ULUSAL BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI

Transkript

1 ULUSAL BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI 2007

2 T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Ulusal Odak Noktası tarafından hazırlanmıştır. ISBN... Bu kitabın bütün hakları T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı na aittir. T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Ulusal Odak Noktası Söğütözü Cad.14/E 14.kat Beştepe / Ankara Tel : Faks : web : web : Grafik Tasarım: Abdullah Dalkılıç Baskı: Tasarım Ofset 1. Baskı / Ankara 2008 Tel:

3 Gıda ve tarım için önem taşıyan ve giderek azalan canlı kaynaklar, bu gün bir ülkenin sahip olabileceği önemli avantajlar arasında sayılmaktadır. Dünyanın tarım yapılabilecek nitelikteki alanları ve su kaynakları hızla kirlenmekte ve yok olmaktadır. Bilim adamları yakın gelecekte insanların ciddi bir gıda ve su sıkıntısı ile karşı karşıya kalacağı görüşündedir. Bu gelişmeler ışığında, ülkelerin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik, özellikle genetik kaynaklar anlamında büyük bir güç durumuna gelmektedir. Ülkemiz de insanların gıda güvenliği için hayati kaynakların sahibi bir ülke olarak biyolojik çeşitlilik açısından dünyanın şanslı ülkelerinden biridir. Bu önemli zenginlik ülkemize hem ekonomik fırsatlar sunmakta hem de koruma-kullanma dengesi kurma mesuliyeti vermektedir. Ülkemizin bu fırsatlardan yararlanması ve koruma-kullanma dengesi kurarak biyolojik zenginliğini gelecek nesillere aktarması, sektörler arasında uyumu da sağlayacak plan ve programlar ile mümkün olabilecektir. Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı maksadına yönelik ulusal stratejiler, planlar ve programlar hazırlanması Taraf olduğumuz BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin 6. Maddesi gereğince de ülkemizin yükümlülüğüdür. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP), BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerimizi yerine yetirmek, Avrupa Birliği nin doğa koruma sektörü kapsamındaki düzenlemeleri ile uyumlu uygulamaları hayata geçirmek ve ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitliliği kapsamlı ve bütüncül bir yaklaşımla ele alarak, koruma ve sürdürülebilir kullanım hedeflerine ulaşmak maksadıyla hazırlanmıştır. UBSEP, biyolojik çeşitliliğin korunması, yönetimi ve kullanımında rol oynayan bütün sektörleri doğrudan veya dolaylı olarak etkileyecek hedefler ve eylemler içermektedir. UBSEP aynı zamanda uluslar arası seviyede ülkemizin biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusundaki önceliklerini ve taahhütlerini tanımlamaktadır. Bu nedenlerle, UBSEP in hazırlanma sürecinde olduğu gibi uygulanma aşamasında da ilgili kurum ve kuruluşların sağlayacağı katkı ve katılım, gelecek nesillere bırakacağımız en önemli miraslardan birisi olacaktır. Prof. Dr. Veysel EROĞLU Çevre ve Orman Bakanı

4

5 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ YÖNETİCİ ÖZETİ GİRİŞ DEĞERLENDİRME STRATEJİ ÖZETİ GİRİŞ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK SÖZLEŞMESİ VE UBSEP UBSEP İN GÜNCELLEŞTİRİLMESİNDE KULLANILAN YÖNTEM TÜRKİYE NİN BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ VE ÖNEMİ TÜRKİYE NİN COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ TÜRKİYE NİN SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLERİ TÜRKİYE NİN BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİNE İLİŞKİN GENEL BİLGİ Ekosistem Çeşitliliği Tür Çeşitliliği Genetik Çeşitlilik BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİN MEVCUT DURUMU BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİN KORUNMASI VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KULLANIMI İLE İLGİLİ MEVCUT MEKANİZMALAR Kurumsal Yapı Doğa koruma politikaları ve çevre hukuku BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ KORUMA ÇALIŞMALARI Ex-situ Koruma ( Doğal Yaşam Alanı Dışında Koruma ya da Yapay Koruma) In-situ Koruma ( Doğal yaşam alanında koruma ya da Yerinde Koruma) Ulusal seviyede yürütülen önemli projeler TARIMSAL ALAN VE STEP BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Tarımsal Alan ve Step Biyolojik Çeşitliliği Kurumsal Yapı ve Kapasite Politika ve Mevzuat Ulusal Uygulamalar Step ve Tarımsal Biyolojik Çeşitliliği Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Eksiklikler ve İhtiyaçlar ORMAN VE DAĞ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Dağ ve Orman Biyolojik Çeşitliliği Kurumsal Yapı ve Kapasite Politika ve Mevzuat Ulusal Uygulamalar Dağ ve Orman Biyolojik Çeşitliliğini Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Eksiklikler ve Ihtiyaçlar İÇ SU BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ İç Su Biyolojik Çeşitliliği Kurumsal Yapı ve Kapasite Politika ve Mevzuat Ulusal Uygulamalar İç Su Biyolojik Çeşitliliğini Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Eksiklikler ve ihtiyaçlar...96

6 4.6. KIYI VE DENİZ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Kıyı ve Deniz Biyolojik Çeşitliliği Kurumsal Yapı ve Kapasite Politika ve Mevzuat Ulusal Uygulamalar Kıyı ve Deniz Biyolojik Çeşitliliğini Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Eksiklikler ve İhtiyaçlar ÖRTÜŞEN KONULAR Genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı Yabancı Türler Teşvik Tedbirleri İzleme ve Göstergeler Çevresel Etki Değerlendirme Sorumluluk ve Telafi Eğitim ve Bilinçlendirme Teknoloji transferi STRATEJİK HEDEFLERİN, ÖNCELİKLERİN VE EYLEMLERİN BELİRLENMESİ STRATEJİK HEDEF VE EYLEMLERİN BELİRLENMESİNDE KULLANILAN YÖNTEM TEMATİK ALAN EĞİLİMLERİ Ekosistem Yönetimi Kapsamında Tematik Alan Eğilimleri Ekosistem Altalanları Kapsamında Tematik Alan Eğilimleri Ekosistem Yönetimi ve Ekosistem Alt Alanlarının İlişkilendirilmesi BOŞLUK/İHTİYAÇ ANALİZİ ULUSAL BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI AMAÇLAR VE HEDEFLER TEMATİK ALANLAR İÇİN ORTAK STRATEJİK HEDEFLER Biyolojik Çeşitliliğin Korunmasina Yönelik Stratejik Hedefler Sürdürülebilir Kullanima Yönelik Stratejik Hedefler Genetik Kaynaklarin Korunmasi Ve Kullanimi Konusunda Stratejik Hedefler TEMATİK ALANLAR ÖZELİNDE STRATEJİK HEDEFLERE YÖNELİK EYLEMLER Tarımsal Biyolojik Çeşitlilik Step Biyolojik Çeşitliliği Orman Biyolojik Çeşitliliği Dağ Biyolojik Çeşitliliği İç Su Biyolojik Çeşitliliği Kıyı Deniz Biyolojik Çeşitliliği STRATEJİNİN UYGULANMASI İÇİN İHTİYAÇ DUYULAN KAPASİTENİN VE MEKANİZMANIN OLUŞTURULMASINA YÖNELİK HEDEFLER VE EYLEMLER UYGULAMA MEKANİZMASI KURUMSAL SORUMLULUKLAR VE YAPILANMA KAPASİTE İHTİYAÇLARI BAŞARI ÖLÇÜTLERİ VE İLK BEŞ YIL SONUNDA ULAŞILMAK İSTENEN SONUÇLAR BAŞARI ÖLÇÜTLERİ İLK BEŞ YIL SONUNDA ULAŞILMAK İSTENEN SONUÇLAR KAYNAKLAR...157

7 ÖNSÖZ Biyolojik çeşitliliğin azalması insanlığın günümüzde karşılaştığı en ciddi küresel çevre tehditlerinden biri olarak tanımlanmaktadır. İnsanın çevreyi olumsuz etkilediği bu çağda tür kayıplarının daha önceki dönemlere kıyasla daha hızlandığı görülmektedir. Biyolojik çeşitlilikteki bu hızlı azalma halen yeryüzünün canlı kaynaklarından sağlamakta olduğumuz ekolojik, ekonomik, manevi ve kültürel kazançları tehdit etmektedir. Rio de Janerio da 1992 yılında gerçekleştirilen Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi nde biyolojik çeşitliliğin azalmasının önemli bir sorun olduğu ve bu azalmanın uluslararası çaba sarf edilmeden önlenemeyeceği kabul edilmiştir. Zirve, Türkiye nin de taraf olduğu Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin aralarında bulunduğu önemli küresel sözleşmelerin imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Türkiye bu Sözleşmeyi 1992 de imzalamış ve 29 Ağustos 1996 tarih ve 4177 sayılı Kanun ile onaylamıştır. Sözleşme 14 Mayıs 1997 yılında ülkemizde yürürlüğe girmiştir. Biyolojik kaynakların ve ülke şartlarının gösterdiği farklılıklar nedeniyle, her ülkenin Sözleşmede belirlenen amaçlara ulaşmak için kendi önceliklerini belirlemesi ve uygulaması temel prensiptir. Bu nedenle Sözleşmenin ve Sözleşme kapsamında benimsenen iş programlarının uygulanması ulusal eylemlere bırakılmıştır. Sözleşmenin 6. maddesinde de bu amaçla ulusal biyolojik çeşitlilik stratejisi ve eylem planlarının hazırlanması öngörülmektedir. Türkiye nin Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP), Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin diğer yükümlülüklerle uyum içinde uygulanabilmesinde ve biyolojik çeşitlilik kaybının yol açtığı problemlerin çözüm ünde yararlanılabilecek bir rehber olması amacıyla 2001 yılında mülga TC. Çevre Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanmıştır. Ancak değişen ülkesel ve uluslararası koşullar ve eğilimler, 2001 UBSEP revizyonun gerekliliğini ortaya koymuştur. Bu nedenle UNEP/GEF hibe desteği ile yürütülen Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Uygulama projesi kapsamında katılımlı bir süreçle 2007 yılında UBSEP güncelleştirilmiştir. Bu sürece biyolojik çeşitliliğin korunması, yönetimi ve kullanımında paydaş olan ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, üniversitelerden, meslek örgütlerinden ve sivil toplum kuruluşlarından ekte listesi verilen 100 ün üzerinde temsilci katkı ve katılım sağlamıştır. Ayrıca, Prof. Dr. Ekrem Kün, Prof. Dr. Zeki Kaya, Prof. Dr. Bülent Cihangir, Prof. Dr. Hayri Duman, Prof. Dr. Metin Ger ve Nurhan Koral dan oluşan ekip tarafından tematik alanlarda ve katılım yöntemlerinin uygulanmasında danışmanlık desteği alınmıştır. UBSEP in hazırlık sürecinde özverili çalışmalarla katkı ve destek sağlayan başta, Proje Koordinatörü Genel Müdür Yrd. Mustafa AKINCIOĞLU, Proje Koordinatör Yrd. Dai. Bşk. Ali Mennan MENNANOĞULLARI, Proje ekibinden biyolog Hüsniye KILINÇARSLAN, biyolog Ergül TERZİOĞLU ve mühendis Ersin ÖZEK ve emeği geçen tüm Genel Müdürlüğümüz personeline takdirlerimi sunar ve teşekkür ederim. Ülkemizin biyolojik kaynak anlamında sahip olduğu potansiyeli değerlendirebilmesi ve bu kaynakları yok etmeden kalkınma sürecine devam etmesi ulusal seviyede sağlanacak bir işbirliğine bağlıdır. UBSEP in hazırlanması sürecine katkı sağlayan tüm katılımcılara teşekkürü bir borç bilir, bu değerli işbirliği ve katılımın UBSEP in uygulanmasında da sağlanmasını temenni ederim. Prof. Dr. Mustafa Kemal YALINKILIÇ Çevre ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü

8

9 1. YÖNETİCİ ÖZETİ 1.1. GİRİŞ Biyolojik çeşitlilik, kara, deniz ve diğer su ekosistemleri ile bu ekosistemlerin bir parçası olan ekolojik yapılar da dahil olmak üzere tüm kaynaklardaki canlı organizmalar arasındaki farklılaşma anlamındadır; türlerin yaşama ortamlarının (habitatların daha geniş anlamda ekosistemlerin) çeşitli biyotik ve abiyotik faktörler bakımından gösterdiği farklılıkları, ekosistemlerde yaşayan canlıların kendi aralarında, canlılar ile cansızlar arasında, yere ve zamana göre değişen farklılıkları ile genler, türler, ekosistemler ve işlevlerin tamamını ifade etmektedir. Biyolojik çeşitlilik genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği olmak üzere üç hiyerarşik kategoride ele alınır: Genetik Çeşitlilik bir tür içindeki çeşitliliği ifade eder. Bu çeşitlilik belli bir tür, popülasyon, varyete, alt-tür ya da ırk içindeki genetik farklılıkla ölçülür. Tür Çeşitliliği belli bir bölgedeki, alandaki ya da tüm dünyadaki türlerin farklılığını ifade eder. Bir bölgedeki türlerin sayısı (yani o bölgenin tür zenginliği ) bu konuda en sık kullanılan ölçüttür. Ekosistem Çeşitliliği ise bir ekolojik birim olarak karşılıklı etkileşim içinde olan organizmalar topluluğu ile fiziksel çevrelerinin oluşturduğu bütünle ilgilidir. Ekosistem; kendisini topluluk düzeyinden ayıran, kendileri cansız olan fakat canlı topluluklarının oluşumunu, yapısını ve karşılıklı etkileşimlerini etkileyen yangın, iklim ve besin döngüsü gibi faktörleri de içerir. Ekosistem düzeyindeki biyolojik çeşitliliğin korunması besin zincirinin ve enerji akışının korunmasını kapsar. Bu düzeyde, yalnızca türlerin veya türlerin oluşturduğu grupların değil, özelliklerin ve süreçlerin de korunması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. İnsanların başta gıda olmak üzere temel ihtiyaçlarını karşılamasında vazgeçilmez bir yeri olan canlı kaynakların temeli biyolojik çeşitliliktir. Biyolojik çeşitlilik ayrışma, atmosferin kimyasal yapısı ve dünya iklimi gibi insanlar için yaşamsal önemi olan ve sadece sağlıklı ve karmaşık ekosistemlerin sürekliliği ile sağlanabilen hizmetler vermektedir. Tıpta kullanılan ilaçların yarısının kökenini yabani canlılar oluşturmaktadır. Üretimi yapılan tüm tarım çeşitlerinin, yani kültüre alınmış bitki ve hayvan türlerinin temeli doğada bulunan yabani akrabalarına dayanır. Günümüzde de yeni tarım çeşitleri elde etmek veya mevcut olanları insanların ihtiyaçlarına göre iyileştirmek (ıslah etmek) için yabani türlerden yararlanılmaktadır. Ekosistemler de yabani türlerin varlılarını sürdürmesi, evrimleşmesi, çeşitlenmesi ve yeni genetik özellikler kazanması için canlı ve cansız varlıkların birbirleriyle ve kendi içlerinde etkileşimleri sonucu, çevresel şartlara da bağlı olarak karmaşık ve her biri diğerinden farklı yapılar ve işlevler kazanmıştır. Ekosistemlerin sahip olduğu bütünlük ve çeşitlilik, iklim, yağış rejimi, tür sosyolojisi gibi doğal dengelerin devamında önemli işlevler görür. Gıda ve tarım için önem taşıyan ve giderek azalan canlı kaynaklar, bu gün bir ülkenin sahip olabileceği önemli avantajlar arasında sayılmaktadır. Dünyanın tarım yapılabilecek nitelikteki alanları ve su kaynakları hızla kirlenmekte ve yok olmaktadır. Bilim adamları yakın gelecekte insanların ciddi bir gıda ve su sorunu ile karşı karşıya kalacağı görüşündedir. Bu gelişmeler ışığında, ülkelerin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik, özellikle genetik kaynaklar anlamında büyük bir güç durumu- 9

10 na gelmektedir. Çünkü çevresel baskılara dirençli ve yüksel üretim potansiyeline sahip çeşitlerin geliştirilmesi için yabani canlı kaynaklardan faydalanılmaktadır. Dünya nın her yerinde biyolojik çeşitliliği azaltan veya onu olumsuz yönde etkileyen nedenlerin hemen hepsinde doğrudan veya dolaylı olarak insan faktörünün önemli olduğu görülür. Biyolojik zenginliği azaltan nedenlerin kökeni ne olursa olsun onu korumak, yönetmek ve sürdürülebilir şekilde kullanmak yine biz insanların sorumluluğudur. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin metni, dünyadaki sanayileşme, şehirleşme gibi biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskıları artıran süreçlerin hızlanması ile birlikte doğan ihtiyaç üzerine, 1987 yılında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından başlatılan ve dört yıl süren bir çalışma sonunda oluşturulmuştur. Rio de Janerio da 1992 yılında gerçekleştirilen Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi nde biyolojik çeşitliliğin azalmasının koordine edilmiş uluslararası çabalarla önlenebilecek önemli bir sorun olduğu kabul edilmiş ve Türkiye nin de taraf olduğu ve Rio da imzalanan Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin de aralarında bulunduğu önemli küresel sözleşmelerin imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Türkiye bu Sözleşmeyi 1992 de imzalamış, 1996 yılında da onaylamış ve Sözleşme 14 Mayıs 1997 yılında ülkemizde yürürlüğe girmiştir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (BÇS) nin üç temel hedefini; Biyolojik çeşitliliğin korunması; Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı; Genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve hakkaniyete uygun paylaşımı oluşturmaktadır Küresel bir araç olan Sözleşme, biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı konularındaki çabaların yeterliliğini değerlendirmek; konuyla ilgili boşlukların nasıl doldurulabileceğini ve fırsatların nasıl yaratılabileceğini belirlemek amacıyla taraf ülkelere rehberlik etmektedir. Türkiye, bir Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı geliştirmek de dahil olmak üzere, Sözleşme şartlarına uymakla yükümlüdür. Bu kapsamda, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin diğer yükümlülüklerle uyum içinde uygulanabilmesinde ve biyolojik çeşitlilik kaybının yol açtığı problemlerin çözümünde yararlanılabilecek bir rehber olması amacıyla, ülkemizin Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP) 2001 yılında Mülga T.C. Çevre Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanmıştır. Ancak, 2001 yılından bu yana değişen ülkesel ve uluslararası koşullar ve eğilimler ile Sözleşme kapsamında kaydedilen gelişmeler ışığında UBSEP nın güncelleştirilmesi ihtiyacı doğmuştur. UBSEP nın güncelleştirilmesi sürecine biyolojik çeşitliliğin korunması, yönetimi ve kullanımında paydaş olan ilgili tüm kamu kurum ve kuruluşlarından, sivil toplum örgütlerinden, üniversitelerden 100 ün üzerinde temsilci ve uzman katılım ve katkı sağlamıştır. Bu temsilci ve uzmanlarla katılımcılık esasına dayalı ulusal çalışma toplantılarında bir araya gelinmiş ve tarım, step, dağ, orman, kıyı-deniz ve iç su olarak belirlenen tematik gruplarda çalışmalar yapılmıştır. Sürece bilimsel ve teknik danışmanlık sağlayan uzman bir ekibin liderliğinde yapılan çalışmalar sonucunda, ülkemizin biyolojik çeşitliliğine ilişkin veriler ile kurumsal ve yasal alt yapıya ilişkin bilgiler güncelleştirilmiş; biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik hedefler öncelik sırasına konularak, stratejik hedefler ve yol haritası belirlenmiştir. Ayrıca, öncelikli bulunan hedeflere ulaşılmasının önündeki engeller ve boşluklar, uygulamalardaki çelişkiler, hedeflerin gerçekleştirilmesi için karşılanması gereken ihtiyaçlar tanımlanmıştır. 10

11 UBSEP ile, Türkiye deki biyolojik çeşitliliği kısaca tanımlamak ve değerlendirmek, üzerinde uzlaşma sağlanmış bir koruma stratejisi belirlemek ve Türkiye de biyolojik çeşitliliğin korunması hedeflerine ulaşılabilmesi için gerekli olan eylem önerilerini karar vericilere sunmak amaçlanmaktadır. UBSEP, hedeflere ulaşıldıkça ve şartlar değiştikçe yenilenebilecek ve güncelleştirilebilecek olan dinamik bir araç olarak görülmelidir DEĞERLENDİRME Ülkemiz insanların gıda güvenliği için yaşamsal kaynakların sahibi bir ülke olarak dünyanın şanslı ülkelerinden birisidir ve bu önemli zenginliği gelecek nesillerin refahı için akılcı bir şekilde koruma ve kullanma sorumluluğunu taşımaktadır. Çünkü, Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olarak isimlendirilen üç biyocoğrafik bölgeye ve bunların geçiş zonlarına sahip olması ve iki kıta arasındaki köprü konumu nedeniyle iklimsel ve coğrafik özelliklerin kısa aralıklarla değişmesi sonucu Türkiye biyolojik çeşitlilik açısından küçük bir kıta özelliği kazanmıştır. Türkiye, orman, dağ, step, sulak alan, kıyı ve deniz ekosistemlerine ve bu ekosistemlerin farklı formlarına ve farklı kombinasyonlarına sahiptir. Bu olağanüstü ekosistem ve habitat çeşitliliği beraberinde önemli bir tür çeşitliliğini getirmiştir. Ilıman kuşakta bulunan ülkelerin biyolojik çeşitliliği bakımından karşılaştırıldığında, hayvan (fauna) biyolojik çeşitliliğinin ülkemizde oldukça yüksek olduğu göze çarpmaktadır. Veri eksikliğine rağmen tanımlanan canlı türleri içinde en büyük rakamı omurgasızlar grubu oluşturmaktadır. Omurgasız hayvan türü sayısı yaklaşık dir ve bunlardan yaklaşık 4000 tür/alttür endemiktir. Bugüne kadar belirlenen toplam omurgalı hayvan türü sayısı 1500 e yakındır. Omurgalılardan, 70 i balık türü olmak üzere 100 ün üzerinde tür endemiktir. Alageyik ve sülünün anavatanı Anadolu dur. Ülkemizin dünyanın iki büyük kuş göç yolu üzerinde olması, kuşların beslenme ve üreme alanı olarak önemini artırmaktadır. Türkiye nin, bitki (flora) türleri bakımından sahip olduğu zenginliği anlamak için, Avrupa kıtası ile karşılaştırmak yeterli olacaktır: Tüm Avrupa kıtasında açık ve kapalı tohumlu bitki türü varken, sadece Anadolu da bu sayıya yakın (yaklaşık 11000) tür olduğu bilinmektedir. Bunların yaklaşık üçte biri Türkiye ye özgü (endemik) türlerdir. Coğrafik bölgelerden, Doğu Anadolu ve Güney Anadolu bölgeleri; Bitki Coğrafyası Bölgelerinden ise İran-Turan ve Akdeniz bölgeleri endemik bitki türleri bakımından zengin olanlarıdır. Türkiye nin genetik çeşitliliği özellikle bitki genetik kaynakları ile önem kazanmaktadır. Çünkü Türkiye, Akdeniz ve Yakın Doğu gen merkezinin kesiştiği noktada yer almaktadır. Bu iki bölge tahılların ve bahçe bitkilerinin ortaya çıkışında çok önemli bir role sahiptirler. Ülkemizde 100 den fazla türün geniş değişim gösterdiği ve çok sayıda önemli kültür bitkisi ve tıbbi bitkiler gibi ekonomik açıdan önemli diğer bitki türlerinin menşe ya da çeşitlilik merkezi olan 5 mikro-gen merkezi bulunmaktadır. Bu merkezler dünya da kültüre alınan çok sayıda bitki türünün tarımının gelecekteki sürdürülebilirliği için çok önemli genetik kaynaklar sunmaktadır. Hayvan genetik kaynakları açısından ise, konumu nedeniyle birçok yerli hayvan ırkının Anadolu da yetiştirildiği ve buradan dünyanın öteki bölgelerine yayıldığı kabul edilir. Sonuç olarak, biyolojik çeşitliliğin zenginliğinden söz ederken, çeşitliliğin ekosistem, tür, gen ve biyolojik işlevler düzeyinde ele alınması ve tarım, ormancılık ve endüstri için önemliliği açısından da değerlendirilmesi gerekir. Biyolojik çeşitliliği korumak için yerinde (in-situ) ve yeri dışında (ex-situ) koruma yaklaşımları izlenmektedir. Kendine özgü uygulamalarıyla her iki yaklaşım uluslar arası ölçekte yaygın kabul görmektedir. 11

12 In-situ koruma, türlerin yaşamlarını sürdürebilmek için doğal çevreye bağımlı olduklarını bu nedenle kendi ekosistemlerinde korunmaları gerekliliğini kabul eden bir yaklaşımdır. Türkiye de yerinde koruma çalışmaları, yerinde koruma kavramının geniş kabul görmesinden uzun süre önce, 1950 li yıllarda başlamıştır. Ülkemizde Milli Park, Tabiat Parkı, Tabiatı Koruma Alanı, Doğal Sit, Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Özel Çevre Koruma Bölgesi, uluslar arası öneme sahip sulak alan gibi değişik statülerde yerinde koruma alanları ilan edilmiştir. Bu güne kadar farklı amaçlarla tesis edilmiş yerinde koruma alanlarının toplamı yaklaşık 4.6 milyon hektara ulaşmıştır. Bu da ülke yüzölçümünün yaklaşık %6 sına karşılık gelmektedir. Ancak mevcut korunan alanlar step ve deniz ekosistemleri başta olmak üzere ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik bileşenlerini yeterli düzeyde temsil etmemektedir. Biyolojik çeşitliliğin doğal habitatı dışında korunması, yerinde korumayı tamamlayıcı bir koruma yöntemi olarak kabul edilmektedir. Ülkemizde bu çalışmalar tarımsal biyolojik çeşitliliği koruma amaçlı olarak 1930 lu yıllarda, orman biyolojik çeşitliliğini koruma amaçlı olarak da 1970 li yıllarda başlatılmıştır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı na bağlı Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü ile Ege Tarımsal Araştırmalar Enstitüsünde bulunan gen bankaları, kültür bitkilerinin yabani akrabalarının ve diğer otsu bitki türlerinin yeri dışında korunmasında en önemli rolü üstlenmiştir. Orman ağaçları için yeri dışında koruma çalışmaları başta Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü olmak üzere Çevre ve Orman Bakanlığına bağlı kuruluşlarca yapılmaktadır. Biyolojik çeşitliliğin korunmasında in-situ ve ex-situ koruma kadar önemli bir diğer nokta sürdürülebilir kullanım prensiplerinin sektörel uygulamalara yerleştirilmesidir. Sürdürülebilir kullanım, doğal kaynakların kendini yenileme-idame ettirme kapasitesi dikkate alınarak, kullanma-koruma dengesinin kurulmasıdır. Böylece hem biyolojik çeşitlilikten optimum fayda sağlanabilir, hem de bu çeşitliliğin devamlılığı garanti altına alınmış olur. UBSEP in, sektörel uygulamalara sürdürülebilir kullanım prensiplerinin yerleştirilmesinde önemli bir işlevi yerine getireceği beklenmektedir STRATEJİ ÖZETİ Bu Strateji, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin uygulanmasına rehberlik etmek amacıyla ulusal bir strateji hazırlanması yükümlülüğüne yanıt teşkil etmektedir. Bu Strateji nin amacı Türkiye deki biyolojik çeşitliliği kısaca tanımlamak ve değerlendirmek, üzerinde genel bir anlaşmaya varılmış bir koruma stratejisi belirlemek ve Türkiye de biyolojik çeşitliliğin korunması hedeflerine ulaşılabilmesi için gerekli olan eylemleri önermektir. Strateji ile Tabiatın bir parçası olarak yaşayan, biyolojik çeşitliliğe değer veren, doğanın yerine koyabileceğinden fazlasını tüketmeyen ve gelecek nesillere biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir doğa bırakan toplum oluşturmak amaçlanmaktadır. Strateji, hedeflere ulaşıldıkça ve şartlar değiştikçe yenilenebilecek ve güncelleştirilebilecek olan canlı bir araçtır. Strateji, uygulamada rol alacak olan kişilerin ve kurumların katkılarıyla, toplumun yararına sunulmak üzere hazırlanmıştır. Stratejinin oluşturulma sürecinde katılımcılığa öne çıkaran bir yaklaşım kullanılmıştır. Biyolojik çeşitlilik konusunda taraf olan tüm kişi ve kurumların temsil edilmesine olanak sağlayacak şekilde yapılan iki çalıştayla bir yandan Türkiye nin Sözleşme gereği Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi sekretaryasına sunmakla yükümlü olduğu 2. ve 3. Ulusal raporlar için gerekli altyapı oluşturulmuş, öte yandan da strateji için gerekli olan hedeflerin önceliklendirilmesi ve eylem önerilerinin geliştirilmesi sağlanmıştır. 12

13 Strateji çalışmasında aşağıda belirtilen materyaller esas alınmıştır. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında hazırlanan 2. ve 3. Ulusal Raporlardan elde edilen bilgiler, öneriler ve görüşler, DPT tarafından hazırlanan kalkınma planları ve yıllık programlar, Stratejinin bölümünde açıklanan hukuki düzenlemeler, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında yer alan İş Programları ve Rehberler, Doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili olan ve daha önce hazırlanmış planlar (UBSEP- 2001, Ulusal Çevre Strateji ve Eylem Planı, Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Ulusal Planı, Karadenizin Korunması ve Rehabilitasyonu Eylem Planı, Akdeniz Eylem Planı, Çölleşme ile Mücadele Ulusal Eylem Planı, vb.), Değişik kurumlarca hazırlanan proje çıktıları (Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Projesi, Biyolojik Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi Projesi, Tehdit Altındaki Bitki Türlerinin Habitatlarının Korunması ve Yönetimi Projesi, milli parklar ve sulak alanlar için hazırlanan yönetim planları, ÖÇK Kurumu Başkanlığı tarafından ÖÇK Bölgelerinde yürütülen projeler, Tarımsal Araştırma ve Ormancılık Araştırma Enstitüleri tarafından yürütülen projeler, Üniversiteler tarafından yürütülen projeler vb.), UBSEP güncelleştirilmesine yönelik yapılan çalıştay çıktıları. Strateji, biyolojik çeşitlilikle ilgili mevcut yasal sorumlulukları tanımlamakta, politika yaratmak amaçlı uluslararası işbirliğinin önemi ve ekosistem yönetiminin geliştirilebilmesi için gerekli araştırma koşullarının önemini vurgulamakta, Türkiye nin biyolojik çeşitliliğinin tanımlanmasını ve değerlendirilmesini, hedeflere yönelik stratejileri ve öncelikli eylem planlarını içermektedir. Stratejik Amaçlar ve Hedefler En az üç tematik alan tarafından öncelikli görülen hedefler incelendiğinde, aşağıda verilen konuların Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin amaçlarına ulaşılmasında stratejik öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır: Biyolojik çeşitlilik için önemli gösterge türlerin belirlenmesi ile türlerin, populasyonların ve ekosistemlerin envanterlerinin çıkarılması, izleme ve sınıflandırma sisteminin etkin uygulanması, Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, kayıt altına alınması, korunması ve yönetimi, Araştırma sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların uygulayabileceği bir şekilde paylaşımını, biyolojik ve biyofiziksel verilerin daha hızlı analiz edilmesini ve dağıtımını sağlayacak merkezi bilgi yönetim sisteminin kurulması, Hassas, tehdit ve tehlike altında olan türlere ve ekosistemlere, kritik habitatlara, üzerinde çok az çalışma yapılmış sınıflandırma gruplarına, ekonomik değere sahip sınıflandırma gruplarına, yüksek düzeyde çeşitliliği olan alanlara, kırsal ve kentsel kalkınma ile insan kaynaklı zararların en çok görüldüğü bölgelere öncelik verilerek, özel koruma tedbirleri geliştirilmesi, İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve en çok etkilenen ekosistemlerin ve türlerin bu etkilerden korunmasına yönelik tedbirler alınması, Kendine özgü, hassas dağ ekosistemlerinin, diğer biyolojik çeşitlilik sıcak noktalarının ve bunlara eşlik eden türlerin belirlenmesi ve korunması, 13

14 Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi, tarımsal stratejiler ya da ulusal kalkınma planları gibi öteki ilgili ulusal girişimlerin uygulanma süreçleri arasındaki bağlantıların ve eşgüdümün sağlanması, Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin ortadan kaldırılması ya da en aza indirilmesi. Biyolojik çeşitliliği etkin koruyabilmek ve sürdürülebilir kullanabilmek için öngörülen stratejik hedeflerin gerçekleştirilmesi yolunda giderilmesi gereken eksikliklerin başında eşgüdüm gelmektedir. Bu nedenle Stratejinin 10. amacı olarak eşgüdüm ve mali kaynaklar ile ilgili konular ele alınmıştır. İnsan kaynakları alanında kalifiye personel yetersizliği dikkat çekmektedir. Altyapı ile ilgili olarak hedef kategorilerinin farklı ihtiyaçları bulunmakla birlikte, genetik kaynakların belirlenmesi, korunması ve kayıt altına alınması ile ilgili hedeflere ulaşılmasında altyapı ihtiyaçlarının kilit rol oynadığı görülmektedir. Mevzuat ile ilgili olarak bazı konularda boşluk, bazı konularda ise uygulama ve yaptırım eksikliği belirlenmiştir. Türkiye de biyolojik çeşitliliğin durumu, eğilimler, öncelikler ve boşluk analizinden yola çıkılarak, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin üç amacı kapsamında 10 adet amaç tanımlanmıştır. Bu amaçlardan üç tanesi tüm tematik çalışma gruplarının öncelikli gördüğü, dolayısıyla tüm tematik alanlara hitap eden amaçlardır. Tematik alanlar için ortak hedef niteliğinde olan stratejik hedefler bu üç amaç altında toplanmış ve bu hedeflere ulaşılması için kritik görülen eylemler tanımlanmıştır. Diğer 6 amaç altında hem her bir tematik alanın kendisi için öncelikli gördüğü, hem de ortak hedeflere ulaşılması için o tematik alan kapsamında ele alınması gereken hedefler sıralanmıştır. Tematik alanlar özelinde tanımlanan bu hedeflerin altında yine hem tematik alanın hedeflerini hem de ortak hedefleri destekleyici eylemler belirlenmiştir. Eylemler belirlenirken, boşluk analizinde tespit edilen ihtiyaçlar dikkate alınarak, kapasite geliştirmeye yönelik eylemlere de yer verilmiştir. Tanımlanan 10. amaç ise, özellikle işbirliği ve eşgüdüm sorununu çözmeye yöneliktir. Boşluk analizinde tespit edilen ve UBSEP in uygulanmasında kilit rol oynayacak kapasite ihtiyaçları da bu amaç altındaki eylemlere yansıtılmıştır. Stratejinin amaçları ve hedefleri aşağıda verilmektedir: AMAÇ 1. Türkiye için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi Hedef 1.1Ekosistemlerde, türlerde ve genetik çeşitlilikte ortaya çıkan değişiklikleri saptamak ve izlemek amacıyla, hızlı değerlendirme işlemleri ve biyolojik çeşitlilik göstergeleri de göz önünde bulundurularak, biyolojik çeşitlilik envanter-izleme yöntem ve programlarının geliştirilmesi ve uygulanması, Hedef 1.2 Karasal ve sucul ekosistemlerden oluşan korunan alanlara daha az temsil edilen ekosistemlerin, türlerin ve genetik çeşitlilik merkezlerinin dahil edilmesi ve korunan alanların etkin yönetimi, Hedef 1.3 Biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi. AMAÇ 2. Biyolojik çeşitliliği oluşturan bileşenlerin, gelecek nesillerin ihtiyaçları da dikkate alınarak, kendini yenileme kapasitesine uygun yöntemlerle ve seviyede kullanımı Hedef 2.1 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve kullanımını etkileyen hukuki, idari ve kurumsal düzenleme ve uygulamalar arasında uyum sağlanması, Hedef 2.2 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı için, ekosistem bazlı planlama ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve uygulanması, 14

15 Hedef 2.3 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda halkın bilgi seviyesinin ve duyarlılığının artırılması. AMAÇ 3. Geleneksel bilgiler de dahil olmak üzere Türkiye için önemli genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve yararlanılması Hedef 3.1 Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, kayıt altına alınması, korunması ve yönetimi, Hedef 3.2 Genetik kaynaklara erişimin kontrol altına alınması ve bu kaynaklardan elde edilen faydaların ülkemizle paylaşımının garanti altına alınması. AMAÇ 4. Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi; gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı; genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması Hedef 4.1 Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi, Hedef 4.2 Tarımın, biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumlu etkilerini destekleyen ve olumsuz etkilerini hafifleten yönetim uygulamaları, teknolojileri ve politikaları belirlenmesi, tarımsal ekosistemlerin verimliliğinin ve geçim kaynağı idame etme kapasitesinin geliştirilmesi, Hedef 4.3. Tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki GDO lardan ve yabancı türlerden kaynaklanan baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi, Hedef 4.4. Gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı ve genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması. AMAÇ 5. Step biyolojik çeşitliliğinin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların eşit ve adil olarak paylaşımı ve step biyolojik çeşitliliğinin kaybı ve bunun sosyo-ekonomik sonuçları ile mücadele edilmesi Hedef 5.1. Step biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi boşluklarının doldurulması, Hedef 5.2. Özellikle ekosistem yapısı ve işleyişi olmak üzere, otlatma, kuraklık, çölleşme, çoraklaşma, tuzlanma, seller, yangınlar, turizm, tarımsal dönüşüm veya terk etme gibi step ekosistemlerinin biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyen ekolojik, fiziksel ve sosyal süreçlerin belirlenerek tedbirler geliştirilmesi, Hedef 5.3. Step alanlarındaki genetik kaynaklarının kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşımını desteklemek için mekanizmalar ve çerçeveler tesis edilmesi. AMAÇ 6. Orman biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması Hedef 6.1. Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için izleme programları geliştirilmesi ve uygulanması, Hedef 6.2. Orman biyolojik çeşitliliğinin daha etkin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması. 15

16 AMAÇ 7. Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması ve sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması Hedef 7.1. Biyolojik ve ekolojik envanterlerin, izleme programlarının ve sınıflandırma sistemlerinin etkin uygulanması, Hedef 7.2. Hassas dağ ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması. AMAÇ 8. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, iç su ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması Hedef 8.1. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir biçimde kullanımının sağlanması için uygun teknik ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, Hedef 8.2. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, sürdürülebilirliği ve maruz kaldığı tehditlerin azaltılması için tedbirlerin uygulanması. AMAÇ 9. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması, kıyı ve deniz ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması Hedef 9.1. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin belirlenmesi, izlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için gerekli idari, hukuki, kurumsal ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi, Hedef 9.2. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi eksikliklerinin giderilmesi, biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan tehdit altındaki alanların ve türlerin belirlenerek koruma altına alınması ve izleme programları geliştirilerek uygulanması, Hedef 9.3. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin maruz kaldığı tehditlerle mücadele edilmesi. AMAÇ 10. Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planının Uygulanması, Uygulamanın Takibi ve Raporlama için Mekanizma Oluşturulması Hedef 10.1 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda kurumlar arasında eşgüdüm sağlanması, Hedef Biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için mali yapının bütünlüğünün ve sürekliliğinin sağlanması. 16

