekli açıklamaları yaparlar. (7) Eksikliklerin tamamlanması, hata ve tutarsızlıkların düzeltilmesi için ilgili siyasi partiye, Mahkemece, bir ayı geçmeyecek uygun bir süre verilir. (8) Kesinhesaplarda eksiklik, hata ve tutarsızlık bulunmadığının anlaşılması veya bunların usulünce giderilmesi hâlinde işin esasının incelenmesine karar verilir. Bu kararda parti genel mer- 173

174 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru kezi ve il teşkilatlarının gelir gider belgeleri ile bunların kaydedildiği defter kayıtlarını göndermesi için ilgili partiye bir ayı geçmeyecek uygun bir süre verilir. Bu karar ilgili partiye bildirilir. Malî denetimde esasın incelenmesi MADDE 52- (1) Parti tarafından gelir gider belgeleri ve defter kayıtları esas incelemenin yapılması için Sayıştay Başkanlığına gönderilir. Partilerin genel merkezleri ile il teşkilatlarının gelir gider belgeleri ve defter kayıtları incelenir. Yapılacak denetimin esas ve usulleri ile il teşkilatlarının hangilerinin inceleneceği hususu, Mahkeme tarafından aksi kararlaştırılmadıkça Sayıştay Başkanlığınca belirlenir. (2) İşin esasına ilişkin inceleme, siyasi partilerin gelir ve giderlerinin doğru ve kanuna uygun olup olmadığı yönlerinden yapılır. Doğruluk incelemesi, kesinhesapların dayanağını oluşturan defter ve belgeler üzerinde yapılan incelemeyi kapsar. Kanuna uygunluk incelemesi, gelirlerin ve giderlerin Siyasi Partiler Kanununa uygun olarak yapılıp yapılmadığını tespit etmeye yöneliktir. (3) Görevli denetçiler, partilerin genel merkezleri ile incelenmesi öngörülen il teşkilatlarının parti defterleri, gelir ve gider kayıtları ile bunlara ilişkin belgeleri inceleyerek kesinhesaplarla karşılaştırırlar. Gerektiğinde, ilgili siyasi partilerin her kademedeki yetkililerinden, bu konular hakkında doğrudan bilgi isteyebilirler. İstenilen bilgilerle bunların dayanağını oluşturan evrak ve belgelerin geciktirilmeksizin verilmesi zorunludur. (4) Denetçilerce, incelemeler esnasında tespit edilen konu ve bulguları içeren inceleme raporları ilgili siyasi partiye gönderilerek, raporun kapsamı gözetilmek suretiyle en geç iki ay içinde bu konular hakkındaki görüşlerini bildirmesi istenir. (5) Denetçiler, ilgili siyasi partinin görüşleri ile kendi düşüncelerini içeren esas raporlarını Mahkemeye sunarlar. Rapora 174

175 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü alınan konularla ilgili belgelerin bir örneği ile partiye gönderilen inceleme raporu ve partinin cevabı rapor ekine konulur. Raporda gelir gider belgeleri ve defter kayıtları incelenen il teşkilatları belirtilir. (6) Sayıştay denetçilerinin hazırladıkları bu raporların görüşülmesi sırasında Başkanlıkça görevlendirilecek raportörler hazır bulunarak gerekli açıklamaları yaparlar. (7) Mahkemenin malî denetime ilişkin kararlarının bir örneği ilgili siyasi partinin genel başkanlığına, bir örneği Sayıştay Başkanlığına ve bir örneği de o siyasi partinin sicil dosyasına konulmak üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir. (8) Kararı gönderilen parti hesaplarına ilişkin gelir gider belgeleri ve defter kayıtları Sayıştay Başkanlığınca ilgili partiye iade edilir. (9) Malî denetim kararları Resmî Gazete de yayımlanır. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Genel Kurulun İşleyişine İlişkin Hükümler Genel Kurul gündemi MADDE 53- (1) Genel Kurul toplantılarının gününü belli etmek ve gündemi düzenlemek Başkanlığa aittir. Gerektiğinde, belli işlerin gündeme alınmasına Genel Kurul da karar verebilir. (2) Raportörler tarafından hazırlanarak Başkanlığa sunulan rapor ve karar taslaklarının birer örneği ile Başkanlıkça düzenlenen gündem, toplantı gününden en az bir hafta öncesinden üyelere dağıtılır. (3) Başkan, acele olan veya gecikmesinde zarar umulan hâllerde bu maddede belirtilen usule ve süreye bağlı olmaksızın 175

176 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru toplantının gününü ve gündemini belirleyebilir. Genel Kurul, bu kanaate katılmadığı ve Başkanlıkça yapılan işlemleri benimsemediği takdirde görüşme gününü ayrıca kararlaştırır. (4) Gündem, üyelere ve raportörlere yazılı veya elektronik ortamda gönderilir ve Mahkemenin internet sitesinde yayımlanır. (5) Üyeler, dosyaları talep ettikleri takdirde her zaman inceleyebilirler. Toplantılar ve müzakereler MADDE 54- (1) Üyeler, müzakerelerde, duruşmalarda ve sözlü açıklamaların yapıldığı oturumlarda kıdemlerine göre yer alırlar. (2) Üyelerden biri müzakere başlamadan önce, işi yeterli derecede inceleyemediğini ileri sürerse, o işin müzakeresi başka bir güne bırakılır. Kurula sonradan katılan üye de aynı nedenle müzakerenin ertelenmesini isteyebilir. Bu erteleme, ancak bir kez yapılabilir. (3) Müzakere, Başkan tarafından başlatılır ve idare edilir. Söz isteyenlere istem sırasına göre söz verilir. Usul hakkında konuşmak isteyenlere öncelikle söz verilir. Konuşan üyenin sözü kesilmez. Ancak konu dışı konuşmalar Başkan tarafından kesilebilir. (4) Müzakerelerin tamamlanması üzerine oylamaya geçilir. (5) Mahkemenin müzakereleri gizli olup Başkanın uygun göreceği teknik araçlarla kayda alınır. Bu kayıtların muhafazası ve kullanımına ilişkin esaslar yönetmelikle düzenlenir. (6) Mahkeme, gerektiğinde gündemdeki bir işin müzakeresinin, başlayan bir müzakerenin tamamlanmasının veya müzakeresine başlanmayan bir işin, başka bir güne bırakılmasına ya da Başkanlıkça belirlenecek bir tarihte görüşülmek üzere ertelenmesine karar verebilir. 176

177 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (7) Görüşmelerin başlamasında hazır bulunan bir üye, çok önemli bir mazereti olmadıkça, o iş karara bağlanıncaya kadar Kuruldan ayrılamaz. Mazereti nedeniyle görüşmelere katılamayan üye, toplantı yeter sayısı bakımından zorunluluk olmadıkça mazeretinin sona erdiğini bildirerek aynı işin görüşülmesinde bulunamaz. Andiçerek görevine yeni başlayan üye Yüce Divan dışında, başlamış olan görüşmelere sayısal zorunluluk olmadıkça katılamaz. (8) Henüz andiçmemiş üyeler görüş bildirmemek ve oylamaya katılmamak şartıyla toplantı ve görüşmeleri izleyebilirler. Toplantıya katılamama MADDE 55- (1) Mazeretleri sebebiyle toplantıya katılamayacak olan üyeler, bunu Başkanlığa mümkün olan en kısa zamanda bildirirler. Hastalık, izin veya görevli bulunma gibi hâller ile zorlayıcı ve önlenmesi kabil olmayan ani ve önemli diğer olaylar mazeret sayılır. (2) Mazeretin geçerliliğini Başkan takdir eder. Oylama MADDE 56- (1) Başkanın uygun görmesi ve işin niteliğinin izin vermesi hâlinde elektronik oylama yapılması mümkündür. Açık oylama yapıldığı durumlarda oylamaya en kıdemsiz üyeden başlanır. Çekimser oy kullanılmaz. (2) Görev ve usul konularında azınlıkta kalanlar, esas hakkındaki görüşme ve oylamaya katılmak zorundadır. Karar MADDE 57- (1) Anayasada ve Kanunda ayrıca bir hüküm bulunmayan hâllerde, kararlar salt çoğunlukla verilir. Oyların eşitliği hâlinde Başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olur. 177

178 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru (2) Karara katılanlar, azınlıkta kalanlar ve karar özeti bir tutanakla belirtilir. Bu tutanak Başkan tarafından toplantı dağılmadan imzalanır. (3) İşin esasının karara bağlanmasından sonra raportör tarafından karar taslağı da sunulmuşsa bu da görüşülür. Başkan gerektiğinde karara katılan üyelerden birini raportörle birlikte kararın yazımında görevlendirebilir. (4) Raportörlerin ad ve soyadları kararda yer alır. (5) Karar metni üzerinde anlaşmazlığın ortaya çıkması durumunda kararın nihai hâlini Başkan belirler. (6) Heyete katılan üyeler, birlikte veya ayrı ayrı varsa karşı oy yazısı veya farklı ya da ek gerekçesini, Genel Kurulca karara son şeklinin verilmesinden itibaren on gün içinde Başkanlığa verdikleri takdirde, bunlar karara eklenir. Karşı oy, farklı ya da ek gerekçelerin bu süre içinde Başkanlığa ulaştırılmaması hâlinde karar, bunlar eklenmeksizin yayımlanır. Kararların yazılması ve yayımlanması MADDE 58- (1) Kararlar, Mahkemenin amblemini taşıyan kâğıtların bir yüzüne yazılır ve her sahifesi Mahkemenin mührüyle damgalanır. (2) İptal ve itiraz başvurularında esasa ilişkin olarak verilen gerekçeli kararlar Resmî Gazete de yayımlanır. Diğer kararların hangilerinin Resmî Gazete de yayımlanacağına Başkanlıkça karar verilir. Resmî Gazete de yayımlanacak kararların örnekleri, Başkanın ve yargısal işlerden sorumlu Genel Sekreter yardımcısının imzasını taşır. (3) Bu şekilde hazırlanmış olan karar örnekleri, Başbakanlığın ilgili birimine imza karşılığında verilir ve Resmî Gazete nin ilk çıkacak sayısında bölünmeksizin yayımlanır. 178