17 2. GİRİŞ 2.1. BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK SÖZLEŞMESİ VE UBSEP Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP), Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin uygulanmasına rehberlik etmek amacıyla ulusal bir strateji hazırlanması yükümlülüğüne yanıt teşkil etmektedir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin metni, dünyadaki sanayileşme, şehirleşme gibi biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskıları artıran süreçlerin hızlanması ile birlikte doğan ihtiyaç üzerine, 1987 yılında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından başlatılan ve dört yıl süren bir çalışma sonunda oluşturulmuştur. Rio de Janerio da 1992 yılında gerçekleştirilen Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi nde biyolojik çeşitliliğin azalmasının önemli bir sorun olduğu ve bu azalmanın uluslararası çaba sarf edilmeden önlenemeyeceği kabul edilmiştir. Zirve, Türkiye nin de taraf olduğu Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin aralarında bulunduğu önemli küresel sözleşmelerin imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Türkiye bu Sözleşmeyi 1992 de imzalamış ve 29 Ağustos 1996 tarih ve 4177 sayılı Kanun ile onaylamıştır. Sözleşme 14 Mayıs 1997 yılında ülkemizde yürürlüğe girmiştir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (BÇS) nin üç temel amacını; Biyolojik çeşitliliğin korunması, Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı;, Genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve hakkaniyete uygun paylaşımı oluşturmaktadır. Sözleşme her ülkenin özel koruma tedbirlerine ihtiyaç duyan biyolojik kaynaklar ile sürdürülebilir kullanım için daha büyük potansiyele sahip olan biyolojik kaynaklarını belirlemesini; koruma ve sürdürülebilir kullanım üzerinde olumsuz etkiye sahip olabilecek eylemlerin kategorilerinin ve süreçlerinin belirlenmesini ve izlenmesini gerektirmektedir. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ülkelerin sınırları dahilinde biyolojik kaynakları üzerindeki hükümranlığını kabul eder. Bu kaynaklara erişim ülkelerin salahiyetinde karşılıklı anlaşmaya dayalı olarak gerçekleştirilecektir. Söz konusu karşılıklı anlaşmalar teknolojiye erişim ve genetik materyallerin kullanımından sağlanan faydaların paylaşımı için de bir temel ve fırsat oluşturmaktadır. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin genetik kaynakları uluslararası bir anlaşmada bağlayıcı yükümlülüklerle ele alan ilk anlaşma olması, zengin genetik kaynakların sahibi olan ülkemiz için bu Sözleşmenin önemini artırmaktadır. Taraflar Konferansı Sözleşme nin karar organıdır. Sözleşme nin uygulanması ile ilgili kararlar iki yılda bir yapılan Taraflar Konferansında alınır. Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların (GDO ların) biyolojik çeşitlilik üzerindeki olası olumsuz etkilerinin kontrol altına alınması amacıyla, Sözleşme ye ek olarak Cartagena Biyogüvenlik Protokolü hazırlanmış ve 2003 yılında dünyada yürürlüğe girmiştir. Sözleşme altında bu güne kadar çeşitli iş programları ve rehberler onaylanmıştır. İş programları farklı ekosistemleri ele almaktadır. Ekosistemlerin yönetimi ile ilgili olan ve her tematik alanı ilgilendiren sürdürülebilir kullanım, teşvik tedbirleri, genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı gibi konularda ise rehberler geliştirilmiştir. İş programları ve rehberler Sözleşmenin uygulanmasında uluslar arası seviyede eşgüdüm sağlanmasını amaçlamaktadır. İş programlarının uygulanması kapsamında ulusal seviyede hedef ve önceliklerin belirlenmesi gerekmektedir. 17

18 Sözleşme Altında Onaylanan İş Programları Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği Tarımsal biyolojik çeşitlilik Orman biyolojik çeşitliliği Kurak ve yarı-kurak alanlar İç su biyolojik çeşitliliği Dağ biyolojik çeşitliliği Korunan alanlar Ada biyolojik çeşitliliği Sözleşme Altında Onaylanan Rehberler Sürdürülebilir kullanım Ekosistem yaklaşımı Teşvik tedbirleri Çevresel etki değerlendirme Göstergeler Yabancı türler Erişim ve yarar paylaşımı Halk eğitimi Geleneksel bilgi Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği iş programının amaçları; entegre deniz ve kıyı alanı yönetiminin uygulanması, deniz ve kıyı canlı kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımını temin edilmesi; etkin bir şekilde yönetilen ve ekolojik temelli olan deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi ve sürdürülmesi; kültür balıkçılığının deniz ve kıyı biyoçeşitliliği üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi ve yerel türleri kullanmak suretiyle kültür balıkçılığının olumlu etkilerinin geliştirilmesi; yayılımcı yabancı türlerin deniz ve kıyı çevresine girişinin önlenmesi ve halihazırda girmiş bulunan yayılımcı yabancı türlerin mümkün olduğu ölçüde ortadan kaldırılmasıdır. Tarımsal biyolojik çeşitlilik iş programının amaçları; tarımsal ekosistemlerde ve etkileşimde oldukları diğer ekosistemlerde tarımsal uygulamaların biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkileri ile mücadele edilmesi ve olumlu etkilerinin teşvik edilmesi; gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip genetik kaynakların korunmasının ve sürdürülebilir kullanımının teşvik edilmesi; genetik kaynaklardan sağlanan faydaların eşit ve adil paylaşımının teşvik edilmesidir. Orman biyolojik çeşitliliği iş programının amaçları; ekosistem yaklaşımının tüm orman tiplerinin yönetimine uygulanması; orman biyolojik çeşitliliği üzerindeki tehditlerin azaltılması ve tehdit edici süreçlerin etkilerinin hafifletilmesi; orman biyolojik çeşitliliğinin korunması, iyileştirilmesi ve eski haline getirilmesi; orman biyolojik çeşitliliğinin sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi; orman genetik kaynaklarına erişimin ve yarar paylaşımının düzenlenmesi; elverişli kurumsal ortamın geliştirilmesi; orman biyolojik çeşitliliğinin kaybedilmesi ile sonuçlanan kararlar ile buna sebep olan sosyo ekonomik başarısızlıkların ve bozulmaların tanımlanması; halkın eğitiminin, katılımının ve bilincinin arttırılması; farklı ölçeklerde ormanların genel sınıflandırmasının geliştirilmesi; durum ve eğilimlerinin değerlendirilmesi için bilgi ve yöntemlerin geliştirilmesi; orman biyoçeşitliliği ve ekosistem işleyişinin rolü üzerine anlayışın geliştirilmesi; küresel orman biyolojik çeşitliliğinin doğru değerlendirilmesi ve izlenmesi için veri ve bilgiler için altyapı geliştirilmesidir. Kurak ve yarı-kurak alanlar iş programının amaçları; bu alanların biyolojik çeşitliliğinin durumu, tehdit faktörleri ve en iyi uygulamalara ilişkin mevcut bilgilerin derlenmesi ve yayımlanması; kurak alan biyolojik çeşitliliğinin sürdürülebilir kullanımının sağlanması için alınacak önlemlerin desteklenmesi; ekosistem yaklaşımı prensipleri dahilinde bir kaynak yönetim sistemi geliştirilmesi; sürdürülebilir geçim yollarının desteklenmesi için alternatif geçim yolları bulunması, sürdürülebilir hasat ve otlatmanın teşvik edilmesi, ürünlere yeni pazarlar oluşturulmasıdır. İç su biyolojik çeşitliliği iş programı amaçları; mevcut programlara, mevzuata ve su kaynakları ve nehir havzalarının yönetimi ile ilgili sektörlere biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı amaçlarının entegre edilmesi; kapsamlı, yeterli ve temsili iç su korunan alanları sisteminin oluşturulması ve idamesi; iç su biyolojik çeşitliliğinin koruma statüsünün güçlendirilmesi ve yabancı türlerle mücadele edilmesi; teknolojinin ve yenilikçi yaklaşımların desteklenmesi; iç su 18

19 biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik teşvik sağlanması; iletişim, eğitim ve halk bilinci iş programının uygulanması ve katılımın desteklenmesi; iç su ekosistemleri ve üzerindeki tehditler hakkında anlayışın geliştirilmesi; iç su ekosistemleri üzerinde olumsuz etkisi olabilecek proje ve eylemlerin kültürel, çevresel ve sosyo-ekonomik etki değerlendirmesinin yapılması; izlemeye ilişkin uygun düzenlemelerin başlatılması ve idame ettirilmesidir. Dağ biyolojik çeşitliliği iş programının amaçları; Dağ biyolojik çeşitliliği üzerindeki tehditlerin belirlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi; dağ biyolojik çeşitliliğinin korunması, yeniden kazanılması ve restore edilmesi; sürdürülebilir kullanımın desteklenmesi; yarar paylaşımının desteklenmesi ve genetik çeşitliliğin idame ettirilmesi; yasal, politik, kurumsal ve ekonomik çerçevenin güçlendirilmesi; belirleme, izleme ve değerlendirme çalışmalarının geliştirilmesi; teknoloji transferi ve geliştirilmesi için destek sağlanmasıdır. Biyolojik kaynakların ve ülke şartlarının gösterdiği farklılıklar nedeniyle, her ülkenin Sözleşmede belirlenen amaçlara ulaşmak için kendi önceliklerini belirlemesi ve uygulaması temel prensiptir. Bu nedenle Sözleşmenin ve Sözleşme kapsamında benimsenen iş programlarının uygulanması ulusal eylemlere bırakılmıştır. Sözleşmenin 6. maddesinde de bu amaçla ulusal biyolojik çeşitlilik stratejisi ve eylem planlarının hazırlanması öngörülmektedir. Türkiye nin Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (UBSEP), Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin diğer yükümlülüklerle uyum içinde uygulanabilmesinde ve biyolojik çeşitlilik kaybının yol açtığı problemlerin çözümünde yararlanılabilecek bir rehber olması amacıyla 2001 yılında mülga TC. Çevre Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanmıştır. Ancak değişen ülkesel ve uluslararası koşullar ve eğilimler, 2001 UBSEP revizyonun gerekliliğini ortaya koymuştur. Bu nedenle UNEP/GEF hibe desteği ile yürütülen Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Uygulama projesi kapsamında katılımlı bir süreçle 2007 yılında UBSEP güncelleştirilmiştir. Güncellenmiş olan UBSEP ile Türkiye deki biyolojik çeşitliliği kısaca tanımlamak ve değerlendirmek, üzerinde uzlaşma sağlanmış bir koruma stratejisi belirlemek ve Türkiye de biyolojik çeşitliliğin korunması hedeflerine ulaşılabilmesi için gerekli olan eylem önerilerini karar vericilere sunmak amaçlanmaktadır. UBSEP, hedeflere ulaşıldıkça ve şartlar değiştikçe yenilenebilecek ve güncelleştirilebilecek olan dinamik bir araç olarak görülmelidir. 19

20 2.2. UBSEP İN GÜNCELLEŞTİRİLMESİNDE KULLANILAN YÖNTEM Diğer benzer strateji çalışmalarında olduğu gibi Türkiye de Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi nin temel prensiplerinin başında, stratejilerin paydaşların katılımcılığıyla belirlenmesi ve belli hedeflere belli zaman diliminde ulaşmak gelmektedir. Strateji çalışmasında aşağıda belirtilen materyaller esas alınmıştır. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında hazırlanan 2. ve 3. Ulusal Raporlardan elde edilen bilgiler, öneriler ve görüşler, DPT tarafından hazırlanan kalkınma planları ve yıllık programlar, Stratejinin bölümünde açıklanan hukuki düzenlemeler, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında yer alan İş Programları ve Rehberler, Doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili olan ve daha önce hazırlanmış planlar (UBSEP-2001, Ulusal Çevre Strateji ve Eylem Planı, Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Ulusal Planı, Karadenizin Korunması ve Rehabilitasyonu Eylem Planı, Akdeniz Eylem Planı, Çölleşme ile Mücadele Ulusal Eylem Planı, vb.), Değişik kurumlarca hazırlanan proje çıktıları (Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Projesi, Biyolojik Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi Projesi, Tehdit Altındaki Bitki Türlerinin Habitatlarının Korunması ve Yönetimi Projesi, milli parklar ve sulak alanlar için hazırlanan yönetim planları, ÖÇK Kurumu Başkanlığı tarafından ÖÇK Bölgelerinde yürütülen projeler, Tarımsal Araştırma ve Ormancılık Araştırma Enstitüleri tarafından yürütülen projeler, Üniversiteler tarafından yürütülen projeler vb.), UBSEP güncelleştirilmesine yönelik yapılan çalıştay çıktıları. UBSEP in güncelleştirilmesi sürecinde katılımcı yöntemlerin uygulanması ve tematik alanlarda akademik katkı sağlanması amaçlarıyla uzman bir danışmanlık firmasından aşağıda tanımlanan işler bağlamında akademik ve teknik destek alınmıştır. o Her bir tematik alanda ve aralarında ülke önceliklerinin belirlenmesi, o Her bir tematik alanda yasal ve kurumsal yapı, kapasite, çakışma, engel ve boşlukları da içeren mevcut durum raporunun hazırlanması, o Öncelik ve hedeflere ulaşılması için her bir tematik alanla ilgili mevcut kapasitenin değerlendirilmesi ve kapasite ihtiyaçlarının belirlenmesi, o Proje süresince yapılan toplantı ve çalışmaların çıktılarının ve her bir tematik alanda Sözleşmenin iş programları ve rehberlerinin ulusal koşullara ve önceliklere uyarlanması ile ilgili boşluk ve ihtiyaçların analiz edilerek, Sözleşmenin amaçlarına ulaşılması ile ilgili amaçların, ortak stratejik hedeflerin ve öncelikli eylemlerin tanımlanması. 3. TÜRKİYE NİN BİYOÇEŞİTLİLİĞİ VE ÖNEMİ 3.1. TÜRKİYE NİN COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ Türkiye, Asya ve Avrupa kıtaları üzerinde toprakları bulunan; kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz le çevrili bir ülkedir. Türkiye nin komşularını batıda Bulgaristan ve Yunanistan, doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, İran, güneyde ise Irak ve Suriye oluşturmaktadır. Türkiye, km 2 lik alanıyla, Kuzey enlem ve Doğu boylamı arasında bulunmaktadır. Söz konusu bu alanın km 2 sini akarsu ve göl yüzeyi oluşturmaktadır. Türkiye kuzeyinde Karadeniz kıyısına paralel Kuzey Anadolu Dağları, kuzeybatısında Yıldız Dağları, güneyinde Akdeniz kıyısına paralel Toros Dağları, batıda Ege Denizi kıyısına dik Batı Anadolu Dağları yla çevrilidir. Türkiye nin topoğrafik yapısı oldukça farklılık göstermektedir. Ortalama 20

21 yüksekliğin 1130 m (ki bu ortalama Doğu Anadolu da 2000 metrenin üstündedir) olduğu ülkede, kara yüzeylerinin % 55 i 1000 m. ve üstündeki yükseltilerde yer alır. Ülkenin orta kesimlerinde geniş ve yüksek düzlüklerle birbirlerinden ayrılmış seyrek dağlar, doğuya doğru sıklaşarak daha belirgin yüksekliklere ulaşır. Türkiye nin en yüksek dağı Büyük Ağrı Dağı (5137 m) olup, bunları Hakkari de Ulu Doruk Tepesi (4135 m.), Rize de Kaçkar (3932 m.), ve Kayseri de Erciyes dağı izlemektedir (3917 m). Türkiye göller ve nehirlerce de zengin sayılabilir. Türkiye iç su potansiyelini oluşturan 33 adet nehir, 200 adet doğal göl, 159 adet baraj gölü ve 750 adet gölete sahiptir. En büyük ve en derin göl olan ve yükseltisi m olan Van Gölü nün alanı km 2 dir. İkinci büyük göl, İç Anadolu daki Tuz Gölü dür. Derin bir göl olmayan Tuz Gölü nün denizden yüksekliği 925 m alanı ise km 2 dir. Türkiye de göllerin toplandığı başlıca dört bölge vardır: Göller Yöresi (Eğirdir, Burdur, Beyşehir ve Acıgöl), Güney Marmara (Sapanca, İznik, Ulubat, Kuş Gölleri), Van Gölü ve çevresi, Tuz Gölü ve çevresi. Ülke topraklarında bulunan akarsular 6 değişik denize dökülür. Çoruh, Filyos, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya ırmakları Karadeniz e; Asi, Dalaman Çayı, Ceyhan, Seyhan, Tarsus ırmakları Akdeniz e; Ergene, Küçük ve Büyük Menderes, Gediz ve Meriç ırmakları Ege Denizi ne; Biga Çayı, Gönen Çayı, Susurluk/Simav Çayı, Marmara Denizi ne, Aras ırmağı Hazar Denizi ne, Dicle ve Fırat Basra Körfezi ne dökülür. Kızılırmak 1355 km, Ceyhan 509 km, Büyük Menderes 307 km, Susurluk 321 km, Suriye sınırına kadar Fırat 1263 km, Ermenistan sınırına kadar Aras 548 km uzunluğundadır. Türkiye nin topoğrafik yapısındaki geniş çeşitlilik, iklimsel çeşitliliğinin de temel nedenlerindendir. Ülkenin güney ve batı kesiminde geçerli olan Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Ülkenin kuzeyinde etkili olan Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlar görülür; yazlar fazla sıcak olmadığı gibi, kışlar fazla soğuk değildir. Ülkenin iç bölgelerinde karasal step (bozkır) iklimi hüküm sürer. Türkiye nin yıllık ortalama yağışı yaklaşık 640 mm olmakla beraber, yağış düzeni yıl, bölge ve mevsimlere göre farklılık göstermektedir. Yıllık toplam yağışların farklı yörelere dağılımı mm arasında değişir. Ülke genelinde, yıllık toplam yağışın ¾ ü kış aylarında düşer. Yıllık yağış ortalamaları bölgelere göre Karadeniz de 817 mm, Akdeniz de 751 mm., Ege de 672 mm, Marmara da 641 mm., Doğu Anadolu da 611 mm., Güneydoğu Anadolu da 610 mm. ve Orta Anadolu da 339 mm dir. Anadolu topoğrafyasından kaynaklanan nedenlerle, yazın değişik bölgelerin sıcaklıkları arasında farklar çok geniş değildir. Fakat kış sıcaklıkları bakımından bölgeler arasında geniş farklar vardır. Sıcaklık ortalama ve ekstrem değerleri bakımından bölgelerle, aynı bölgedeki iller arasında da geniş farklar görülür. Düşük kış sıcaklıklarının Orta Anadolu da C derecenin, Doğu Anadolu da ise C derecenin altına düştüğü yıllar sıkça yaşanır. Kışları genellikle ılıman olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi, yaz sıcakları bakımından ülkede en yüksek değerlerin ( C derece dolaylarında) görüldüğü bölgelerdir. Türkiye nin yüzölçümünün %34,1 i işlenen, %18,7 si çayır-mera olmak üzere %52,8 i tarımsal alan ve yarısı bozuk orman olmak üzere %27,2 si orman alanıdır. Ülkemiz topraklarının %14 ünde hafif, %20 sinde orta ve %63 ünde şiddetli ve çok şiddetli derecede erozyon tehlikesi mevcuttur TÜRKİYE NİN SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLERİ Türkiye nüfusu 2000 yılı nüfus sayımına göre yaklaşık olarak 70 milyondur. Yıllık nüfus artış hızı; döneminde binde 24.9, döneminde binde 21.7 iken, döneminde bu hız binde 18.3 e düşmüştür. Türkiye hala genç nüfusa sahip bir ülkedir; nüfusun %31.5 i 15 yaşın altında, %6 sı 65 yaşın üzerindedir. Okur-yazarlık oranı 2000 yılı sayımlarına göre %87,32 dir. Kişi başına düşen milli gelir 2005 yılında 5000 $ seviyesine ulaşmıştır. Aritmetik nüfus yoğunluğu km 2 ye 88 kişidir, ancak nüfus ülke genelinde homojen bir dağılım göster- 21

22 mediğinden bu sayı tarıma elverişli alanlarda, sanayileşmiş bölgelerde ve ulaşımı kolay olan bazı kıyı illerinde yoğunlaşmakta, ülkenin iç kesimlerinde ve dağlık alanlarda ise azalmaktadır. Eğitim ve gelir seviyeleri de nüfus dağılımı ile benzer özellikler göstermektedir verilerine göre tarım sektörünün GSYİH içindeki payı %11,2; sanayinin 24,9; ticaret sektörünün ise 20,6 dır. Tarım sektörü GSYİH içindeki düşük payına rağmen çalışan nüfusun %40 ının istihdam edildiği sektör olarak fert başına ortalama gelirin en düşük olduğu sektördür. Son yıllarda en hızlı gelişim gösteren ve fert başına ortalama gelirin en yüksek olduğu sektör ise hizmet sektörüdür. Sahip olduğu biyolojik çeşitlilik değeri nedeniyle, kırsal alanların sosyo-ekonomik özellikleri ve ihtiyaçları koruma ve sürdürülebilir kullanım esaslarının belirlenmesinde özel bir öneme sahiptir. Türkiye de nüfusun yaklaşık %65 i şehirde %35 i de kırsal kesimde bulunmaktadır. Ancak 2000 yılından bu yana kırsal alanlardaki nüfusun %5 lik bir bölümünün daha şehir nüfüsuna katıldığı tahmin edilmektedir. Nüfus yapısındaki bu değişiklik hem hızlı şehirleşmeden hem de köyden kente göçten kaynaklanmaktadır. Uzun yıllar ekonominin temel unsuru olan tarım sektörünün, GSYİH içindeki payı dönemler itibarıyla azalma göstermesine rağmen, kırsal alanlarda istihdamdaki yüzde 61.4 lük payı ile diğer sektörlere kıyasla büyük oranlarda önemli bir ekonomik faaliyet kaynağıdır. Bu bağlamda tarım sektörü, genel anlamda ülke kalkınmasının önemli bir unsuru olmasının yanında, kırsal kalkınma çabalarının ana sürükleyicisi konumundadır. Ayrıca, tarım sadece ekonomik bir faaliyet olarak değil sosyal, bölgesel, kültürel ve ekolojik önemi olan bir toplumsal süreçtir. Türkiye de tarımsal üretim küçük işletmelerde oldukça düşük tarımsal girdiler kullanılarak yapıldığından kırsal kesimde yabani türlerin çiftçi elinde korunması için de uygun ortam sağlamaktadır. Türkiye de kırsal yerleşimler sayıca çok ve dağınık bir yapıya sahiptir. Bu özellik bir yandan kırsal nüfusun temel alt ve üst yapı hizmetlerine erişimini güçleştirmekte, diğer yandan kamu yatırımlarını zorlaştırmaktadır. Bu zorlukların aşılmasına yönelik olarak, 2006 yılında kırsal kalkınma politika çerçevesini oluşturan ve Ulusal Kırsal Kalkınma Planı hazırlanmasını öngören Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi kabul edilmiştir. Türkiye nin Bitki Coğrafya Bölgeleri 22

23 3.3. TÜRKİYE NİN BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİNE İLİŞKİN GENEL BİLGİ Türkiye biyolojik çeşitlilik açısından küçük bir kıta özelliği göstermektedir. Bunun nedenleri arasında üç farklı biyoiklim tipinin görülmesi, bünyesinde Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç Biyocoğrafik Bölge (BCB) bulundurması, sahip olduğu topoğrafik, jeolojik, jeomorfolojik ve toprak çeşitlilikleri, deniz, göl, akarsu, tatlı, tuzlu ve sodalı göller gibi değişik sulak alan tiplerinin varlığı, metreler arasında değişen yükselti farklılıkları, derin kanyonlara ve çok farklı ekosistem tiplerine sahip olması, Avrupa ülkelerine göre buzul döneminden daha az etkilenmesi, kuzey Anadolu yu güney Anadolu ya bağlayan Anadolu Diyagonalinin varlığı ve buna bağlı olarak oluşan ekolojik ve floristik farklılıklar ile üç kıtanın birleşme noktasında yer alması sayılabilir. Özetle, Türkiye tarım, orman, dağ, step, sulak alan, kıyı ve deniz ekosistemlerine ve bu ekosistemlerin farklı formlarına ve farklı kombinasyonlarına sahiptir. Biyocoğrafik bölgelerden Avrupa-Sibirya Biyocoğrafik Bölgesi Kuzey Anadolu da boydan boya ve Trakya Bölgesinin Karadenize bakan kısımlarında uzanmaktadır. En yağışlı iklim bölgesidir, geniş kısmı ormanlarla kaplıdır. Akdeniz Biyocoğrafik Bölgesi, Akdeniz e kıyısı olan tüm yöreler ile Trakya nın batı kısımlarını kaplar ve çok farklı ekosistem tipleri içerir. İran-Turan bölgesi, Biyocoğrafik Bölgelerin en genişidir ve Orta Anadolu dan başlayarak Moğolistan a kadar uzanır. Bölgede karasal iklim ve step bitkileri baskındır Ekosistem Çeşitliliği Tarımsal Ekosistemler Türkiye nin tarımsal açıdan ana ekolojik bölgeleri; Akdeniz Kıyı Bölgesi, Ege Kıyı Bölgesi, Karadeniz Kıyı Bölgesi, Trakya ve Marmara Bölgesi, Orta Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Doğu Anadolu Bölgesi, ve Geçit Bölgeleridir (Kuzeybatı Geçit, Batı Geçit, Kuzeydoğu Geçit, Doğu Geçit, Güneydoğu Geçit). Başta yağış ve sıcaklık gibi ana iklim ögelerine dayalı bu bölgeleme sistemi, tarımsal ürün çeşitliliği ile tarımın bölgesel ve fenolojik özelliklerini kapsar. Kıyı Bölgeler, genel olarak Akdeniz iklim kuşağında bulunan tarımsal üretim bölgeleri olarak tanımlanabilir. Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri sert kara ikliminin başta olduğu bölgelerdir ki; tarımsal ürün karakteristikleri de bu ekolojik bölgelerin etkilerini taşır. Geçit bölgeleri ise herbiri; İç Anadolu nun ortasından öteki bölgelere geçişlerdeki birkaç ili kapsayan; gerek iklim faktörleri gerek genel tarımsal karakterleri bakımından birbirinden azçok değişik tarım bölgeleridir. Ekili alanlar, çoğunluğu step (bozkır) bölgelerinde yer almak üzere, Türkiye nin toplam yüzölçümünün yaklaşık % 35 ini oluşturmaktadır. Toplam tarımsal alanın % 70 ini tahıl, % 5 ini meyve bahçeleri, % 2,7 sini sebze bahçeleri, % 2 sini bağlar ve % 2 sini zeytinlikler oluşturmaktadır. Kalan % 18 lik tarımsal alan, bu bölgelerde uygulanan ekim nöbetine göre, nadasa bırakılmaktadır. Çayır ve meralar ise Türkiye nin toplam yüzölçümünün yaklaşık %19 unu oluşturur. Çayır ve meralar, Kıyı Meraları ve Step Meraları olarak iki gruba ayrılabilir. Kıyı meraları Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz bölgeleri ile Trakya bölgesindeki otlatma alanlarını kapsar. Ülke meralarının yaklaşık % u kıyı meraları kapsamındadır. Kıyı meralarında yıllık yağış mm arasında değişir. Bu meralardaki otsu bitki örtüsü, yağış azaldıkça step formasyonuna geçiş formu gösterir. Yüksek yağış ve daha iyi toprak koşulları nedeniyle buralarda daha verimli mera vejetasyonu oluşmuştur. Yıllık yağış toplamı mm arasında değişen kurak ve yarıkurak bölgelerin otlatma alanlarına step meraları adı verilir. Yükseklik ve topoğrafya bakımından step meraları, dağ stepleri ve ova stepleri olarak ikiye ayrılır. Dağ steplerinde yükseklik ve yağış göreceli olarak daha fazla olduğundan, daha değerli buğdaygil ve baklagil yem bitkileri yetişmektedir. Step Ekosistemleri Türkiye de otsu bitkilerle örtülü alanlar olarak tanımlanan step ve çayırlık alanlar günümüzde 21 milyon hektar civarındadır. Step ekosistemleri Türkiye de özellikle İç Anadolu, Ege ve Akdeniz 23

24 Bölgelerinin yüksek dağ katları ve Doğu Anadolu nun büyük bir kısmında yayılış gösterir. Step ekosisteminin en karakteristik özelliği bir veya çok yıllık otsu bitkilerin baskın olmasıdır. Step vejetasyonunun floristik kompozisyonu çok zengindir ve içerisinde birçok endemik bitki bulunur. Türkiye deki step formasyonu yayıldığı alanın topoğrafik yapısına göre genel olarak Ova Stebi ve Dağ Stebi olarak ikiye ayrılır. Ova stebi metreler arasında düz veya az eğimli bölgelerde görülür ve tuzcul halofitler, kazayağıgiller, hasırotugiller ve sazgiller familyası üyeleri ile üzerlik, yavşan, kekik ve adaçayı gibi türlere habitat sağlar. Dağ stebi ise genellikle metreler arasında yaygındır. Geven, dikenlikorunga, kirpidikeni, çiriş, kekik türlerini barındırır. Doğu Anadolu dağ stebinde diğer bölgelerden farklı olarak çakşır türlerinin baskınlığı artar. Doğu Karadeniz dağlarının yüksek kesimleri ile Doğu Anadolu nun kuzey ve kuzeydoğu kesimlerinde ise subalpin ve alpin çayırlıklar geniş alanlar kaplarlar. Orman Ekosistemleri Türkiye deki orman ekosistemi hektar alanı kaplar. Yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar Türkiye de daha yaygındır. İğne yapraklı ağaçlara ise deniz seviyesinden ormanların bulunduğu en üst sınırına kadar olan tüm yüksekliklerde rastlanır. Ege ve Akdeniz bölgelerinde, çalılık ve makilerin yanı sıra, nemli, yarı-nemli iğne yapraklı ve kuru ormanlar (meşe, kara ve kızıl çam) da bulunur. Biyocoğrafik bölgelere göre orman tipleri şunlardır: Avrupa-Sibirya Biyocoğrafik Bölgesi: Yapraklı-ibreli Ormanlar ( Kayın, Kestane, Gürgen; m), Nemli-yarınemli İbreli ormanlar (karaçam, sarıçam, ladin, göknar; m), Kurak meşe ve çam ormaları (Meşe:<1500m;karaçam:>600m; Kızılçam: m) Çalı (maki-yalancı maki) formasyonu (Kızılçam:<500m) Akdeniz Biyocoğrafik Bölgesi: Çalı (Maki ve Garig) formasyonu (Meşeler, Sandal, sakız, mersin vb. 350m Marmara, 600 m Ege; 800m Akdeniz), Alçak Rakım Akdeniz kuşağı Ormanları (Kızılçam:<1000m; Karaçam: m), Ege Yüksek Dağ Ormanları (Kestane:<1000m; Kayın Ihlamur, Fındık:>1500m; Sarıçam:>1600m; Meşe-karaçam:>700m, Kızılçam:<600m), Akdeniz Yüksek Dağ Ormanları (Meşe: m; karaçam: m;göknar: m; Sedir: m;Ardıç: m; Kayın-Gürgen: m) İran-Turan Biyocoğrafik Bölgesi: İç Anadolu Step Ormanları (Saçlı ve tüylü meşe, Karaçam, Ardıç: m), İç Anadolu Kurak Karaçam, Meşe ve Ardıç Ormanları (Meşeler: <1200m; Karaçam:1000m- 1500m; Sarıçam>1500m), Doğu Anadolu Kurak Meşe Ormanları (meşe türleri <850m). Türkiye nin sahip olduğu bu zengin orman ekosistemleri çok sayıda endemik bitki türüne, önemli kuş türlerine ve bir çok yaban hayatı türüne habitat sağlamaktadır. Yine bu ekosistemlerde tarımsal biyolojik çeşitlilik bakımından önemli olan pek çok kültür bitkisinin yabanı akrabaları bulunmaktadır. 24

25 Dağ Ekosistemleri Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Türkiye de kıvrılma, kırılma ve volkanizma ile oluşmuş dağ sistemleri bulunmaktadır. Dağ ekosistemlerinin tipleri biyocoğrafik bölgelere, oluşum şekline ve yüksekliğe göre değişmektedir. Kırılma ile oluşmuş dağlar Ege Bölgesinde bulunmaktadır, bu dağlar kıyıya dik uzanır ve su kaynakları açısından zengindir. Kaz dağları, Yunt Dağları, Boz Dağlar, Aydın ve Menteşe Dağları bu bölgenin önemli dağlarıdır. Kaz Dağları, hem endemik olması hem de genetik çeşitliliği nedeniyle önem taşıyan Kaz Dağı Göknarının (Abies nordmanniana ssp. equi-trojani) yaşama alanıdır. Türkiye nin Alp-Himalaya kıvrılması sonucu oluşmuş sıradağlarının en önemlileri kuzeyde Yıldız, Köroğlu, Küre, Canik, Doğu Karadeniz dağları; güneyde Batı ve Orta Toroslar; güney doğuda Nur ve Güneydoğu Toroslar; orta ve doğu Anadolu da Hınzır, Tahtalı, Munzur, Palandöken, Allahüekber ve Aras Dağlarıdır. Başta Toroslar olmak üzere bu dağ sistemleri endemizm oranının yüksekliği ile biyolojik çeşitlilik açısından önemli ekosistemlerdir. Doğu Karadeniz dağlarının yüksek kesimleri ile Doğu Anadolu nun kuzey ve kuzeydoğu kesimlerinde subalpin ve alpin çayırlıklar, diğer bölgelerin yüksek dağ katlarında ise step ve çayır ekosistemleri hakimdir. Aşağı doğru inildikçe yine bölgelere göre farklılaşan orman ekosistemleri başlar. Ayrıca, yüksek dağ kesimlerinde bulunan birbirinden izole ve farklı özelliklerdeki göller özel habitatlar oluşturur. Özellikle volkanik göl oluşumları ile biyolojik çeşitliliğe kendine özgü değerler katan volkanik dağların en önemlileri ise Ağrı, Tendürek, Nemrut, Süphan, Karacadağ, Erciyes, Hasan ve Kula dağlarıdır. Volkanik dağlar mineralce zengin toprağı ile tarımsal biyolojik çeşitlilik için de ayrı bir önem taşır. İç Su Ekosistemleri Türkiye, yaklaşık olarak km 2 lik bir alan kaplayan akarsuları ve gölleriyle biyolojik çeşitliliği yaşatmak için çok önemli olan iç su kaynaklarına sahiptir. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda uluslar arası öneme sahip 135 sulak alan belirlenmiş ve bunlardan 12 tanesi Ramsar alanı olarak ilan edilmiştir. Türkiye de 26 nehir havzasını içeren 7 drenaj havzası vardır ve yeraltı sularının da 94 milyar km 3 olduğu tahmin edilmektedir. Yıllık ortalama yağış seviyesi yaklaşık 640 mm dir ve bu miktarın yaklaşık üçte biri su rezervlerine ulaşarak sulak alanların varlığını sürdürmesine katkıda bulunmaktadır. Doğal göllerin en büyüğü Doğu Anadolu Bölgesi ndeki, hektar alanı olan ve yüksek tuzluluğa sahip Van Gölüdür. Orta Anadolu Platosunda bazı tuzlu sığ göller bulunur, bunların en büyüğü Tuz Gölüdür ( hektar). Tuz Gölü yazın hemen hemen tamamen kurur ve gölün üstü 30 cm kalınlığında tuz tabakası ile kaplanır. Göl çevresinde sadece tuza dayanıklı bitki örtüsü gelişmektedir. Göller, bataklıklar, deltalar, sazlıklar ve çamur düzlükleri başta kuşlar olmak üzere yaban yaşamı için oldukça önemlidir. Türkiye deki kuş türlerinin yarıdan fazlası göçmendir. Sulak alanlar su kuşları için önemli dinlenme ve kışlama ortamı oluşturmaktadır. Türkiye de uzunluğu 500 km den daha fazla olan dokuz nehir vardır: Kızılırmak, Fırat, Sakarya, Murat, Aras, Seyhan, Dicle, Yeşilırmak ve Ceyhan. Türkiye deki nehirlerin yıllık deşarjı, Karadeniz e yaklaşık 41 milyar m 3, Akdeniz e 36 milyar m 3 tür. Dicle ve Fırat nehirleri sırasıyla Irak ve Suriye ye akmaktadır. Deltalar başta su kuşları olmak üzere biyolojik çeşitlilik açısından büyük önem taşımaktadırlar. Ege Denizine dökülen nehirlerin oluşturduğu Meriç, Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes Deltaları ile Akdeniz e dökülen nehirlerin oluşturduğu Göksu, Seyhan ve Ceyhan Deltaları özellikle kışın Anadolu daki göllerin donması sonucu çok sayıda ve türde su kuşuna uygun habitatlar oluşturmaktadırlar. Karadeniz e dökülen Kızılırmak nehrinin oluşturduğu delta ise özellikle Karadeniz i direkt geçen göçmen kuşlar için büyük önem taşımaktadır. Türkiye nin coğrafi yapısı çok kompleks olması ve nehirlerin dağlık bölgelerle birbirinden ayrılmış olmasının türlerin yayılmasını büyük ölçüde engellemesinden dolayı, yüksek endemizm ve gene- 25

26 tik çeşitliliğe neden olmuştur. Akarsu ekosistemlerinde yaşayan omurgasızların büyük çoğunluğu bu nedenle endemiktir. Köyceğiz-Dalyan bölgesindeki suların tuzluluk oranları sıfırdan aşırı tuzluya kadar değişkenlik gösterdiğinden habitat ve tür çeşitliliği arasındaki ilişki açısından iyi bir örnek teşkil eder. Lindenia tetraphylla Türkiye de yeni bir türdür ve bu türün neslinin Yugoslavya da tükenmek üzere olduğu kaydedilmiştir. Burdur Gölü nde yaşayan ve farklı koşullara adapte olmuş olan Artodiaptomus burduricus endemik bir omurgasız türüdür ve genetik çeşitlilik açısından önemlidir. Yine Burdur Gölü nde yaşayan Aphanius burduricus da göl şartlarına uyum sağlamış endemik bir balık türüdür. Benzer şekilde, Van Gölü nde yaşayan endemik bir balık türü olan Alburnus tarichi de bu gölün aşırı koşullarına adaptasyon sağlamıştır. Türkiye sulak alanlarında saz (Typha sp.), kamış (Phragmites sp.), hasırotu (Schoenoplectus sp.), kofa (Juncus sp.) gibi bitkiler geniş topluluklar oluştururlar. Ayrıca su yüzeyini kaplayan nilüfer (Nymphae sp.) gibi bitkilerin yanısıra derin olmayan göllerde yetişen ördek otu (Phodophyllum sp.), ördek mercimeği (Wolffia sp.), su mercimeği ve Ceratophyllum sp., Myriophyllum sp., Potamogeton sp. gibi su altı bitkilerine rastlanır. Bugüne kadar yapılan çalışmalar sonucunda, tatlısu ekosistemlerinde 26 familyaya bağlı 236 tür/ türaltı balık taksonu belirlenmiştir. Sulak alanlarımızda en yaygın bulunan türler; alabalık, turna, sazan, karabalık, kefal, kızılkanat, sudak, tatlısu levreği dir. Kuş göç yolları üzerinde bulunması sebebiyle, Türkiye pek çok kuş türü için anahtar ülke konumundadır. Ülkemizde yaklaşık 460 kuş türü olduğu bilinmektedir. Leylek, flamingo, kaşıkçı, uzunbacak, kılıçgaga, turna ile balıkçıllar ve ördekler Türkiye nin sulak alanlarında yaygın olarak görülmekte olan kuş türleridir. Kıyı ve Deniz Ekosistemleri Karadeniz, Marmara, Ege ve Doğu Akdeniz olmak üzere, Türkiye yi çevreleyen denizlerin birbirinden farklı özelliklere sahip olması, barındırdığı biyolojik kaynakların da farklılaşmasını sağlamıştır. Türkiye denizleri içinde en yüksek tuzluluk ve sıcaklık oranına sahip olan Akdeniz biyolojik çeşitliliği en zengin olduğu bölgedir. Süveyş kanalının açılmasından sonra Kızıldeniz den göç yoluyla Akdeniz e gelen Hint-Pasifik bölgesine ait birçok tür de bu bölgeye yerleşmişlerdir. Göç sonucu bu bölgeye yerleşmiş 26 tür saptanmıştır. Akdeniz in Türkiye sularında 388, Ege Denizi nde 389, Marmara Denizi nde 249, Karadeniz de de 151 tür balık bulunmaktadır. Karadeniz, dünyanın en geniş ve okyanuslardan en fazla izole olmuş kapalı denizidir. Karadeniz de 151 balık, 1619 mantar, alg ve yüksek su bitkileri, 1983 omurgasız türü bulunmaktadır. Karadeniz de Mersin balığı gibi hem biyolojik çeşitlilik açısından hem de ekonomik değer açısından önemli balık türleri ve 4 adet deniz memeli türü yaşamaktadır. Kapladığı alanlar azalsa da 34 balığın yumurtlama alanı olan 6 adet deniz çayırı türü bulunmaktadır (Zostera marina, Z. Noltii, Potamogeton pectinatus, Ruppia maritima, R. Spiralis ve Zannichellia major). İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizi nden oluşan Türk Boğazlar Sistemi Doğu Akdeniz in Ege Havzası ile Karadeniz arasındaki su taşınımını sağlayan bir iç deniz sistemi konumundadır ve palamut, torik, lüfer vb balık türleri için biyolojik koridor görevini görür. Marmara Denizi nin yüzeyinin İstanbul Boğazı yoluyla gelen Karadeniz sularının etkisi altında olduğu görülmüştür. Marmara Denizi nin daha derin bölgeleri ise Ege-Akdeniz sularını içerir ve 400 den fazla bentik organizma türünü barındırır. Marmara Denizi bir çok pelajik balık türünün yumurtlama yeridir. Bir mercan türü olan Gerardia savaglia 30 m derinlikte hala yaşamını sürdürmektedir. Yüzey alanı yaklaşık 180 bin km2 olan Ege Denizi, çok karmaşık bir taban topoğrafyası ve kıyı geometrisine sahiptir. Ayrıca, bu denizde irili-ufaklı yüzlerce adacık bulunmaktadır. Havzanın genel olarak 3 tane derin çukurdan oluştuğu söylenebilir. Kuzey çukuru yaklaşık 1500 m derinliğinde olup m derinliğinde bir tepe ile 1100 m lik orta Ege çukuruna bağlanmıştır. En güney kısmında ise 2000 m yi geçen derinliklerle Ege Denizi nin en derin bölgesi bulunur. Genelde doğal çevrelerinde siyah olan Süngerler (Sponges) Ege nin derin sularından toplanan ticari ürünlerden 26

27 biridir ve son yıllarda populasyonlarında azalma görülmüştür. Karadeniz de olduğu gibi, Doğu Akdeniz kıyıları km lik bir topoğrafik eğim kuşağı ile derin havzaya bağlanmaktadır. Kuzey Akdeniz in en belli başlı çukurları Rodos (4000 m), Antalya (2500 m), Çukurova (1000 m) ve Latakya (1500 m) basenleridir. Çukurova Havzası, Antalya Havzası na göre daha sığ olup duvar biçimindeki bir topoğrafya ile birbirlerinden ayrılmıştır. Kıyı ekosistemleri, deniz ve kara ekosistemlerinin kesiştikleri önemli ani geçiş bölgeleri (ekonton) olmaları nedeniyle oldukça özel ekosistemlerdir. Ülke yüz ölçümünü oluşturan karasal kaynakların % 4,1 lik bölümünü kıyı ekosistemleri oluşturmaktadırlar. Ülkemizin kıyı bölgelerinde dağların denize iniş biçiminin ve kıyı topografyasının birbirinden farklı olması, bölgelere göre farklılaşan, kumul, mağara, delta, lagün, dalyan, kalkerli teraslar gibi çeşitli kıyı ekosistemlerini ortaya çıkarmıştır. Tüm bu kıyılar arasında özellikle Doğu Akdeniz bölgesindeki kıyı alanları çok yüksek flora ve fauna çeşitliliğine sahip zengin ekosistemlerdir TÜR ÇEŞİTLİLİĞİ Bitki Türleri Türkiye, özellikle tohumlu bitkiler açısından bulunduğu iklim kuşağı göz önüne alındığında bitki türleri açısından oldukça zengin sayılabilecek bir konuma sahiptir. Algler, bitki grubu içerisinde yer alan en ilkel canlılardır. Bu gruba giren canlılar mikroskopta görülebilecek kadar küçük olabildikleri gibi boyları metre hatta 100 metreye ulaşanlar da vardır. Algler ile ilgili üniversiteler bünyesinde öğretim üyeleri tarafından yapılan araştırmaların sayısı artmış olmakla bilikte henüz Türkiye Alg florası tamamlanmamıştır. Likenler, mantarların alglerle oluşturdukları ortak yaşama dayalı bir canlı grubudur. Dünya nın hemen her yerinde yayılış gösterirler. Dünya da bilinen tür sayısı civarındadır. Türkiye de ise Likenler üzerine yapılan çalışmalar son yıllarda hızla artış göstermiştir. Türkiye de günümüzde bilinen Liken türü sayısı 1000 civarında olup bu sayı her geçen gün artmaktadır. Karayosunları, yeterince gelişmemiş en ilkel iletim demetine sahip bitki grubudur. Türkiye de 3 Boynuzsu Ciğerotu, 165 civarında Ciğerotu ve 740 civarında da Karayosununun yayılış gösterdiği belirlenmiştir. Eğreltiler, tohumlu bitkilerle birlikte en iyi bilinen bitki grubudur. Eğreltiler Türkiye nin çok kurak bölgeleri hariç diğer bölgelerinde yayılış gösterir, ancak Karadeniz bölgesi bu bitki grubunun en yaygın olarak bulunduğu bölgedir. Türkiye de Eğreltiler içerisinde yer alan Atkuyruklarına (Equisetales) ait 8 tür, Kibrit Otlarına ait (Lycopodiales) 6 tür ve gerçek eğreltilere ait 80 civarında tür bulunmaktadır. Tohumlu Bitkiler, Türkiye de ve Dünya da en iyi bilinen bitki grubu olup aynı zamanda en gelişmiş bitki grubudur. Türkiye de tanımlanmış tohumlu bitki türü sayısı günümüzde civarındadır. Tür ve türaltı takson sayısı ise e ulaşmıştır. Yeni türlerin tanımlanması ile bu sayı her geçen gün artmaktadır. Bu tür zenginliği Avrupa nın hiçbir ülkesinde yoktur. Bu nedenle Türkiye Tohumlu bitki çeşitliliği açısından bir kıta özelliği gösterir. Çünkü tüm Avrupa daki tür sayısı civarındadır (Tablo 3.1). Aynı zamanda sahip olduğu türlerin %34 ü (3.150) endemiktir. Endemizm oranının bu derece yüksek olması Türkiye yi çiçekli bitkiler açısından ilginç kılmakta ve cazibe merkezi olma özelliğini sürdürmektedir. 27

28 Tablo 3.1. Çeşitli Bitki Gruplarına ait tür ve türaltı takson sayıları, endemizm durumu, nadir ve tehdit altındaki tür sayıları, nesli tükenmiş türler Bitki Grupları Tanımlanmış Türler/alttürler Endemik Türler Nadir ve Tehlike Altındaki Türler Soyu Tükenmiş Türler Algler (Algae) bilinmiyor bilinmiyor Likenler (Lichenes) Karayosunu (Bryophytes) Eğreltiler (Pteridophytes) Açık-Tohumlular (Gymnosperms) Tek-çenekliler (Monocotyledons) Çift-çenekliler (Dicotyledons) bilinmiyor bilinmiyor bilinmiyor bilinmiyor bilinmiyor Endemik/nesli tehlike altında olan bitki türleri Türkiye, endemik bitkiler açısından bulunduğu coğrafik kuşak itibariyle dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Tohumsuz bitki gruplarına ait türler bütün dünyada olduğu gibi geniş yayılışlı oldukları için endemizm oranı da düşüktür. Ayrıca ülkemizde tohumsuz bitki grupları ile ilgili yapılan çalışmalar da henüz istenen düzeyde değildir. Tohumsuz bitkiler içerisinde en iyi bilinen bitki grubu Eğreltiler (Pteridophytes) dir. Türkiye den tespit edilen tür ve türaltı seviyedeki eğrelti sayısı 101 olup bunlardan sadece 3 ü endemiktir. Arap Sünbülü Suhendan KARAUZ 28

29 Tohumlu bitkilerin en ilkel grubu olan Açıktohumlularda (Gymnospermler) endemizm oranı düşüktür. Bu grupta sadece varyete ve alttür seviyesinde 5 endemik takson bulunmaktadır. Tohumlu bitkilerden çiçekli bitki grubunda (Angiospermae) endemiz oranı çok yüksek olup tür ve türaltı seviyesinde e yakın çiçekli bitki türünden 3925 i endemiktir ve endemizm oranı %34 civarındadır. Avrupa ülkeleri içerisinde endemik tür oranı en yüksek ülke olan Yunanistan da 1000 civarında endemik bitkinin olduğu tespit edilmiştir. Bu da ülkemizin endemik bitkiler açısından ne denli zengin olduğunu göstermektedir. Türkiye de yayılış gösteren endemik bitki türlerinin bir kısmı dar yayılış gösterirken bir kısmı da geniş yayılışlıdır. Dar yayılışlı endemikler daha çok belirli dağ ve dağ silsileleri ile belirli habitatlarda yaşamını sürdürmektedirler. Endemizm oranı yüksek olan dağların başlıcaları Amanos Dağları, Sandras Dağı, Bey Dağları, Bolkar ve Aladağlar, Uludağ, Kazdağı, Munzur Dağları gibi dağ silsileleridir. Dağ silsileleri dışında endemizm oranı yüksek yöreler arasında Orta Toroslar (Ermenek, Gülnar, Mut, Anamur), Antitoroslar (Maraş, Adana, Niğde), Sivas ve Çankırı çevresindeki jipsli alanlar, Tuz Gölü çevresi, Rize ve Artvin çevresindeki yüksek dağlar, Van-Bitlis-Hakkari illerini kapsayan bölge sayılabilir. Endemik tohumlu bitki türleri açısından en zengin familya Papatyagiller (Compositae) olup endemik tür sayısı 435 kadardır. Bu familya aynı zamanda Türkiye de en çok tür içeren familyadır. İkinci sırayı 400 civarında endemik tür ile Baklagiller (Leguminosae) familyası alır. Bu familyada içerdiği toplam tür sayısı açısından Türkiye de ikinci sıradadır. Üçüncü sırayı yaklaşık 310 endemik türle Ballıbabagiller (Labiatae) familyası alır. Endemik tür sayısı bakımından en zengin cins yaklaşık 250 türle gevendir (Astragalus). Bu cinsi sırasıyla 175 türle sığırkuyruğu (Verbascum), 115 endemik türle peygamber çiçeği (Centaurea), 66 türle Hieracium takip etmektedir. Bununla birlikte tür sayısı az olmasına rağmen Türkiye de yayılış gösteren tüm türleri endemik olan Ebenus (14 tür) ve Bolanthus (6 tür) cinslerinin endemizm oranı %100 dür. Türkiye endemik türler açısından zengin olduğu gibi endemik cinsler açısından da zengin sayılır. Bir türle temsil edilen ve endemik olan cinsler Kalidiopsis ve Cyathobasis (Chenopodiaceae), Phryna ve Thurya (Caryophllaceae), Physocardamum ve Tchihatchewia (Cruciferae), Nephelochloa ve Pseudophleum (Buğdaygil-Gramineae), Dorystoechas (Labiatae), Sartoria (Leguminosae), Crenosciadium, Ekimia, Postiella ve Aegokeras (Umbelliferae) dır. Bitki coğrafyası bölgeleri arasında Iran Turan bölgesi en çok endemik tür barındırır. Bunu Akdeniz ve Avrupa-Sibirya bitki coğrafyası bölgeleri takip eder. Coğrafik bölgeler arasında ise 800 kadar tür ile en çok endemik tür Akdeniz bölgesinde bulunur, bunu 380 türle Doğu Anadolu, 280 türle İç Anadolu takip eder. Bitki Coğrafyası Bölgelerine (BCB) göre endemik bitkilerin dağılımı (alttür ve varyeteler dahil) Avrupa Sibirya 320 Akdeniz 1325 Iran Turan 1250 Bitki Coğrafik Bölgelere özgü olmayan 1030 Toplam 3925 Türkiye endemik bitkiler açısından çok zengin olmasına rağmen, zenginliği oluşturan bu türlerin bazıları ciddi tehditlerle karşı karşıyadır. IUCN 2001 kriterlerine göre endemik türlerimizin yaklaşık 600 kadarı Çok tehlikede CR, 700 kadarı da Tehlikede EN kategorisinde yer almaktadır yılları arasında yapılan ve DPT tarafından desteklenen Türkiye Endemik Bitki Projesi sonucunda birçok endemik bitkinin tohumu toplanarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığına bağlı Ege Tarımsal Araştırmalar Enstitüsünde bulunan Menemen Gen Bankasında koruma altına alınmıştır. 29

30 Endemizm oranının oldukça yüksek olduğu Türkiye florası, tıbbi ve aromatik bitkiler açısından da oldukça zengindir. Tıbbi ve aromatik amaçlarla kullanılan bazı önemli cins ve türleri şöyle sıralayabiliriz: Delphinum sp., Digitalis sp., Gypsophila sp., Helichrysum sp., Leucojum aestivum, Linum sp., Liqiudambar orientalis, Malva sp., Matricaria sp., Mentha sp., Nigella sp., Orchis sp., Ophrys sp., Origanum sp., Pimpinella sp., Rosa sp., Salvia sp., Sideritis sp., Teucrium sp. ve Thymus sp. Hayvan türleri Türkiye, flora açısından zengin ve ilginç olduğu gibi fauna açısından da bulunduğu kuşak itibariyle zengin ve ilginçtir. Bunun başlıca sebebi Anadolu nun Avrupa ve Asya kıtaları arasında köprü oluşturması ve dolayısı ile Anadolu nun göç yolu üzerinde bulunması, farklı iklim ve ekosistem tiplerine sahip olması, florasının zengin olması ve dolayısı ile besin ihtiyacı olan birçok hayvan türünün kendisine uygun yaşam alanı bulabilmesi sayılabilir. Bütün bu zengin ekolojik faktörler faunanın zenginliğine de yansımıştır. Türkiye Omurgalı faunası üzerine birçok çalışma yapıldığı için fauna büyük oranda ortaya çıkmıştır. Son verilere göre Türkiye de 460 kuş, 161 memeli, 141 sürüngen, 480 deniz balığı ve 236 tür de tatlı su balığının yaşadığı tespit edilmiştir. Tüm dünyada olduğu gibi böcek (Insecta) grubu Türkiye de de çok zengindir. Ancak bazı gruplarda hiç çalışma olmaması, bazı gruplardaki çalışmaların yetersiz oluşu gibi sebeplerle Türkiye böcek faunası hakkında tahmini rakamlar vermek mümkündür. Türkiye de bugüne kadar tespit edilmiş böcek türü yaklaşık civarındadır. Ancak tahmin edilen sayı ise arasındadır. Bu rakamlar da böceklerle ilgili çalışmaların ne kadar yetersiz olduğunu göstermektedir. Buna rağmen bazı böcek grupları ile ilgili faunistik liste büyük oranda çıkartılmıştır. Örneğin Türkiye de kızböcekleri (Odonata) 114, çekirgeler (Orthoptera) 600 (270 i endemik), kınkanatlılar (Coleoptera) , yumuşakçalar (Mollusca) 522 (203 ü endemik), yarımkanatlılar (Heteroptera) 1400, eşkanatlılar (Homoptera) 1500, kelebekler (Lepidoptera) (600 ü gündüz diğerleri gece) türle temsil edilmektedir (Tablo 3.2). Türkiye deki bazı habitatlar bozulmuş hatta tahrip görmüş olsalar bile Akdeniz ve Ege kıyıları Akdeniz foku (Monachus monachus), deniz kaplumbağası (Caretta caretta) ve yeşil deniz kablumbağası (Chelonia mydas) gibi nesli tehlikede olan türlere barınma ortamı sağlamaktadır. Geyik Aykut İNCE 30

31 Aşağıdaki tabloda, Türkiye de yayılış gösteren fauna elemanlarının sayıları verilmektedir: Tablo 3.2. Çeşitli Hayvan Gruplarına ait tür ve türaltı takson sayıları, endemizm durumu, nadir ve tehdit altındaki tür sayıları, nesli tükenmiş türler Hayvan Grupları Tanımlanmış Türler Endemik Türler/ Alttür, Varyete Nadir ve Tehlike Altındaki Türler Soyu Tükenmiş Türler OMURGALILAR Sürüngenler/Amfibi (Reptilia/Amphibia) Kuşlar (Aves) Memeli (Mammalia) Tatlısu Balıkları (Pisces) Deniz balıkları (Pisces) OMURGASIZLAR Yumuşakçalar (Mollusca) bilinmiyor bilinmiyor Kelebekler (Lepidoptera) bilinmiyor Çekirgeler (Orthoptera) Kızböcekleri (Odonata) Kınkanatlılar (Coleoptera) Yarımkanatlılar (Heteroptera) Eşkanatlılar (Homoptera) ~ ~ ~1400 ~ ~1500 ~ Endemik/nesli tehlike altında olan hayvan türleri Türkiye floristik açıdan olduğu gibi faunistik açıdan da çok zengin ve ilginçtir. Türkiye Omurgalı Hayvanları üzerine birçok çalışma yapılmış ve yapılmaya devam etmektedir. Bu nedenle Omurgalı hayvanlara ait endemizm durumu, tehlike sınıfları ve koruma altına alınan türlerle ilgili sağlıklı veriler bulunmaktadır. Buna göre Türkiye de yayılış gösteren 141 sürüngen ve amfibi türünden 16 sı endemik olup bunlardan 10 u tehdit altındadır. Kuşlardan Türkiye ye endemik tür yoktur. Bununla birlikte memelilerden 5 tür, 32 alttür, sürüngenlerden 16 tür ve/veya alttür, tatlı su balıklarından ise 70 tür/alttür balık endemiktir. 31

32 Endemik ve nesli tehlike altında olan sürüngen ve amfibi türlerinin bazıları şunlardır; kara semenderi (Mertensiella luschani), benekli semender (Neurergus crocatus crocatus Ve N. Strauchii barani)), küçük taraklı semender (Triturus vulgaris kosswiigi), bantlı taraklı semender (Triturus vittatus cilicensis), kırmızı kurbağa (Bombina bombina arifiyensis), toros kurbağası (Rana holtzi), kaya kertenkelesi (Lacerta saxicola ), kayseri kertenkelesi ( Lacerta cappadocica), toros kertenkelesi (Lacerta danfordi anatolica), büyük yeşil kertenkele (Lacerta trilineata), kafkas yılanı (Elaphe hohenackeri), küçük engerek (Vipera ursinii), şeritli engerek (Vipera pontica). Tespit edilen 460 kuş türünden endemik tür olmamakla birlikte 17 tür tehdit altındadır. Tehdit altındaki kuş türlerinin bazıları şunlardır: tepeli pelikan (Pelecanus crispus), ak alınlı büyük kaz ( Anser albifrons), sibirya kazı ( Branta ruficollis), ak göz ( Aythya nyroca), dikkuyruk (Oxyura leucocephala), büyük bağırtkan kartal (Aquila clanga), şah kartal (Aquila heliaca), kızıl kerkenez (Falco naumanni), Bıldırcın klavuzu (Crex crex), büyük toy (Otis tarda), incegagalı kervan çulluğu (Numenius tenuirostris). Doğal populasyonu tükenmiş olan Kelaynak (Geronticus eremita) etkin koruma altındadır. Diğer kuş türlerinin büyük çoğunluğu da koruma gerektiren türler arasında yer almaktadır. Türkiye de kaydedilen 161 memeli türünden 37 alttür ve/veya varyete endemiktir. Bu türlerden 23 ü tehdit altında olup koruma altına alınmıştır. Türkiye de doğal yayılış gösteren ceylan TM, alageyik (Cervus dama) ve yaban koyunu (Ovis orientalis) önemli türler arasında sayılabilir. Buna ilave olarak sırtlan (Hyena hyena) nadir görünen bir türdür. Ayrıca panter (Panthera pardus tulliana), hazar kaplanı (Panthera tigris virgata) ve aslanın (Panthera leo persica) Anadolu da soyunun tükendiği bilinmektedir. Geyik Aykut İNCE 32

33 Deniz balıklarından endemik ve tehdit altında tür yoktur ancak tatlı sularda yayılış gösteren 236 türden 70 i endemik olup 4 tür kaybolmuştur. Tatlı sularda yayılış gösteren endemik ve tehdit altında olan bazı türler şunlardır; dişli sazancık (Aphanius asquamatus) gökçe balığı (Alburnus akili) inci balığı (Alburnus timarensis) bıyıklı balık (Barbus plebejus kosswiigi) siraz (Capoeta antalyensis) dere kayası (Gobio gobio insuyanus) tatlısu kefali (Leuciscus kurui) göl alabalığı (Salmo trutta abanticus) Türkiye Omurgasız Hayvan faunası omurgalılar kadar iyi bilinmemekle birlikte tanımlanan tahmin edilen tür sayısının da civarında olduğu bilinmektedir. Omurgasız hayvan gruplarında endemizm oranı da çok yüksektir GENETİK ÇEŞİTLİLİK Bitki genetik çeşitliliği hem Türkiye hem de Dünya tarımı için çok önem arzetmektedir. Türkiye bitki genetik kaynakları yönünden çok özel bir konumda bulunmaktadır. Vavilov un açıklamış olduğu çeşitlilik ve orijin merkezlerinden Akdeniz ve Yakın Doğu Merkezleri Türkiye de örtüşmektedir. J. Harlan a göre ülkemizde 100 den fazla türün geniş değişim gösterdiği 5 mikro-gen merkezi bulunmaktadır ve çok sayıda önemli kültür bitkisi ve diğer bitki türlerinin orijin ya da çeşitlilik merkezidir. Türkiye, iki önemli Vavilovyan gen merkezinin kesiştiği noktada yer almaktadır: Akdeniz ve Yakın Doğu. Bu iki bölge tahılların ve bahçe bitkilerinin ortaya çıkışında çok önemli bir role sahiptirler. Anadolu kökenli tarım bitkisi türlerinden bazıları şunlardır: Linum sp., Allium sp., Hordeum sp., Triticum sp., Avena sp., Cicer sp., Lens sp., Pisum sp., Vitis sp., Amygladus sp., Prunus sp., Beta sp., vb. Türkiye de beş ayrı mikrogen merkezi bulunmaktadır : Trakya-Ege Bölgesi: Ekmeklik buğday, durum buğdayı, Poulard buğdayı, değnek buğdayı, küçük kızıl buğday, mercimek, nohut, kavun, burçak, acıbakla ve yonca. Güney - Güneydoğu Anadolu: Çift taneli buğday (Tritucum dicoccum), küçük kızıl buğday, Aegilops speltoides, kabak, karpuz, salatalık, fasulye, mercimek, bakla, üzüm asması ve yem bitkileri. Samsun, Tokat, Amasya: Çok sayıda meyve cinsi ve türü, bakla, fasulye, mercimek ve hayvan yemi olarak kullanılan çeşitli baklagiller. Kayseri ve çevresi: Badem, elma, bezelye, meyve türleri, üzüm asması, mercimek, nohut, kaba yonca (alfalfa) ve evliyaotu. Ağrı ve çevresi: Elma, kayısı, kiraz, vişne, yem baklagilleri ve karpuz. İki ayrı gen ve çeşitlilik merkezinin örtüştüğü yerde bulunan Türkiye nin gen ve orijin merkezi olduğu bazı kültür bitkileri şöylece sıralanabilir: Triticum, Hordeum, Secale, Avena,Linum, Allium, Cicer, Lens, Pisum, Medicago ve Vicia. Türkiye de buğdayın (Triticum ve Aegilops) 25, arpanın (Hordeum) 8, çavdarın (Secale) 5 ve yulafın (Avena) da 8 adet yabani akrabası vardır. Türkiye yemeklik tane baklagiller ve yem bitkilerini yabani akrabaları bakımından da zengindir. Mercimeğin (Lens) 4, nohutun (Cicer) 10, üçgülün (Trifolium) 11 tanesi endemik olmak üzere 104, yoncanın (Medicago) 34, korunganın (Onobrychis) 42, fiğin (Vicia) 6 tanesi endemik olmak üzere 60 33

34 türü ülkemizde bulunmaktadır (Açıkgöz ve ark., 1998). Türkiye aynı zamanda Amygdalus spp., Cucumis melo, C. sativus, Cucurbita moshata, C. pepo, Malus spp., Pistachio spp., Prunus spp., Pyrus spp. ve Vitis vinifera türlerinin mikro gen merkezidir (Tan, 1998). Türkiye aynı zamanda başta lale ve kardelen olmak üzere birçok süs bitkisinin de anavatanıdır. Tarım bitkilerinin öneminin bilinciyle Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca, bu cinslerin her birinden birçok tür ve varyete Tohum Üretim ve Dağıtım Programı çerçevesinde yetiştirilmektedir. Tarla bitkileri buğday, arpa, mısır, nohut, mercimek, kuru fasulye, ayçiçeği, patates, soya fasulyesi, yerfıstığı, susam, tütün, pamuk ve şeker pancarını; hayvan yemleri ise süpürge darısı, çavdarotu, düz katırtırnağı ve çayırotunu içerir. Bu programın kapsamına 200 den fazla bitki türü girmektedir. Ayrıca çiftçilerin kendi kaynaklarından yetiştirdikleri binlerce yerel varyete, ekotipler ve geçiş formları da bulunmaktadır. Türkiye de son otuz yıl içinde yerel ve ithal soyların kullanımıyla geliştirilen ve kaydedilen toplam tahıl çeşidi sayısı 256 dır ve bunun 95 i buğday, 91 i mısır, 22 si arpa, 19 u pirinç, 16 sı süpürge darısı, 11 i yulaf ve 2 si de çavdar çeşididir. Ulusal Tohum Programı sürekli olarak yeni varyeteler yetiştirmekte ve böylece tarımı yapılan tür sayısı giderek artarken küçük kızıl buğday (Triticum monococcum), Çift taneli buğday (Triticum dicoccum), acı burçak ve acı bakla gibi tarla bitkileri günümüzde eskisi kadar kullanılmamaktadır ve bu yüzden kaybolmaya başlamışlardır. Bahçe bitkileri ise; üretilmekte olan yaklaşık 50 cinsi ve yetiştirilip dağıtımı yapılmakta olan 100 kadar varyeteyi içerir. Bunların arasında domates, biber, patlıcan, marul, lahana, turp, soğan, kabak, salatalık, kavun, karpuz, fasulye, helvacı kabağı, bezelye, ıspanak, havuç, bakla, pırasa, roka, semizotu, rezene, karnabahar, maydanoz, fasulye ve kornişon salatalığını sayabiliriz. Yerel varyeteler ve diğer kaynaklardan elde edilen çeşitler de göz önünde bulundurulduğunda, ülkede yetiştirilen toplam varyete sayısının 200 ü bulduğu tahmin edilmektedir. Kaçgar Dağları Nihan Y.ARPA 34

35 Varyete zenginliği meyve üretiminde de göze çarpmaktadır. Sayılarının 138 civarında olduğu tahmin edilen meyve türlerinin, 80 i Türkiye de yetiştirilmektedir. Türkiye deki meyve ve kabuklu yemiş varyeteleri arasında elma, armut, ayva, kiraz, vişne, kayısı, şeftali, incir, nar, dut, badem, fındık, ceviz ve antep fıstığı sayılabilir. Ülkemiz tarımında bağcılık önemli bir yer tutar. Yabani asma türünü (Vitis silvestris) de barındıran Anadolu, üzüm asmasının (Vitis vinifera ) da gen merkezidir. Türkiye orman gen kaynakları bakımından da oldukça zengindir. Ülkesel ve küresel boyutta önemli yerli orman ağaçları içinden: 5 çam, 4 göknar, 20 meşe, 8 ardıç türleriyle birlikte, Toros sediri, doğu ladini ve doğu kayının değerli gen kaynakları bulunmaktadır. Önemli orman ağaçları şunlardır: Çam türleri (Pinus brutia, P. nigra, P. sylvestris, P. halepensis, ve P.pinea) göknar türleri (Abies nordmanniana subsp. nordmanniana, A. nordmanniana subsp. bornmulleriana, A. nordmanniana subsp. equitrojani, A. cilicica subsp. cilicica, A. cilicica subsp. isaurica), Toros sediri (Cedrus libani), kayın (Fagus orientalis), ladin (Picea orientalis), ıhlamur (Tilia spp.), kızılağaç (Alnus spp. 2 tür toplam 6 takson) ardıç (Juniperus spp. 8 tür) meşe (Quercus yaklaşık 20 tür). Türkiye çok eski zamanlardan beri bitki ve hayvan yetiştirilen bir tarım ülkesidir. Kuzey Mezopotamya olarak ta anılan Güneydoğu Anadolu bölgemiz insanoğlunun yerleşik tarıma ilk kez başladığı kültür merkezlerinden olduğu kabul edilir. Bu nedenle, gelip geçen uygarlıkların elde ettikleri birçok yerli hayvan ırklarının yetiştirildiği ve buradan dünyanın öteki bölgelerine de yayıldığı kabul edilebilir. Tablo 3.3 de görüldüğü gibi 8 sığır, 18 koyun, 4 keçi, 7 at ve 9 kümes hayvanı ırkı ile Türkiye de zengin bir gen kaynağı bulunmaktadır. Yerli ırk çiftlik hayvanlarının yabancı kültür ırkları ile melezlenmesi, yerli gen kaynaklarının yitirilmesi tehlikelerini ortaya çıkarmıştır. Karadeniz sahil şeridinde yerli sığırların hemen tümü Jersey ırkına dönüştürülmüştür. Bununla birlikte,yerli ırkların yalnız %25 i kültür ırkları ile me-lezlenmiş olup, % 75 i saflığını korumaktadır. Yine, Trakya Bölgesi nin Kıvırcık koyunu da Tahirova ırkının geliştirilmesi amacıyla Alman Ots-Friz ırkıyla çaprazlanmış ve bu durum her iki endemik türün de genetik aşınmaya uğramasına yol açmıştır. Kuzey geçiş kuşağında yaşayan Karakul ile Kars yöresinde yaşayan Tuj gibi bazı koyun varyetelerinin soyları tükenme tehlikesi altındadır. Tehdit altındaki diğer bir yerli hayvan ırkı da, tamamen yok olmasının önlenmesi için koruma altına alınan Ankara keçisidir. Sucul türlerin ve omurgasızların (özellikle böceklerin) genetik çeşitliliği konusunda yeterli çalışma bulunmamaktadır. Kaçgar Dağları Nihan Y.ARPA 35

36 Tablo 3.3. Step Ekosisteminin Yerli Hayvan Irkları YERLİ HAYVAN IRKI YETİŞTİRİLDİĞİ BÖLGE SIĞIR IRKLARI Yerlikara Doğu kırmızısı Bozırk Kutlak sığırı Güney sarısı Kilis sığırı Yerli mandalar KOYUN IRKLARI Akkaraman Morkaraman Ulaş-Kangal karamanı Güney karamanı Karakaş koyunu Ödemiş koyunu Dağlıç Ivesi Herik koyunu Hemşin koyunu Tuj koyunu Kıvırcık koyunu Karakaya koyunu Sakız koyunu Imroz koyunu Türk merinosu Orta Anadolu merinosu Malya koyunu KEÇİ IRKLARI Ankara keçisi Kıl keçisi Kilis keçisi Akkeçi AT IRKLARI Anadolu atı Çukurova atı Yerliarap atı Uzunyayla atı Canik atı Malakon atı Arap atı KÜMES HAYVANLARI Yerli tavuklar Denizli ırkı Gerze ırkı Çıplak boyun Zile ırkı Yerli hindiler Yerli kazlar Yerli ördekler Ankara tavşanı Kuzeydoğu ve Trakya dışında her bölge Ankara ya kadar bütün Doğu Anadolu Eskişehir, Kütahya Çorum yöresi Güney ve Güneydoğu Anadolu Gaziantep Afyon,Kütahya,Uşak,Denizli,Kayseri Eskişehir den Hakkari ye kadar Erzurum, Erzincan, Bingöl Sivas, Malatya, Güney ve Güneydoğu Güneydoğu, özellikle Diyarbakır Izmir Bilecik, Eskişehir den Ege ye kadar Güneydoğu Anadolu Doğu karadeniz Doğu Karadeniz in doğusu Kars Trakya, Güney Marmara Doğu Karadeniz Ege kıyıları Çanakkale Marmara İç Anadolu İç Anadolu Ankara, Iç Anadolu Her bölgede Güneydoğu Anadolu İç Anadolu İç Anadolu Güney ve Güneydoğu Güneydoğu Kayseri, Sivas Karadeniz bölgesi Kars Güneydoğu Her bölgede Denizli ve yöreleri Sinop Muğla Sivas Bütün yurtta Bütün yurtta Bütün yurtta Bütün yurtta 36

37 4. BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİN MEVCUT DURUMU 4.1. BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİN KORUNMASI VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KULLANI- MI İLE İLGİLİ MEVCUT MEKANİZMALAR Kurumsal Yapı Çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili politikaların oluşturulması, çeşitli statülerdeki korunan alanların ilan edilmesi ve yönetimi, plan ve programların geliştirilerek uygulanması, bu kapsamdaki etkinliklerin gerçekleştirilmesi ve kurumlar arasında eşgüdüm sağlanması Çevre ve Orman Bakanlığı (ÇOB) ve bağlı kuruluşlarının sorumluluğundadır. Bu görev ve sorumluluklar Bakanlığın ve bağlı kuruluşlarının merkez ve taşra teşkilatı eliyle yürütmektedir. ÇOB merkez teşkilatının ana hizmet birimleri şunlardır: 1- Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 2- Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, 3- Çevresel Etki Değerlendirme ve Planlama Genel Müdürlüğü, 4- Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrol Genel Müdürlüğü, 5- Orman-Köy İlişkileri Genel Müdürlüğü, 6- Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı, 7- Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği (AB) Dairesi Başkanlığı, 8- Eğitim ve Yayın Dairesi Başkanlığı. ÇOB a bağlı kuruluşlar Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüdür. ÇOB un taşra teşkilatı her ilde bulunan İl Çevre ve Orman Müdürlükleri ile bağlı kuruluşların bölge müdürlüklerinden oluşur. Bakanlığın biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda birinci derecede yetkili ve sorumlu birimi aynı zamanda BÇS ulusal odak noktası olan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü dür. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Milli Parklar Kanunu kapsamında ilan edilen korunan alanların yönetiminden, yaban hayatın korunmasından ve kara avcılığının düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumlu temel birimdir. Avlanma, ÇOB başkanlığında ilgili kamu kuruluşlarının, gönüllü kuruluşların, uzmanların ve avcı birlikleri temsilcilerden oluşan Merkez Av Komisyonu kararları doğrultusunda düzenlenir. Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Özel Çevre Koruma Bölgelerinin ilan edilmesi, korunması ve yönetiminden, Orman Genel Müdürlüğü ise ormanların korunması, geliştirilmesi, işletilmesi ve yönetiminden sorumlu bağlı kuruluşlardır. Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımında yetki ve sorumluluk sahibi bir diğer önemli kurum Tarım ve Köyişleri Bakanlığı dır. TKB tarımla ilgili tüm kaynaklarla su ürünleri konusunda eşgüdüm ve kullanım sorumluluğunu üstlenmiş durumdadır. TKB nin kuruluş kanununa göre üstlendiği, toprak, su, bitki, hayvan varlığı ve benzeri tabii kaynakların korunması ve geliştirilmesi görevi kapsamında yürüttüğü, meraların korunması ve yönetimi, kültüre alınmış bitki ve hayvanların yabani akrabaları ile yerel çeşitlerin ve ırkların araştırılması, geliştirilmesi ve korunması, su ürünlerinin korunması ve su ürünleri avcılığının yönetimi, zirai karantina tedbirlerinin alınması gibi faaliyetler biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına hizmet etmektedir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nın biyolojik çeşitlilik ile ilgili görev ve sorumlulukları ana hizmet birimlerinden Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü ve Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü eliyle merkez ve taşra teşkilatı tarafından yürütülür. Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, tarımsal ar-ge çalışmalarının yanı sıra, BÇS 37

38 kapsamında genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı ile biyogüvenlik konularında ulusal odak noktası görevlerini de yürütmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı korunan alanların ilan edilmesinde yetkili olan bir diğer kurumdur. Ülkemizin doğal ve kültürel değerlerinin bozulmadan korunarak gelecek kuşaklara aktarılması amacıyla, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından tespit edilen doğal sit alanları, Koruma Bölge Kurulları tarafından tescil edilerek korumaya alınır. Korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonu ile ilgili ilke kararları Kültür ve Turizm Müsteşarı Başkanlığında ilgili Bakanlıkların üst düzey yetkilileri ile oluşturulmuş olan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından alınır. Yukarıda belirtilen kurumların dışında cansız doğal kaynak yönetiminde sahip oldukları görev ve yetkiler nedeniyle biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına katılan belli başlı kurumlar şunlardır: - İçişleri Bakanlığı - Sahil Güvenlik Komutanlığı - Denizcilik Müsteşarlığı - Bayındırlık ve İskan Bakanlığı - Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Biyolojik çeşitliliğin araştırılmasında, ÇOB ve TKB nin araştırma enstitülerinin yanı sıra, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) ve üniversiteler görev almaktadır. Türkiye de başta halkın bilincinin arttırılması olmak üzere biyolojik çeşitliliğin korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına gönüllü katkı yapan çok sayıda ulusal ve yerel sivil toplum örgütleri bulunmaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı ulusal plan ve programların hazırlanmasında yetkili kurum olarak kalkınma planları çerçevesinde diğer sektörlerle birlikte çevre politikalarının oluşturulmasını ve yatırımların planlanmasını sağlamaktadır. DPT tarafından hazırlanan yatırım programları biyolojik çeşitliliğin korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına yönelik faaliyetler için temel mali mekanizmayı oluşturur. Bakanlıkların genel bütçeden aldığı payın yanı sıra, para cezaları ve çevresel hizmetlerin ücretlendirilmesinden elde edilen gelirler döner sermaye vasıtasıyla koruma çalışmalarına mali kaynak sağlamaktadır Doğa koruma politikaları ve çevre hukuku Doğa Koruma Politikaları Türkiye de doğal çevrenin korunmasına Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren önem verilmiştir. Çevre sorunlarının ülkemizde henüz yoğun olarak yaşanmadığı 1958 yılında ilk Milli Parkın ilan edilmesi köklü bir doğa koruma yaklaşımını yansıtmaktadır. Dünyada ve Türkiye de çevre üzerindeki insan baskısının artmaya başladığı 1970 li yıllardan itibaren Türkiye de de çevre koruma politikaları kurumsallaşmaya başlamıştır yılında Başbakanlığa bağlı olarak kurulan Çevre Genel Müdürlüğü, 1989 yılında Çevre Müsteşarlığına dönüştürülmüş ve yerini 1991 yılında kurulan Çevre Bakanlığına bırakmıştır. Çevre Bakanlığı 2003 yılında Orman Bakanlığı ile birleştirilerek Çevre ve Orman Bakanlığı adını almıştır. Türkiye nin biyolojik çeşitliliğin korunmasını amaçlayan uluslar arası sözleşmelere taraf olması da doğa koruma politikasını yansıtmaktadır. 38