179 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (4) Baskı yanlışlıkları ve maddi hatalar Başkanlığın yazısı üzerine, Resmî Gazete nin ilk çıkacak sayısında düzeltilir. Bireysel Başvuru DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Bireysel başvuru formu ve ekleri MADDE 59- (1) Başvurular, İçtüzük ekinde (Ek-1) örneği bulunan ve Mahkemenin internet sitesinde yayımlanan başvuru formu kullanılarak resmî dilde yapılır. (2) Başvuru formunda aşağıdaki hususlar yer alır: a) Başvurucunun adı, soyadı, vatandaşlık numarası, doğum tarihi ve yeri, uyruğu, cinsiyeti, mesleği ve adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi. b) Başvurucu tüzel kişi ise unvanı, adresi ve tüzel kişiliği temsile yetkili kişinin kimlik bilgileri, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi. c) Kanuni temsilcisi ya da avukatı varsa, kanuni temsilcisinin ya da avukatının adı, mesleği ve adresi, varsa telefon numarası ve elektronik posta adresi. ç) Kamu gücünün ihlale neden olduğu iddia edilen işlem, eylem ya da ihmaline dair olayların tarih sırasına göre özeti. d) Bireysel başvuru kapsamındaki haklardan hangisinin hangi nedenle ihlal edildiği ve buna ilişkin gerekçeler ve delillere ait özlü açıklamalar. e) Başvurucunun güncel ve kişisel bir temel hakkının doğrudan zedelendiği iddiasının dayanakları. 179

180 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru f) Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamalar. g) Başvuru yollarının tüketildiği veya başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih. ğ) Başvuru mazeret nedeniyle süresi içinde yapılamamışsa buna dair açıklamalar. h) Başvurucunun talepleri. ı) Başvurucunun Mahkeme önünde devam eden bir başka başvurusu varsa numarası. i) Varsa kamuya açık belgelerde kimliğinin gizli tutulması talebi ve bunun gerekçeleri. j) Kısa mesaj (SMS) veya elektronik posta yoluyla bilgilendirme yapılmasını isteyip istemediği. k) Başvurucunun varsa avukatının ya da kanuni temsilcisinin imzaları. (3) Başvuru formuna aşağıdaki belgeler ya da onaylı örnekleri eklenir: a) Kanuni temsilci veya avukat vasıtasıyla takip edilen başvurularda başvurucuyu temsile yetkili olduğuna dair belge. b) Harcın ödendiğine dair belge. c) Nüfus cüzdanı örneği, başvurucu yabancı ise geçerli kimlik belgesi. ç) Tüzel kişilerde tüzel kişiliği temsile yetki belgesi. d) Nihai karar ya da işlem tebliğ edilmişse tebellüğ belgesi. e) Dayanılan belgelerin asılları ya da onaylı örnekleri. f) Tazminat talebi varsa uğranılan zarar ve buna ilişkin belgeler. 180

181 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü g) Başvuru süresinde yapılamamışsa varsa mazereti ispatlayan belgeler (4) Başvurucu ihlal iddiasına dayanak gösterdiği üçüncü fıkradaki belgelere herhangi bir nedenle erişememesi hâlinde bunun gerekçelerini belirtir. Mahkeme gerekli gördüğü takdirde bu bilgi ve belgeleri resen toplar. (5) Başvurucuların, adreslerinde veya başvuruyla ilgili koşullarda herhangi bir değişiklik meydana geldiğinde bunu Mahkemeye bildirmeleri zorunludur. Formun ve eklerinin hazırlanmasına ilişkin ilkeler MADDE 60- (1) Başvuru formu, İçtüzüğün 59 uncu maddesine uygun olarak düzenlenir ve aynı maddede belirtilen belgeler ya da onaylı örnekleri başvuru formuna eklenir. (2) Başvuru formu okunaklı ve başvurunun esasına yönelik özlü bilgileri içerir şekilde hazırlanır. Başvuru formunun ekler hariç on sayfayı geçmesi hâlinde başvurucunun ayrıca başvuru formuna olayların özetini eklemesi gerekir. (3) Başvurucu, başvuru formunun ekinde sunduğu belgeleri, tarih sırasına göre numaralandırarak her bir belgeyi tanımlayıcı başlıklar hâlinde dizi pusulasına bağlar. Başvurucunun temsili MADDE 61- (1) Bireysel başvuru, bizzat başvurucu, kanuni temsilcisi ya da avukatı tarafından yapılabilir. Avukat veya kanuni temsilci aracılığıyla yapılan başvurularda temsile dair yetki belgesinin sunulması zorunludur. (2) Başvurucunun avukatı ya da kanuni temsilcisi varsa onunla yapılan yazışmalar ya da ona yapılan tebligatlar başvurucuya yapılmış sayılır. 181