39 Çevre sektörü yıllarını kapsayan V. Beş Yıllık Kalkınma Planından itibaren kalkınma planlarının bir parçası olarak ulusal programlara dahil edilmiştir. Belirtilen tarihten sonraki Kalkınma Planlarında ve Yıllık Programlarda çevre ve tarım sektörlerinde biyolojik çeşitlilik konuları yer almakta, biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilir bir şekilde korunmasına, geliştirilmesine ve ekonomik değer kazandırılmasına yönelik politikalar ortaya konulmakta, gerekli tedbirler belirlenmektedir yıllarını kapsayan 9. Kalkınma Planında ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin korunmasına, geliştirilmesine ve ekonomik değer kazandırılmasına yönelik çalışmaların yapılması bir öncelik olarak belirlenmiştir. Planın 459. maddesinde Ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların araştırılması, korunması, değerlendirilmesi ve ekonomik değer kazandırılması çalışmaları hızlandırılacaktır. ve 508. maddesinde Doğal orman ekosistemini; başta yangınlar ve zararlılar olmak üzere çeşitli faktörlere karşı, etkin şekilde korumak; korumakullanma dengesi, biyolojik çeşitlilik, gen kaynakları, orman sağlığı, odun dışı ürün ve hizmetler ile ekoturizmin geliştirilmesi gözetilerek, çok amaçlı ve verimli şekilde yönetilmesi amaçlanmaktadır. ifadeleri yer almaktadır. Uluslararası ve Bölgesel Kuruluşlara Üyelikler Türkiye BM üyesi bir ülke olarak başta UNEP ve FAO olmak üzere BM ye bağlı örgütlerin pek çoğuna ve bu örgütler bünyesinde oluşturulan Uluslararası Bitki Genetik Kaynakları Komisyonu gibi oluşumlara üyedir. Bunların dışında Uluslararası Bitki Genetik Kaynakları Enstitüsü (IPGRI, Italya), Uluslararası Kurak Alanlarda Tarımsal Araştırma Merkezi (ICARDA), Uluslararası Orman Araştırma Birliği Organizasyonu (IUFRO) gibi diğer uluslar arası örgütlere ve Avrupa Orman Genetik Kaynakları Programı (EUFORGEN), Bitki Genetik Kaynakları Avrupa İşbirliği Programı (ECP/GR) gibi bölgesel oluşumlara da katılmaktadır. Türkiye nin bu üyelikleri biyolojik çeşitliliğin korunmasına verdiği önemin göstergesidir. Türkiye Aralık 1999 tarihlerinde Helsinki de yapılan AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi nde oybirliği ile Avrupa Birliği ne aday ülke olarak kabul edilmiştir. AB Konseyi tarafından 8 Mart 2001 tarihinde resmen kabul edilen Katılım Ortaklığı Belgesi ışığında 19 Mart 2001 de Müktesebatın Üstlenilmesi için Ulusal Program hazırlamıştır. AB çevre müktesebatına uyum sağlaması ve mevzuatın etkin bir şekilde uygulanması amacıyla 2006 yılında Ulusal Çevre Stratejisi (UÇES) tamamlanmıştır. UÇES de doğa koruma sektörü kapsamında biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitlilik kaybının önlenmesi temel amacına yönelik olarak mevcut doğa koruma sisteminin güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Uluslararası Sözleşmeler Türkiye nin taraf olduğu uluslar arası sözleşmeler kanun hükmündedir ve ulusal mevzuatın bir parçasıdır. Türkiye nin çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik olarak taraf olduğu uluslararası sözleşmeler şunlardır: BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD) (1997) ve Cartagena Biyogüvenlik Protokolü (2004) BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (FCCC) (2004) Ozon Tabakasının Korunmasına Dair Sözleşme (VİYANA) (1988) ve Ozon Tabakasını İncelten Maddelere Dair Montreal Protokolü (1990) Tehlikeli Atıkların Sınırlar Ötesi Taşınımının ve Bertarafının Kontrolüne İlişkin Sözleşme (BASEL) (1994) BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (CCD) (1998) Özellikle Su Kuşları Yaşama Alanı Olarak Uluslararası Öneme Sulak Alanlar Sözleşmesi (RAMSAR) (1994) 39

40 Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) (1996) Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına ilişkin Sözleşme (1983) Denizlerin Gemiler Tarafından Kirletilmesinin Önlenmesine Ait Uluslararası Sözleşme (MAR- POL) (1990) Gıda ve Tarım için Bitki Genetik Kaynakları Uluslararası Sözleşmesi (2006) Uzun Menzilli Sınıraşan Hava Kirliliği Sözleşmesi ve Avrupa da Kirleticilerin Sınıraşan Geçişleri Gözlem ve Değerlendirme İşbirliği Programı (EMEP) (1983) Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi (BERN) (1984) Avrupa Peyzaj Sözleşmesi (2001) Akdeniz in Kıyısal Bölge ve Deniz Çevresinin Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) (1981) ve Akdeniz de Özel Koruma Alanları ve Biyolojik Çeşitliliğe İlişkin Protokol (1988) dahil olmak üzere ekli protokolleri Karadeniz in Kirliliğe Karşı Korunması Sözleşmesi (Bükreş) (1994) ve Karadeniz in Biyolojik ve Peyzaj Çeşitliliğinin Korunması Protokolü (2004) dahil olmak üzere ekli protokolleri Çevre Konusundaki Ulusal Stratejiler, Planlar ve Programlar Ulusal Çevre Eylem Planı (1998), Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Milli Planı (1998), Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı (2001), Ulusal Gündem 21 Programı (2001), Ulusal Sulak Alan Stratejisi (2003), Türkiye Ulusal Ormancılık Programı (2004), Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları Strateji Belgesi (2004), Çölleşme ile Mücadele Türkiye Ulusal Eylem Programı (2005), Ulusal Çevre Stratejisi (2006), Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2006). Türk Çevre Hukuku Anayasa tarihinde kabul edilen Anayasa nın 63. maddesi; devletin, tarih, kültür ve doğal varlıklarını ve değerlerini korumasını, bu amaçla destekleyici önlemler almasını öngörmektedir. Bu madde, türlerin doğal ortamlarında korunmasına da olanak sağlamaktadır. Ayrıca, doğrudan biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik olmasa da; Anayasa nın 56. maddesiyle çevre koruyucu hükümler, 35. maddesiyle özel mülkiyet hakkının kullanılmasında getirilen kamu yararı sınırı, 44. maddesiyle toprağın verimli olarak kullanılması, 45. maddesiyle tarım arazilerinin, çayır ve mer aların amaç dışı kullanımının önlenmesi, 169. maddesiyle ormanların korunma ve geliştirilmesi ile ilgili hükümlere yer verilerek, dolaylı da olsa, biyolojik çeşitliliğin korunması, yaptırımlarla güvence altına alınmıştır. 40

41 Kanunlar ve Yönetmelikler Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını amaçlayan tarih ve 2872 sayılı Çevre Kanununda, çevrenin korunması, iyileştirilmesi ve kirliliğin önlenmesi ile ilgili temel ilkeler belirlenmiş ve hükme bağlanmıştır tarih ve 5491 sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılasına Dair Kanun çerçevesinde, Madde 6 da biyolojik çeşitliliğin korunmasının önemi belirtilmiş ve biyolojik çeşitliliğin tahribi de dahil olmak üzere denetim ve kontrol ile çevreye zarar verildiği tespit edildiğinde, cezai yaptırımlara ilişkin düzenlemeler getirilmiştir. Çevre Kanununa dayanılarak çıkartılan yönetmeliklerle kirliliğin önlenmesine ve çevresel etki değerlendirmeye yönelik kurallar belirlenmiştir. Türkiye de tür ve alan korumaya yönelik kanunlar ve yönetmelikler şunlardır: Milli Parklar Kanunu ( ): Milli ve milletlerarası düzeyde değerlere sahip milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı ve tabiatı koruma alanlarının seçilip belirlenmesi, özellik ve karakterleri bozulmadan korunması, geliştirilmesi ve yönetilmesine ilişkin esasları düzenler. Kanunun uygulanmasına yönelik teknik detaylar Milli Parklar Yönetmeliği ile yürürlüğe konmuştur. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ( ): korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirler, yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenler. Doğal SİT ler bu Kanuna göre ilan edilmektedir. Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığının Kurulması Hakkında KHK ( ): Özel Çevre Koruma (ÖÇK) Bölgesi olarak ilan edilen ve edilecek alanların sahip olduğu çevre değerlerini korumak ve mevcut çevre sorunlarını gidermek için tüm tedbirleri almak, bu alanların koruma ve kullanma esaslarını belirlemek, imar planlarını yapmak, mevcut her ölçekteki plan ve plan kararlarını revize etmek ve re sen onaylamak amacıyla ÖÇK Kurumunu kuran KHK dir. ÖÇK Bölgeleri bu kanuna göre Bakanlar Kurulu tarafından ilan edilir. Kara Avcılığı Kanunu ( ): Sürdürülebilir av ve yaban hayatı yönetimi için av ve yaban hayvanlarının doğal yaşam ortamları ile birlikte korunmalarına, geliştirilmelerine, avlanmalarının kontrol altına alınmasına, avcılığın düzenlenmesine, av kaynaklarının millî ekonomi açısından faydalı olacak şekilde değerlendirilmesine ve ilgili kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliğinin sağlanmasına ilişkin hükümleri içerir. Yaban hayatı koruma ve üretme alanları bu kanuna göre tesis edilir. Kanuna dayanılarak çıkartılan Av ve Yaban Hayvanlarının ve Yaşam Alanlarının Korunması, Zararlılarıyla Mücadele Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik av ve yaban hayvanlarının ve yaşama ortamlarının korunması, türlerin yer değiştirilmesi, yerleştirilmeleri, koruma tedbirleri, doğadan toplanmaları ve yakalanmaları, yırtıcı türlerin yönetimi ile bunların zararlı olanları, hastalıkları ve zararlılarıyla mücadele edilmesine ilişkin usul ve esasları düzenler ve av ve yaban hayvanlarının türleri, doğal ortamda varlıklarını sürdürmeleri, korunmaları, koruma alanları, yaşam alanları, yakalanmaları, toplanmaları, bilimsel araştırılmaları, halkalanmaları ve markalanmaları, hastalıkları ve cezalarla ilgili hükümleri kapsar. Bu kanun suda yaşayan canlıları kapsamamaktadır. Su Ürünleri Kanunu ( ): Denizlerde ve içsularda bulunan sucul canlıların korunması, bunların avlanması, üretimi, pazarlanması, sağlığı ve denetimi konularında temel hükümler içermesi dışında üretim alanlarına dökülmesi yasak olan zararlı ve kirletici maddeler gibi diğer konularda da usul, esas, yasak, sınırlama, yükümlülük ve önlemlere ilişkin diğer hükümleri de kapsamaktadır. Orman Kanunu ( ): Ormanların planlanması, işletilmesi, korunması gibi orman yönetimine ilişkin esasları belirlemektedir. Muhafaza ormanları, gen koruma ormanları ve tohum meşcereleri bu kanuna göre ilan edilmektedir. 41

42 Hayvanları Koruma Kanunu ( ): Hayvanların rahat yaşamalarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, hayvanların acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını, her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini amaçlamaktadır. Nesli Tehlike Altında olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslar arası Ticaretine İlişkin Sözleşmenin Uygulanmasına Dair Yönetmelik: Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) kapsamında yer alan hayvan ve bitki türlerinin sürdürülebilir kullanımını sağlamak için, uluslararası ticaretinin kontrol altına alınmasına yönelik usul ve esasları belirler. Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği: Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme (Ramsar Sözleşmesi) nin uygulanmasına yönelik, uluslararası öneme sahip olsun veya olmasın tüm sulak alanların korunması, geliştirilmesi ve bu konuda görevli kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği ve koordinasyon esaslarını belirlemektedir. 10. Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve İhracatına Ait Yönetmelik: Doğada bulunan soğanlı çiçek neslinin tahrip edilmeden ve tüketilmeden, tohum, soğan veya diğer aksamının doğadan toplanması, üretilmesi, büyütülmesi, depolanması ile yurtiçi ve yurtdışı ticaretine ilişkin esasları düzenler. 11. Arıcılık Yönetmeliği: Arıcılık konusunda; yetiştiricilik, araştırma, gen kaynaklarının tespiti, muhafazası, ıslahı, yetiştiricilik için yeni hatların oluşturulması, damızlık materyalin ithalat ve ihracatı, ticari maksatla ana arı yetiştiriciliği temel esaslarının belirlenmesi, bahsi geçen işletmelerde yapay tohumlama yapılmasında aranacak kriterlerin belirlenmesi ve yaygınlaştırılması, arı sağlığının korunması amacına yönelik tedbirlerin alınmasını amaçlamaktadır. Tür ve alan korumaya yönelik düzenlemeler genetik kaynakların korunmasına da hizmet etmekle birlikte, doğrudan doğruya genetik kaynakların korunmasına yönelik TKB tarafından yapılan düzenlemeler de bulunmaktadır. Bunlar: Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik: Türkiye bitki genetik kaynaklarının korunması ve geliştirilmesi amacıyla, sürveyi, toplanması, toplanan materyalin muhafazası, üretilmesi, yenilenmesi, karakterizasyonu, değerlendirilmesi, dökümantasyonu ve değişimiyle ilgili esasları düzenler. Bu yönetmeliğe göre Ulusal Gen Bankası ve Herbaryumu kurulmuştur. Yönetmelik bitki genetik kaynaklarına yönelik araştırma izinlerini de kapsamaktadır. Hayvan Gen Kaynaklarının Korunması Hakkında Yönetmelik: Türkiye hayvan gen kaynaklarının genotipik ve fenotipik özelliklerinin belirlenmesi, korunması amacıyla yetiştirilmesi, bu özelliklerin kayıt ve koruma altına alınması ile ilgili usul ve esasları düzenler. Hayvan Islahı Kanunu ( ): Kanunun amacı her türlü hayvansal üretim ve bu üretimi etkili kılan faaliyetler ile yarış, müsabaka ve iş maksadıyla yetiştirilen hayvanların verimlerinin artırılması için yapılacak ıslah çalışmalarını, evcil ve yabani hayvanların gen kaynaklarının korunmasını, hayvansal üretimin ekonomik olmasını ve rekabet gücünün artırılmasını, bu hususlarla ilgili faaliyetleri ve soy kütüğü kayıtlarının tutulması ile hayvan ırklarının ıslahını, damızlıkların sağlıklı ve hijyenik koşullarda yetiştirilmesini ve hastalıklardan arî bir şekilde üreticilere intikalini ve korunmasını sağlamaktır. Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun ( ): Kanunun amacı bitki çeşitlerinin geliştirilmesini özendirmek, yeni çeşitlerin ve ıslahçı haklarının korunmasını sağlamaktır. Bu Kanun tüm bitki türlerini kapsar. 42

43 5. Tohumculuk Kanunu ( ): Bitkisel üretimde verim ve kaliteyi yükseltmek, tohumluklara kalite güvencesi sağlamak, tohumluk üretim ve ticareti ile ilgili düzenlemeleri yapmak ve tohumculuk sektörünün yeniden yapılandırılması ve geliştirilmesi için gerekli olan düzenlemeleri gerçekleştirmek amacıyla 308 sayılı ve tarihli tohumlukların tescil ve sertifikasyonuna ilişkin kanunun yerine yürürlüğe konmuştur tarih yürürlüğe konan 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile buluş yapma faaliyetini özendirmek, buluşların sanayiye uygulanması ile teknik, ekonomik ve sosyal ilerlemenin gerçekleştirilmesini sağlamak için buluşlara patent veya faydalı model belgesi vererek korunması amaçlanmakta olup, bunun yanısıra biyoteknolojik buluşlarla ilgili fikri mülkiyet haklarının korunması kapsamında genetik kaynakları ilgilendiren bir düzenlemedir. Türkiye de araştırma yapmak isteyen yabancı araştırmacıların başvuru ve izin işlemleri 4 Nisan 1988 tarihli ve 88/12839 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türkiye de İlmi Araştırma, İnceleme Yapmak ve Film Çekmek İsteyen Yabancılar veya Yabancılar Adına Müracaat Edenler ile Yabancı Basın-Yayın Mensuplarının Tabi Olacakları Esaslar ile belirlenmiştir. Biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilir kullanımına katkı sağlayabilecek nitelikte olan ve kullanılan kaynakların yönetimine ilişkin düzenlemeler içeren kanun ve yönetmelikler ise şunlardır: Orman Kanunu ( ): Ormanların planlanması, işletilmesi, korunması gibi orman yönetimine ilişkin esasları belirler. Mera Kanunu ( ) ve Mera Yönetmeliği: mera, yaylak, kışlak, otlak ve çayırların belirlenecek kurallara uygun bir şekilde kullandırılmasını, bakım ve ıslahının yapılarak verimliliklerinin artırılmasını ve sürdürülmesini, kullanımlarının sürekli olarak denetlenmesini, korunmasını ve gerektiğinde kullanım amacının değiştirilmesini sağlamak amacıyla yürürlüğe konmuştur. Kıyı Kanunu (3621/ ): Deniz, tabii ve suni göl ve akarsu kıyıları ile bu yerlerin etkisinde olan ve devamı niteliğinde bulunan sahil şeritlerinin doğal ve kültürel özelliklerini gözeterek koruma ve toplum yararlanmasına açık, kamu yararına kullanma esaslarını düzenler. Tarım Kanunu ( ): Tarım politikalarının amaç, kapsam ve konularının belirlenmesi; tarımsal destekleme politikalarının amaç ve ilkeleriyle temel destekleme programlarının tanımlanması; bu programların yürütülmesine ilişkin piyasa düzenlemeleri, finansman ve idarî yapılanmanın tespit edilmesi; tarım sektöründe uygulanacak öncelikli araştırma ve geliştirme programlarıyla ilgili kanunî ve idarî düzenlemelerin yapılması ve tüm bunlarla ilgili uygulama usûl ve esaslarını kapsar. Kanunda tarım politikalarının amaçları içinde doğal ve biyolojik kaynakların korunması ve geliştirilmesine de yer verilmiş; TKB na biyolojik çeşitliliğin, genetik kaynakların ve ekosistemlerin korunması ve geliştirilmesine ilişkin araştırmalar yapma görevi verilmiştir. Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ( ): Toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usûl ve esasları belirler. Milli Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Seferberlik Kanunu ( ) ve Ağaçlandırma Yönetmeliği: orman sahasını ve ağaç servetini çoğaltmak, toprak, su ve bitki arasında bozulan dengeyi kurmak, geliştirmek ve çevre değerlerini korumak maksadıyla, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılacak ağaçlandırma ve erozyon kontrolü çalışmalarına ait esas ve usulleri düzenler. Yönetmelik

44 sayılı Orman Kanunu hükümlerine göre yapılacak ağaçlandırma, erozyon kontrolü, mera ıslahı, ağaç ıslahı, tohum üretimi, fidanlık, enerji ormanı tesisi ve imar ihya çalışmalarına ilişkin esasları düzenler Organik Tarım Kanunu ( ) ve yönetmeliği: Ekolojik dengenin korunması, organik tarımsal faaliyetlerin yürütülmesi, organik tarımsal üretimin ve pazarlamanın düzenlenmesi, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amaçları ile yürürlüğe konmuştur. İyi Tarım Uygulamalarına İlişkin Yönetmelik: Çevre, insan ve hayvan sağlığına zarar vermeyen bir tarımsal üretimin yapılması, doğal kaynakların korunması, tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirlik ile gıda güvenliğinin sağlanması amaçları ile yürürlüğe konmuştur. Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik: Tarım arazilerinin korunmasının ve amacına uygun bir şekilde kullanılmasının sağlanması ve bu alanların hangi zorunlu hallerde tarım dışı amaçlarla kullanılabileceğine dair usul ve esasları belirler. Türkiye ye girecek ve Türkiye den çıkacak canlı türlerinin hem sağlık hem de koruma amaçlı sınır kontrolünün sağlanmasına yönelik düzenlemlerin başında 6968 sayı ve tarihli Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu ile 3285 sayılı ve tarihli Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu gelmektedir. Bunların yanı sıra 1932 yılından beri yürürlükte olan ve 2003 yılında yenilenen 5607 sayılı ve tarihli Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu ile 4458 sayılı ve tarihli Gümrük Kanunu sınır kontrollerini düzenlemektedir BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ KORUMA ÇALIŞMALARI Biyolojik çeşitliliği korumak için ex-situ (doğal yaşam alanı dışında koruma ya da yapay koruma) ve in-situ koruma (doğal yaşam alanında koruma ya da yerinde koruma) yaklaşımları izlenmektedir. Her iki yaklaşımda kendine özgü uygulamaları olan kabul edilmiş programlardır. Ex-situ koruma; gen bankaları, tohum bankaları, hayvanat bahçeleri, botanik bahçeleri vb. kuruluşlarla gerçekleştirilir. Ancak, ex-situ korumada türler ile çevre arasındaki etkileşim devam etmediğinden evrimleşme süreci durmaktadır. Diğer taraftan in-situ koruma alanlarında önlenmesi mümkün olmayan doğal süreçler sonucu olabilecek zararlar, türlerin bu alanlar dışında da korunması ihtiyacını doğurmaktadır. Bu nedenle ex-situ ve in-situ koruma çalışmaları birbirini tamamlayıcı programlar olarak yürütülmektedir Ex-situ Koruma ( Doğal Yaşam Alanı Dışında Koruma ya da Yapay Koruma) Türkiye de ex-situ koruma çalışmaları TKB ye bağlı Ege Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü bünyesinde 1964 yılında başlamış, 1972 yılında aynı enstitü bünyesinde kurulan ulusal tohum gen bankasında ülkemizin bitki genetik kaynaklarına ait tohum örnekleri uzun süreli (temel koleksiyonlar) ve kısa ve orta süreli (aktif koleksiyonlar) korunmaya başlanmıştır. Temel koleksiyonlar -18/-20 C de uzun süreli, aktif koleksiyon örnekleri ise 0 C de orta süreli olmak üzere iki set halinde saklanmaktadır. Ulusal koleksiyon arazi ırklarını, yabani ve otsu akrabaları (hem tohum hem de canlı bitki koleksiyonlarında), ekonomik öneme sahip diğer yabani bitki türlerini (tıbbi, aromatik ve süs bitkileri gibi) ve endemik bitki türlerini içermektedir. Güneybatı Asya ya özgü bazı türler ve dünya buğday ve arpa çeşitlerinin küçük bir kısmı da koleksiyona dahil edilmiştir yılları arasında DPT tarafından desteklenen Türkiye Endemik Bitkileri Projesi kapsamında toplanan endemik bitkilerin tohumları da Ulusal Gen Bankasında koruma altına alınmıştır. Günümüzde Ulusal Gen Bankasında yaklaşık 600 cinse dağılmış kadar materyal bulunmaktadır. Bu materyallerden yaklaşık i, 2400 yabani türe aittir. Bu kuruluş, tohumların, baklagillerin, yem bitkilerinin, sebzelerin, meyvelerin, süs bitkilerinin, tıbbi ve kokulu bitkilerin 44

45 sınıflandırma, dokümantasyon ve korunmasıyla ilgili çalışmalarını halen sürdürmektedir. Temel koleksiyonun emniyet yedekleri Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsünde korunmaktadır. TKB bünyesindeki araştırma enstitülerinden 16 tanesinde vejetatif yolla çoğalan materyalin tarla koşullarında korunduğu tarla gen bankaları da bulunmaktadır. Yalova, İzmir, Tekirdağ, Gaziantep, Malatya, Erzincan gibi farklı illere dağılmış olan tarla gen bankalarında ağırlıklı olarak meyve türlerine ait koleksiyonlar bulunmaktadır. TKB dışında, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü bünyesinde bulunan Osman Tosun Gen Bankası 1936 yılından beri faaliyet göstermektedir ve orta süreli koruma imkanlarına sahiptir. Bu kuruluşun elinde civarında tohum örneği bulunmaktadır. Atatürk, Çukurova ve Ziraat Fakültesi bulunan diğer üniversiteler de benzer faaliyetlerde bulunmaktadır. Ex-situ korumaya katkı yapan bu faaliyetler arasında Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi, İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi, İstanbul Üniversitesi Atatürk Arberatumu sayılabilir. Ayrıca son yıllarda özel girişimlerle de botanik bahçeleri ve arberatumlar kurulmaktadır (Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, Karaca Arboretumu, vb). Orman ağaçları için ex-situ koruma çalışmaları (tohum bahçesi, orijin denemeleri, döl denemeleri) Çevre ve Orman Bakanlığına bağlı kuruluşlarca, özellikle de Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü nce yapılmaktadır. Türkiye EUFORGEN üyesidir ve üye ülkeler arasında çekirdek kolleksiyon kurma anlaşması hazırlık aşamasındadır. Bugüne kadar 8 türden toplam 169 adet tohum bahçesi, 19 türden toplam 35 adet tohum plantasyonu ve 5 türden toplam 13 adet klon parkı tesis edilmiştir In-situ Koruma ( Doğal yaşam alanında koruma ya da Yerinde Koruma) Türlerin kendi ekosistemlerinde korunmaları, yaşamlarını sürdürebilmek için doğal çevreye bağımlı olduklarını kabul eden bir yaklaşımdır. Türkiye de 1950 li yıllarından beri Milli Parklar, Tabiatı Koruma Alanları, Tabiat Parkları, Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Doğal Sitler, Doğal Varlıklar, Gen Koruma ve Yönetim alanları (GEKYA) gibi in-situ programları yürütülmektedir. Yerinde koruma alanları, statü, sayı ve kapladığı alan itibariyle Tablo 4.1 de verilmiştir. Çeşitli statülerde korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı 2000 yılından sonra %4 den yaklaşık %6 ya yükselmiştir. Küre Dağları Milli Parkı Nihan Y.ARPA 45

46 Tablo 4.1. Türkiye de Yürürlükte olan Yerinde Koruma Programları Koruma Alanları Tesis yılı Sorumlu Kuruluş Sayısı Alanı (ha) Milli Parklar 1958 ÇOB ,00 Tabiat Parkları 1983 ÇOB ,00 Tabiatı Koruma Alanları 1987 ÇOB ,00 Tabiat Anıtları 1988 ÇOB ,6 Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları 1966 ÇOB ,00 Yaban Hayatı Üretme İstasyonu 1966 ÇOB Muhafaza Ormanları 1950 ÇOB , Gen Koruma Ormanları 1994 ÇOB ,735,60 Tohum Meşcereleri 1969 ÇOB ,04 Özel Çevre Koruma Bölgeleri 1988 ÇOB ,00 Ramsar Alanları 1994 ÇOB ,00 Doğal Sit Alanları 1973 Doğal Varlıklar 1973 Gen Koruma ve Yönetim Alanları 1993 Turizm ve Kültür Bakanlığı Turizm ve Kültür Bakanlığı Çevre ve Orman / Tarım Bakanlığı Pilot çalışma Bolkar, Kazdağı ve Ceylanpınar Devlet Üretme Çiftliği Milli Parklar, Tabiatı Koruma Alanları, Tabiat Parkları ve Tabiat Anıtları 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu çerçevesinde Milli Park, Tabiatı Koruma Alanı, Tabiat Parkı ve Tabiat Anıtı statülerinde koruma alanları ilan edilmektedir. Milli Park, bilimsel ve estetik bakımından, milli ve milletlerarası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile koruma, dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçaları olarak tanımlanmıştır. Türkiye de 39 Milli Park bulunmaktadır. Milli Parklar orman, step, sulak alan ve kıyı ekosistemlerindeki biyolojik çeşitliliğin korunması açısından büyük öneme sahiptirler. Milli Parklar Kanunu 1983 te yürürlüğe girdiğinde, ormanlar teriminin yanı sıra doğa parçaları teriminin de kullanılmasıyla, bu yasanın ormanlar dışında kalan ve koruma gerektiren alanlara da uygulanabilmesine imkan tanınmıştır. Temel amaç doğanın korunması olduğundan, Tabiatı Koruma Alanı ifadesi de yasalara eklenmiştir. Tabiatı Koruma Alanları, bilim ve eğitim bakımından önem taşıyan nadir, tehlikeye maruz veya kaybolmaya yüz tutmuş ekosistemler, türler ve tabii olayların meydana getirdiği seçkin örnekleri ihtiva eden ve mutlak korunması gerekli olup sadece bilim ve eğitim amaçlarıyla kullanılmak üzere ayrılmış tabiat parçaları olarak tanımlanmıştır yılı itibariyle 33 adet Tabiatı Koruma Alanı bulunmaktadır. 46

47 Kovada Gölü Milli Parkı Nihan Y.ARPA Tabiat parkları; bitki örtüsü ve yaban hayatı özelliğine sahip, manzara bütünlüğü içinde halkın dinlenme ve eğlenmesine uygun tabiat parçaları olarak tanımlanmıştır. Ülkemizde bu amaçla ilan edilmiş 22 Tabiat Parkı bulunmaktadır. Tabiat Anıtı, tabiat ve tabiat olaylarının meydana getirdiği özelliklere ve bilimsel değere sahip ve milli park esasları dahilinde korunan tabiat parçaları olarak tanımlanmaktadır. Ülkemizde 104 alan Tabiat Anıtı olarak koruma altına alınmıştır. Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları ve Üretme İstasyonları 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu çerçevesinde soyu azalan ya da tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan yaban hayvanlarının doğal olarak bulunduğu alanlar, ekosistem özellikleri bozulmadan bu türlerin habitatları ile birlikte korunması amacıyla koruma altına alınmaktadır. Bazılarında türlerin üretimi de gerçekleştirilmektedir. Türkiye de 80 adet Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edilmiştir. Bu sahalar içinden Yaban hayatı değerlerine sahip, korunması gerekli yaşama ortamlarının bitki ve hayvan türleri ile birlikte mutlak olarak korunduğu ve devamlılığının sağlandığı sahalar Yaban Hayatı Koruma Sahası olarak ilan edilecektir. Kara Avcılığı Kanunu ve Merkez Av Komisyonu Kararı ile 52 memeli, 415 kuş türü korumaya alınmıştır. Nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya kalan Anadolu yaban koyunu, kara akbaba, toy, huş tavuğu, ceylan, kızıl geyik ve kel aynak gibi türler için proje bazında koruma çalışmaları yürütülmektedir. Konya Boz Dağ da yaban koyunu (Ovis orientalis), Urfa Ceylanpınar da ceylan (Gazella subgutturosa), Urfa Birecik te kelaynak (Geronticus eremita) populasyonları koruma altına alınmış ve bu türlerin yok olması kısmen önlenmiştir. 47

48 Özel Çevre Koruma Bölgeleri Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Çevre Kanununun 9. Maddesi ile ülke ve dünya ölçeğinde ekolojik önemi olan, çevre kirlenmeleri ve bozulmalarına duyarlı toprak ve su alanları, biyolojik çeşitliliğin, doğal kaynakların ve bunlarla ilgili kültürel kaynakların gelecek kuşaklara ulaşmasını emniyet altına almak üzere Özel Çevre Koruma Bölgelerinin ilan edilmesi hükme bağlanmıştır. Özel Çevre Koruma Bölgelerinin çevresel değerlerinin korunması, mevcut çevresel sorunları ile ilişkilendirilmesi ve sahip oldukları biyolojik ve ekolojik kaynakların yanı sıra tarihi ve kültürel değerlerinin de korunması ve geliştirilmesi amacıyla 1989 yılında 383 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile Özel Çevre Koruma Kurumu kurulmuştur. Bugüne kadar ülkemizde tescil edilmiş 14 Özel Çevre Koruma Bölgesi bulunmaktadır. Bu alanlar, başta deniz kaplumbağalarının yumurtlama alanları ve Akdeniz foklarının yerleşim bölgeleri olmalarından dolayı biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı açısından büyük önem taşımaktadır. Doğal Sit Alanları Kültür Bakanlığınca kültürel varlıklarımızın yanısıra doğal varlıklarımızın da yerinde korunması amacıyla ilk olarak 1973 de çıkarılan Eski Eserler Kanunu nda yer alan tabii (doğal) sit kavramıyla çalışmalar başlatılmış olup, 1983 de çıkarılan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile de sit tanımının yanısıra tabiat varlığı tanımı da getirilmiş, tabiat varlığı tanımına mağaralar, kaya sığınakları, özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları da dahil edilmiştir. Biyolojik çeşitlilik açısından önemli alanlar, Kültür ve Turizm Bakanlığınca doğal sit olarak koruma altına alınan alanların içinde kalmaktadır. Doğal Sit alanları, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun /659 sayılı kararında tanımladığı üzere; Jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan korunması gereken alanlardır. Gen Koruma ve Yönetim Alanları Gen Koruma ve Yönetim Alanları (GEKYA) kavramı Türkiye Bitki Genetik Çesitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması projesi ( ; GEF-1 Projesi) kapsamında geliştirilmiştir. Bu proje ile tarımsal bitkilerin yabani akrabalarına ait gen kaynaklarının yerinde korunması konusunda gerekli kurumsal ve personel kapasitesi geliştirilmiş ve GEKYA oluşturulması ile ilgili çalışmalar yapılmıştır. GEKYA; seçilmiş bitki türlerinde genetik çeşitliliği yerinde korumak için doğal yada yarı doğal alanlardan seçilen yerlerdir. GEKYA lar aynı zamanda endemik, tehlike altında olan ve ekonomik bakımdan önemli ve hedef tür olarak belirlenen bitki türlerinin populasyonlarında evrimsel oluşum ve değişimlerin sürekliliğine olanak veren alanlardır. Ramsar Alanları Türkiye, 1994 yılında Ramsar Sözleşmesine taraf olmuştur ve taraf olma aşamasında 5 sulak alanını (Manyas Gölü, Seyfe Gölü, Burdur Gölü, Sultan Sazlığı ve Göksu Deltası) Sözleşme Listesine kaydettirmiştir yılında ise daha önce bir kısmı Sözleşme listesine dahil edilen Manyas (Kuş) Gölü ile Burdur Gölünün tamamı ile Gediz Deltası, Akyatan Lagünü, Uluabat Gölü ve Kızılırmak Deltası da Sözleşme Listesine dahil edilmiştir. Şu anda RAMSAR kapsamında 12 sulak alan bulunmakta olup toplam ha lık bir alana yayılmıştır. Uluslararası kriterler dikkate alınarak yapılan değerlendirmeler neticesinde uluslararası önemde sulak alan olduğu tespit edilen 200 alan bulunmaktadır. Bu alanlardan 13 ünde Kuş Cennetleri Projesi başlatılmıştır. 48

49 Tohum Meşcereleri ve Gen Koruma Ormanları Mevcut koşullar altında istenilen karakterler bakımından üstün özelliklere sahip ağaçların bulunduğu, belirli bir coğrafik bölgede yer alan ve tohum üretimi için özel bir yönetim ve işletmeye tabi tutulan meşcerelerdir. Tohum Meşcereleri ile kaliteli ve kaynağı belli tohum elde etmek amaçlanmaktadır. Ülkemizde şimdiye kadar seçilen Tohum Meşcereleri, 27 türde 339 adettir. Gen Koruma Ormanları bir türün genetik çeşitliliğinin doğal ortamında (in-situ) korunması amacıyla seçilen ve yönetilen doğal meşcerelerdir. Gen Koruma Ormanları ile; doğada var olan genetik zenginliğin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması amaçlanmaktadır. Ülkemizde şimdiye kadar 28 türde 214 Gen Koruma Ormanı seçilmiştir. Kaçgar Dağları Milli Parkı Nihan Y.ARPA 49

50 Ulusal seviyede yürütülen önemli projeler Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (In-Situ) Korunması Projesi (GEF 1 Projesi) Proje GEF/Dünya Bankası hibe desteği ile, Çevre Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ve Orman Bakanlığı işbirliği ile yılları arasında yürütülmüştür. Projede bitki gen kaynaklarının yabani formlarının (akrabalarının) yerinde korunması hedeflenmiştir. Proje ile genetik kaynak özelliğinde bulunan buğday, arpa, yulaf, mercimek, tıbbi bitkiler, süs bitkileri ve diğer sanayi dallarında kullanılan bitkilerin yabani türleri ile orman ağacı türlerinin (Kazdağı göknarı, karaçam, kızılçam, Toros sediri, Toros göknarı, kestane ve yabani erik vb.) yaşama ortamlarında korunması (In-situ) muhafaza alanlarının belirlenmesi ve tesisi imkanları araştırılmıştır. GEF-1 projesi pilot alan olarak seçilen Kazdağları ( Balıkesir), Bolkar Dağları( İçel) ve Ceylanpınar Devlet Üretme Çiftliğinde( Ş. Urfa) yürütülmüştür Söz konusu üç bölgede zengin genetik çeşitliliğe sahip ve hedef türleri içeren alanlar Gen Koruma ve Yönetim Alanları (GEKYA) olarak belirlenmiştir. Projenin kapsamında Tarım ve Köyişleri Bakanlığında Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ve Uzaktan Algılama Merkezi kurulmuş ve Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması ( in-situ) Ulusal Planı hazırlanmıştır. Biyolojik Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi projesi 2000 Yılında yürürlüğe giren Dünya Bankası-Küresel Çevre Fonunca desteklenen projenin 2007 aralık ayında tamamlanmıştır. Proje Türkiye nin bugüne kadar yürüttüğü en kapsamlı ve büyük ölçekli GEF katkısı ile yürütülen Biyolojik Çeşitlilik Projesidir. Bu proje ile üç önemli bitki coğrafyasını temsilen İğneada, Camili, Köprülü Kanyon ve Sultansazlığı uygulama alanları ile 9 adet yaygınlaştırma alanlarında doğa korumanın ve doğal kaynakların etkili, sektörler arası ve katılımcı planlanmasını ve sürdürülebilir yönetilmesi amaçlanmıştır. Projede, klasik planlama yaklaşımına alternatif olarak kabul edilen ve katılımcı ve ekosistem anlayışla hazırlanan Korunan alanlar yönetim planları ile doğa koruma ve doğal kaynak yönetimi yanında korunan alanlar içinde veya civarında yaşayan halkın gereksinimlerini de karşılama dikkate alınmıştır. Türkiye deki mevcut biyoçeşitliliğin durumunu ve seyrini izlemek ve biyolojik çeşitlilik ile ilgili verilerin koruma çalışmalarında daha etkin kullanmak için Nuhun Gemisi adlı ulusal veri tabanı ve Biyolojij Çeşitlilik İzleme Birimini oluşturulmuştur. Bu kapsamda korunan alanlar için boşluk analizi çalışmalarına da başlanmıştır. Yine sürdürülebilir doğa koruma ve kaynak yönetimi için gerekli olan yasal ve kurumsal yapı gözden geçirilerek, Doğa Koruma Yasa Tasarısı hazırlanmıştır. İşletilen ormanlarda biyolojik çeşitliliğin daha etkin korunmasını sağlamak için Orman Amenajman Yönetmeliği yeniden düzenlenmiştir. 50

51 Belirlenen 4 pilot bölgede koruma çalışmalarına ilgi gruplarının katılımını sağlamak amacıyla küçük ölçekli ve biyolojik çeşitlilik koruma dostu sayılabilecek yaklaşık 150 projeye 1 milyon USD lık hibe yardımı yapılmıştır. Proje kapsamında biyolojik çeşitlilik koruma ve doğal kaynak yönetimi konusunda halkın bilinçlendirilmesi ve ilgililerin eğitimi de gerçekleştirilmiştir. Bu proje kapsamında Türkiye nin ilk biyosfer rezervi olan Camili Biyosfer Rezervi tesis edilmiştir. Bu proje 2007 yılı içinde tamamlandıktan sonrada projenin çıktıları, projeden elde edilen deneyimler ve verilen eğitimler, ileriki yıllarda Türkiye nin koruma faaliyetlerini daha etkin ve sürdürülebilir yapabilmesine önemli bir katkı sağlayacaktır Anadolu Su Havzaları Rehabilitasyon Projesi Proje İkraz Anlaşması 4 Ekim 2004 tarihinde imzalanmış olup, projenin 2011 yılında tamamlanması planlanmaktadır. Projenin amaçları; Orta Anadolu ve Karadeniz bölgelerindeki sürdürülebilir doğal kaynak yönetiminin ve katılımcı planlamanın sağlanması, doğal kaynaklara baskının azaltılması, çevreyle dost tarım ve ormancılık faaliyetlerinin benimsenmesi, kurumsal kapasitenin artırılması ile halkın bilinçlendirilmesi ve ayrıca AB ne uyum sürecinde su ve besin yönetimi ile ilgili politikaların geliştirilmesidir. Buna ilaveten, projenin rehabilitasyon ve gelir artırıcı faaliyetleri ile bağlantılı olarak Kızılırmak ve Yeşilırmak havzalarında GEF (Küresel Çevre Fonu) tarafından desteklenen Tarımsal Kaynaklı Kirliliğin belirlenmesi ile bu kirlilik sebebiyle oluşan olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ve azaltılması amaçlanmaktadır. Proje kapsamında belirlenen 28 mikro havzada mer a yönetiminin geliştirilmesi, mer a ve orman alanlarının rehabilitasyonu, bu alanların bitki örtüsü bakımından zenginleştirilmesi, yem bitkisi üretiminin artırılması, nadasa bırakılan tarım alanlarının azaltılması ile çevre dostu tarım tekniklerinin benimsetilmesi çalışmaları ile paralel hayvan yemi ve odunluk ağaç üretimini artırıcı, toprak koruyucu önlemleri özendirici ve ayrıca nem koruyucu tarım teknikleri de dahil ekili alanlar, mer alar ve ormanlık arazide gerçekleştirilecek bir dizi doğal kaynakları geliştirici uygulamalar yapılacaktır. 51

52 4.3.TARIMSAL ALAN VE STEP BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Tarımsal Alan ve Step Biyolojik Çeşitliliği Tarımsal biyolojik çeşitlilik gıda ve tarım ile ilgili ve tarımsal ekosistemleri oluşturan biyolojik çeşitlilik bileşenlerinin tümünü kapsayan geniş bir terimdir: tarımsal ekosistemlerin anahtar işlevlerini, yapısını ve süreçlerini sürdürmek için gerekli olan, genetik, tür ve ekosistem seviyelerinde bitki, hayvan ve mikro organizmaların çeşitliliğini ve değişkenliğini ifade eder. Daha detaylı bir tanımlama ile tarımsal biyolojik çeşitlilik, mera ve tarım dışı alanlardaki türlerle çiftlik sistemlerinin bütünsel parçaları olan ağaçların genetik kaynakları dahil olmak üzere bitki genetik kaynaklarını, balık ve böcek genetik kaynakları dahil olmak üzere hayvan genetik kaynaklarını, mikrobiyolojik ve mantar genetik kaynaklarını, tarımsal biyolojik çeşitliliğin ekosistem hizmetlerini sağlayan bileşenlerini ve bunları etkileyen abiyotik faktörleri (besin döngüsü, organik maddelerin parçalanması ve toprak verimliliğinin idamesi, zararlı ve hastalık yönetimi, tozlaşma, kendi peyzajları içinde yerel yaban hayatı ve yaşama ortamlarının zenginleştirilmesi ve idamesi, su döngüsünün idamesi, erozyon kontrolü, iklim ve karbon dengesi) ve sosyo-ekonomik ve kültürel faktörleri (geleneksel bilgiler, kültürel faktörler, tarımsal peyzajlar, vb) içerir. Türkiye nin tarımsal açıdan ana ekolojik bölgeleri Akdeniz Kıyı Bölgesi, Ege Kıyı Bölgesi, Karadeniz Kıyı Bölgesi, Trakya ve Marmara Bölgesi, Orta Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Doğu Anadolu Bölgesi ve Geçit Bölgeleridir (Kuzeybatı Geçit, Batı Geçit, Kuzeydoğu Geçit, Doğu Geçit, Güneydoğu Geçit). Başta yağış ve sıcaklık gibi ana iklim ögelerine dayalı bu bölgeleme sistemi, tarımsal ürün çeşitliliği ile tarımın bölgesel ve fenolojik özelliklerini kapsar. Kıyı Bölgeler, genel olarak Akdeniz iklim kuşağında bulunan tarımsal üretim bölgeleri olarak tanımlanabilir. Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri sert kara ikliminin başta olduğu bölgelerdir ki; tarımsal ürün karakteristikleri de bu ekolojik bölgelerin etkilerini taşır. Geçit bölgeleri ise herbiri; İç Anadolu nun ortasından öteki bölgelere geçişlerdeki birkaç ili kapsayan; gerek iklim faktörleri gerek genel tarımsal karakterleri bakımından birbirinden azçok değişik tarım bölgeleridir. Türkiye nin yüzölçümünün %34,1 i işlenen, %18,7 si çayır-mera olmak üzere %52,8 i tarım alanıdır. İşlenen tarım alanının %68,5 inde tarla bitkileri üretilmekte, %18 i nadasa bırakılmakta, %13,5 inde bahçe bitkileri, meyvelik, bağ ve zeytinlikler bulunmaktadır. Türkiye de tarım işletmeleri küçük, parçalı ve dağınık bir yapıdadır. Tarımsal üretim açısından olumsuz sonuçları olan bu yapı, yabani bitki ve hayvan türlerinin yaşamasına olanak sağlayan küçük habitatlar sağladığından biyolojik çeşitlilik açısından avantaj yaratmaktadır. Diğer taraftan, tarım alanlarının genellikle step ekosistemleri içinde kalması, tarımsal biyolojik çeşitlilik ile step biyolojik çeşitliliğinin birbirinden ayrılmasını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle bu iki ekosistem yapısı bir arada ele alınmıştır. Tarımsal alanlarda yayılış gösteren yabani bitkiler Tarımsal alanlarda daha çok ekolojik hoşgörülüğü yüksek kozmopolit türler yayılış gösterir. Bunların arasında tıbbi ve aromatik bitkiler, kültür bitkilerinin yabani akrabaları ve çeşitli yem bitkileri bulunmaktadır. İç Anadolu ve Doğu Anadolu da kuru tarım yapılan alanlarda yabani tere (Cardaria draba), çoban çantası (Capsella bursa-pastoris), ak yumak Crambe orientalis, uzun süpürge otu (Descurainia sophia), Trakya hardalı (Neslia apiculata), yabani turp (Rapistrum rugosum), yabani hardal (Sinapis arvensis), sarıot (Boreava orientalis), bülbül otu (Sisymbrium altissimum), yabani çörek otu (Nigella arvensis), doğu tarla hazeranı (Consolida orientalis), tarla düğün çiçeği (Ranunculus arvensis), gelincik (Papaver rhoeas), Hypecoum imberbe, çayır akça çiçeği (Thlaspi perfoliatum), boynuz otu (Cerastium dichotomum), arap baklası (Vaccaria pyramidata), karamuk (Agrostemma githago), kayışkıran (Ononis spinosa), kır tırfılı (Trifolium campestre), tavşan kulağı (Bupleurum rotundifolium), pıtrak (Turgenia latifolia), Scariola viminea ve tarla sarmaşığı (Convolvulus arvensis) gibi otsu bitkiler yayılış gösterir. 52

53 Akdeniz ve Ege bölgesinde kuru tarım yapılan alanlarda doğu korungası (Conringia orientalis), roka (Eruca sativa), kokulu sarı yonca (Melilotus officinalis), havuç (Daucus carota), akrep kuyruğu (Coronilla scorpioides), küçük ebegümeci (Malva neglecta), Pterocephalus plumosus, köpek papatyası (Anthemis cotula), köygöçüren (Cirsium arvense), gökbaş bostan otu (Cnicus benedictus), Vulpia ciliata, gelincik (Papaver rhoeas), karamuk (Agrostemma githago), sarı sakal otu (Bothriochloa ischaemum) ve yabani arpa (Hordeum murinum) gibi bitkiler yayılış gösterir. Sulu tarım yapılan alanlar ile meyve ve sebze bahçelerinde ise düğün çiçeği (Ranunculus constantinopolitanu), ravent yapraklı çoban değneği (Polygonum lapathifolium), kıvırcık labada (Rumex crispus), ak üçgül (Trifolium repens), koyunotu (Agrimonia eupatoria), baldıran (Conium maculatum), yavşanotu (Veronica serpyllifolia), sinirotu (Plantago major), yaban yasemini (Solanum dulcamaria), karanfilkökü (Geum urbanum), adi erikotu (Prunella vulgaris), beyaz ayrık çimi (Agrostis stolonifera), Polypogon viridis, at kuyruğu (Equisetum ramosissimum), pulicaria dysenterica, fesçi tarağı (Dipsacus laciniatus), beşparmak otu (Potentilla recta) ve sarı çiçekli gazal boynuzu (Lotus corniculatus) gibi bitkiler yayılış gösterir. Tarla Bitkileri Tarla bitkileri Türkiye tarımının ana üretim dallarını oluşturmaktadır. Türkiye, tarla bitkilerinin pek çoğunun yabani akrabalarına ev sahipliği yapmaktadır, bu nedenle yerel çeşitleri ile biyolojik çeşitliliğe önemli bir katkı sağlamaktadır. Ülkemizde yetiştirilen tarla bitkileri şöyle sınıflandırılabilir: Tahıllar: a) Serin İklim Tahılları (buğday, arpa, çavdar, yulaf, tritikale) b) Sıcak İklim Tahılları (mısır, çeltik, darılar, kuşyemi, karabuğday) Yemeklik Baklagiller: Mercimek, nohut, fasulye, bakla, bezelye, börülce Buğday 53

54 Endüstri Bitkileri: a) Yağ Bitkileri: (ayçiçeği, soya, susam, yerfıstığı, kolza, çiğit) b) Nişasta-Şeker Bitkileri (şekerpancarı, patates, yerelması) c) Lif Bitkileri (pamuk, keten, kenevir) d) Tıbbi ve aromatik Bitkiler (haşhaş, kimyon, nane, kekik vb) e) Diğer endüstri bitkileri (Tütün) Yem bitkileri: a) Baklagil Yem bitkileri (yonca, fiğ, korunga, burçak, üçgül) b) Buğdaygil Yembitkileri (Otlak ayrığı, brom, çim) Bahçe Bitkileri Türkiye sahip olduğu ekolojik koşulların uygunluğu nedeniyle bahçe bitkileri üretimi açısından dünyada önemli ülkeler arasında yer almaktadır. İşlenen tarım arazisinin %13,5 i bahçe bitkileri tarımında kullanılmakta olmasına karşın bahçe bitkilerinin bitkisel üretim değerindeki payı % dır. Türkiye de bahçe bitkileri alanı sebze ve meyve bahçeleri, zeytinlikler ve bağlardan oluşur. Tarla bitkileri gibi bahçe bitkilerinin de yabani akrabaları ve yerel çeşitleri tarımsal biyolojik çeşitliliğin önemli bileşenleridir. Türkiye de yaklaşık 50 sebze türü, 75 meyve türü yetiştirilmektedir. Bu genetik çeşitlilik, değişik çevresel koşullara adapte olan, farklı pazar taleplerini yanıtlayan ve özellikle organik yetiştiriciliğin ön planda olduğu günümüzde hastalık ve zararlılara dayanıklı çeşitlerin seçimine büyük ölçüde katkı sağlamaktadır. Zeytinlikler toplam tarım alanının %2.5 ini kaplamaktadır ve Türkiye dünya zeytin üretiminin % 10 unu karşılamaktadır. Türkiye de kültürel değer de taşıyan zeytin ağaçları koruma altındadır. Türkiye bağcılık açısından da dünya sıralamasına girmiş bir ülkedir. Dünya yaş üzüm üretiminin % 6 sını karşılamaktadır ve bağ alanı büyüklüğü açısından dünyada dördüncü sırada yer almaktadır. Meralar Ülkemizde otlatma alanları kabaca, Kıyı Meraları ve Bozkır Meraları olarak iki gruba ayrılabilir. Kıyı meraları Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz bölgeleri ile Trakya bölgesindeki otlatma alanlarını kapsar. Ülke meralarının yaklaşık % u kıyı meraları kapsamındadır. Kıyı meralarında yıllık yağış mm arasında değişir. Bu meralardaki otsu bitki örtüsü, yağış azaldıkça step formasyonuna geçiş formu gösterir. Yüksek yağış ve daha iyi toprak koşulları nedeniyle buralarda daha verimli mera vejetasyonu oluşmuştur. Kıyı meralarında değerli buğdaygil ve baklagil yem bitkileri, yağışa göre değişen oranda yer almaktadır. Aşırı otlatmanın fazla tahrip edemediği bu meralarda, değerli mera bitkileri oldukça yüksek oranlarda bulunur. Aşırı otlatmayla ileri düzeyde tahrip edilmiş meralarda, değerli mera bitkilerinin yerini, kil otu (Narduus), yavşan (Artemisia), geven (Astragalus), kuzu kulağı (Rumex), peygamber çiçeği (Centaurea), kuzukıran (Hypericum), adaçayı (Salvia) ve hayvanların pek az yararlandığı yabancı ot türleri alır. Yıllık yağış toplamı mm arasında değişen kurak ve yarıkurak bölgelerin otlatma alanlarına bozkır meraları adı verilir. Yükseklik ve topoğrafya bakımından bozkır meraları, dağ bozkırı ve ova bozkırı olarak ikiye ayrılır. Dağ bozkırlarında yükseklik ve yağış göreceli olarak daha fazla olduğundan, daha değerli buğdaygil ve baklagil yem bitkileri yetişmektedir. Ancak, sürekli aşırı otlatma nedeniyle iyi nitelikli bitkilerin yerlerini geniş ölçüde çeşitli kekik (Thymus) ve yavşan (Artemisia) türleri almış; böylece, dağ bozkırlarının birçoğu kekik bozkırı na dönüşmüş ve bu adı almışlardır. Bu alanlar, İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile geçit bölgelerini kapsayan geniş otlatma 54

55 alanlarıdır. Ülkemiz meralarının ¾ ü bu gruba girer. Bozkır ekosisteminin en kurak kesimlerindeki bitki örtüsünün buğdaygil oranı % dolaylarındadır. Baklagillerin önemli bir bölümü, ilkbahar başında bir miktar yem üretip havalar ısındıkça kuruyan tekyıllık bitkiler, bir bölümü ise olum döneminde hayvanlarca az yararlanılan dikenli bitkilerdir. Bozkır meralarının düz, toprağı derin ve taban suyu yakın olan kesimlerinde taban meraları lekeleri oluşur. Bu mera parçacıkları, yazın sıcak ve kurak dönemlerinde bile yeşil yem üreten ve otlatma mevsimi boyunca otlatılan verimli alanlardır. İç Anadolu da Tuz Gölü ve Aslım Bataklığı ile Kayseri de Sultan Sazlığı dolaylarında geniş alanlarda çorakçıl bitki örtüsü görülür. Yalnızca tuzcul (halophytes) bitkilerin yetişebileceği bu koşullarda salkımotu (yassı Poa compressa), bermuda çimi (Cynodon dactylon), çorak çimi (Puccinellia distans), P.ciliaris, Eremopyron orientale, Apera intermedia gibi buğdaygil bitkileri; dağ çemeni (Trigonella monantha), Astragalus lydius gibi baklagiller ve Salsola plathyheca, bozkır otu (Kochia prostrata), Atriplex tatarica ve deniz börülcesi (Salicornia europea) gibi tuzcul bitkiler görülebilir. Yüksek yayla meraları ve orman sınırının üstünde oluşan alp meraları, hayvancılık için büyük önem taşır. Çünkü öteki meraların kuru olduğu yaz aylarında bu meralar, hayvanlara yeşil yem otlama olanağı verir. Doğu Anadolu, Kuzey Karadeniz, Toros ve Antitoros Dağlarında genişçe alanları kaplayan yayla ve alp meraları, öteki bölgelerdeki yüksek dağlarda küçük lekeler olarak bulunur. Bu meralarda yükseklik arttıkça, sadece soğuğa dayanabilen bitkiler kaldığından baklagil ve buğdaygiller giderek yerlerini hayvanların yemedikleri bitki türlerine bırakırlar. Sürekli kar sınırına yakın yerler bu yüzden, otlatma alanı olarak büyük değer taşımaz. Bunların yanı sıra orman ekosisteminde ağaçların gelişemediği ya da tahrip edildiği alanlarda, bir kısmı ya da tümü ormanlarla çevrili orman içi meraları oluşmuştur. Step ekosistemlerinde bulunan bitki türleri Step ekosistemleri Türkiye de özellikle İç Anadolu, Ege ve Akdeniz Bölgelerinin yüksek dağ katları ve Doğu Anadolu nun büyük bir kısmında yayılış gösterir. Step ekosisteminin en karakteristik özelliği çoğunlukla buğdaygil familyası üyelerinden bir veya çok yıllık otsu bitkilerin baskın olmasıdır. Step vejetasyonunun floristik kompozisyonu çok zengindir ve içerisinde birçok endemik bitki bulunur. Step vejetasyonunun hakim bitkileri sorguçotu (Stipa sp.), geven (Bromus sp., Astragalus sp.), kirpidikeni (Acantholimon sp.), korunga (Onobrychis sp.) ve adaçayı (Salvia sp.) dır. Türkiye deki step vejetasyonu Tuz Gölü çevresi hariç ormanların tahribi sonucu sekonder olarak geliştiği için seyrek olarak birçok çalı ve ağaç türleri de içerir. Step bölgelerinde yayılış gösteren başlıca çalı ve ağaç türleri yabani erik (Prunus sp.), kadıntuzluğu (Berberis sp.), yabanibadem (Amygdalus sp.), ahlat (Pyrus sp.), karaçalı (Paliurus spina-christii), kuşburnu (Rosa sp.) ve alıç (Crataegus sp.) gibi bitkilerdir. Türkiye deki step ekosistemi yayıldığı alanın topoğrafik yapısına göre genel olarak ova stebi ve dağ stebi olarak ikiye ayrılır. Ova stebi metreler arasında düz veya az eğimli bölgelerde görülür. Bu ekosistemin karakteristik bitkileri Tuz Gölü çevresindeki tuzcul halofitler, kazayağıgiller (Chenopodiaceae), hasırotugiller (Juncaceae) ve sazgiller (Cyperaceae) familyası üyeleri ile üzerlik (Peganum harmala), yavşan (Artemisia sp.), kekik(thymus sp.) ve adaçayı (Salvia sp.) gibi türlerdir. Ova stepleri birçok alt ekosisteme ayrılır. Bunlardan belli başlı olanları; halofitik (tuzcul) stepler, marnlı step habitatları, jipsli step ekosistemi, tüf ağırlıklı habitatlar ve serpantin step habitatlarıdır. Bu alt ekosistemlerin her biri kendine özgü birçok endemik tür barındırır. Halofitik (tuzcul) stepler, başta Tuz Gölü çevresi olmak üzere, Kırşehir Seyfe Gölü, Kayseri Sultansazlığı, Burdur Gölü çevresi ve Afyon Acıgöl çevrelerinde yaygındır. Halofilik endemik bitkiler arasında sabun otu (Saponaria halophila), Limonium tamaricoides, Likya kuşkonmazı (Asparagus lycaonicus), çuvan (Kalidiopsis wagenitzii), tuzcul salkımçiçeği (Silene salsuginea) gibi tehdit 55

56 altında olan türler de bulunmaktadır. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Ova stebi ekosistemi içerisinde yer alan marnlı step habitatı İç Anadolu ve İç Anadolu yu çevreleyen düşük rakımlı alanlarda yaygın olarak bulunur. Bu step ekosistemi antropojenik baskılar neticesinde sürekli azalmakta ve tarlaya dönüştürülmektedir. Bu ekosistemin floristik kompozisyonu son derece zengindir. Jipsli step ekosistemi Çankırı, Sivas, Ankara Beypazarı ve Erzincan İliç çevrelerinde yaygın olarak bulunur. Bu ekosistemin floristik kompozisyonu çok zengin değildir ancak endemizm oranı çok yüksektir. Jipsli habitat dışında bulunmayan bu ekolojik toleransları sınırlı bitkilerin populasyonları oldukça kısıtlıdır. İç Anadolu da çeşitli jeolojik olayların neticesinde oluşmuş daha çok tüf ağırlıklı habitatlar, Ürgüp ve Göreme çevresi, Ereğli ve Karapınar ovalarında geniş alanlar kaplarlar. Eğimin hemen hemen hiç olmadığı bu habitatlar da düz ova stebi ekositemi içerisinde değerlendirilir. Sivas, Erzincan ve Kırıkkale çevrelerinde az da olsa serpantin anakayalar üzerinde serpantin step habitatlarına rastlanır. Habitatın endemik bitkileri bölgeden bölgeye değişiklik gösterir. Erzincan çevrelerinde serpantin stepte Cochleria sempervivum, Acantholimon calvertii, Arenaria pseudoacantholimon, Campanula ptarmicifolia gibi endemikler bulunurken Sivas ta Achillea spikorensis, Atraphaxis grandiflora, Cousinia sivasica, Physoptychis haussknechtii, Salvia vermifolia ve Silene ruscifolia gibi endemikler yayılış gösterir. Tablo 4.2. Ova steplerinin alt ekosistemlerinde bulunan yaygın ve nadir türler Jipsli steplerde bulunan karakteristik endemik bitkiler Gypsophila eriocalyx LR Astragalus noeanus LR Gypsophila parva LR Reseda germanicopolitana CR Gypsophila germanicopoliatana CR Achillea gypsicola VU Gypsophila heteropoda DD Helichrysum noeanum LR Genista involucrata LR Thymus leucostomus LR Campanula pinnatifida VU Thymus pectinatus LR Helianthemum germanicopolitanum EN Isatis glauca subsp sivasica VU Onobrychis germanicopolitana EN Onosma sintenisii VU Tanacetum germanicopolitanum CR Scrophularia lepidota VU Paracaryum paphlagonicum LR Thesium stellerioides VU Scorzonera aucherana VU Chrysocamela noeana EN CR: çok tehlikede VU: zarar görebilir EN: tehlikede LR: düşük risk altında 56

57 Tablo 4.2. Ova steplerinin alt ekosistemlerinde bulunan yaygın ve nadir türler (devamı) Yaygın tuzcul türler Halofitik step vegetasyonu Bazı endemik/nadir tuzcul türler Bilimsel adı Yöresel adı Bilimsel adı Tehdit kategorisi Halimione portulacoides çorak otu Limonium iconicum LR Camphorosma monspeliaca Ezgen Limonium lilacinum LR Artemisia santonicum yavşan Limonium anatolicum VU Halocnemum strobilaceum çuvan, acı ot Limonium tamaricoides EN Salicornia europaea deniz börülcesi Salsola stenoptera LR Atriplex laevis Salsola anatolica LR Suaeda altissima kursaklık Verbascum pyroliforme VU Petrosimonia brachiata Gladiolus halophilus VU Frankenia hirsuta tülpembe Onosma halophilum VU Scorzonera parviflora Allium vuralii VU Glaux maritima deniz sütotu Asparagus lycaonicus EN Juncus maritimus hasır otu Ferula halophila VU Aeluropus littoralis Hypericum salsugineum VU Puccinellia convoluta Kalidiopsis wagenitzii EN Salsola inermis Saponaria halophila CR Inula aucherana andız otu Silene salsuginea EN Cirsium alatum Taraxacum mirabile VU Microcnemum coralloides subsp. anatolicum VU Marnlı step vegetasyonu Yaygın türler Bazı endemik/nadir türler Bilimsel adı Yöresel adı Bilimsel adı Tehdit kategorisi Astragalus microcephalus Geven Alyssum niveum EN Astragalus condensatus Geven Aethionema turcicum LR Bromus tomentellus Geven Aethionema dumanii LR Hypericum scabrum kızılcıkotu Scabiosa pseudograminifolia LR Alyssum sibiricum Campanula damboldtiana CR Noeana mucronata Asperula bornmuelleri LR Onobrychis armena korunga Cephalaria paphlagonica LR Silene spergulifolia Sideritis galatica LR Hedysarum varium Tatlı üçgül Astragalus lycius LR Eryngium campestre Boğa dikeni Astragalus wiedemannianus DD Stipa holosericea Thymus sipyleus LR Stipa lessingiana konsol Cousinia birandiana LR Koeleria cristata kırnal Scorzonera tomentosa LR Poa bulbosa Salkım otu Verbascum natolicum LR Onosma isauricum LR Salvia cryptantha LR Salvia hypargeia LR Asperula stricta LR 57

58 Serpantin step vegetasyonu Yaygın türler Bazı endemik/nadir türler Bilimsel adı Yöresel adı Bilimsel adı Tehdit kategorisi Astragalus microcephalus geven Cochleria sempervivum LR Bromus tomentellus geven Acantholimon calvertii LR Poa bulbosa Salkım otu Arenaria pseudoacantholimon LR Koeleria cristata Adi parlakot Campanula ptarmicifolia VU Astragalus angustifolius geven Achillea spikorensis LR Astragalus condensatus geven Atraphaxis grandiflora LR Acantholimon acerosum kardikeni Cousinia sivasica VU Physoptychis haussknechtii Salvia vermifolia Silene ruscifolia EN VU LR CR: çok tehlikede EN: tehlikede VU: zarar görebilir LR: düşük risk Tüflü step vegetasyonu Yaygın türler Bazı endemik/nadir türler Bilimsel adı Yöresel adı Bilimsel adı Tehdit kategorisi Peganum harmala üzerlik otu Sphaerophysa kotschyana LR Bromus tomentellus Alkanna cappadocica LR Astragalus microcephalus geven Alyssum lepidoto-stellatum LR Koeleria cristata Adi parlakot Astragalus talasseus VU Poa bulbosa Salkım otu Onobrychis paucijuga VU Eryngium campestre Boğa dikeni Phryna ortegioides LR Camphorosma monspeliaca ezgen Convolvulus assyricus LR Artemisia santonicum yavşan Thymus sipyleus LR Artemisia campestris Kara yavşan Hypericum pseudolaeve LR Eremopyrum bonaepartis Bromus tectorum Püsküllü çayır Achillea wilhelmsii CR: çok tehlikede VU: zarar görebilir EN: tehlikede LR: düşük risk altında Dağ stebi genellikle metreler arasında yaygındır. Orman sınırının üzerinde görülen bu ekosistemin karakteristik bitkileri daha çok rüzgara dayanıklı yastık formundaki dikenli Geven (Astragalus sp.), Dikenlikorunga (Onobrychis cornuta), Kirpidikeni (Acantholimon sp.) ile otsu formdaki Çiriş (Asdphodeline sp,) ve Kekik (Thymus sp.) türleridir. 58

59 Doğu Anadolu dağ stebinin floristik kompozisyonu diğer bölgelerdeki dağ steplerinden biraz farklıdır. Doğu Anadolu bölgesinde Ferula sp. ve Prangos sp. gibi çakşır türlerinin baskınlığı artar. Doğu Karadeniz dağlarının yüksek kesimleri ile Doğu Anadolu nun kuzey ve kuzeydoğu kesimlerinde ise subalpin ve alpin çayırlıklar geniş alanlar kaplarlar. Subalpin ve alpin çayırlıkların stepten farkı bölgenin daha fazla yağış alması ve kurak devrenin daha kısa olması ile kendini gösterir. Subalpin ve alpin çayırlıklarda nem seven Buğdaygil (Gramineae) türleri, Düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae) ve Turnagagasıgiller (Geraniaceae) yaygın olarak bulunur. Yaz aylarında step vejetasyonunu oluşturan türlerin büyük bir kısmı kuruduğu halde subalpin ve alpin çayırlıklar çiçek bahçesi gibidirler. Türkiye de dağ stebi çok yaygındır. Endemik bitkilerde daha çok yüksek dağlara konsantre olduğu için hemen hemen her dağa özgü endemik bitki bulunmaktadır ve bu endemiklerde daha çok yüksek dağ stebi habitatında yayılış gösterirler. Tablo 4.3. Dağ steplerinde bulunan bitki türlerine örnekler Geyik Dağlarının endemikleri (Antalya) Aladağlar (Kayseri-Niğde-Adana) Binboğa Dağları (K.Maraş-kayseri) Tendürek dağı (Ağrı) Aethionema subulata Alyssum argyrophyllum Onobrychis cornuta Prangos ferulacea Allium engini Alyssum aurantiacum Gundelia tournefortii Ferula orienatlis Allium koyuncui Asphodeline damascena Asphodeline taurica Aethionema speciosum Anthemis pestolazzae Ballota macrodonta Asphodeline globifera Atragalus maximus Arenaria isaurica Centaurea aladaghensis Convolvulus asyricus Astragalus pseudouytriger Campanula davisii Cirsium ellenbergii Elymus hispidus Bromus erectus Centaurea pseudokotschyi Ferulago pachyloba Koeleria cristata Eremurus spectabilis Doronicum cacalifolium Minuartia dianthifolia Endemikler Papaver orientale Erodium cedrorum subsp. salmoneum Onosma cappadocicum Allium sintenisii Tanacetum abronetifolium Eryngium davisii Thurya capitata Silene nuncupanda Tanacetum kotschyi Euphorbia davisii Allium glumaceum Endemikler Gypsophila curvifolia Anthemis adonidifolia Allium sternianum subsp. vanense Origanum bilgeri Campanula strigillosa Astragalus chaldiranicus Poa davisii Doronicum haussknechtii Astragalus lagopodioides Sartoria hedysaroides Graellsia davisiana Campanula coriacea Gypsophila aucheri Senecio jurineifolius Silene caryophylloides subsp. binbogaense Acantholimon goeksunense Limonium vanense Bellevalia fominii Paltariopsis planisiliqua Centaurea goeksunense 59

60 Koruma Altına Alınan, Tehdit Altında Olan Bitki Türleri ve Endemizm Durumu Step florası hem tür çeşitliliği açısından son derece zengin hem de endemizm oranı oldukça yüksektir. Step habitatının Türkiye de en yaygın olarak bulunduğu bölgeler ise İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgeleridir. Her iki bölgede Iran-Turan bitki coğrafyasına girmektedir. Endemizm açısından Türkiye de görülen bitki coğrafyası bölgeleri arasında 1300 endemik türle Iran-Turan bölgesi ilk sırayı alır. Bu da step ekosistemlerinin endemizm açısından ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Özellikle yüksek dağ stebi bölgelerinde endemizm oranı %25-40 lara kadar çıkmaktadır. Bazı özel step habitatlarında yetişen bitkilerin nerede ise %70-80 i endemiktir. Sivas ın jips ve serpantin alanları ile Tuz Gölü çevresi ve Çankırı jipsleri endemizm oranlarının yüksek görüldüğü bölgelerdir. Step habitatları bu kadar zengin tür çeşitliliğine ve yüksek endemizm oranına sahip olmalarına rağmen etkin koruma yapılan hiçbir step ekosistemi bulunmamaktadır. Tuz Gölü çevresi Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edilmiştir. Ancak dar yayılışlı ve sadece Tuz gölünden bilinen çorak gülü (Kalidiopsis wagenitzii), tuzcul salkımçiçeği (Silene salsuginea) ve Konya kuşkonmazı (Asparagus lycaonicus) gibi türlerin habitatları gün geçtikçe bozulduğu için yok olmakla karşı karşıyadırlar. Çankırı jipsli alanlarından bilinen Gypsophila germanicopolitana ise son yıllarda özellikle aranmasına rağmen bulunamamıştır. Tarım ve Step ekosistemlerinde bulunan yabani hayvan türleri Gerek tarımsal alan gerekse step flora açısından zengin olduğu gibi fauna açısından da zengindir. Türkiye, üç kıta arasında köprü konumunda olması, iklimi, topografyası, farklı ekolojik ortamları nedeniyle endemizm açısından en önemli ülkelerden biridir. Buzul çağlarında kuzeyden göçen hayvanlara barınak olmuş, buzullar çekildiğinde ise güneyden göçen hayvanların yerleştiği bir bölge olmuştur. Doğal flora ve faunaya ek olarak, Türkiye ye dışarıdan da türler getirilmiştir. Aslında Türkiye zoo-coğrafik olarak Palearktik kuşakta bulunmasına rağmen, Afro-Etyopya, İran- Hazar, Doğu Asya ve Orta Asya nın Angora bölgesine ait pek çok türü içerisinde barındırmaktadır. Kuşkusuz step faunasını oluşturan asıl canlı grubu böceklerdir. Ancak böcek grupları ile ilgili çok sağlıklı veri olmadığı için step ekosistemi için karakteristik olan böcekler hakkında tür bazında bilgi verilmemiştir. Ancak floristik açıdan zengin olan step ekosistemleri faunistik açıdan da son derece zengin olup birçok endemik böcek türüne ev sahipliği yapmaktadır. 60

61 Tablo 4.4. Tarım ve Step ekosistemlerinde bulunan yabani hayvan türleri memeliler sürüngenler kuşlar Ovis orientalis anatolica Anadolu koyunu Testudo graeca tosbağa Otis tarda Toy Felis caracal step vaşağı Laudakia ruderata bozkır keleri Falco naumanni Küçük kerkenez Lynx caracal vaşak Ablepharus bivittaus yayla kertenkelesi Circaetus gallicus yılankartalı Allactaga williamsi arap tavşanı Eremias strauchi step kertenkelesi Buteo rufinus kızıl şahin Lepus europaeus yabani tavşan Lacerta strigata çizgili kertenkele Falco vespertinus doğan Mesocricetus brandti Mesocricetus auratus avurtlak Coluber ventromaculatus koca avurtlak Vipera lebetina koca engerek benekli yılan Alectoris chukar keklik Calendrella brachydactylon bozkır toygarı Canis lupus kurt Vipera raddei şeritli engerek Hirundo daurica kızıl kırlangıç Sicista caucasia huş faresi Hippolais languida dağ mukallidi Talpa europea köstebek Petronia petronia kaya serçesi Citellus citellus gelengi Fringilla coelebs ispinoz Capra aegagrus yaban keçisi Emberiza hortulana kiraz kuşu Rupicarpa rupicarpa Gazella subgutturosa çengelboynuzlu dağ keçisi Circus sp. delice Ceylan Otis tetrax mezgeldek Vulpes vulpes kızıl tilki Upupa epops ibibik Felis silvestris yaban kedisi Coturnix sp. bıldırcın Felis ocreata step kedisi Geronticus eremita kelaynak Ursus arctos boz ayı Lyrurus mlokosieusiczi dağ horozu Erinaceus europaeus kirpi Koruma Altına Alınan, Tehdit Altında Olan Hayvan Türleri ve Endemizm Durumu Step ekosisteminde yaşamını sürdüren birçok memeli, sürüngen, kuş ve böcek türü bulunmaktadır. Omurgalı hayvanlarla ilgili gerek sistematik gerekse de populasyon durumları hakkında bir hayli veri bulunmaktadır. Bu verilere dayalı olarak günümüzde yaban keçisi (Capra aegagrus), çengelboynuzlu dağ keçisi (Rupicarpa rupicarpa), yaban koyunu (Ovis orientalis anatolica), Ceylan (Gazella subgutturosa), vaşak (Lynx caracal), yaban kedisi (Felis silvestris), step kedisi (Felis ocreata), boz ayı (Ursus arctos), kirpi (Erinaceus europaeus), kelaynak (Geronticus eremita), dağ horozu (Lyrurus mlokosieusiczi) gibi birçok hayvan türü koruma altına alınmıştır. Bununla birlikte yeterli veri bulunmadığı ve mevzuat eksikliği gibi nedenlerden dolayı böcekler ile ilgili etkin koruma henüz yapılmamaktadır. 61

62 Tozlaştırıcılar (Polinatörler) Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Bazı kültür bitkileri ve birçok çiçekli bitkilerin üremeleri, evrimleşmeleri ve nesillerinin devamı için tozlaştırıcıların rolleri önemlidir. Özellikle bazı kültür bitkilerinin veriminin yükseltilmesi ve sürdürülebilir organik tarımının yapılması için tozlaştırıcıların varlığı zorunludur. Ülkemiz bu tür tozlaştırıcılar bakımından çok zengindir. Anadolu dünyanın en önemli arı gen merkezlerinden birisidir. Örneğin bombus arısı (Bombus terrestris) hem doğal türlerin hem de kültür bitkilerinin tozlaşmasında önemli bir yere sahiptir. Kuzey Doğu Anadolu da yayılış gösteren Kafkas Arısı (Apis mellifera caucasica) dünyanın en önemli arı ırkları içinde sayılmaktadır. Anadolu Arısı (Apis mellifera anatoliaca) soğuğa ve hastalılara karşı gösterdiği dirençle zor şartlarda bile varlığını sürdürmesi ile dikkat çeken bir ırktır. Kesin sayısı bilinmemekle birlikte 6500 türü olduğu tahmin edilen kelebekler de tozlaştırıcılar içinde önemli bir yer tutmaktadır. Ancak bu tür tozlaştırıcılarla ilgili yeterli sistematik ve biyolojik çalışmalar bulunmamaktadır. Özellikle de, doğal bitki türleri ile tozlaştırıcılar arasındaki ilişkiyi ortaya koyan çalışmalar yok denecek kadar azdır. Mikrobiyal çeşitlilik ve toprak biyotası Çok farklı alanlarda (Gıda, tıp, çevre, tarım, orman) önemli rolleri olan ve olabilecek mikroorganizmalar ve mantarlarla ilgili envanter çalışması, veriler, kolleksiyonlar yetersizdir. Mevcut olan bilgi ve kolleksiyonlarda çok farklı kurum ve kuruluşlarda olup, ortak bir veri tabanına gereksinim vardır (Tablo 4.5). Mikrobiyal organizmaları kullanan bazı endüstrilerin devamlılığı için gerekli girişimler ve çalışmaların yapılması yararlıdır. Tablo 4.5. Türkiye deki Hücre Kültür Koleksiyon Kuruluşları Y: Yerel İzolat, T: Toplam İzolat, GT: Genel Toplam Merkezin Açık Adı Hayvan Hücreleri Kültür Kolleksiyon Merkezi Mikroorganizma Kültür Kolleksiyonları Uygulama ve Araştırma Merkezi TUBITAK Marmara Kültür Kolleksiyonları Araştırma Merkezi Muğla Üniversitesi Mikroorganizma Kolleksiyonu Refik Saydam Ulusal Tipte Kültür Kolleksiyonu Merkezin Kısa Adı HUKUK Bakteri suşu sayısı Y= 180 T=200 Fungus Suşu Sayısı Y= 24 T=27 Genel Toplam GT=227 Uluslararası Kodu WDCM756 KUKENS T=1010 T=285 GT=1295 WDCM101 MRC MU RSKK Y=13 T=29 Y=180 T=200 Y=1993 T= 2037 Y=17 T=37 GT=2066 GT=237 WDCM800 WDCM833 WDCM828 Toprakta çok fazla sayıda mikro ve makro organizma yaşamaktadır. Toprak içerisinde bulunan mikro ve makro organizmalar; yüksek bitkilerin kökleri, algler, mantarlar, aktinomisetler, bakteriler, nematodlar, protozoalar, rotiferler, eklembacaklılar, kurtlar, salyangozlar ve bazı memelilerdir. Toprakta bulunan bu mikro ve makro organizmaların hepsi toprağı iyileştirerek toprakta gelişen yüksek yapılı bitkilere daha iyi ortam sağlarlar. Bu nedenle toprak biyotasının bilinmesi eksikliklerin tespit edilmesi açısından önemlidir. Türkiye, toprak biyotasında bulunan mikro ve makro organizmaların tespiti yönü ile de henüz istenen düzeyde değildir. Genetik Çeşitlilik Türkiye buğday ve arpa gibi tahılların, meyve ağaçlarının ve baklagillerin genetik çeşitlilik merkezi durumundadır. Bu türlerin yabani akrabalarını barındırması ve kültür bitkilerinin büyük çoğun- 62

63 luğunun yabani türlerden geliştirilmesi sebebiyle, ekonomik açıdan ve genetik kaynak yönünden step ekosistemi belki de ülkemizdeki tüm ekosistemler arasında en önemlisidir. Ülkemizin floristik zenginliği, bitkilerin çeşitli amaçlarla kullanımı yönünden önemli bir kaynaktır. Türkiye florasındaki birçok bitki de böyle çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır. Yararlanılan bitkiler; tarla bitkileri (tahıllar, baklagiller, endüstri bitkileri, yem bitkileri), bahçe bitkileri (sebzeler ve meyveler, süs bitkileri), tıbbi ve aromalı bitki türleri, orman bitki türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Tarımsal üretimi yapılan bitkilerden birçoğunun yabani ve geçiş formlarının genetik kaynağı ülkemizde bulunmaktadır. Tarla Bitkileri: Bu gruba, yetiştirilen tahıl ve baklagiller, yem bitkileri ve endüstri bitkileri girmektedir. Özellikle gen merkezinin Anadolu ve çevresi olduğu ya da Anadolu nun da çeşitlilik merkezleri arasında bulunduğu düşünülen tarla bitkilerinin en önemlileri şunlardır: i) Tahıllar: Buğday türleri (Triticum spp., 6 sı yetiştirilmekte olan 10 tür ve Aegilops gibi yabanıl akrabaları), arpa (Hordeum vulgare ve H. distichon), çavdar (Secale spp., S. cereale ve 4 yabanıl tür ile Dasypyrum villosum), yulaf (Avena sativa, A. byzanthina ve 6 yabanıl tür). Gen merkezi olmamakla birlikte mısır (Zea mays) ve çeltik (Oryza sativa) de ülkenin özel ekolojik koşulları nedeniyle, geniş genetik çeşitlilik ve form zenginliği göstermektedir. ii) Baklagiller: Yemeklik ve yemlik baklagil türleri bakımından, Türkiye geniş bir genetik zenginlik sergilemektedir. Bu gruba giren başlıca bitkiler şunlardır: nohut (Cicer arietinum ve 9 yabanıl tür), mercimek (Lens culinaris ve 6 yabanıl tür), bezelye (Pisum sativum ve alt taksonları, Pisum fulvum),vavilovia formosa, bakla ve fiğ ile burçak (Vicia faba, V. sativa ve 60 yabanıl tür), mürdümük (Lathyrus spp., 64 yabanıl tür), (korunga (Onobrychis spp., 56 yabanıl tür), üçgül (Trifolium spp., 104 yabanıl tür) yonca ve taşyoncası (Medicago ve Melilotus ; ilkinin 31, ötekinin 10 türü) türleri. iii) Endüstri Bitkileri: bu gruba giren bitkilerden çoğu, yaygın ve gelişmiş endüstrilerine hammadde sağlamak için yetiştirilmektedir. Bu grup kendi içinde; yağlı tohumlu bitkiler, lif bitkileri, nişasta-şeker bitkileri, tıbbi bitkiler, keyif ve baharat bitkileri gibi alt gruplara ayrılır. Bu gruplara ülkemizden verilebilecek örnekler, sırasıyla ayçiçeği (Helianthus annuus), aspir (Carthamus), kolza (Brassica), yağ keteni (Linum), yerfıstığı (Arachis hypogaea);pamuk (Gossypium) ve keten (Linum usitatissimum), kenevir (Cannabis sativa); şekerpancarı ve yempancarı (Beta vulgaris), patates (Solanum tuberosum), yerelması (Helianthus tuberosus), haşhaş (Papaver somniferum); tütün (Nicotiana tabacum), anason (Pimpinella anisum) vb.dir. Tarımımızda yetiştirilen bu bitkiler yanında, ülkemiz doğasında bulunan pelemir (Cephalarıa syriaca) ve sarıot (Boreava orientalis) bu alanda potansiyel değerler taşır. Şerbetçiotu (Humulus lupulus) ve gensiyan (Gentiana lutea), içki ve ilaç endüstrisinde hammadde olarak kullanılan önemli bitkilerdir. Boya elde etmek amacıyla da birçok bitki kullanılmaktadır: Çivitotu (Isatis spp.), ceviz (Juglans regia), kökboya (Rubia tinctoria), havacivaotu (Alkanna spp.) bunlardandır. Endüstri bitkileri arasında sığla ağacı (Liquidambar orientalis) da sayılabilir. Tıbbi ve kokulu bitkiler: Bu gruba, tıpta kullanlan, baharat yada koku bitkisi olarak kullanılan bitkiler girmektedir. Bir kısmının tarımı yapılmakla birlikte, çoğu doğadaki yabanıl türler olarak toplanıp yerel yada yaygın olarak tüketilmektedir. Meyankökü (Glycyrrhiza spp, 6 tür), kekik (Thymus spp., 38 tür ve Origanum spp.22 tür), adaçayı (Sideritis spp., 46 tür), Salvia spp.,90 tür), anason (Pimpinella anisum ve 22 yabanıl tür), yüksükotu (Digitalis spp., 9 yabanıl tür), Tanacetum coccineum (böcek öldürücü) ve Silybum marianum. 63