182 182 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Bireysel başvuru harcı ve adlî yardım MADDE 62- (1) 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanununa Bağlı (I) sayılı Tarifenin A) Mahkeme Harçları başlıklı Bölümünün ilk cümlesinde belirtilen bireysel başvuru harcı Maliye Veznelerine yatırılır. (2) Adlî yardım talepleri, genel hükümlere göre başvuruların kabul edilebilirliği hakkında karar verecek Bölüm veya Komisyonlar tarafından hükme bağlanır. Başvurunun yapılabileceği yerler MADDE 63- (1) Bireysel başvurular, Kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun biçimde İçtüzük ekindeki ve Mahkemenin internet sitesinde yayımlanan başvuru formuna uygun olarak Mahkemeye şahsen yapılabileceği gibi diğer mahkemeler ya da yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla da yapılabilir. (2) Usulünce hazırlanan başvuru formu, harç tahsil makbuzuyla birlikte yukarıda belirtilen yerlere teslim edildiğinde başvurucu ya da temsilcisine alındı belgesi verilir ve bu tarih, başvurunun yapıldığı tarih olarak kabul edilir. (3) Mahkemeler ya da yurt dışı temsilciliklerine teslim edilen başvuru formu ve ekleri gerekli kayıt işlemleri yapılıp fiziki ve elektronik ortamda Mahkemeye gönderilir. Dava ve diğer yargılama işlemlerinin elektronik ortamda gerçekleştirildiği hallerde UYAP kullanılarak veriler kaydedilir ve saklanır. (4) Genel Kurul; elektronik ortamda, güvenli elektronik imza kullanılarak başvuru yapılabilmesine ilişkin karar alabilir. Başvuru süresi ve mazeret MADDE 64- (1) Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği ve buna ilişkin kararın kesinleştiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir.

183 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Başvurucu mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvurusunu yapamadığı takdirde, mazeretinin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve mazeretini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilir. Komisyonlar raportörlüğünce mazeretin kabulünün gerekip gerekmediği yönünde karar taslağı hazırlanır. Komisyon, öncelikle başvurucunun mazeretinin geçerli görülüp görülmediğini inceleyerek mazereti kabul veya reddeder. (3) Başvurunun niteliğine uygun düştüğü takdirde mazeret ve kabul edilebilirliğe ilişkin tek bir taslak hazırlanıp bu iki husus birlikte karara bağlanabilir. Bireysel Başvuru Bürosu MADDE 65- (1) Bireysel Başvuru Bürosu, Komisyonlar başraportörünün gözetiminde bir raportör ve yeterli sayıda raportör yardımcısı ile personelden oluşur. (2) Bireysel Başvuru Bürosunun görevleri şunlardır: a) Mahkemeye ulaşan bireysel başvuruların kaydını yapıp numara vermek, dosyalamak. b) Başvurulardaki idari yönden tamamlattırılması gereken eksiklikleri tespit etmek ve bunların giderilmesi için gerekli yazışmaları yapmak. c) Bireysel başvurularla ilgili yazışmaların kaydı, takibi, ilgili birimlere sevk edilmesi ve diğer işlemleri yapmak. Form ve eklerinin ön incelemesi ve eksiklikler MADDE 66- (1) Bireysel Başvuru Bürosu gelen başvuruları şeklî eksiklikler bulunup bulunmadığı yönünden inceler. Başvuru formunda veya eklerinde herhangi bir eksiklik tespit edilmesi hâlinde, bunların tamamlattırılması için başvurucuya, varsa avu- 183

184 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru katına veya kanuni temsilcisine onbeş günü geçmemek üzere bir süre verilir. (2) Eksikliklerin tamamlattırılmasına dair yazıda başvurucuya geçerli bir mazereti olmaksızın verilen sürede eksiklikleri tamamlamadığı takdirde başvurusunun reddine karar verileceği bildirilir. (3) Başvurunun; süresinde yapılmadığı, 59 uncu ve 60 ıncı maddelerdeki şekil şartlarına uygun olmadığı ve tespit edilen eksikliklerin verilen kesin sürelerde tamamlanmadığı hâllerde Komisyonlar Başraportörü tarafından reddine karar verilir ve başvurucuya tebliğ edilir. Bu karara tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde Komisyona itiraz edilebilir. Bu konuda Komisyonların verdiği kararlar kesindir. Bireysel başvuruların Bölümlere ve Komisyonlara tevzii MADDE 67- (1) Bireysel Başvuru Bürosu tarafından kaydı yapılıp numara verilen başvuruların dağıtımı, Bölümler ve Komisyonlar arasında otomatik olarak yapılır. (2) Nitelikleri itibarıyla birleştirilerek incelenmesi gereken dosyalar ilk olarak kayda alınan başvuru dosyasında birleştirilir. Başvuruların inceleme sırası MADDE 68- (1) Bireysel başvurular, geliş sırasına göre incelenerek karara bağlanır. Ancak Mahkeme, başvuruların konuları itibarıyla önemini ve aciliyetini göz önünde bulundurarak belirlediği kriterler çerçevesinde farklı bir inceleme sıralaması yapabilir. Yazışmalar MADDE 69- (1) Başvurucular, Mahkeme ile yazışmalarını İçtüzükte belirlenen bireysel başvuru yapılmasındaki usulü izleyerek yapmak zorundadırlar. 184

185 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü (2) Bireysel başvuru dosyalarının tekemmül ettirilmesine ilişkin olarak duruma göre Genel Sekreterlik, Komisyon ya da Bölümler tarafından verilen ve asgari onbeş gün olan süreler kesin olup bu süreler içinde usulüne uygun olarak gönderilmeyen bilgi ve belgeler, başvurunun değerlendirilmesinde dikkate alınmaz ve dosyaya dâhil edilmez. (3) Başvurulara ilişkin bilgi, belge ve diğer her türlü talebin yazılı olarak yapılması gerekir. Duruşma, tanık dinlenilmesi veya keşif esnasında yapılanlar hariç, bu usule uyulmaksızın yapılan talepler dikkate alınmaz. Bilgi, belge isteme ve tebliğ MADDE 70- (1) Mahkeme, kendisine verilen görevlerin yerine getirilmesi sırasında yasama, yürütme, yargı organları, kamu idareleri, kamu görevlileri, bankalar ile diğer gerçek ve tüzel kişilerle doğrudan yazışır, bilgi ve belge ister, gerekli gördüğü her türlü belge, kayıt ve işlemi inceler, bilgi almak üzere her derece ve sınıftan kamu görevlileri ile ilgilileri çağırabilir, idare ve diğer tüzel kişilerden temsilci isteyebilir. (2) Yukarıdaki fıkra kapsamında Mahkemeye ulaşan bilgi ve belgeler, onbeş günlük süre içinde görüşlerini sunabilmeleri için başvurucuya, Adalet Bakanlığına ve varsa diğer ilgililere tebliğ edilir. (3) Mahkeme, başvurucu ya da kamu otoritesinin, istenen bilgi ya da belgeyi sunmaktan kaçındığı ya da bir delili gizlediği yahut her ne suretle olursa olsun davet edildiği hâlde yargılamaya etkili bir şekilde katılmadığı kanaatine varırsa, bu durumdan gerekli sonuçları çıkararak kararını verir. Adalet Bakanlığına bildirim MADDE 71- (1) Bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine karar verilmesi hâlinde, başvurunun bir örneği bilgi için Adalet 185

186 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Bakanlığına gönderilir. Adalet Bakanlığı gerekli gördüğü hâllerde görüşünü yazılı olarak Mahkemeye bildirir. (2) Adalet Bakanlığı başvuruya ilişkin görüşünü otuz günlük süre içinde verir. Talep hâlinde Mahkemece bu süre otuz gün daha uzatılabilir. Başvurunun Adalet Bakanlığına bildiriminden itibaren belirtilen sürelerde cevap verilmediği takdirde, Mahkeme dosyadaki bilgi ve belgelere göre kararını verir. (3) Adalet Bakanlığının cevabı başvurucuya tebliğ edilir. Başvurucunun tebliğ tarihinden itibaren varsa karşı beyanlarını, onbeş gün içinde Mahkemeye sunması gerekir. Bölüm ve Komisyonlarda oylama ve karar MADDE 72- (1) Bölümler kararlarını salt çoğunlukla alırlar. (2) Komisyonlarca başvurunun kabul edilebilirliği ya da edilemezliği kararları oybirliği ile alınır. Oybirliği sağlanamayan durumlarda karar vermek üzere başvuru, Bölüme havale edilir. (3) Komisyonlar, Bölüm Başkanının uygun bulduğu konularda, raportörler tarafından hazırlanan karar taslaklarının toplantı yapmalarına gerek bulunmaksızın kıdemsiz üyeden başlanarak imzalanması suretiyle de karar alabilirler. Komisyon üyelerinden birisinin bu konunun toplantıda görüşülmesini talep etmesi hâlinde anılan usul uygulanmaz. (4) Bölüm veya Komisyonlarca uygun görülmesi ve işin niteliğinin izin vermesi hâlinde elektronik oylama yapılması mümkündür. Açık oylama yapıldığı durumlarda oylamaya kıdemsiz üyeden başlanır. Tedbir kararı MADDE 73- (1) Başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunduğunun anlaşılması üzerine, Bölümlerce esas inceleme aşamasında gerekli 186