64 Yem Bitkileri: Türkiye meraları; baklagil (Leguminoseae), buğdaygil (Gramineae) ve öteki familyalardan birçok bitki türünü içermektedir. Ülkemizdeki başlıca yemlik baklagil bitkileri bakla, burçak ve fiğ (Vicia faba, Vicia ervilia ve öteki Vicia türleri, 57 yabani tür), mürdümük (Lathyrus, 59 yabani tür), korunga (Onobrychis, 52 yabani tür), üçgül (Trifolium, 95 yabani tür), yonca (Medicago, 30 tür) ve taşyoncasıdır (Melilotus, 10 tür). Bahçe Bitkileri: Bu gruptaki bitkiler; meyveler, sebzeler ve süs bitkileri olarak üç alt grupta toplanabilir. Bu üç alt gruptaki bitkilerin asıl geniş çaplı üretimi kültür koşullarında yetiştirerek gerçekleştirilmekte, doğadaki yabanıl yada geçit formlarından da toplama yoluyla azçok yararlanılmaktadır. i) Meyveler: armut (Pyrus spp., P. communis ve 10 yabanıl tür), elma (Malus sylvestris subsp. mitis ve yabanıl akrabası M. sylvestris ssp. orientalis), erik ve akraba türler (erik: Prunus spp., P. domestica ve 4 yabanıl tür), kiraz ve vişne (Cerasus spp., C. avium, C. vulgaris ve 8 yabanıl tür), karayemiş (Laurocerasus officinalis) yabanıl ve kültür formları, badem (Amygdalus spp., A. communis) ve 12 yabanıl tür, Antepfıstığı ve sakız ağacı (Pistacia vera, Pistacia ssp. ve 5yaba- ni tür), fındık (Corylus ssp., Corylus avellana, C. colurna, C. maxima), kestane (Castanea sativa) yabanıl ve kültür formları, incir (Ficus carica) yabanıl ve kültür formları, zeytin (Olea europeae) yabanıl ve kültür formları. ii) Sebzeler: marul (Lactuca sativa ve 7 yabanıl tür), soğan ve akraba türler (Allium cepa, A. sativum, A. porrum) ve 155 yabanıl tür, pancar (Beta) ve 8 yabani tür, havuç (Daucus carota) ve 4 yabanıl tür, lahana ve akraba türler(brassica oleracea, B. rapa, B. napus) ve 5 yabanıl tür. iii) Süs Bitkileri: Türkiye florasındaki pek çok bitki türü; güzel çiçekli, yer örtücü, bodur yada yüksek çalı, ağaç, sarılıcı, çim olarak yeşil alanlarda yetiştirilebilecek yada kuru ve kesme çiçek olarak kullanılabilecek potansıyele sahiptir. Ancak, süs bitkilerinin genetik çeşitliliği ve kültüre alınması ile ilgili çalışmalar yakın zamanlarda başlamıştır. Türkiye de doğal olarak bulunan önemli süs bitkileri şunlardır: Soğan (Allium spp.), Kuşkonmaz (Asparagus spp.), Çiğdem (Colchicum spp.), Siklamen (Cyclamen spp.), kardelen (Galanthus spp.), Glayöl (Gladiolus spp.), Sümbül (Hyacinthus orientalis), Süsen (Iris spp.), Zambak (Lilium spp.), Müskürüm (Muscari spp.), Nergiz (Narcissus spp.), Salep (Orchidaceae spp.), Gül (Rosa spp.), karaçiğdem (Sternbergia spp.), Lale (Tulipa spp.) Kurumsal Yapı ve Kapasite Tarım arazileri ve step ekosistemleri temel olarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nın yetki ve sorumluluğu altındadır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nın ana hizmet birimlerinden Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarımsal biyolojik çeşitliliğin araştırılması, geliştirilmesi ve korunmasına katkı sağlayan kurumsal kapasiteyi oluşturmaktadır. Ayrıca, Bakanlığın ilgili kuruluşu olan Tarım Işletmeleri Genel Müdürlüğü ne ait 24 adet Tarım İşletmesi Müdürlüğü, bitkisel ve hayvansal üretim yapan, genellikle tohumluk ve damızlık üreten çiftliklerdir. Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü ne bağlı 64 adet araştırma enstitüsü bulunmaktadır. Bitkisel genetik çeşitliliğin korunması (genellikle ex-situ olarak) ve yönetiminden sorumlu ensititülerin başında, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü (ETAE) ve Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü gelmektedir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, özellikle Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü ve öteki havza ve konu araştırma enstitüleriyle; bitki genetik çeşitliliğinin korunması çalışmalarında işbirliği ve eşgüdüm sağlamaktadır. Ulusal Gen Bankası ve herbaryum da bu enstitüsü bünyesinde kurulmuştur. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü bünyesinde kurulan Coğrafi Bilgi Sistemi doğal kaynakların etkin bir şekilde yönetilmesi yönünde hizmet vermektedir. Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü bünyesinde yer alan Bitki Koruma Müzesi yaklaşık 30 bin böcek örneği ile tür çeşitliliğimizi ortaya koyma yönünde çalışmalar yapmaktadır. Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü 64

65 çayır ve meraların korunması ve ıslahı çalışmalarıyla; Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarımsal kirliliğin azaltılmasına ve çevre dostu tarımsal faaliyetlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarıyla tarımsal biyoçeşitliliğin ve step alanlarının korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına katkı sağlamaktadır Politika ve Mevzuat Sektörel Politika Tarım ve Köyişleri Bakanlığı koordinasyonunda 2004 yılında gerçekleştirilen II. Tarım Şurasının sonuç bildirgesinin ilk dört maddesinde doğal kaynakların envanterinin çıkarılması, doğal kaynakların erozyon, kirlenme ve yanlış kullanımını önleyici tedbirlerin alınması, genetik kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve mera ıslah çalışmalarının tamamlanması konularına yer verilmiştir. Bu bildirge tarımsal biyolojik çeşitliliğin ve step ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konularının tarım sektörünün plan ve politikalarında yerini bulduğunu göstermektedir. Ulusal Kırsal Kalkınma Planında da aynı şekilde biyolojik çeşitliliğin korunması hedeflerine yer verilmiştir. Yasal Durum Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında KHK ( ) tarım alanlarının korunması ve geliştirilmesi konusunda genel çerçeveyi çizmektedir yılında yürürlüğe giren Mera Kanunu ( ) çayır ve meraların korunması yönünde atılmış önemli bir adımdır. Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ( ) toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usûl ve esasları belirler. Tarım arazilerinin korunmasının ve amacına uygun bir şekilde kullanılmasının sağlanması amacıyla çıkartılan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik de tarımsal biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliğine katkı sağlayan düzenlemeler arasındadır yılında yürürlüğe giren Tarım Kanunu ( ) kapsamında doğal ve biyolojik kaynakların korunması ve geliştirilmesi ile biyolojik çeşitliliğin, genetik kaynakların ve ekosistemlerin korunması ve geliştirilmesine ilişkin araştırmalar yapılması hükümleri yer almaktadır. Organik Tarım Kanunu ( ) ve Organik Tarım Yönetmeliği ile İyi Tarım Uygulamalarına İlişkin Yönetmelik çevre dostu tarımsal faaliyetleri teşvik eden düzenlemelerdir. Doğada bulunan soğanlı çiçek neslinin tahrip edilmeden ve tüketilmeden, tohum, soğan veya diğer aksamının doğadan toplanması, üretilmesi, büyütülmesi, depolanması ile iç ve dış ticaretine ait esasları düzenleyen Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve Ticaretine İlişkin Yönetmelik (24 Ağustos 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete), step ekosistemleri dahil olmak üzere ülke florasının korunmasına katkı sağlamaktadır tarihinde Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından çıkartılan Transgenik Kültür Bitkilerinin Alan Denemeleri Hakkında Talimat (TGD/TOH-032), transgenik tohumların öncelikle tarımsal üretim, insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığı ve güvenliği açısından risk değerlendirmelerinin yapılması zorunluluğunu getirmiştir Ulusal Uygulamalar GEF/WB desteği ile yürütülen Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Projesi ve bu proje ile eş zamanlı olarak yıllarında yürütülen Tarımsal Araştırma Projesi (TAP), tarımsal biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve yönetimi için kapasitenin geliştirilmesine önemli ölçüde katkı sağlamıştır. Bu kapsamda Mastır Plan faaliyetlerine başlanarak, Araştırma Tavsiye Kurulları ve Araştırma Konseyi oluşturulmuştur. Çalışmalar her yıl Program Değerlendirme toplantılarında gözden geçirilmektedir. Bu sistem dahilinde Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğüne bağlı araştırma enstitülerinin doğal kaynaklar ile ilgili araştırma 65

66 programları desteklenmektedir. Bu anlamda Doğal kaynaklar ve çevre kapsamında 57 devam eden 4 adet yeni başlaması planlanan saha çalışmaları bulunmaktadır. Bunlar arasında kekik, adaçayı gibi doğadan toplanan bazı yabani bitkilerin kültüre alınması, yeni tür ve çeşitlerin süs bitkileri sektörüne kazandırılması, kültür bitkilerinin yabani akrabalarının genetik kaynaklarının toplanması, karakterizasyonu, muhafazası ve değerlendirilmesi, Türkiye de tarımsal ekolojik bölgelerin ve ürünlerin potansiyel uygunluk alanlarının belirlenmesi, risk altındaki balık türlerinin stoklarının artırılması, su ürünleri yetiştiricilik işletmelerinin denizel ekosisteme olan etkilerinin belirlenmesi, yabani türlerin ve yerel çeşitlerin çiftçi elinde korunması ile ilgili projeler başlıca örnek çalışmalar olarak verilebilir. Türkiye nin sahip olduğu bitki genetik çeşitliliğinin önemi dikkate alınarak, 1998 yılında Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Ulusal Planı hazırlanmıştır. Planda tarım, gıda, ekonomi ve kültürel açıdan önemli olan türlerin in-situ korunması için yasal, kurumsal ve mali yönden yapılması gereken çalışmalar belirlenmiştir ( Tarımsal Alan ve Step Biyolojik Çeşitliliğini Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Türkiye de ekosistem bazında en fazla azalma ve kayıp step ekosistemlerinde görülmektedir. Bunun da başlıca sebebi step alanlarının daha çok düz ovalarda bulunması, yerleşim yerlerine yakınlığı ve bu ekosistemlerin sahipsiz olmasından kaynaklanmaktadır. Tarımsal biyolojik çeşitliliği ve step ekosistemlerini tehdit eden faktörler Tablo 4.6 da özetlenmiştir. Bu faktörlerden bazıları tarımsal uygulamalarla bağlantılı iç etmenlerden, bazıları ise arazi ve kaynak kullanımını etkileyen dış etmenlerden kaynaklanmaktadır. Mera yönetimi: Türkiye de meralar devlet arazileri ise de; Devlet, meralardan yararlanma hakkını o yörede yaşayan çiftçi ailelerine vermiştir. Ancak, yararlanma hakkı köy halkına verilirken, yararlanmanın koşul ve kuralları konmamıştır. Aşırı otlatma, ilkbahar başında merada ilk yeşilliklerin görüldüğü tarihte başlayıp, havalar otlayan hayvanlara zararlı olacak kadar soğuyunca sona erer. Yılda en çok 6 ay otlatılması gereken İç Anadolu meralarında, otlatma 9-10 ay sürer. Meralarımızda otlatılan hayvan sayısı da fazladır. Onlarca yıl gecikmeyle çıkarılan Mera Yasası nın öngördüğü düzenleme ve projelerle, yukarıda belirtilen sorunlar için çözümler getirilmeye çalışılmaktadır. Yüzyılların ihmal ve zararlarının kısa sürede onarımı beklenmese de; çiftçilerin de katılımını sağlayan uygulama projeleri gelecek için umut verici görülebilir. Tarım girdilerinin kullanımı: Ülkemizde bitki koruma ilaçlarının yoğun kullanımı daha çok Çukurova ve Ege Bölgesi için söz konusudur. Aşırı ve bilgisiz ilaçlamalar, yörenin flora ve faunası üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadır. İlaçlamaların yöntemine uygun olarak yapılması durumunda, olumsuz çevresel etkileri tümüyle yok edilmekle birlikte; etkilerin hedef dışına taşması büyük ölçüde önlenebilir. Günümüzde biyolojik savaş, entegre savaş, ekolojik tarım olarak tanımlanan yöntemlerde; tarım ilaçları kullanımı yerine, adı geçen üretim teknolojilerinin uygulanmasına, Türkiye ve birçok ülkede yıllar önce başlanmıştır. Ancak, ilaçlar dışındaki yöntemleri kullanım oranı, çevre bilinci ve tarım teknolojisi en ileri ülkelerde bile düşüktür. Ülkemiz, birim alana düşen gübre miktarı bakımından, tarım ilaçlarında olduğu gibi, dünya ülkeleri arasında geri sıralardadır. Aşırı miktarlarda kimyasal gübre kullanımı bugün için yaygın değildir. Ancak, ileride bu yüzden biyoçeşitliliği tehdit eden toprak ve su kirlenmesi ülkemizde de karşılaşılabilir. Özellikle yıkanabilirliği yüksek olan azotlu kimyasal gübreler potansiyel tehlike olarak görülmelidir. Sulama: Türkiye nin tarıma elverişli arazisinin ancak yarısı sulanabilir özelliktedir. Sulanabilir tarım arazisinin ise sadece yarısında sulu tarım yapılmaktadır. Ülkemizin verim potansiyeli en yüksek I. sınıf topraklarının bile bir bölümünde, nadaslı ve nadasız kuru tarım uygulanmaktadır. En verimli sınıfı oluşturan bu toprakların, ancak bir kısmı sulanmaktadır. İlk üç sınıf toprakların büyük bölümünde kuru tarım uygulanmakta; yüksek olmayan verim alınarak kullanılmaktadır. Erozyona karşı çok duyarlı olan IV.sınıf topraklardan 4,5 milyon hektarı işlemeli tarımda kullanıl- 66

67 maktadır. Buna karşılık işlemeli tarıma elverişli olmayan V.-VII. sınıflardan 6.1 milyon hektarda ise işlemeli tarım yapılmaktadır. Bunun da yarısından fazlasında, toprak yüzeyini erozyona açık bırakan nadaslı kuru tarım yapılmaktadır. Oysa profil derinliği çok düşük olan bu marjinal alanlarda, nadasın yıllık su birikimine katkısı çok düşüktür. Diğer taraftan, sulu tarım yapılan işletmelerin büyük bölümünde salma sulama yöntemi kullanıldığı için hem toprakta tuzlanma-asitlenme gibi sorunlar hem de drenaj sorunu ortaya çıkmaktadır. Son yıllarda damlama ve yağmurlama sulama tekniklerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Erozyon: Ülkemizde önceki yüzyıllarda jeolojik erozyon düzeyinde ılımlı giden erozyon, son yılda, toprakların hatalı kullanımı yüzünden hızlanmıştır. Türkiye topraklarının % 73 ü değişik şiddette erozyon etkisindedir. Rüzgar ve yağışın şiddetine de bağlı olarak; toprak yüzeyi bitki örtüsüz bırakıldıkça ve eğim de arttıkça, toprağın erozyona duyarlılığı artar. Eğimleri % 12 ve altında olan topraklarımızın yüzölçümü 27.8 milyon hektardır. Gerekli teknik önlemler almak koşuluyla, tarla olarak kullanılabilecek eğimin üst sınırı % 12 olarak kabul edilir. Ülkemizde bu eğimdeki alanların toplam topraklarımız yüzeyi içindeki payı % 35.7 dir. Ekili, dikili işlenen tüm toprakların yüzölçümü 28 milyon hektar dolayında olduğundan; tarlaların çoğu erozyon etkisine açık olup, verimlilikleri giderek azalmaktadır. Uygulanan teknik önlemlerle sağlanan verim artışlarının az olmasının asıl nedeni, eğimli topraklardaki doğal verimliliğin azalmasıdır. Ülke topraklarının % 20 sindeki (15,6 mil.ha) orta, %36 sındaki (20,3 mil.ha) şiddetli, %17 sindeki (13,2 mil. ha) çok şiddetli erozyon nedeniyle, verimli toprak katmanlarından yılda 600 milyon tondan fazla toprak yitirilmektedir. Arazi kullanımı: Türkiye de otsu bitkilerle örtülü alanlar olarak tanımlanan step ve çayırlık alanlar günümüzde 21 milyon hektar civarındadır. Türkiye de 1935 te hektar ve 1950 de hektar step ve çayırlık alan olduğu düşünüldüğünde bu ekosistemin ne kadar tahrip gördüğü kolayca anlaşılır. Bu düşüşün en önemli sebebi step alanlarının daha çok düz ovalarda bulunması, yerleşim yerlerine yakınlığı ve bu ekosistemlerin sahipsiz olmasıdır. Step alanlarının çoğunluğu artan nüfusun gıda ve barınma ihtiyacını karşılamak için geçmiş yıllarda tarım ve yerleşim alanlarına dönüştürülmüştür. Tüm ülke yüzölçümünün %28 ini kaplayan step ve çayırlık alanların büyük bir bölümü kontrolsüz otlatma, plansız yerleşim ve sanayileşme sonucu bozulmuş veya verimsizleşmiştir. Ekonomik politikalar: Günümüzde gelişmiş ülkelerce yaygınlaştırılmaya çalışılan küresel ekonomi politikasının tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki ileriye dönük tehditler bulunmaktadır. Ülkeler giderek tek çeşit ürüne odaklı ve yoğun tarımsal üretim sistemlerine itilmekte ve bunun sonucu olarak hem yerel çeşitler yok olmakta hem de mono-kültüre dayalı tarımın yaygınlaşması ile gıda güvencesi risk altında kalmaktadır. Örneğin bundan 50 yıl önce Türkiye pazarlarında 100 ün üzerinde elma çeşidi, 600 ün üzerinde armut çeşidi satılırken, bu gün albenili ırkların yaygın hale gelmesi ile orijinal elma ve armut ırklarının büyük bölümünün soyu tükenme noktasına gelmiştir. Orijinal ırkların sahip olduğu hoş koku, aroma, tad ve lezzet, çevresel strese ve hastalıklara dayanıklılık sağlayan genetik çeşitlilik, modern ırklarda yok olmuş, yani genetik erozyona uğramıştır. Genetik Yapısı Değiştirilmiş Organizmaların (GDO ların) bilinçsizce yaygınlaştırılması küresel ekonomi politikasının biyolojik çeşitlilik üzerindeki ileriye dönük bir diğer tehditdir. GDO lar özellikle ülkemiz gibi genetik çeşitlilik ve orijin merkezi olan ülkeler için genetik kirlenme riskini beraberinde getirmektedir. 67

68 Tablo 4.6. Tarımsal biyolojik çeşitliliği ve step ekosistemlerini tehdit eden ortak faktörler Tarımsal biyolojik çeşitliliği tehdit eden faktörler Step ekosistemlerini tehdit eden faktörler Tarımsal alanların uygunsuz biçimde Alt ve üst yapı inşaatlarının tahrip edici kullanımı etkileri Bilinçsiz sulama ve yetiştirme teknikleri Ekonomik değere sahip doğal bitkilerin Tarım girdilerinin bilinçsiz kullanımı aşırı toplanması Yerli ırkların yabancı ırklarla melezlenmesi Yanlış ve bilinçsiz ağaçlandırma Tapu ve kadastro konusundaki yetersizlikler Aşırı otlatma Tarımsal biyolojik çeşitliliği ve step ekosistemlerini tehdit eden ortak faktörler Küresel ekonomi politikalarının olumsuz etkileri (tarımda monokültür, GDO lar, vb) Plansız ve yoğun kentleşme Plansız ve yoğun sanayileşme Toprak erozyonu İklim değişikliği Anız yakılması Yanlış madencilik aktiviteleri 90 lı yıllara kadar mera ıslah ve kullanım yönetiminin olmayışı ve meraların tarım amacıyla sürülmesi Eksiklikler ve İhtiyaçlar Türkiye nin sahip olduğu bitki genetik çeşitliliğinin önemi dikkate alınarak, 1998 yılında Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde Korunması Ulusal Planı hazırlanmıştır. Planda tarım, gıda, ekonomi ve kültürel açıdan önemli olan türlerin in-situ korunması için yasal, kurumsal ve mali yönden yapılması gereken çalışmalar belirlenmiştir ( Ancak mevzuat boşlukları ve altyapı eksiklikleri nedeniyle tarımsal genetik çeşitliliğin yerinde korunmasına yönelik etkin bir sistem oluşturulamamıştır. Ex-situ korumaya yönelik altyapının da daha fazla güçlendirilmesine ihtiyaç vardır. Türkiye, çok önemli bir ekonomik potansiyel oluşturan tarımsal genetik kaynaklarındaki ve diğer tıbbi ve aromatik bitki genetik kaynaklarındaki zenginliğine rağmen, finansal kaynak yetersizliği ve koruma programındaki eksiklikler nedeniyle ıslah, kültüre alma ve üretimde mevcut potansiyelin çok azını kullanabilmektedir. Bu konunun bir diğer boyutu da ülkemizin kaynaklarından diğer ülkelerin elde ettiği faydaların ülkemize geri dönüşünü sağlayacak etkin hukuki ve kurumsal mekanizmaların eksikliğidir. Step ekosistemlerinde yayılış gösteren dar yayılışlı birçok endemik bitki Kritik Düzeyde Tehlikede (CR: critically endangered) kategorisindedir. Ayrıca Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabına göre nesli tükenmiş kategorisinde yer alan bitkilerin büyük çoğunluğunun habitatı steptir. Ancak step ekosistemlerinde korunan alan ilan edilmesine yönelik mevzuat boşluğu bulunmaktadır. Öncelikle farklı alt habitatları olan step ekosistemleri üzerinde mevcut çalışmalara dayalı olarak her alt habitatı en iyi temsil eden alanlardan olmak üzere korunacak alanların belirlenmesine ve bu alanlar ile ilgili yönetim planlarının hazırlanması için yasal ve kurumsal boşlukların doldurulmasına ihtiyaç vardır. Bu çalışmaların yanı sıra step ekosistemlerinde korunması gereken türlerin ne kadarının mevcut koruma alanlarında bulunduğu yeni koruma alanlarına ihtiyaç olup olmadığı bilimsel verilerin ışığı altında belirlenmelidir. Öte yandan kimi tahıl türlerinin üretim alanları giderek küçülmekte, bu gibi türler, istatistiklerdeki yerlerini tümüyle yitirmektedir. Kuşyemi (Phalaris canariensis), Milo çeşit grubundan akdarı (Sorghum bicolor Moench), şeker darısı (Sorghum saccharatum), kumdarı (Panicum miliaceum), cindarı (Seteria italica) bunlar arasındadır. Özel ekoloji ve tüketim alanlarında gelecekte yararlanabilmek için, bu ve benzeri türlerin genetik kaynakları korunmalıdır. 68

69 Tarımsal ekosistemlerin sağladığı işlevlerin tam olarak bilinmemesi bütüncül koruma ve sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşılmasını zorlaştırmaktadır. Örneğin, tozlaştırıcılarla (polinatörlerle) ilgili yeterli biyolojik çalışmalar bulunmamaktadır. Özellikle, doğal türler ile tozlaştırıcılar arasındaki ilişkiyi ortaya koyan çalışmalar yok denecek kadar azdır. Benzer şekilde toprak biyotası konusunda da yeterli çalışma bulunmamaktadır. Step ekosistemlerine özgü türlerin belirlenmesi ve teşhisi özel uzmanlık gerektiren bir konudur. İlgili kurumlarda step ekosistemleri üzerinde uzmanlaşmış teknik personel sayısının artırılmasına ihtiyaç vardır. Bu ekosistemler genetik çeşitlilik açısından önem taşıdığından, genetik kaynaklarla ilgili araştırmacı sayısının artırılmasına ve genetik çeşitliliğin araştırılmasına ve korunmasına yönelik altyapı ve tesis imkanlarının geliştirilmesine daha fazla önem verilmesi gerekmektedir ORMAN VE DAĞ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Orman ve Dağ Biyolojik Çeşitliliği Orman Biyolojik Çeşitliliği Türkiye deki orman ekosistemi, yarıdan fazlası bozulmuş ( ha) toplam (Ülke genelinin % 27,2 si) hektar alanı kaplar. Yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar Türkiye de daha yaygındır. İğne yapraklı ağaçlara ise deniz seviyesinden ormanların bulunduğu en üst sınırına kadar olan tüm yüksekliklerde rastlanır. Ege ve Akdeniz bölgelerinde, çalılık ve makilerin yanı sıra, nemli, yarı-nemli, iğne yapraklı ve kuru ormanlar (meşe, kara ve kızıl çam) da bulunur. Topoğrafik yapısı, iklim ve toprak farklılıkları Türkiye ormanlarını bitki çeşitliliği açısından oldukça zengin kılmıştır. Özellikle relik ve endemik bitkilerin zenginliği Türkiye ormanlarının biyolojik çeşitlilik yönünden önemini daha da artırmaktadır. Bu zenginliğin temel nedenlerinden birisi dördüncü jeolojik zamanda meydana gelen iklim değişiklikleridir. Türkiye deki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri eski jeolojik dönemlerden kalmış olup çoğu endemiktir. Endemik türlerin çoğu Akdeniz Bitki Coğrafyası (özellikle de Toros Bolkar ve Nur dağlarında) ile İran-Turan Bitki Coğrafyası Bölgelerinde bulunmaktadır. Türkiye de orman habitatlarına ait gerek ekolojik gerekse de floristik kompozisyona dayalı çok sayıda ekosistem mevcuttur ve her ekosistemin işlevi az çok birbirinden farklıdır. Türkiye nin sahip olduğu bu zengin orman ekosistemleri çok sayıda endemik bitki türüne, önemli kuş türlerine ve bir çok yaban hayatı türüne habitat sağlamaktadır. Yine bu ekosistemlerde tarımsal biyolojik çeşitlilik bakımından önemli olan bir çok kültür bitkilerinin yabanı akrabaları bulunmaktadır. Akdeniz Bitki Coğrafya Bölgesi, Akdeniz e kıyısı olan tüm yöreler ile Trakya nın batı kısımlarını kaplar. Bu bölgelerde orman ekosistemleri toprak-iklim-bitki ilişkilerine bağlı olarak deniz seviyesinden itibaren dağların en yüksek kısımlarına kadar değişik vejetasyon serileri oluştururlar. Her vejetasyon serisinin içerisinde de diğer ekolojik parametrelere bağlı olarak farklı orman ekosistemleri gelişim gösterir. Türkiye de Akdeniz ikliminin etkili olduğu Akdeniz ikliminin görüldüğü Akdeniz ve Ege Bölgesinde metreler arasında Sıcak Akdeniz ve Asıl Akdeniz Vejetasyon Katı görülür ve bu katlar içerisinde, kserofil maki (Meşeler, Sandal, sakız, mersin, vb.) ekosistemi, kızılçam (Pinus brutia) orman ekosistemi, Halep çamı (Pinus halepensis) orman ekosistemi, günlük ağacı (Liquidambar orientalis) orman ekosistemi, servi (Cupressus sempervirens) orman ekosistemi, karışık meşe (Quercus cerris-q.infectoria-q.libani-q.brantii) ekosistemi ve fıstık çamı (Pinus pinea) orman ekosistemleri görülür metreler arasında da Üst Akdeniz ve Akdeniz Dağ Vejetasyon Katları görülür. Bu yükseltiler arasında kara çam (Pinus nigra), toros göknarı (Abies cilicica), sedir (Cedrus libani), kayın-gürgen (Ostrya carpinifolia-carpinus orientalis), karışık meşe (Quercus petraea- Quercus 69

70 cerris-qurcus trojana) orman ekosistemleri görülür. Ege Yüksek Dağ Ormanları ise Akdeniz den farklı olarak kestane, kayın, ıhlamur, fındık, sarıçam, meşe ve kızılçam ağaçlarını içeren çoğu yerde karışık orman ekosistemleri bulunur metreden sonra Yüksek Dağ Akdeniz Vejetasyon Katı bulunur. Bu kesimde karışık ardıç (Juniperus excelsa-juniperus foetidissima) orman ekosistemi ile yastık formunda yarı çalı ve otsu bitkilerden oluşan Akdeniz yüksek dağ stebi ekosistemi yer alır. İran-Turan bölgesi, Bitki Coğrafya Bölgelerinin en genişidir ve Orta Anadolu dan başlayarak Moğolistan a kadar uzanır. Bölgede karasal iklim ve step bitkileri baskındır. Bölge çok daha geniş bir alanı kapsamakla beraber, buradaki orman ekosistemleri kurak bölge orman ve yüksek dağ ekosistemlerini içerir. Belli başlıları; Step Ormanı (Ağaç)-İç Anadolu (Saçlı ve tüylü meşe, Karaçam, Ardıç: m), Kurak Karaçam, Meşe ve Ardıç Ormanları-İç Anadolu (Meşeler: <1200m; Karaçam:1000m-1500m; Sarıçam>1500m), Kurak Ormanlar -Doğu Anadolu meşe ormanlarıdır (meşe türleri <850m). Avrupa-Sibirya Bitki Cografya Bölgesi Kuzey Anadolu da boydan boya ve Trakya Bölgesinin Karadenize bakan kısımlarında uzanmaktadır. En yağışlı iklim bölgesidir, geniş kısmı ormanlarla kaplıdır. Bu bölgede; 1500m nin altında Kurak meşe ve çam ormanları (Meşe, karaçam, Kızılçam) ile Çalı (maki-yalancı maki) formasyonunda orman ekosistemleri göze çarpmaktadır m arasında Yapraklı-ibreli Ormanlar (Kayın -Fagus orientalis-, Kestane-Castanea sativa, Gürgen- Carpinus orientalis-carpinus betulus, kızılağaç -Alnus glutinosa-); m arasında Nemliyarınemli İbreli ormanlar (karaçam, sarıçam-pinus sylvestris, ladin-picea orientalis, göknar-abies nordmanniana-) bulunur. Özellikle doğu Karadeniz in yüksek bölümlerinde ise karışık orman gülü (Rhododendron ponticum,rhododendron luteum, Rhododendron ungernii, Rhododendron smirnowii), beyaz kumar ve huş (Betula pendula ) orman ekosistemleri bulunur. Trakya ve Batı Karadeniz bölgelerinde taban suyunun yüksek olduğu düz alüviyal alanlarda longoz karışık orman (Fraxinus angustifolius-qurcus robur Fagus orientalis) ekosistemeleri bulunur. Türkiye deki büyük memelilerin çoğu orman ekosisteminde yaşar. Örneğin; ormanlar ayı (Ursus arctos), tilki (Vulpes vulpes), kurt, çakal (Canis aureus), vaşak (Lynx lynx), sırtlan (Hyena hyena), geyik (Cervus elaphus), çengel boynuzlu dağ keçisi (Rupicapra rupicapra), yaban keçisi (Capra aegagrus), yaban domuzu (Sus scrofa scrofa), porsuk (Meles meles), Ağaç sansarı (Martes martes), kirpi (Erinaceus europea), tavşan (Lepus capensis), gelincik (Mustela nivalis), sincap (Sciurus vulgaris) gibi memeliler; yılan, bukalemun (Chameleo chameleon), kertenkele (Lacerta agilis, L. armeniaca, L. parvula, L. derjugini, L. princeps, L. trilineata, L. viridis, Anguis fragilis), kaplumbağa (Testudo graeca) türleri gibi sürüngenler ile sülün (Phasianus colchicus), urkeklik (Tetraogallus caspius), Dağ horozu (Tetrao mlokosiewiczi), ağaçkakan (Dendrocopus sp.), gündüz yırtıcı kuşları (kartal türleri-aquila sp., Pandion sp., atmaca türleri-accipiter sp., tuygun türleri-circus sp., şahin türleri-buteo sp., doğan türleri-falco sp., Pernis sp. v.s.), çeşitli gece yırtıcı kuşları (alaca baykuş-strix aluco, kulaklı orman baykuşu-asio otus, paçalı baykuş- Aegolius funereus v.s.) ile çok sayıda ötücü kuş türüne yaşama ortamı oluşturmaktadır. Bu türlerden Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi (Rupicapra rupicapra), yaban kedisi (Felis silvestris), Kara Akbaba (Aegypius monachus), Şah Kartal (Aquila heliaca), Büyük Orman Kartalı (Aquila clanga) ve Küçük Orman Kartalı (Aquila pomarina) gibi türler uluslararası sözleşmelerle koruma altına alınmış orman faunası türlerindendir. Dağ Biyolojik Çeşitliliği Dağ ekosistemleri, ülkemizin topoğrafik yapısındaki değişkenlik ve denize olan uzaklıklar gibi etmenlere bağlı olarak hem farklı orman florasını ve hem de pek çok hayvan türüne yaşam ortamı sağlamaktadır. Ekosistem çeşitliliği açısından ise dağlar; alpin çayırlar, subalpin çayırlar, hareketli yamaç, dikenli yastık formasyonu stebi gibi alt ekosistemlere ayrılırlar ve her ekosistemin floristik kompozisyonu birbirinden farklıdır. Dağ steplerindeki tür zenginliği ile ilgili bilgiler bu planın 70

71 Bölümü nün Step Biyoçeşitliliği başlığı altında verilmiştir. Yukarıda orman biyolojik çeşitliliği altında verilen fauna türleri bir çok dağ ekosistemi için de geçerlidir. Ancak dağ ekosistemleri için fauna ve flora envanter çalışmaları yeterli olmadığı için detaylı bilgi vermek zordur. Akdeniz Bölgesi yüksek dağ ekosistemi özelliği gösteren 25 in üstünde önemli dağ içermektedir. Bunu 19 dağ ile İran-Turan biyocoğrafik bölgesi izlemektedir. Avrupa-Sibirya biyocoğrafik bölgesinde ise 11 önemli dağ ekosistemi bulunmaktadır. Dağlar; kuşlar, bitkiler, ekonomik öneme sahip türler ve yaban hayatı yönünden önemli yaşam ortamlarını içermektedir. Bu dağ ekosistemlerinin çoğunda var olan toplam tür ve endemik sayısı bilinmemektedir. Bilinenler içinde, Bolkarlar, Amanos ( Nur) Dağları, Munzur Dağları, Sultan Dağları ve Tecer Dağları en çok endemik bitki türü içeren dağ ekosistemleridir Kurumsal Yapı ve Kapasite Ormanların korunması, yönetimi ve işletilmesi görev ve sorumluluğu ÇOB un bağlı kuruluşu olan Orman Genel Müdürlüğüne (OGM) aittir. OGM merkez ve taşra teşkilatına sahiptir. ÇOB ayrıca ormanlarla ilgili araştırma ve geliştirme çalışmalarını yürüten 8 bölgesel 3 özel ihtisas araştırma enstitüsüne sahiptir. Milli Parklar Kanunu kapsamında koruma altına alınan ormanların korunması ve yönetimi ise Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Orman köylerinin kalkındırılması ve orman-köy ilişkilerinin düzenlenmesi amacıyla Or-Köy Genel Müdürlüğü, bozulmuş orman ekosistemlerinin rehabilitasyonu amacıyla Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Genel Müdürlüğü görev yapmaktadır. Dağ ekosistemleri bünyesinde sulak alan, step, çayır-mera, orman gibi farklı ekosistemler bulunduğundan, bu ekosistemlerdeki kurumsal sorumluluk tek merkezli değildir. Örneğin, orman içi meraların yönetimi OGM tarafından, diğer meraların yönetimi TKB tarafından yürütülmektedir. Dolayısıyla biyolojik çeşitlilik ile ilgili doğrudan veya dolaylı olarak yetki sahibi pek çok kurum dağ ekosistemleri üzerinde de yetki sahibidir Politika ve Mevzuat Tüm diğer ekosistemlerde olduğu gibi dağ ekosistemlerinin de korunmasına yönelik bir dizi çalışmalar yürütülmektedir. Özellikle 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu kapsamında ilan edilen Milli Parklar, Tabiat Parkları ve Tabiatı Koruma Alanları orman ve dağ ekosistemlerini ihtiva etmektedir. Ormanların planlanması, işletilmesi, korunması gibi orman yönetimine ilişkin esaslar 6831 sayılı Orman Kanunu ile belirlenmiştir. Muhafaza ormanları, gen koruma ormanları ve tohum meşcereleri bu kanuna göre ilan edilmektedir. Orman işletmeciliği ve yönetiminde ekosistem yaklaşımını yürürlüğe koymak amacıyla 2006 yılında Orman Amenajman Yönetmeliği yeniden hazırlanmıştır. Yönetmelik kapsamında orman ekosistemlerinin araştırılması, korunması, sürdürülebilir kullanımı, yönetimi ve izlenmesi sağlanmaktadır. Milli Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Seferberlik Kanunu ( ) orman sahasını ve ağaç servetini çoğaltmak, toprak, su ve bitki arasında bozulan dengeyi kurmak, geliştirmek ve çevre değerlerini korumak maksadıyla, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılacak ağaçlandırma ve erozyon kontrolü çalışmalarına ait esas ve usulleri düzenler. Ağaçlandırma Yönetmeliği 6831 sayılı Orman Kanunu hükümlerine göre yapılacak ağaçlandırma, erozyon kontrolü, mera ıslahı, ağaç ıslahı, tohum üretimi, fidanlık, enerji ormanı tesisi ve imar ihya çalışmalarına ilişkin esasları düzenler yılında hazırlanan Ulusal Ormancılık Programı ile aşağıdaki hedefler benimsenmiştir: Ormancılık konularının sürdürülebilir kalkınma çerçevesinde geniş bakış açısıyla ele alınması, 71