187 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verilebilir. (2) İncelenen başvurulara ilişkin olarak; resen ya da başvurucunun talebi üzerine dosyanın esası hakkında karar verilmeden önce, tedbir kararına başvurulmaması hâlinde başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunduğunun anlaşılması üzerine, Komisyonlarca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesi derhâl yapılarak, tedbir hususunu da karara bağlamak üzere başvuru, ilgili Bölüme gönderilir. (3) Bölüm, tedbire karar vermesi hâlinde gereğinin ifası için bunu ilgili kişi ve kurumlara bildirir. (4) Tedbir kararı verilen başvurunun esası hakkındaki kararın en geç altı ay içinde verilmesi gerekir. Tedbirin devamı konusunda yeni bir karar alınmadığında, başvurucunun hakkının ihlal edilmediğine ya da başvurunun düşmesine karar verildiği durumlarda tedbir kararı kendiliğinden kalkar. Duruşma MADDE 74- (1) Bölümler, başvuruları dosya üzerinden inceler. Ancak resen ya da başvurucu veya Adalet Bakanlığının talebi üzerine gerekli görülmesi hâlinde duruşma yapılmasına karar verilebilir. (2) Duruşma yapılmasına karar verilmesi hâlinde, duruşmanın yeri, günü ve saati ilgililere bildirilir. (3) Duruşma esnasında duruşma tutanağı düzenlenir. Tutanak örnekleri, talepleri hâlinde başvurucu ve Adalet Bakanlığı ile varsa diğer ilgililere verilir. Pilot karar usulü MADDE 75- (1) Bölümler, bir başvurunun yapısal bir sorundan kaynaklandığını ve bu sorunun başka başvurulara da yol 187

188 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru açtığını tespit etmeleri ya da bu durumun yeni başvurulara yol açacağını öngörmeleri hâlinde, pilot karar usulünü uygulayabilirler. Bu usulde, konuya ilişkin Bölüm tarafından pilot bir karar verilir. Benzer nitelikteki başvurular idari mercilerce bu ilkeler çerçevesinde çözümlenir; çözümlenmediği takdirde Mahkeme tarafından topluca görülerek karara bağlanır. (2) Bölüm, pilot karar usulünü resen, Adalet Bakanlığının ya da başvurucunun istemi üzerine başlatabilir. (3) Pilot karar uygulaması için seçilen başvuru, gündemin öncelikli işleri arasında sayılır. (4) Bölüm pilot kararında, tespit ettiği yapısal sorunu ve bunun çözümü için alınması gereken tedbirleri belirtir. (5) Bölüm pilot kararla birlikte, bu karara konu yapısal soruna ilişkin benzer başvuruların incelenmesini erteleyebilir. İlgililer erteleme kararı hakkında bilgilendirilirler. Bölüm, gerekli gördüğü takdirde ertelediği başvuruları gündeme alarak karara bağlayabilir. Karar taslaklarının hazırlanması MADDE 76- (1) Bireysel başvuru raportörleri ya da raportör yardımcılarınca, Komisyonlara ya da Bölümlere sunulmak üzere İçtüzükte belirtilen yazım usulüne uygun ve raportörün özet görüşünü de içeren karar taslakları hazırlanır. (2) Bu şekilde hazırlanan karar taslakları ilgili birim başraportörünün imzasıyla ilgili Komisyon ya da Bölüme sunulur. Bölüme sunulmak üzere hazırlanan karar taslakları ayrıca Ar-İç e de gönderilir. Komisyon kararlarının şekli MADDE 77- (1) Komisyonlarca verilen kararlarda şu hususlar yer alır: 188

189 a) Sayfa üst bilgisi olarak; 1) Mahkemenin amblemi, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü 2) Anayasa Mahkemesi ibaresi, 3) Kararı veren Bölümün ilgili Komisyonu, b) Karar metninde; 1) Başvuru numarası, 2) Karar tarihi, 3) Komisyon Başkanı ve üyeler ile raportörün adları, 4) Tarafların ve varsa temsilcilerinin adları, 5) Mahkeme önünde izlenen usulün anlatımı, 6) Davaya konu olgular, 7) Tarafların iddia ve savunmalarının özeti, 8) Kararın gerekçesi, 9) Hüküm fıkrası, 10) Yargılama masrafları. (2) Kararlara sayfa ve paragraf numaraları eklenir. Bölüm kararlarının şekli MADDE 78- (1) Bölümlerce verilen kararlarda şu hususlar yer alır: a) Kararın ilk sayfasında; 1) Mahkemenin amblemi, 2) Anayasa Mahkemesi ibaresi, 3) Kararı veren Bölüm, 189

190 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru 4) Başvuru numarası, 5) Karar tarihi. b) Diğer sayfalarında paragraflar numaralandırılmak suretiyle; 1) Bölüm Başkanı ve üyeler ile raportörün adları, 2) Tarafların ve varsa temsilcilerinin adları, 3) Mahkeme önünde izlenen usulün anlatımı, 4) Davaya konu olgular, 5) Tarafların iddia ve savunmalarının özeti, 6) Kararın gerekçesi, 7) Hüküm fıkrası, 8) Yargılama masrafları hakkındaki karar, (2) Heyete katılan üyelerin birlikte veya ayrı ayrı varsa karşı oy yazısı veya farklı ya da ek gerekçesini karara ekleme hakkı vardır. İhlal kararı ve ihlalin giderilmesi MADDE 79- (1) Bölüm, ihlalin bir mahkeme kararından kaynaklandığını tespit ederse; a) İhlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosyayı ilgili mahkemeye gönderir. İlgili mahkeme, Bölümün ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yeniden yargılama yapar ve mümkünse dosya üzerinden ivedilikle karar verir. b) Bölümlerce yapılan inceleme sonunda, başvurucunun bir hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi hâlinde, yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmadığı takdirde başvurucu lehine uygun bir tazminata hükmedilebilir. 190

191 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü c) Tazminat miktarının tespitinin, daha ayrıntılı bir incelemeyi gerektirmesi hâlinde, Bölüm bu konuyu kendisi karara bağlamaksızın genel mahkemelerde dava açılması yolunu gösterebilir. (2) Bölüm kararında, gerekli görüldüğü takdirde Kanunun 50 nci maddesinin birinci fıkrası doğrultusunda ihlalin ve sonuçlarının hangi şekilde ortadan kaldırılabileceği hususunda yapılması gerekenler belirtilir. Düşme kararı MADDE 80- (1) Bölümler ya da Komisyonlarca yargılamanın her aşamasında aşağıdaki hâllerde düşme kararı verilebilir: a) Başvurucunun davadan açıkça feragat etmesi. b) Başvurucunun davasını takipsiz bıraktığının anlaşılması. c) İhlalin ve sonuçlarının ortadan kalkmış olması. ç) Bölümler ya da Komisyonlarca saptanan herhangi bir başka gerekçeden ötürü, başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini haklı kılan bir neden görülmemesi. (2) Bölümler ya da Komisyonlar; yukarıdaki fıkrada belirtilen nitelikteki bir başvuruyu, Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi ya da insan haklarına saygının gerekli kıldığı hâllerde incelemeye devam edebilir. Kararın imzalanması, tebliği ve yayımlanması MADDE 81- (1) Bölüm ve Komisyonların verdikleri kararlar heyeti oluşturan Başkan ve kıdem sırasına göre tüm üyeler tarafından imzalanır ve Mahkeme mührüyle mühürlenir. (2) Karşı oy yazısı veya farklı ya da ek gerekçeler, kararın verildiği tarihten itibaren onbeş gün içinde Bölüm Başkanlığına su- 191

192 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru nulur. Bu süre içinde teslim edilmeyen karşı oy yazısı veya farklı ya da ek gerekçeler dikkate alınmaz. (3) Bölümler ve Komisyonlarca verilen kararlar kesindir. Kararların imzalı asıl suretleri Mahkeme arşivinde saklanır. Birer örneği başvurucuya, Adalet Bakanlığına ve diğer ilgililere tebliğ edilir. (4) Bölüm kararlarının tümü ile Komisyon kararlarından kabul edilebilirlik açısından ilkesel önem taşıyanları Mahkemenin internet sitesinde yayımlanır. (5) Bölüm Başkanının tespit ettiği, Bölüm tarafından verilen pilot karar niteliğinde ya da içtihadın ortaya konulması açısından ilkesel önemi haiz kararlar Resmî Gazete de yayımlanır. Tavzih ve maddi hataların düzeltilmesi MADDE 82- (1) Bölümlerce verilen kararlar hakkında ilgililer, 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri çerçevesinde, hükmün tavzihini ve maddi hataların düzeltilmesini talep edebilirler. Başvuru hakkının kötüye kullanılması MADDE 83- (1) Başvurucunun istismar edici, yanıltıcı ve benzeri nitelikteki davranışlarıyla bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığının tespit edilmesi hâlinde başvuru reddedilir ve yargılama giderleri dışında, ilgilinin ikibin Türk Lirasından fazla olmamak üzere disiplin para cezasıyla cezalandırılmasına karar verilir. Genel hükümlerin uygulanması MADDE 84- (1) Bireysel başvuruların incelenmesinde, kararların infazında Kanun ve İçtüzükte hüküm bulunmayan hâllerde ilgili usul kanunlarının bireysel başvurunun niteliğine uygun hükümleri uygulanır. (Bireysel Başvurunun kapsamı dışında kalan Mahkeme İçtüzüğünün 4. kısmında yer alan 4. kısım kitapta yer almamaktadır.) 192

193 İstatistikler XII- İSTATİSTİKLER 24 Eylül Aralık 2012 tarihleri arasında Mahkemeye yapılan başvurulara ilişkin, Mahkeme web sayfasında ( ) ilan edilen istatistiksel bilgilere göre, genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, a- Yerel mahkemelerin de bir başvuru merci kabul edilmesi son derece isabetli olmuştur. Belirtilen tarihler arasında yapılan 1342 başvurudan 1032 adeti yerel mahkemeler vasıtasıyla yapılmıştır. Bu dönemde yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla yapılan başvuru sayısı ise sadece 2 dir. 24 EYLÜL-31 ARALIK 2012 TARİHLERİ ARASINDA YAPILAN BAŞVURULARA GÖRE HAZIRLANAN BİREYSEL BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ Yurtdışı Temsilcilik Aracılığıyla Yapılan Başvuru Sayısı; 2 Başvuru Yerlerine Göre Anayasa Mahkemesine Bizzat Başvuru Yapılan Başvuru Sayısı; 308 Mahkeme Kanalıyla Yapılan Başvuru Sayısı; 1032 Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Bürosunca başvurucuların formları esas alınarak hazırlanan gayri resmi verilerdir. 193