72 Ormancılık çalışmalarının, toplumda ve ormanlardan çok yönlü beklentilerde meydana gelmekte olan değişimlere ve gelişimlere yeterli dikkatin sağlanması suretiyle planlanması ve yürütülmesi, Ormancılık sektörü için kalkınma politikaları ve stratejilerinin katılımcı olarak hazırlanması, uygulanması, izlenmesi, değerlendirilmesi ve geliştirilmesi için uygun kurumsal kapasitelerin ve mekanizmaların oluşturulması, Orman-halk ilişkilerinin olumlu yönde geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, Ormancılık ile diğer sektörler arasında uyum ve bağlantıların geliştirilmesi, Ormanların yönetimi, korunması,, sürdürülebilir gelişimi, ülkenin dengeli ve sürdürülebilir kalkınması açısından, toplumda ve ilgi gruplarında bilinçlenmenin, ilginin, katılım, katkı ve desteklerin güçlendirilmesi, Çok işlevli ve katılımcı orman kaynakları yönetiminin geliştirilmesi suretiyle ormanlardan çok yönlü faydalanmanın orman içi ve bitişiğinde yaşayan gerçekten yoksul ve ormana bağımlı orman köyleri halkının yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve güçlendirilmesi, Ormancılık çalışmalarına, ulusal ve uluslararası finans kaynaklarından azami katkının sağlanması. Ulusal Ormancılık Programında belirlenen orman biyolojik çeşitliliğinin korunmasına yönelik prensipler ve tedbirler ise: Orman teşkilatında, toplumda ve ilgi gruplarında, biyolojik çeşitliliğin değeri ve korun- masının gerekliliği konusunda yeterli bilinç, ilgi ve desteğin oluşturulması. Bu alanda orman teşkilatının kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi. i. ii. iii. iv. v. Korunan alanlar ağının, ülke ormanlarının biyolojik çeşitliliğini temsil edecek şekilde yaygınlaştırılması. Bu alanlar için uygun katılımcı planlama ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve uygulanması. Korunan alanlar dışındaki ormanlarda biyolojik çeşitliliğin korunması için: orman kay- nakları envanter, planlama ve değerlendirme sistemine ve uygulamalarına uygun şekilde entegrasyonu. Ormanların doğal yolla gençleştirme ve rehabilitasyonuna öncelik verilmesi, ağaçlandırma ve diğer orman imar çalışmaları sırasında biyolojik çeşitliliğin korunmasına gerekli özenin gösterilmesi. Ormanların biyolojik çeşitliliği ile ilgili konularda araştırma çalışmalarının güçlendirilmesi. Bu amaçla orman teşkilatı ile üniversiteler ve araştırma kurumları arasındaki diyalog ve işbirliğinin geliştirilmesi. Özel öneme sahip korunan alanlarda doğal kaynaklar üzerine baskı oluşturan yerel kırsal topluluklarda kırsal kalkınma faaliyetlerinin güçlendirilmesine öncelik verilmesi olarak benimsenmiştir. Dağ ekosistemlerine yönelik özel bir hukuki düzenleme bulunmamaktadır. Bölüm de belirtilen düzenlemler ekosistem tipine ve türlere göre dağ ekosistemlerinde koruma ve sürdürülebilir kullanıma hizmet etmektedir. 72

73 Ulusal Uygulamalar Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Dağ ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanmasına yönelik gerçekleştirilen ve halen çalışmaları devam eden örnek uygulamalardan birkaçı; Kastamonu-Bartın Küre Dağları Milli Parkı nda gerçekleştirilen Milli Parklar ve Koruma Alanları Yönetimi, Biyolojik Çeşitliliğin Korunması ve Kırsal Kalkınma projesi, Yıldız Dağlarında Biyolojik Çeşitliliğin ve Doğal Kaynakların Korunması ve Sürdürülebilir Kalkınma projesi ve Kaçkar Dağlarında Sürdürülebilir Orman Kullanımı ve Koruma projeleridir. Milli Parklar ve Koruma Alanları Yönetimi, Biyolojik Çeşitliliğin Korunması ve Kırsal Kalkınma Projesi; yılları arasında T.C. Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) nun Katkılarıyla Hazırlanmış ve uygulanmıştır. Proje alanı; Batı Karadeniz Bölgesi Kastamonu- Bartın illeri Küre Dağları Milli Parkı olarak belirlenmiş ve proje ile; Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü personelinin koruma alanlarının planlanması ve yönetimi konusunda eğitilmelerini sağlamak ve ilan edilmesi hedeflenen milli park için diğer koruma alanlarının yönetilmesine model olacak bir yönetim planı hazırlanması amaçlanmıştır. Proje sonrasında; Kastamonu- Bartın illeri arasında kalan alana; taşıdığı doğal (Jeolojik, jeomorfolojik vb.) kültürel, estetik ve özellikle biyolojik (yaşlı ve bakir orman, yaban hayatı) çeşitlilik açısından ulusal ve uluslararası anlamda öneminden dolayı Milli Park statüsü verilmiştir ( ). Alanın sahip olduğu kaynak değerlerinin korunması ve sürdürülebilir yönetimini sağlamada rehber doküman olan Küre Dağları Taslak Gelişme Planı alanın çevresi ile entegre yönetimi sağlayacak şekilde ve katılımcı bir yaklaşımla hazırlanmış, bu anlamda Türkiye deki diğer korunan alanların yönetilmesi konusunda örnek teşkil eden bir çalışma olmuştur. Milli Park olarak seçilen alanın korunması ve etkin bir şekilde yönetilmesi için milli park ve yakın çevresi arasındaki organik ilişkiyi sürdürülebilirlik çerçevesinde düzenlemek ve devam ettirmek amacıyla yerel halk, ilgili kamu kurum ve kuruluşlar ile gönüllü kuruluşlar ve üniversitelerin çalışmalara etkin katılımı sağlanmıştır. Proje sonucunda ; - - Küre Dağları Milli Park olarak statü kazanmış ( Ha. Alan milli park olarak ilan edilmiş, Türkiye de ilk kez korunması amaçlanan biyolojik çeşitliliği güvence altına almak için tampon bölge kavramı gündeme getirilmiş), alana yönelik taslak yönetim planı hazırlanmış, özellikle alan içinde geleneksel yaşam biçimi ve mimari yapısı ve kültürel değerlerinin korunmasına hizmet etmeye yönelik ekoturizm uygulamaları desteklenmiş ve hatta eski bir ev restore edilerek Ekoturizm Merkezinin kurulması sağlanmıştır. Proje ile Türkiye de ilk kez milli park içerisinde mutlak suretle korunması hedeflenen biyolojik çeşitliliği güvence altına alabilmek için yakın çevreden kaynaklanabilecek tehditlerin azaltılmasını amaçlayan milli park çevresinde tampon bölge kavramı gelmiştir Ha. alanı kaplayan tampon bölge ile birlikte toplan ha. alanda çalışma yapılmış ve kararlar üretilmiştir. Yıldız Dağlarında Biyolojik Çeşitliliğin ve Doğal Kaynakların Korunması ve Sürdürülebilir Kalkınma Projesi; Bulgaristan ile Sınır ötesi işbirliği kapsamında Avrupa Birliği-Türkiye Mali işbirliği çerçevesinde 2006 yılı programlamasına dahil edilmiş bir çalışmadır. ÇOB-Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ve Orman Genel Müdürlüğü koordinasyonunda yürütülmektedir. Projesinin genel amacı; biyolojik çeşitliliğin ve doğal kaynakların korunması ve sürdürülebilirliği için sınırötesi işbirliğinin güçlendirilmesi ve geliştirilmesi olup, bu amaç kapsamında; Yıldız Dağlarında Biyosfer Rezerv yaklaşımıyla geniş çaplı envanterlerin (doğal ve sosyal verilere yönelik) yapılması ve özellikle çocukların eğitimi ve halkın bilinç düzeyinin artırılması amacıyla bir doğa eğitim merkezinin kurulması öngörülmektedir. 73

74 Proje ile; Yıldız Dağlarının sahip olduğu dağ, orman, sulak alan ve kıyı ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kalkınmaya yönelik uygulamaların gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir. Yaklaşık ha. bir alanda gerçekleştirilecek çalışmalar sonrasında elde edilen veriler doğrultusunda alanın Biyosfer rezerv olarak ilan edilmesi ve Biyosfer rezervi yaklaşımıyla planlanması öngörülmektedir. Kaçkar Dağlarında Sürdürülebilir Orman Kullanımı ve Koruma Projesi; TEMA Vakfının koordinasyonunda Avrupa Birliği finansal desteğiyle ODTÜ Biyoloji Bölümü (METU), Doğa Koruma Merkezi (DKM), Orman Genel Müdürlüğü (OGM), Artvin Kültür ve Dayanışma Derneği ve Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ortaklığında yürütülmektedir. Proje alanı; Kaçkar Dağları (Hatilla Vadisi Milli Parkı, Altıparmak Dağları, Verçenik Yaban Hayatı Koruma Sahası, Kaçkar Dağları Milli Parkı, Barhal Vadisi, Yusufeli) olup, proje ile; Küresel ölçekte sıcak noktalardan birisi olan Kaçkar Dağlarında biyolojik çeşitlilik kayıplarını ve orman ekosistemlerinin tahribatını yavaşlatarak iyileştirmek amaçlanmaktadır. Proje ile; Temel biyolojik çeşitlilik üzerine envanterlerin yapılması, arazi kullanım durumunun belirlenmesi ve haritalaması, Sosyo-ekonomik analizlerin yapılması, çok sektörlü planın hazırlanması, kapasite artırımına yönelik eğitim çalışmalarının gerçekleştirilmesi (izleme, gelir getirici faaliyetlerin üretimi, pazarlanması, ekoturizm vb.), yaban hayatı ve biyolojik çeşitliliğin izlenmesine yönelik sistemin kurulması, potansiyel gelir getirici faaliyetlerin tanımlanması ve pazarlanması, demostrasyon amaçlı ekoköy oluşturulması öngörülmektedir. Projenin süresi 4 yıl olup, yıllarını ihtiva etmektedir. Buradaki en önemli unsur proje alanındaki tüm sektörleri ihtiva edecek çok sektörlü bir planın hazırlanması ve sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesine yönelik temel ilkelerin ortaya konmasıdır. KARA AKBABA KORUMA PROJESİ Kara Akbaba Aegypius monachus dünya çapında nesli tehlike altında olan, Türkiye de dağınık koloniler halinde üreyen yerli bir türdür. Kara Akbaba larla ilgili yapılan kısıtlı çalışmalartürkiye populasyonunun çift olduğu tahmin etmektedirler. Araştırma, koruma ve eğitim faaliyetlerini içermesi açısından ülkemiz için ilk olan Kara Akbaba 2001 projesi; Kuş Araştırmaları Derneği tarafından, Çevre ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ve Orman Genel Müdürlüğü işbirliği ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı GEF Küçük Destek Programı desteği ile yıllarında gerçekleştirilmiştir. Kara Akbaba nın Türkiye de en büyük kolonisi Eskişehir Türkmenbaba Dağları dır ( 26 çift), diğer bir büyük kolonide Ankara Kızılcahamam ormanlarında bulunmaktadır (7-10 çift). Ancak, Kara Akbaba nın Türkiye de bulunduğu diğer bölgelerle ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadır. Türkiye de 600 metreden 2000 metreye kadar olan alçak ve orta yükseklikteki çam ve karışık çam ormanları Kara Akbaba ların habitatını oluşturmaktadır. Kara Akbabaları tehdit eden faktörlerin başında üreme alanındaki habitat değişiklikleri (ormancılık faaliyetleri) gelmektedir. Diğer faktörler, örneğin, Zehir kullanımı, Besin yetersizliği, Orman yangınları, Avcılık ve yasadışı ticaret ve İnsanların verdiği rahatsızlıklar ise düşük ile orta derecede tehdit olarak kabul edilmektedir. Kara Akbabaların üremelerini tehdit eden ormancılık faaliyetlerini egzotik türlerle yapılan ağaçlandırmalar, üreme mevsiminde ağaç 74

75 kesimi, orman bitki örtüsünü bozma, istihsal amaçlı yeni yolların açılması ve yuva niteliği gösteren yaşlı ağaçların kesimi oluşturmaktadır. Kara Akbaba 2001 projesi kapsamında, TC Çevre ve Orman Bakanlığı ilgili Genel Müdürlüklerin yetkilileri ve uzmanları, akademisyenler ile sivil toplum kuruluşlarından uzmanların katılımıyla düzenlenen çalıştay ve toplantı serisi sonucunda Kara Akbaba Ulusal Koruma Eylem Planı oluşturulmuştur (Kuş Araştırmaları Derneği -Yayın No: 5,Ankara, 2004). Bu Eylem Planı Kapsamında halkın bilinçlendirilmesi ve eğitimi bakımından önemli olan, TRT tarafından Dev Kanatlar: Karaakbaba belgeseli hazırlanmıştır. Boyu 1 metreyi bulan, kanat açıklığı ise 3 metreye ulaşan, nesli tükenmekte olan karaakbabaların, doğal hayatlarını konu alan belgesel çekimi Karaakbabaların yaşadığı Kızılcahamam Soğuksu Milli Parkı ve Eskişehir Türkmenbaba da gerçekleştirilmiştir. Kara Akbaba koruma faaliyetleri sonucunda; Kızılcahamam Soğuksu Milli Parkı nda çift ve Eskişehir Türkmenbaba da da çift tesbit edilmiş ve Kara Akbabalar koruma altında alınmıştır Orman ve Dağ Biyolojik Çeşitliliğini Tehdit Eden Faktörler ve Sebepleri Dağ ekosistemleri sulak alan, orman ve step ekosistemlerini içerdiğinden bu ekosistemler üzerindeki baskılar dağ ekosistemleri için de tehdit oluşturmaktadır. Bunların yanı sıra Türkiye dağ biyolojik çeşitliliğinin azalmasına yol açan faktörler; Dağ ekosistemlerinde bulunan ormanların hem ekosistem hem de tür seviyesinde taşıma kapasitesi dikkate alınmadan aşırı kullanılması (avcılık, otlatma, kereste üretimi, ziyaretçi, orman içi yapılaşmalar vb), Atmosferik kirlilik ve küresel iklim değişikliğinin etkileri, Orman içinde ve yakınında yaşayan nüfusun tarıma ve orman ürünlerine dayalı yaşam şekillerinden kaynaklanan baskılar (hayvancılık, kontrolsüz kullanım, tarla açma ve orman yangınları) ve alternatif gelir getirici programların yetersizliği, Turizm teşvikleri ile artan yapılaşmalar, yayla turizmi, arkeolojik alanlardaki aşırı ziyaretçi sayısı ve taşıma kapasitesi üstündeki diğer turistik etkinlikler, Yabancı türler, Ekonomik değere sahip doğal bitkilerin aşırı toplanması; Yanlış madencilik aktiviteleri; Yanlış ve bilinçsiz ağaçlandırma yapılmasıdır. Türkiye deki orman ekosistemlerinin yarıdan fazlası tahrip edilmiştir. Türkiye orman ekosistemlerindeki biyolojik çeşitliliğin azalmasına yol açan faktörler; Ormanların hem ekosistem hem de tür seviyesinde taşıma kapasitesi dikkate alınmadan aşırı kullanılması (avcılık, otlatma, kereste üretimi, ziyaretçi, orman içi yapılaşmalar vb), Atmosferik kirlilik ve küresel iklim değişikliğinin etkileri, 75

76 Orman içinde ve yakınında yaşayan nüfusun tarıma ve orman ürünlerine dayalı yaşam şekillerinden kaynaklanan baskılar (hayvancılık, konrolsüz kullanım, tarla açma ve orman yangınları) ve alternatif gelir getirici programların yetersizliği, Turizm teşvikleri ile artan yapılaşmalar, yayla turizmi, arkeolojik alanlardaki aşırı ziyaretci sayısı ve taşıma kapasitesi üstündeki diğer turistik etkinlikler, Yabancı türler, Ormanlık alanların orman rejimi dışına çıkarılması, Tarım arazisi elde etmek için ormanların tahribi, Orman yangınları, Böcek tahribi, Bitki-hayvan örneklerinin kontrolsüz toplanmasıdır. Dağ ve orman biyolojik çeşitliliğinin korunmasını zorlaştıran etmenler ise şunlardır: Kurumsal, yasal ve diğer yetkinliklere rağmen orman içi ve yakını nüfusun tarıma ve orman ürünlerine dayalı yaşam şekilleri (hayavancılık, konrolsüz yararlanma, tarla açma ve orman yangınları) ve alternatif gelir getirici programların yetersizliği nedeni ile bir çok dağ ve ormana ait ekosistemlerde etkin koruma sağlanamamaktadır. Turizm etkinliklerinin yoğun olduğu yerlerde bulunan orman ve dağlara ait ekosistemlerinde ÇOB ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında eşgüdüm eksikliği koruma çalışmalarının etkin yapılamamasını neden olmaktadır. Eşgüdüm sağlanamayan konuların bazıları; orman ve dağ eksosistemlerinde artan yapılaşmalar, yayla turizmi, arkeolojik alanlardaki aşırı ziyaretçi sayısı ve taşıma kapasitesi üstündeki diğer turistik etkinliklerdir. Orman içi ve dağ meralarda ÇOB ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığı arasındaki eşgüdümsüzlük yüzünden koruma çalışmaları etkin olamamaktadır. Orman ve dağ ekosistemlerindeki aromatik, tıbbi ve diğer ekonomik önemde olup da orman dışı ürünlere ait gen kaynakları ÇOB ile Tarım ve Köyisleri Bakanlığı arasında eşgüdüm ve yardımlaşmayı gerektirmektedir Eksiklikler ve İhtiyaçlar Dağ ve orman biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanım önündeki en büyük engel, biyolojik çeşitlilik ile ilgili çalışmalarda kurumlar arası yeterli eşgüdümün olmaması, envanter çalışmalarının tamamlanmamış olması, ulusal veri tabanı ve izleme biriminin kuruluş aşamasında olması, ilgili kurumlarda uzman ve teknik personel kapasitenin yetersizliği ve en önemlisi de yeterli kaynak bulunamaması gösterilebilir. Korunan alanların ülke yüzölçümüne olan oranı geçen yıllarda artmasına rağmen hala yetersizdir. Korunan alanlar ve önemli bir çok dağ ekosistemine ait biyolojik çeşitlilik envanter çalışması tamamlanamamıştır. Planlama ve programlamadan uygulamaya kadar uzanan biyolojik çeşitliliği koruma eylemlerinin finansmanı, ilgili kuruluşların bütçelerinde düşük bir öncelik sırasına sahiptir. Dağ ekosistemleri ile yüksek step ekosistemleri içinde biyolojik çeşitliliği koruma ile entegre işletme ve koruma planları yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. 76

77 İlgili kurumlar arasında yeterli seviyede eşgüdüm sağlanamaması sonucu, turizm etkinlikleri biyolojik çeşitliliğe zarar vermekte, otsu ve odunsu genetik kaynakların korunması ve ekonomiye kazandırılması gibi sürdürülebilir kullanıma yönelik hedeflerin gerisinde kalınmaktadır. Teknik açıdan kalifiye/uzmanlaşmış personel yetersizliği, Türkiye deki koruma programlarının önündeki en önemli kısıtlayıcı etkenlerden biridir. Hükümetlerin istikrarsız personel tahsisi politikaları, personelin sık sık farklı bölgelere kaydırılmasına ve dolayısıyla belli bir bölge ya da konu üzerinde uzmanlaşabilmesi için yeterli zamana sahip olamamasına yol açmaktadır. Özellikle biyolojik çeşitliliğin yüksek olduğu kırsal kesim ve koruma alanlarında alan çalışması yapabilecek kalifiye personel yetersizliği, tüm bakanlıkların karşılaştığı önemli bir sorundur. Biyolojik çeşitliliği koruma hedeflerinin orman amenajman planlama süreciyle ve işletme planlarıyla bütünleştirme çalışmalarının yaygınlaştırılması ve benzer uygulamaların orman dışı ürünleri de kapsayacak şekilde uygulanması gerekmektedir. Plan uygulayıcılarına bu konuda teknik eğitim sağlanmasına ihtiyaç vardır İÇ SU BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ İç Su Biyolojik Çeşitliliği Türkiye, yaklaşık olarak km 2 lik (Türkiye alanının % 1.6 sı) bir alan kaplayan akarsuları ve gölleriyle biyolojik çeşitlilik açısından önemli iç su ekosistemlerine sahiptir. Türkiye de 26 nehir havzasını içeren 7 drenaj havzası vardır ve yeraltı sularının da 94 milyar km 3 olduğu tahmin edilmektedir. Yıllık ortalama yağış seviyesi yaklaşık 640 mm dir ve bu miktarın yaklaşık üçte biri su rezervlerine ulaşarak sulak alanların varlığını sürdürmesine katkıda bulunmaktadır. Ancak, kişi başına düşen yıllık su miktarına göre ülkemiz su azlığı yaşayan bir ülke konumundadır. Kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı 1500 m3 civarındadır. Türkiye nin iç su potansiyeli: 33 adet nehir ( km), 200 adet doğal göl ( hektar), 159 adet baraj gölü ( hektar) ve 750 adet ( hektar) göletden oluşmaktadır. Türkiye de uzunluğu 500 km den daha fazla olan dokuz nehir vardır: Kızılırmak, Fırat, Sakarya, Murat, Aras, Seyhan, Dicle, Yeşilırmak ve Ceyhan. Özellikle göller iç su ekosistemlerinde ayrı bir öneme sahiptir. Çünkü birçok gölümüzün etrafı dağlarla çevrili olup bulundukları çevrenin etkisi altında kaldıklarından suları az çok birbirinden farklı özellikler gösterirler. Kapalı havza göllerinin suları tatlı, tuzlu ya da sodalıdır. Çoğu birbirinden izole olan bu göllerin sucul fauna elemanları da gen akışının engellenmesi sonucu farklılaşmıştır. Birçok gölde kendine özgü nadir balık türleri yaşamaktadır. Doğal göllerin en büyüğü Doğu Anadolu Bölgesi ndeki, hektar alanı olan ve yüksek tuzluluğa sahip Van Gölüdür. Orta Anadolu Platosunda bazı tuzlu sığ göller bulunur, bunların en büyüğü Tuz Gölüdür ( hektar). Tuz Gölü yazın hemen hemen tamamen kurur ve gölün üstü 30 cm kalınlığında tuz tabakası ile kaplanır. Göl çevresinde sadece tuza dayanıklı bitki örtüsü gelişmektedir. Akarsular da doğal habitatları birbirinden ayıran hassas ekosistemlerdir. Akarsuların oluşturdukları vadiler, mağaralar, adacıklar ve taşkın ovaları çoğu zaman su canlıların yayılması için bir yol bazen de sığınmak için bir araçtır. Anadolu daki bazı nehirler fiziksel izolayonun etkisi ile sucul faunanın zenginleşmesine sebep olmuştur. Göller, bataklıklar, deltalar, sazlıklar ve çamur düzlükleri başta kuşlar olmak üzere yaban yaşamı için oldukça önemlidir. Türkiye deki kuş türlerinin yarıdan fazlası göçmendir. Sulak alanlar su kuşları için önemli dinlenme ve kışlama ortamı oluşturmaktadır. Ege Denizine dökülen nehirlerin oluşturduğu Meriç, Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes Deltaları ile Akdeniz e dökülen nehirlerin oluşturduğu Göksu, Seyhan ve Ceyhan Deltaları özellikle kışın Anadolu daki göllerin donması sonucu çok sayıda ve türde su kuşuna uygun habitatlar oluşturmaktadırlar. Karadeniz e dökülen Kızılırmak nehrinin oluşturduğu delta ise özellikle Karadeniz i doğrudan geçen göçmen kuşlar için büyük önem taşımaktadır. 77

78 Sulak Alanlardaki Tür Zenginliği ve Endemizm Türkiye iç sularında tür ve alttür seviyesinde 236 taksonun yaşadığı tespit edilmiştir. Bu taksonların 70 i ülkemize özgü olup endemiktir. Türkiye nin coğrafi yapısı çok kompleks olması ve nehirlerin dağlık bölgelerle birbirinden ayrılmış olmasının türlerin yayılmasını büyük ölçüde engellemesinden dolayı, yüksek endemizm ve genetik çeşitliliğe neden olmuştur. Akarsu ekosistemlerinde yaşayan omurgasızların büyük çoğunluğu bu nedenle endemiktir. Köyceğiz-Dalyan bölgesindeki suların tuzluluk oranları sıfırdan aşırı tuzluya kadar değişkenlik gösterdiğinden habitat ve tür çeşitliliği arasındaki ilişki açısından iyi bir örnek teşkil eder. Lindenia tetraphylla Türkiye de yeni bir türdür ve bu türün neslinin Yugoslavya da tükenmek üzere olduğu kaydedilmiştir. Burdur Gölü nde yaşayan ve farklı koşullara adapte olmuş olan Artodiaptomus burduricus endemik bir omurgasız türüdür ve genetik çeşitlilik açısından önemlidir. Yine Burdur Gölü nde yaşayan Aphanius burduricus da göl şartlarına uyum sağlamış endemik bir balık türüdür. Benzer şekilde, Van Gölü nde yaşayan endemik bir balık türü olan inci kefali (Alburnus tarichi) de bu gölün aşırı koşullarına adaptasyon sağlamıştır. Bu hassas ekosistemler çevresel değişikliklerin etkisiyle kolayca tahrip olabilirler. Türkiye denizlerindeki balık türü sayısı 480 dir ve bunların 5 i tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bugüne kadar yapılan çalışmalar sonucunda, tatlısu ekosistemlerinde 26 familyaya bağlı 236 tür/türaltı balık taksonu belirlenmiştir. Sulak alanlarımızda en yaygın bulunan türler; alabalık, turna, sazan, karabalık, kefal, kızılkanat, sudak, tatlısu levreği dir. Kuş göç yolları üzerinde bulunması sebebiyle, Türkiye pek çok kuş türü için anahtar ülke konumundadır. Ülkemizde yaklaşık 460 kuş türü olduğu bilinmektedir. Leylek, flamingo, kaşıkçı, uzunbacak, kılıçgaga, turna ile balıkçıllar ve ördekler Türkiye nin sulak alanlarında yaygın olarak görülmekte olan kuş türleridir. Kuşkusuz iç su fauna zenginliği bu kadar kısıtlı değildir. İç sularımızda toplam 10 tür ikiyaşamlı (Amphibia), 5 tür sürüngen (Reptilia), 8 tür memeli (Mammalia) çok sayıda sucul omurgasız böcek de yaşamaktadır. Ancak iç su böcek faunası ile ilgili çalışmalar henüz tamamlanmamıştır. Ülkemiz sulak alanlarının pekçoğunda bulunan susamurları (Lutra lutra) nesli tehlikede olan ve tüm Avrupa da koruma altına alınmış bir türdür. Amik Gölü nün tarım amacıyla kurutulması sonucu Türkiye için endemik bir tür olan yılanboyun un (Anhinga melanogaster rufa) soyu tükenmiştir. Türkiye de devamlı ya da geçici olarak yaşamını sürdüren 460 kuş türünden önemli bir kısmı sulak alanlarda barınır. Örneğin, Avrupa da global olarak tehlike altında kabul edilen tepeli pelikan, yaz ördeği, küçük karabatak, Ada martısı, dikkuyruk ördek, incegagalı kervan çulluğu, balaban, küçük sakarca kazı, kızılboyunlu kaz ve pasbaş patka, Türkiye de üremektedirler. Dünya daki tüm dikkuyruk ördek populasyonunun %70 ine yakını kışlarını Türkiye de geçirir. Akdeniz bölgesinde yalnızca belirli bölgelerde rastlanan ve sayıları gittikçe azalan saz horozu (Porphyro porphyro), ülkemizde özellikle Göksu Deltasında üremektedir. Manyas Gölü, Karabatak (Phalacrocorax carbo), Küçükkarabatak (Phalacrocorax pygmeus), Tepeli pelikan (Pelecanus crispus), Gece balıkçılı (Nycticorax nycticorax), Alaca balıkçıl (Ardeola ralloides), Küçük ak balıkçıl (Egretta garzetta), Kaşıkçı (Platalea leucorodia) türleri için üreme alanı; Dikkuyruk (Oxyura leucocephala), Tepeli pelikan (Pelecanus crispus) ve Küçük karabatak (Phalacrocorax pygmeus) türleri için de kışlama yeridir. Bafa Gölü, Küçük batağan (Tacyhbaptus ruficollis), Bahri (Podiceps cristatus), Kara boyunlu batağan (Podiceps nigricollis), Karabatak (Phalacrocorax carbo), Küçükkarabatak (Phalacrocorax pygmeus), Tepeli pelikan (Pelecanus crispus), Boz ördek (Anas streperg), Elmabaş pakta (Aythya ferina), Sakarmeke (Fulica atra) için kışlama alanı; Ak kuyruklu kartal (Haliaeetus albicilla), Bataklık kırlangıcı (Glareola pratincola) ve Mahmuzlu kız kuşu (Vanellus spinosus) için üreme alanıdır. 78

79 İç sularımızda bulunan yaygın balık türleri Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Tablo 4.7 İç sularımızda bulunan bazı balık türleri İç sularımızda bulunan dar yayılışlı endemik balık türleri Nesli tükenmiş olan balık türleri Mersin morinası (Huso huso) Dişli sazancık (Aphanius asquamatus) Phoxinellus egridiri Kolon balığı (Acipencer sturio) Gökçe balığı (Alburnus akili) P. handlirschi Yılan balığı (Anguilla anguilla) Bıyıklı balık (Barbus plebejus kosswigi) Ot balığı (Phoxinellus zeregi fahirae) Tirsi balığı (Alosa fallax nilotica) Capoeta antalyensis Gökçe balığı (Alburnus akili) Sivrisinek balığı (Gambusia holbrooki) Siraz ( Capoeta capoeta bergamae) Bıyıklı balık (Barbus plebejus) Sazan (Cyprinus carpio) Tatlısu kefali (Leuciscus cephalus) Kadife balığı (Tinca tinca) Çöpçü balığı (Orthrias angorae) Gümüş balığı (Atherina boyeri) Tatlısu kaya balığı (Proterorhinus marmoratus) Tatlısu levreği (Perca fluviatilis) Sudak (Stizostedion lucioperca) Pisi balığı ( Platichthys flesus) Dağ alası (Salmo trutta macrostigma) Turna (Esox lucius) Yayın ( Silurus glanis) İnci kefali (Chalcaburnus tarichi) Dere kayası (Gobio gobio insuyanus) Leuciscus kurui Cobitis turcica Göl alabalığı (Salmo trutta abanticus) Genelde, sulak alanların bitki örtüsü örtü bakımından zengin fakat tür çeşitliliği açısından karasal habitatlara göre daha fakirdir. Türkiye sulak alanlarında saz (Typha sp.), kamış (Phragmites sp.), hasırotu (Schoenoplectus sp.), kofa (Juncus sp.) gibi bitkiler geniş topluluklar oluştururlar. Ayrıca su yüzeyini kaplayan nilüfer (Nymphae sp.) gibi bitkilerin yanısıra derin olmayan göllerde yetişen ördek otu (Phodophyllum sp.), ördek mercimeği (Wolffia sp.), su mercimeği (Lemna sp.) ve Ceratophyllum sp., Myriophyllum sp., Potamogeton sp. gibi su altı bitkilerine rastlanır. Su içi bitkilerinden Trapa natans ve Salvinia natans Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabında Zarar Görebilir (VU) kategorisinde yer almaktadır. Türkiye deki sulak alanların florası burada su içi ve kıyı-bataklık olarak iki grup altında toplanmıştır. Kıyı-bataklık florası da tatlı ve tuzlu su habitatları göz önüne alınarak iki alt gruba ayrılmıştır. Kıyı-bataklık florası akarsu, göl, ve bataklıklarda su derinliği fazla olmayan yerlerdeki vejetayonu oluşturur. Bu bitkiler iyi gelişmiş kök sistemlerine sahiptir bu nedenle örtüşleri genellikle çok yüksektir. Kıyı bataklık florası su içi florasına göre hem daha zengin hem de ilginçtir. Tuzcul bataklıklarda ise bu habitata özgü olan Verbascum pyroliforme, Gladiolus halophilus, Onosma halophila gibi endemik bitkiler de yayılış gösterir. 79

80 Tablo 4.8 Sulak alanların bitki örtüsü Su içi bitki toplulukları Kıyı-bataklık habitatının yaygın bitkileri Tuzcul sulak alanların yaygın bitkileri Ceratophyllum demersum Phragmites australis Halimione portulacoides Ceratophyllum submersum Thypha domingensis Limonium gmelinii Nymphaea alba Thypha latifolia Aster tripolium Nuphar lutea Bolboschoenus maritimus Inula crithmoides Myriophyllum spicatum Schoenoplectus littoralis Salicornia europaea Myriophyllum verticillatum Schoenoplectus lacustris Samolus valerandi Ranunculus rionii Sparganium erectum Calystegia sepium Ranunculus saniculifolius Sagittaria sagittifolia Juncus maritimus Rorippa amphibia Alisma lanceolatum Thalictrum lucidum Zannichelia palustris Carex distans Aeluropus littoralis Vallisneria spiralis Cladium mariscus Plantago maritima Potamogeton crispus Cyperus longus Atriplex hastata Potamogeton perfoliatus Lythrum salicaria Schoenus nigricans Potamogeton panormitanus Paspalum paspalodes Bolboschoenus maritimus Trapa natans Eleocharis palustris Scirpoides holoschoenus Salvinia natans Eleocharis mitracarpa Cladium mariscus Lemna minor Lemna trisulca Najas marina Lemna gibba Schoenoplectus littoralis Butomus umbellatus Utricularia australis Alisma plantago-aquatica Polygonum lapathifolium Butomus umbellatus Juncus gerardii Juncus subulatus Juncus littoralis Juncus heldreichianus Juncus maritimus Mentha aquatica Gratiola officinalis Orchis palustris 80

81 Kurumsal Yapı ve Kapasite İç su ekosistemlerinin korunması temel olarak Çevre ve Orman Bakanlığı nın görevidir. Sulak alanların belirlenmesi, korunması ve yönetimi için Doğa Koruma ve Milli Parklar bünyesinde bir şube bulunmaktadır. Sulak alanlarla ilgili konuların görüşülerek karara bağlanması, koruma bölgelerinin ve yönetim planlarının onaylanması, uygulamalarının takip edilmesi, ulusal ve uluslararası gerekli işbirliği ve koordinasyonun sağlanması amacıyla, Bakanlık Müşteşarının ve/veya Müşteşar Yardımcısının başkanlığında, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Genel Müdürü, Devlet Su İşleri Genel Müdürü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü, Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanı, yüksek öğretim kurumlarının biyoloji ve ziraat bilim dallarından, aynı daldan olmamak koşuluyla iki, sulak alanlar konusunda faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarından iki olmak üzere toplam 10 kişiden oluşan Ulusal Sulak Alan Komisyonu kurulmuştur. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ), ülkemizde tüm su kaynaklarının planlanması, yönetimi, geliştirilmesi ve işletilmesinden sorumlu kurumdur. Su ürünleri avcılığı Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından düzenlenmekte ve Bakanlık bünyesinde su ürünlerinin araştırılması ve geliştirilmesi ile ilgili dört araştırma enstitüsü bulunmaktadır. Alabalık Aykut İNCE 81

82 Politika ve Mevzuat Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Türkiye sulak alanların korunması ve akılcı kullanımını sağlamak üzere geliştirilen ve 1971 yılında İran ın Ramsar kentinde imzaya açılan Ramsar Sözleşmesine 30 Aralık 1993 tarihinde taraf olmuştur. Sözleşmenin ülkemizde uygulanmasını sağlamak amacı ile tarihinde Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik 2005 yılında revize edilmiştir ( tarih ve sayılı Resmi Gazete). Ulusal Sulak Alan Stratejisi ( ) kapsamında aşağıdaki hedefler belirlenmiştir ve Ulusal Sulak Alan Komisyonu tarafından onaylanmıştır; 1. Ülke genelindeki bütün sulak alanların envanter, izleme ve değerlendirmesi, 2. Sulak alanlarda etki değerlendirmeyi de içeren politika ve kanunların belirlenmesi, 3. Sulak alanların akılcı kullanımının sürdürülebilir kalkınmaya entegrasyonu, 4. Sulak alanların restorasyon ve rehabilitasyonunun sağlanması, 5. Sulak alanlarda istilacı yabancı türlerin kontrol altına alınarak, girişlerinin önlenmesi, 6. Sulak alanların korunmasına halkın ve özel sektörün aktif katılımının teşvik edilmesi, 7. Sulak alanlarla ilgili ulusal seviyede etkin iletişim, eğitim ve bilinçlendirme, 8. Yeni RAMSAR alanlarının ilan edilmesi, RAMSAR alanlarının yönetim planlarının hazırlanması ve izlenmesi, 9. Kurumsal kapasitenin artırılması. Sulak alanlarla ilgili olarak yapılacak tüm planlama faaliyetlerinde Ramsar Sözleşmesi ve Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği hükümleri dikkate alınır. Yönetmelik hükümleri kapsamında Sulak alanların doğal yapılarının ve ekolojik karakterlerinin korunması ile her türlü arazi ve su kullanım planlamalarında, sulak alanların işlev ve değerlerinin korunması esastır. Sulak alanlardaki kurutma ve doldurma, su alımı, kum alımı, turba çıkarılması, saz kesimi, yabani bitki ve hayvan türlerinin toplanması, ağaçlandırma, atık su deşarjı gibi faaliyetler yönetmelik hükümleri kapsamında değerlendirilir. Ayrıca, Bölüm de belirtilen Su Ürünleri Kanunu kapsamında çıkartılan tebliğlerle iç sularda ticari ve su ürünleri avcılığı düzenlenmektedir Ulusal Uygulamalar Türkiye de uluslararası öneme sahip 135 sulak alan tespit edilmiştir ( Bu alanlar farklı ekolojik ve hidro-jeolojik özelliklere sahip olmasından dolayı her bir alan için veri derleme ve envanter çalışmaları ile verilerin güncellenmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu güne kadar iç su biyolojik çeşitliliğiyle ilgili çalışmaların sayısı 1000 in üzerindedir. Türkiye de 12 sulak alan Ramsar Alanı ilan edilmiştir. Bu alanların listesi Tablo 4.9 da verilmiştir. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından ülkemizdeki sulak alanların korunmasına yönelik projeler yaptırılmaktadır. Bu projeler envanter ve yönetim planı çalışmaları başlıkları altında toplanmaktadır. Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Biyolojik ve Ekolojik Yönden Araştırılması Projeleri ile Seyhan Deltası, Ceyhan Deltası, Sultan Sazlığı, Seyfe Gölü, Tuzla (Palas) Gölü, Tuz Gölü, Samsam Gölü, Kulu Gölü, Kozanlı Saz Gölü, Çöl Gölü, Uyuz Gölü, Bolluk Gölü, Tersakan Gölü, Eşmekaya Sazlıkları, Küçük Menderes Deltası, Büyük Menderes Deltası ve Bafa Gölü, Güllük Sazlıkları, Köyceğiz Gölü, Salda Gölü, Çorak Gölü, Eğirdir Gölü, Karataş Gölü,Yarışlı Gölü, Kovada Gölü, Karamık Bataklığı, Eber Gölü, Akşehir Gölü, Çavuşçu Gölü, Hotamış Sazlıkları, Beyşehir Gölü, 82

83 Burdur Gölü, Marmara Gölü, Acı Göl, Hirfanlı Baraj Gölü, Homa Dalyanı Çamaltı Tuzlası, Işıklı Gölü nde envanter çalışmaları tamamlanmıştır. Söz konusu projeler ile proje kapsamında yer alan sulak alanlarda fiziksel ve kimyasal analizler ile durum tespiti yapılmış, biyolojik ve ekolojik zenginlikleri belirlenmiştir. Aynı zamanda, proje kapsamında araştırılan alanlarda çevre sorunları ve çevre değerlerini tehdit eden gelişmeler de tespit edilerek kirlilik haritaları çıkartılmıştır. Elde edilen sonuçlar ilerideki uygulamalara ışık tutacak olup, mevcut problemlerin çözümü için tedbir ve öneriler geliştirilebilecektir. Sulak Alanların Yönetimi Projesi kapsamında Burdur ve Manyas Gölleri ile Göksu ve Gediz Deltalarında Sulak Alan Yönetim Planı Projeleri yaptırılmış ve Ulusal Sulak Alan Komisyonu nda onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Bu projeler ile, söz konusu sulak alanların doğal çevre özellikleri, doğal kaynakların kullanımı ve sosyo-ekonomik özelliklerinin tespiti için incelemelerde bulunularak değerlendirmeler yapılmıştır. Ayrıca Kızılırmak Deltası, Burdur Gölü, Akşehir-Eber Gölleri, Sultan Sazlığı, İğneada Longozu, Yumurtalık Lagünü, Erzincan Ekşisu Sazlığı, Eğirdir Gölü ve Adıyaman Gölbaşı Göllerinde yönetim planı proje çalışmaları devam etmektedir. Tablo 4.9 Türkiye nin Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanları Alan adı Bulunduğu il Alanı (ha) Uluabat Gölü Bursa Kuş Gölü Balıkesir Göksu Deltası Mersin Akyatan Gölü Adana Gediz Deltası İzmir Burdur Gölü Burdur Sultansazlığı Kayseri Seyfe Gölü Kırşehir Kızılırmak Deltası Samsun Yumurtalık Lagünü Adana Kızören Obruğu Konya 127 Meke Maarı Konya 314 İç su biyolojik çeşitliliğin korunması, kullanımı, planlanması, yönetimi ve izlenmesi için entegre kara ve boşaltma havzası yönetimi yaklaşımları için bazı çalışmalar benimsenmiştir. Bu konuyla ilgili bazı pilot projeler, başlatılmış olup; Konya Kapalı Havzası, Beyşehir Gölü, Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi, Göksu Deltası ve Sultan Sazlığı yönetim planı projeleri çalışmaları örnek olarak verilebilir İç su biyolojik çeşitliliğini tehdit eden faktörler ve sebepleri İç su biyolojik çeşitliliğini tehdit eden faktörler yabancı türlerin girişi, aşırı veya yasa dışı avcılık, kirlilik, kuşların, sürüngenlerin ve bunların yavrularının yasadışı olarak avlanması veya yumurtalarının toplanması, aşırı otlatma, habitat tahribi, su bitkilerinin sökülmesi, sazların yakılması ve kontrolsüz saz kesimi, ikincil konutlar, sedimantasyon, turizm baskısı ve su rejimine yapılan müdahaleler şeklinde sıralanabilir. Tarımsal ürünlerde verimi artırmak için kullanılan gübre ve ilaç gibi girdilerin aşırı kullanımı ile evsel ve endüstriyel atıklar iç suların kirlenmesine, besin zincirinde değişiklikler meydana gelmesine ve su kalitesinin bozulmasına neden olmaktadır. 83