194 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru b- Belirtilen dönemde özellikle ceza davalarının sonuçlanması ardından yapılan başvurular ağırlıklıdır başvurudan, 679 u ceza davası içeriklidir. 24 EYLÜL-31 ARALIK 2012 TARİHLERİ ARASINDA YAPILAN BAŞVURULARA GÖRE HAZIRLANAN BİREYSEL BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ İdari Yargı; 266 Dava Türlerine Göre Ceza; 679 Hukuk; 397 Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Bürosunca başvurucuların formları esas alınarak hazırlanan gayri resmi verilerdir. 194

195 İstatistikler c- Belirtilen dönemde yapılan 1342 başvuru arasında avukat marifetiyle yapılan başvuruların adeti 575, bizzat yapılan başvuruların adeti ise 726 dır. Bu durum Mahkemeye bizzat başvurma eğiliminin güçlü olduğunun göstergesidir. 24 EYLÜL-31 ARALIK 2012 TARİHLERİ ARASINDA YAPILAN BAŞVURULARA GÖRE HAZIRLANAN BİREYSEL BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ Başvuruculara Göre Kanuni Temsilci; 27 Vasi; 14 Avukat; 575 Bizzat; 726 Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Bürosunca başvurucuların formları esas alınarak hazırlanan gayri resmi verilerdir. 195

196 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru d- Başvurucuların bilgisizliği nedeniyle anılan dönemde 300 başvuru posta yoluyla yapıldığı için reddedilmiştir. 24 EYLÜL-31 ARALIK 2012 TARİHLERİ ARASINDA YAPILAN BAŞVURULARA GÖRE HAZIRLANAN BİREYSEL BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ Kayda Alınma Durumuna Göre Posta Yoluyla Yapıldığı İçin Kayda Alınmayan Başvuru Sayısı; 300 Mevzuata Belirtilen Yerlere Yapıldığı İçin Kayda Alınan Başvuru Sayısı; 1342 Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Bürosunca başvurucuların formları esas alınarak hazırlanan gayri resmi verilerdir. 196

197 İstatistikler e- 24 Eylül 2012 ile 31 Aralık 2012 tarihleri arasında yapılan başvuruların 1137 si adil yargılanma hakkına, 130 adeti ise mülkiyet hakkına ilişkindir. Haksız yakalama ve tutuklamaların yoğun olarak gündemde olduğu bu dönemde, kişi özgürlüğüne ve güvenliğine dair başvuruların sayısı sadece 37 de kalmıştır. Önümüzdeki dönemde bu yöndeki başvurular artabilir. 24 EYLÜL-31 ARALIK 2012 TARİHLERİ ARASINDA YAPILAN BAŞVURULARA GÖRE HAZIRLANAN BİREYSEL BAŞVURU İSTATİSTİKLERİ Kanun Önünde Eşitlik; 74 Temel Hak ve Hürriyetlerin Korunması; 77 Haklara Göre Kişi Hürriyeti ve Güvenliği; 37 Diğer Haklar; 81 Mülkiyet Hakkı; 130 Adil Yargılanma; 1137 * Başvurucunun bir başvuruda birden fazla hakkının ihlal edildiğini ileri sürebileceği dikkate alınmalıdır. Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Bürosunca başvurucuların formları esas alınarak hazırlanan gayri resmi verilerdir. 197

198

199 Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü XIII- SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru iç hukuk bakımından son derece önemli bir yoldur. Erken eleştiriler yerine, Mahkeme uygulamalarına şans tanımak gerekir. Eleştiriler konusunda yapıcı olunması müessesenin gelişmesini sağlayacaktır. Dostane çözüm veya benzeri bir düzenlemenin olması kamu ile bireyin uzlaşma imkanının sağlanması faydalı olabilirdi. Bu yönüyle düzenlemede bir eksiklik söz konusudur. En önemli eksiklik Mahkeme kararlarının uygulanmaması halinin ne şekilde denetleneceğidir. Bu konuda ciddi bir müeyyide getirilebilirdi. Pilot karar uygulaması yeni ve son derece önemli bir adımdır. Kamuya insan hakları alanında yol gösterici olacağı muhakkatır. Harcın ve para cezasının kaldırılması gerekir. İnsan hakları mahkemesi benzeri ya da o iddia ile oluşturulan bir mahkemeye herkesçe hak arama adına başvuruda bulunabilme imkanının tanınması gerekir. 199

200 Anayasa Mahkemesi ne Bireysel Başvuru Adli yardım alanının genişletilmesi harcın kaldırılmaması halinde alternatif bir çözüm olabilir. Başvuruların iç hukuk yolunda münhasıran avukat marifetiyle takibi başvuru kalitesini artırmayı sağlayabilir. Elbette temel hak ve özgürlükler, insan hakları, AİHM içtihatları ve bireysel başvuru yol ve yöntemleri ile ilgili hakim, savcı ve avukatlara dönük meslek içi eğitim çalışmaları yaygınlaştırılmalıdır. Ülkemizin insan hakları hukuku alanında gelişmesi uzun vadede tüm yurttaşlarımızın yaşantısına yansıyacaktır. 200