84 İç sulara bilinçli veya bilinçsiz olarak ekonomik amaçlı bırakılan balık ve benzeri yabancı türler ülkenin doğal iç su biyolojik çeşitliliğinde geri kazanılamayacak değişimlere neden olmaktadır. Örneğin, Beyşehir ve Eğirdir göllerine bırakılan sudak türü, yerli Phoxinellus eğridir i ve P. Handlirschi türlerinin neslinin tükenmesine neden olmuştur. Etkileri giderek daha fazla hissedilen küresel ısınma sonucu meydana gelen iklimsel değişiklikler ve buna bağlı su kaynaklarının kullanımı ve yönetiminde yapılacak yeni uygulamalar (örneğin fazla taban suyu kullanımı, tatlı su kaynaklarının içme ve sulama amaçlı daha çok kullanılması gibi) birçok iç su ekosistemlerinin sürdürülebilirliğini gelecekte daha fazla tehdit edecektir Eksikliler ve ihtiyaçlar İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımında karşılaşılan en önemli engel su kaynakları üzerindeki doğrudan veya dolaylı nufus baskısıdır. Su kaynaklarının insanların temel ihtiyaçlarının karşılanmasındaki vazgeçilmez yerinin yanı sıra, başta tarım, enerji ve endüstriyel yatırımlar olmak üzere kalkınma sürecindeki temel işlevi koruma-kullanma dengesinin sağlanmasında önemli bir zorluk oluşturmaktadır. Türkiye nin kalkınma sürecini tamamlamamış bir ülke olması, biyolojik çeşitlilik konularının diğer sektörlere entegrasyonunun ve ortak anlayışının eksikliği, ekonomik teşvik tedbirlerinin eksikliği bu dengenin kurulmasını daha da zorlaştırmaktadır. Sulak alanlarda kamu yararına yapılacak olan yatırımlarda, ekosistemde olumsuz değişimleri ortaya koyacak ileriye dönük modelleme çalışmaları yapılmasına ihtiyaç vardır. Koruma ve sürdürülebilir kullanıma yönelik tedbirlerin geliştirilmesi ve uygulanmasında ise bilimsel araştırmaların yetersizliği, deneyim ve teknoloji transferinin eksikliği, izleme ve denetim faaliyetlerinin yürütülmesi için personelin ve teknik imkanların yeterli olmaması önemli engeller arasındadır. Yüksek rakımlı göller ve akarsularda balık türleri dışında yeterli envanter çalışması yapılmamıştır. Türkiye iç su kaynaklarının ileriye dönük hangi amaçlarla kullanılması gerektiği dikkate alınarak detaylı bir envanter, kalite belirleme, amaca yönelik taşıma kapasitesi belirleme, haritalama ve boşluk analizi gibi çalışmaların acil olarak yapılması gerekmektedir. DSİ tarafından yapılan planlama çalışmaları ve uygulamaları, havza bazında iç su ekosistemlerinin korunması ve kullanım planlaması havza yönetim yaklaşımları na uygun olmakla birlikte kriter ve göstergeler henüz tanımlanamamıştır. Entegre kara ve boşaltma havzası yönetimi yaklaşımının yaygınlaştırılması gereklidir KIYI VE DENİZ BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ Kıyı ve Deniz Biyolojik Çeşitliliği Türkiye yi çevreleyen denizler: Karadeniz, Marmara, Ege ve Doğu Akdeniz olmak üzere birbirinden farklı özellikler göstermektedir. Ülkemizi çevreleyen denizlerin birbirinden farklı özelliklere sahip olması, barındırdığı biyolojik kaynakların da farklılaşmasını sağlamıştır. Karadeniz Karadeniz de hem biyolojik çeşitlilik açısından hem de ekonomik değer açısından önemli balık türleri yaşamaktadır. Bunlardan birisi Mersin balığıdır. Yaklaşık 200 milyon yıldır dünya üzerinde mevcut olan Mersin Balıkları yaşayan fosiller olarak da adlandırılırlar ve biyolojik çeşitlilik bakımından çok değerli balıklardır. Mersin Balıkları, Asya, Avrupa ve Amerika nın kuzey yarım küredeki deniz ve tatlı sularında 27 tür ile temsil edilmekte olup bunlardan 5 tür [mersin morinası (Huso huso), Alman mersin balığı veya kolan balığı (Acipenser sturio), karaca mersin veya Rus mersini (Acipenser gueldenstaedti), sivrişka (Acipenser stellatus) ve şip (Acipenser nudiventris)] Karadeniz in Türkiye sularında doğal olarak bulunmaktadır. Karadeniz de 4 adet deniz me- 84

85 meli türü yaşamaktadır. Bunlar, Tirtak (Delphinus delphis), Afalina (Tursiops truncates), Mutur (Phocoena phocoena) ve 2005 yılında Ukrayna kıyılarında görülen Akdeniz Foku (Monachus monachus) dur. Kapladığı alanlar azalsa da 34 balığın yumurtlama alanı olan 6 adet deniz çayırı türü bulunmaktadır (Zostera marina, Z. Noltii, Potamogeton pectinatus, Ruppia maritima, R. Spiralis ve Zannichellia major ). Tirebolu Adalarının sığ alanlarında (1-10 metre) Karadeniz ekosisteminin kirlenmemiş alanlarını temsil edebilen Cystoseira barbata türü deniz yosunları bulunmaktadır. Karadeniz de 1619 adet tür mantar, alg ve yüksek su bitkileri, 1983 omurgasız tür bulunmaktadır. Karadeniz de hamsi, istavrit, palamut, lüfer, çaça, kalkan, mersin balığı, mezgit ve deniz alabalığı en önemli türlerdendir. Kirlilik, aşırı avlanma, ötrofikasyon, habitat değişikliği vb nedenlerden dolayı da ticari önemi olan balık türü sayısı 20 den 6 ya düşmüştür. Karadeniz in coğrafik yapısı nedeniyle ada ve adacık sayısı 6 adettir. Bunlar Kefken Adası, Giresun Adası ile Tirebolu Adaları dır. Kefken ve Giresun adaları ise Batı Karadeniz faunal çeşitliliğine örnekler oluşturan alanlardır. Batı Karadeniz kıyılarında İğneada ve civarı önemli yaşam alanlarıdır. Alüvyal topraklar üzerinde gelişmiş subasar ormanları, sulakalanları ve kıyı kumulları ile dengeli bir ekosistemler kompleksi olarak tanımlanan İğneada, bu anlamda Avrupa nın elde kalan birkaç iyi örneğinden biridir. Biyolojik çeşitlilik açısından olağanüstü önemli olan alan, bir bölümü tehdit altında, çok sayıda bitki ve hayvan türüne evsahipliği yapmaktadır. Kilyos peygamberçiçeği (Centaurea kilaea), Kilyos moru (Jurinea kilaea), Kum incisi (Aurinia uechtritziana), Kum zambağı (Pancratium maritimum) ve Deniz lahanası (Crambe maritima) gibi çok sayıda nadir ve endemik kıyı kumul bitkisi ile Su Kestanesi (Trapa natans) yörede varlığını sürdürürken Kara Leylek (Ciconia nigra), Akkuyruklu kartal (Haliaeetus albicilla) gibi kuş türleri de üremektedir. Kilyos un diğer adı Kumköy dür. Adını botanik açıdan son derece zengin kumullardan almaktadır. Bu kumullar Karadeniz kıyılarında bozulmadan kalabilmiş kumul alanları arasında, en zengin bitki çeşitliliğine sahip ikinci kumul sistemi olması nedeniyle oldukça önemlidir. Kilyos kumulları, içerdiği nadir kumul bitki örtüsündeki çeşitlilik ve ülke çapında nadir en az 15 kumul bitki taksonuna sahiptir. İstanbul un kuzeyinde, Karaburun dan Kilyos a kadar olan kıyı şeridi, hemen arkasında Belgrat Ormanları nın yer aldığı doğal plajı ve sığ deniziyle turizm açısından değerli bir sahildir. Kıyı-deniz Aykut İNCE 85

86 Karadeniz kıyılarında bulunan Kızılırmak deltası Türkiye nin en büyük deltalarından birisidir. Deniz, ırmak, göl, sazlık, bataklık, çayır, mera, orman, kumul ve tarım alanları gibi farklı ekolojik karakterlerdeki habitatların bir arada bulunması, besin maddelerince zenginlik ve uygun iklim koşulları Delta nın eşine az rastlanır ölçüde biyolojik çeşitliliğe sahip olmasını sağlamıştır. Karadeniz kıyısındaki bir diğer büyük delta olan Yeşilırmak deltası ise batısında küçük göl ve lagünlerle balıkçılık açısından önem taşır. Türk Boğazları İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizi nden oluşan Türk Boğazlar Sistemi Doğu Akdeniz in Ege Havzası ile Karadeniz arasındaki su taşınımını sağlayan bir iç deniz sistemi konumundadır. Bu sistem biyolojik, coğrafi, meteorolojik ve hidrolojik karakteristiklerinin bileşimi ile Akdeniz ve Karadeniz kökenli türler için bariyer, biyolojik koridor ve aklimizasyon görevi yapar. Marmara Denizi nin yüzeyinin İstanbul Boğazı yoluyla gelen Karadeniz sularının etkisi altında olduğu görülmüştür. Marmara Denizi nin daha derin bölgeleri ise Ege-Akdeniz sularını içerir ve 400 den fazla bentik organizma türünü barındırır. Marmara Denizi bir çok pelajik balık türünün yumurtlama yeridir. Marmara denizinde kalkan (Scopthalmus rhombus), kılıç (Xiphias gladius), dil (Solea solea), orkinos (Thunnus thynnus), uskumru (Scomber combrus), Mersin morinası (Huso huso), Akdeniz foku,(monachus monachus), tırtak (Delphinus delphis), afalina (Tursiops truncatus), mutur (Phocoena phocoena), kırmızı karides (Parapenaeus longirostris), böcek (Palinurus elephas), istakoz (Homarus gammarus), ayı istakozları (Scyllarus arctus, Scyllarus latus), ahtapot (Octopus vulgaris) ve sübye (Sepia officinalis) nesli azalmakta olan türler arasında sayılmaktadır. Siyah mercan (Gerardia savaglia) 30 m derinlikte hala yaşamını sürdürmekte olup Su Ürünleri Yasası gereğince koruma altındadır. Ege Denizi Yüzey alanı yaklaşık 180 bin km 2 olan Ege Denizi, çok karmaşık bir taban topoğrafyası ve kıyı geometrisine sahiptir. Ayrıca, bu denizde irili-ufaklı yüzlerce adacık bulunmaktadır. Havzanın genel olarak 3 tane derin çukurdan oluştuğu söylenebilir. Kuzey çukuru yaklaşık 1500 m derinliğinde olup m derinliğinde bir tepe ile 1100 m lik orta Ege çukuruna bağlanmıştır. En güney kısmında ise Girit Havzası bulunmaktadır. Burası 2000 m yi geçen derinliklerle Ege Denizi nin en derin bölgesidir. Genelde doğal çevrelerinde siyah olan Süngerler (Sponges) Ege nin derin sularından toplanan ticari ürünlerden biridir ve son yıllarda popülasyonlarında azalma görülmüştür. Ege Denizi nin kıyıları bölge dağları kıyıya dik uzandığı için girintili-çıkıntılı, Enine Kıyı Tipidir. Kıyıda birçok körfez, koy, yarımada ve buruna rastlanmaktadır. Saros, Edremit, Çandarlı, İzmir, Kuşadası, Güllük, Gökova ve Fethiye başlıca körfezleridir. Reşadiye, Bozburun, Dilek ve İzmir - Karaburun başlıca yarımadalarıdır. Ege kıyıları girintili-çıkıntılı olduğu için en uzun kıyımızdır. Deltalarda, nehrin yatak değiştirmesi ve taşıdığı alüvyonların eski koy ve körfezlerin önüne tıkayarak denizden ayırması sonucunda irili ufaklı pek çok göl ve lagün oluşmuştur. Menderes Deltada yer alan lagünler (Karine Lagünü, Mavi Göl, Derin Göl, Kara Göl) arasında kuş varlığı ve yaban hayatı yönünden en önemlisi yaklaşık 2100 hektar büyüklüğündeki Karine Lagünüdür (Dil gölü). Gediz Deltasında yer alan ve ince kordonlarla denizden ayrılan dalyanlar kuzeyden güneye doğru, Kırdeniz (400 ha.), Homa (1824 ha.), Çilazmak (725 ha.) ve Ragıppaşa (Taş) (500 ha.) dalyanlarıdır. Gediz Deltasında kumul, tuzcul, frigana ve sazlık habitatları bulunur. Zengin bir faunaya sahip Gediz Deltasında soyu dünya genelinde tehlike altında bulunan tepeli pelikan ve küçük kerkenez üremektedir. Alan, deniz kuşları, özellikle de sumrular ve martılar için tüm Akdeniz genelinde önemli bir üreme bölgesidir. 86

87 Akdeniz Akdeniz kıyıları genellikle, az girintili çıkıntılı olması ve geniş yaylar çizmesi bakımından Karadeniz kıyılarına benzer; kıyı sahanlıklarına da pek rastlanmaz. Bölgenin en batı kesiminde ise dağlar kıyıya dik uzandığı için, burada Ege kıyılarına benzeyen daha girintili çıkıntılı bir kıyı tipi vardır. Bu kıyıların, yakın zamanlardaki bir deniz düzeyi yükselmesi sonucu oluştuğu sanılmaktadır. Engebeli kıyının içine sokulmuş küçük koylar, adalar ve yarımadalar bu yükselme nedeniyle ortaya çıkmıştır. Karadeniz de olduğu gibi, Doğu Akdeniz kıyıları km lik bir topoğrafik eğim kuşağı ile derin havzaya bağlanmaktadır. Kuzey Akdeniz in en belli başlı çukurları Rodos (4000 m), Antalya (2500 m), Çukurova (1000 m) ve Latakya (1500 m) basenleridir. Çukurova Havzası, Antalya Havzası na göre daha sığ olup duvar biçimindeki bir topoğrafya ile birbirlerinden ayrılmıştır. Türkiye nin Akdeniz kıyılarındaki kıyı kumul ve kumsalları soyu tehdit altındaki adi deniz kaplumbağası (Caretta caretta) ve yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas) nın üreme alanlarını oluşturmaktadır. Ege ve Akdeniz kıyılarındaki 17 kumsalın bu kaplumbağalar için önemli üreme alanları oldukları tespit edilmiştir. Ülkenin Doğu Akdeniz kıyıları, soyu kiritik derecede tehdit altında olan yeşil deniz kaplumbağalarının Akdeniz havzasındaki en önemli üreme bölgesi olduğu tespit edilmiştir. Güney Ege ve Akdeniz kıyıları da soyu tehdit altında olan adi deniz kaplumbağasının önemli üreme alanları arasında gösterilmektedirler. Ayrıca Akdeniz Foku (Monachus monachus) Ege ve Akdeniz de yaşayan ve dünyada nesli tehlike altında 12 türden biridir. Akdeniz ve Güney Ege Kıyılarında; Göksu, Belek, Patara ve Datça-Bozburun Özel Çevre Koruma Bölgelerinde yapılan araştırmalar sonucunda bu alanlarda kıyı kumullarının önemli biyotopları içerdiği tespit edilmiştir. Doğu Akdeniz bölgesindeki kıyı alanları çok yüksek flora ve fauna çeşitliliğine sahip zengin ekosistemlerdir. Akdeniz Bölgesinde doğal yapısını koruyabilmiş ender alanlardan biri olan Göksu Deltası, uygun iklim koşulları yanında farklı habitatları içiçe barındırması nedeniyle çok sayıdaki su kuşuna üreme, beslenme, kışlama ve konaklama olanağı sağlamaktadır. Denizden ortalama 2 m. yükseklikte bulunan Göksu deltasında doğal bitki örtüsünü, Akdeniz in maki formasyonu ile birlikte yoğun kumul bitkileri ve tuz stepleri oluşturmaktadır. Deltada bulunan Paradeniz Lagünü ve Akgöl balıkçılık açısından önem taşıyan oluşumlardır. Akdeniz kıyılarının diğer önemli deltaları olan Ceyhan ve Seyhan deltaları, denizle ve birbirleriyle bağlantılı çok sayıda küçük lagün, yer yer sazlıkların bulunduğu tatlı su bataklıkları, çayırlıklar, tuzlu bataklıklar ve geniş kumullardan oluşmaktadır. Bu deltalarda bulunan önemli lagünler Akyatan, Akyayan ve Yumurtalık lagünleridir. Bu üç lagün balıkçılık açısından olduğu kadar, su kuşları, deniz kaplumbağası ve Halep çamı habitatları ile biyolojik çeşitlilik açısından da değerli oluşumlardır. Kıyı Kumulları Türkiye nin kıyı bölgeleri bazında incelendiğinde, Özel Çevre Koruma Bölgesi, Milli Park, Uluslarası Öneme Sahip Sulak Alanlar gibi koruma alanı statüsündeki kıyı alanlardaki kıyı kumulları ve biyolojik çeşitliliği hakkında bilgiler bulunmaktadır. Göksu, Belek, Patara ve Datça-Bozburun Özel Çevre Koruma Bölgelerinde yapılan araştırmalar sonucunda bu alanlarda kıyı kumullarının önemli biyotopları içerdiği tespit edilmiştir. Göksu Özel Çevre Koruma Bölgesi içerisinde ki Silifke Göksu Deltası sahillerindeki kum hareketi, çoğunlukla rüzgarla kıyıdan iç bölgelere doğru olmaktadır. Tür kaybının hızlı olduğu habitatların başında gelen kumullar, Göksu Deltası nın hassas habitatlarından biridir. Türkiye kıyı kumul florasının % 22 sini barındırmaktadır. Kumsallar deltada çok özel bir değer taşır. Çünkü Akdeniz de yaşayan iki kaplumbağa türü olan Caretta caretta ve Chelonia mydas ın halen yumurtalarını 87

88 bıraktığı nadir bölgelerden biridir. Akgöl çevresindeki kumul alanlar için en yaygın dominant bitkiler, yaz-kış çiçekli kalabilen öküzçanı (Ononis natrix) ve kum sütleğenidir (Euphorbia paralias). 0-3m lik kumul tepelerinin üzerine Mersin çalısı (Mvrtus communis), Kara çalı (Paliurus spina cristi) ve hayit (Vitex agnus castus) kaplamıştır. Kumul tepelerinin deniz kıyısı sahil şeridi bitkileri arasında oluşturduğu set, rüzgarı büyük oranda engelleyerek soğan (Allium sp.), süsen (Iris sp.) ve sümbül (Muscari sp.) gibi bahar türlerinin de gelişmesini sağlayan bir zemin oluşturmuştur. Belek Özel Çevre Koruma Bölgesi nin halihazırda yaklaşık %4.7 sini (594 Ha) kıyı kumulları oluşturmaktadır. Yapılan araştırmalarda alandaki kumul biyotopları ve bunlara özgü baskın türler belirlenmiştir; stabil kumul alanlarda funda (Erica manipuliflora), gülgillerden Sarcopoterium spinosum, kızılcıkotu (Echium angustifolium) gibi maki formu bitkiler; kısmen stabil kumul tepelerinde bunlara ek olarak sahil çoban değneği (Polygonum maritimum) ve papatyagillerden Echinops viscosus; hareketli kumullarda ise gülgillerden Thymelaea hirsuta, kızılcıkotu (Echium angustifolium), fundagillerden Euphorbia paralias ve kumzambağı (Pancratium maritimum) yayılışl gösterir. Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi: Eşen Çayının denize döküldüğü alanın, Eşen Çayı nın taşıdığı alüvyonların denizel akıntılar ve rüzgarlarla işlenmesi sonucu, bölgenin en önemli doğal yapısını belirleyen 18 Km doğu-batı uzanımlı, 500 m. genişliğinde, Patara Kumsalı oluşmuştur. Bu bölgede denizden kara yönüne bazen şiddetli esen rüzgarlar, kumsalın kara yönünde ilerlemesine, kum fırtınası ve göçüne neden olmaktadır. Bu nedenle, sahilde geniş yayılımlı ve hareketli kumullar bulunmaktadır. Patara Kumsalı nda, Eşen Çayı ağzından doğuya doğru 7 km uzunluğunda ortalama 25 m genişliğindeki ıslak şerit çok ince boyutlu temiz kumlardan oluşmaktadır. Bu alan Caretta caretta ve Chelonia mydas türü Akdeniz kaplumbağalarının 1. derece yumurtlama alanıdır. Bölgede kıyıya yakın kesimlerde kumsal alanlarda genelde tuzcul otsu bitkiler yer almaktadır. Kıyı bölgesinin orta kesimlerinde Defne (Laurus nobilis), Akça Kesme (Phillyrea media), İncir (Arbatus uneoda) bitkilerine rastlanmaktadır. Kıyıdan uzaklaştıkça parlak, yapraklı, sert yağlı dokulu, tüylü, küçük ve dikenli Akdeniz iklim tipine özgü maki türü bitkiler yer almaktadır. Bu alanda garig denilen maki türleri yaygındır. Bu türlerin bazıları katrancı ardıcı, mersin akasyası, kocayemiş, yabani zeytin (delice) ve bazı çalı türü bitkiler olarak sayılabilir. Datça-Bozburun Özel Çevre Koruma Bölgesi: Datça yarımadasının güney kısmında yer alan Gebekum kumul alanı, bitki örtüsü ile birlikte hassas bir alanı oluşturur. Sahil yoncası (Medicago marina), deniz boğa dikeni (Eryngium maritimum), kum sütleğeni (Euphorbia paralias), kumzambağı (Pancratium maritimum) ve tıbbi bir bitki olan havaciva (Alkanna tinctoria) Gebekum daki baskın türlerdir. Gebekum dışında; benzer özellik gösteren Kızılbağ, Eksera, Hisarönü Çubucak, İnbükü, Karabük Burnu, Periliköşk, Hayıtbükü, Mesudiye, Hisarönü Kocakür, Söğüt bölgelerinde bulunan kumul alanlar da benzeri hassaslığa sahiptir. Akyaka Kuş Cenneti: Göl ile deniz arasında yer yer genişliği birkaç km yi, yüksekliği ise 20 m yi bulan Türkiye nin en büyük kumulları yer almaktadır. Yer yer birkaç sıra halinde olan kumul tepeleri arasında deniz seviyesinin altında çukurlar bulunmaktadır. Bunlar, yağışlı dönemlerde suyla dolarlar. Ayrıca, kumulların kuzeydoğusunda hiç kurumayan ve ekolojik açıdan önemli tatlısu birikintileri ve bataklıkları vardır. Yörede, Türk-İran ve Akdeniz bitki coğrafyasının etkisi hakimdir. Bitkiler açısından en ilginç kesimi, denizle lagünler arasında yer alan kumullar oluşturmaktadır. Lagünlerden kumullara çıkıldıkça hakim tür zakkum ve kirpi dikeni görülmektedir. Daha içerilerde canavar otu, fare kulağı, fiğ ve yonca yaygındır. Kumul vadiler ise orkide familyasından pek çok cins ve tür ile kaplıdır ve Orchis sp.) yılında kumul stabilizasyonu amacıyla ağaçlandırma çalışmaları başlatılmış ve bugüne kadar yaklaşık hektar kumul alanı ağaçlandırılmıştır. Ağaçlandırmada, okaliptüs, kıbrıs akasyası, yalancı akasya, fıstık çamı, kızıl çam ile selvi kullanılmıştır. Böcekler bakımından son derece zengin olan gölün sazlık kıyıları ve çalılıklarla kaplı kumulları, ibibik, gök kuzgun ve kırlangıç gibi kuşlar için ideal beslenme ve barınma alanlarıdır. Kara kaplumbağası, çukurbaşlı yılan, ok yılanı, yılangöz kertenkele, tıknaz kertenkele, bukale- 88

89 mun, Crytodactylus kotschyii ile Agama stellio(dikenli keler) kumullarda görülen diğer sürüngen türleridir. Göl ile deniz arasındaki geniş kumullar, çalılık alanlar etoburlar takımından birçok memeli için çok uygun yaşama ortamlarıdır. Alanda en yaygın görünen tür çakaldır. Alanda görünen diğer türler; tilki, yaban kedisi, tavşan ve kirpidir. Datça-Bozburun Aykut İNCE Deniz Mağaraları Türkiye kıyıları boyunca çok farklı jeolojik yapılara sahip olan ve birçok balık türünü ve diğer deniz canlılarını barındıran binlerce deniz mağarası bulunmaktadır. Bu mağaraların bazıları Akdeniz fokunun barınma ve üreme alanı olarak tanımlanmıştır. Sualtı Araştırmaları Derneği Akdeniz Foku Araştırma Grubu (SAD-AFAG) tarafından günümüze kadar bu türün kullanabildiği 51 mağara Karadeniz kıyılarında ve 39 mağara ise Ege ve batı Akdeniz kıyılarında tespit edilmiştir. Türkiye deki deniz mağaralarının % ı mağara oluşumuna uygun olan karbonat kayalarından oluşmaktadır. Bu yüzden, Türkiye de birçok balık türüne barınak olan civarında deniz mağarası bulunduğu tahmin edilmektedir. Bunlardan yalnızca tanesi incelenmiş ve haritası çıkarılmıştır ve bu mağaraların bozulmakta oldukları görülmüştür. Adalar Ada biyocoğrafyası kapsamında ele alındıklarında Türkiye kıyılarında hatırı sayılır biyolojik çeşitlilik açısından önem arz etmektedir. Ötücüler ve deniz kuşları gibi pek çok göçmen tür için özellikle göç zamanında büyük önem taşımaktadırlar. Örneğin, global ölçekte nesli tehlike altında olan Ada martısı (Larus audouinii) nın yaşama ve üreme ortamı Ege ve Akdeniz kıyılarımızda bulunan adalardır. Adalar herpetefauna açısından da oldukça önem arz etmektedir. Yaklaşık 125 kadar amfibi ve sürüngen türünün yaşadığı tüm Türkiye de bu populasyonların takriben 1/4 ünün adalarımızda yaşadığı saptanmıştır. Türkiye herpetofaunası bakımından böyle bir oran çıkmasına karşın, Türkiye nin orta ve batı bölgesinin herpetefaunası adalarımızdaki ile çok daha büyük benzerlik göstermektedir. Adalar ayrıca, Akdeniz fokları içinde oldukça önemli yaşam alanları 89

90 sunmaktadır. Örneğin, Bodrum yarımadasının kuzeybatısında kalan adalar bölümü ile Foça yarımadasının önündeki adalar Akdeniz fokları açısından oldukça önemli yaşama alanlarıdır. Kalkerli Yosun ve Yumuşakca-Kurtcuk Terasları Kalkerli yosun ve yumuşakça-kurtçuk terasları tipik toplulukların yerleşimi için uygun biyotopların oluşturduğu kayalık gelgit bölgelerdir. Bu ekosistemler çeşitli makro alg ve hayvan topluluklarını içermektedir. Bu teras yapılar Türkiye kıyılarında dar bir alanda dağılım göstermektedirler. Bu yapılara genelde Türkiye nin Akdeniz kıyılarında görülmektedir. Biyolojik açıdan söz konusu teraslar yüksek tür sayısı ve genetik çeşitlilikle karakterize edilmektedir. Bu yapılar kıyısal bölgede yer aldığından, kirlilik, plaj oluşturmak amaçlı kıyı doldurma, kıyısal alanda yapılaşma, erozyon gibi insan kaynaklı baskılardan etkilenmektedir. Tüplü (Serpulid) kurtlar, vermetid yumuşakçalar ve kırmızı algler; örneğin Kırmızı algler(lithophyllum lichenoides), dar ve dikey bir alanda küçük resif yapıları oluşturabilecek yetenektedirler. Bu yapılar kıyı erozyonuna karşı, kalkerleşmenin neden olduğu birleşme ile üzerinde yer aldıkları kaya tabakasını korur ve sediman birikimini sağlarlar. Akdeniz in doğu ve güney batı kısmında genellikle Dendroma petraeum tarafından oluşturulmuş kalkerli teraslar sığ sublittoral bölgede bulunurlar. Bir çok yazara göre terasların en iyi geliştikleri bölgeler denizel olaylara (akıntı, plankton bolluğu vs) açık olan kıyılardır. Terası oluşturan hayvan toplulukları (bivalvler, tüplü kurtlar) su kolonunu filtre ederek beslenen canlılardır. Böylece bu kıyılardaki oluşan dalga hareketlerinden faydalanırlar. Bu biyolojik yapıların içinden geçen su türbülansı ve dalga hareketleri birleştirme (cementation) ve kalkerleşme (lithification) süreçlerine yardımcı olmaktadır. Bu biyolojik yapılar altlarında bulunan kaya yüzeyini korumalarına rağmen özellikle Clinoid süngerler ve Bivalvlerden Lithophaga gibi türlerin hasarlarıyla birlikte erozyona meyillidirler. Karbonat kayaları üzerinde oluşan bu biyolojik yapılar çevresel koşullardaki değişim ve bozulmalardan etkilenebilirler. Akdeniz deki Lithophyllum yapıları üzerindeki daha özel çalışmalar da göstermektedir ki kirlilik (ötrifikasyon ve petrol atıkları gibi) yosunlara hasar vermeleri sonucunda erozyona neden olabilir. Ötrifikasyonu takiben yeşil alglerden Ulva gibi türler terasın yüzeyini kaplayarak rekabete girerler ve sonunda Lithophyllum gibi kalkerli yosunların ortamdan kalkmasına (biyoerozyon) ve bu değerli oluşumların çökmesine neden olurlar. Denizlerimizde bulunan canlı türleri DPT ve TÜBİTAK tarafından desteklenen Türkiye Faunası Veritabanı projesi çerçevesinde hazırlanan Türkiye Denizleri Faunası Veritabanı ülkemiz denizlerinde toplam 3112 hayvan türünün tanımlandığını ortaya koymuştur. Ancak bugüne kadar 1000 e yakın tür tanımı çeşitli araştırıcılar tarafından yapılmıştır. Bunlardan 429 tür omurgalı ve 2683 ü de omurgasızlar grubuna dahildir. Benzer bir çalışma deniz bitkileri için tamamlanmadığı için henüz ülkemizi çevreleyen denizlerde yaşamakta olan deniz bitkisi tür sayısı kesin olarak bilinmemektedir. Faunistik gruplardan eklembacaklılar (Arthropoda) filumu 901 türle (%29) başta gelmekte, bunu 796 türle (%26) yumuşakçalar (Mollusca) izlemekte ve 429 türle (%14) kordalılar (Chordata) filumu üçüncü sırayı almaktadır. Tablo 4.10 da detayları verilmiştir. 90

91 Tablo Başlıca taksonomik grupların Akdeniz, Karadeniz ve Türkiye denizlerindeki toplam tür sayısı ve Türkiye denizlerindeki dağılışları. Gruplar Akdeniz (toplam) KaradeniZ (toplam) Türkiye (toplam) Karadeniz Boğazlar- Marmara Ege Denizi Akdeniz Ciliata (Silliler)?? Porifera ( Süngerler) Cnidaria ( Yakıcılar) Hydrozoa (Sölenterler) Scyphozoa ( Medüzler) Anthozoa( Mercanlar) Ctenophora( Taraklılar) Plathelminthes( Yassı Solucan)? Nemertinea (kurdele kurtları) Bryozoa( Yosun Hayvancıkları)? Phoronida (Atnalı ağızlılar) Branchiopoda ( Dallı bacaklılar) Spinculida Annelida( Halkalı solucanlar) Archiannelida( polyphyletik) Polychaeta( Denizel Halkalı Solucanlar) Hirudinea( Sülükler) Arthropoda( Eklembacaklılar) Pycnogonida( Deniz Örümcekleri) Crustacea( Kabuklular) Mollusca( Yumuşakçalar) Caudofoveat Polyplacophora( Kitonlar) Gastropoda( Karından Bacaklılar) Bivalvia( Midyeler ve İstridyeler) Scaphopoda ( Deniz Dişleri) Cephalopoda( Kafadan Bacaklılar) Echinodermata( derisidikenliler) Chordata(Kordalılar) Urochordata( Tulumlular) Vertebrata( Omurgalılar) Pisces( Balıklar) Reptilia( Sürüngenler) Mamalia( Memeliler) Toplam

92 Denizlerimizde yaşadığı rapor edilen 3112 tür hayvan ve 1000 kadar deniz bitkisinin tamamı ekonomik olarak kullanılmamaktadır. Ticari olarak avcılığı yapılan türlerin başında balıklar gelmektedir. Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK) tarafından kabul edilen listeye göre 56 tür/grup balık, 8 tür/grup kabuklu, 4 tür/grup çiftkabuklu yumuşakça, 3 tür/grup kafadanbacaklı yumuşakça, 1 tür deniz anası, süngerler ve deniz salyangozları canlı deniz kaynaklarımızdandır. Bunlar, balıklardan akya, avcı, bakalyaro, barbunya, berlam, çaça, çipura, dil, dülger, fangri, gelincik, granyüz, gümüş, hamsi, hani, iskarmoz, iskorpit, isparoz, istavrit, kraça istavrit, işkine, izmarit, kalkan, karagöz, kaya balığı, kefal, keler, kılıç, kırlangıç, kolyoz, köpek, kupez, levrek, lipsoz, lüfer, melanurya, mercan, mezgit, mırmır, minekop, orfoz, orkinoz, palamut, sardalya, sarıağız, sarıgöz, sarpa, sinagrit, tekir, tirsi, trança, torik, turna, uskumru, vatoz, zargana, zurna; kafadanbacaklılardan ahtapot, kalamar, mürekkepbalığı; kabuklulardan pavurya, yengeç ayna, böcek, çağanoz, çalpara, istakoz, karides; çift kabuklu yumuşakcalardan midye, istiridye, tarak, akivades (kum midyesi) dir. Son 25 yılda deniz memelileri üzerine yapılan araştırma ve koruma çalışmalarındaki hızlı artış sonucunda, okyanuslara göre biyolojik çeşitlilik açısından bir çöl sayılabilecek Akdeniz de bu çalışmalardan etkilenmiştir. Bu süreç içinde 20 yunus ve balina (Cetacea) türünün çeşitli yoğunluklarda Akdeniz de bulundukları bildirilmiştir. Ancak bu 20 türden sadece 8 i Akdeniz de yerleşik populasyonlara sahiptir. Bu türler; Fin balinası (Balaenoptera physalus), İspermeçet balinası (Kaşalot) (Physeter macrocephalus), Kuvier balinası (Ziphius cavirostris), Siyah yunus (Globicephala melas), Grampus (Grampus griseus), Afalina (Tursiops truncatus), Çizgili Yunus (Stenella coeruleoalba) ve Tırtak dır (Delphinus delphis). Diğer tüm türlere ait bireyler ise geçici olarak Kuzey Atlantik ya da Kızıl Deniz den gelen bireylerden oluşmaktadır. Bu türlerin 7 si Türkiye denizlerinde bulunmaktadır. Ancak Batı Akdeniz de yerleşik populasyonu olan Siyah Yunus (Globicephala melas) türünün varlığı günümüze kadar belirlenememiştir. Karadeniz ve Marmara denizlerimizde yerleşik populasyonları olan bir diğer tür ise Muturdur (Phoceana phoceana, Domuzbalığı türü). Yunus ve balinalar üzerine yapılan araştırmalar Akdeniz in batısından doğusuna doğru gidildikçe azalmaktadır. Doğu Akdeniz ile ilgili olarak hazırlanmış derleme bir çalışmada, 1980 yılına kadar yapılan araştırmalar sonucunda sadece 14 türün bölgede bulunduğu ancak populasyonları hakkında bir bilginin olmadığını bildirmiştir. Geçen 20 yıl süreye karşın Doğu Akdeniz de yerleşik populasyonlara sahip deniz memelilerinin populasyonları günümüzde halen detaylı olarak bilinmemektedir. Türkiye kıyılarında yunus ve balina türleri hakkında günümüze kadar oldukça az çalışma yapılmıştır. Bunlar, 1977 yılında Türkiye deki yunus avcılığı, 1980 yılında 80 li yılların başına kadar Türkiye yi de kapsayacak şekilde Doğu Akdeniz deki Cetacea faunasının durumu, 1991 yılında Afalina nın Çanakkale Boğazı nda gözlendiği, 1996 yılında, balıkçılar ve düzensiz aralıklarla elde edilen gözlemler sonucunda Türkiye denizlerinde yaşayan Cetacea türleri ve bu türler üzerine etki eden bazı antropojenik etmenleri, 1997, yılında Göksu Deltası Silifke de karaya vurmuş yunusun Çizgili Yunus olduğu, 1997 yılında 1985 ve 1996 yılları arasındaki Cetacea lerin boğazlar ve Marmara daki gözlemlendikleri yerleri, 1998 yılında yılları arasında Ege ve Akdeniz kıyılarında karaya vuran toplam 23 Cetacea, 1999 yılında, Marmara Denizi nde karaya vuran toplam 16 Cetacea, 2001 yılında kılıç ağlarına takılmaları hakkında bilgiler mevcuttur. Karadeniz deki deniz memelileri hakkında ülkemizde yapılan çalışmaların değerlendirmeleri ise Haziran 1994 de İstanbul da düzenlenen Birinci Uluslararası Karadeniz Deniz Memelileri Sempozyumu nda sunulmuştur. Yüzgeçayaklıların Akdeniz deki tek temsilcisi ve Dünya Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından soyu kritik derecede tehlike altında olarak sınıflandırılan Akdeniz foku (Monachus monachus) kıyılarımızda parçalı ancak geniş bir dağılım göstermektedir. Yaklaşık 100 bireylik bir populasyona sahip olduğu tahmin edilen tür ile ilgili, 1994 ve 2002 yılları arasında 17 yavrulama ve 22 92

93 ölü fok kaydı elde edilmiştir. Türün üzerindeki ana tehditler, yaşama alanlarının tahribatı, kasti öldürmeler, balıkçı ağlarına takılma, balık stoklarda aşırı ve yasadışı avcılık sonucunda azalma olarak tespit edilmiştir. Denizel Yayılımcı Yabancı Türler 2005 yılında yapılan bir derleme çalışma sonucunda, 11 sistematik grupta toplam 263 yayılımcı yabancı türün Türkiye denizlerinde bulunduğu rapor edilmiştir. Bunlar arasında 85 türle yumuşakçalar (Mollusca) en başta olup, bu grubu takiben 51 türle kabuklular (Crustacea), 43 türle balıklar ve 39 türle fitobentoslar (deniz dibindeki bitkisel organizmalar) izlemektedir. Karadeniz de 20 yayılımcı tür, Marmara Denizi nde 48 yayılımcı tür, Ege Denizi nde 98 yayılımcı tür ve Akdeniz kıyılarında ise 202 türün varlığı tespit edilmiştir. Karadeniz ve Marmara Denizi nde bulunan yayılımcı yabancı türlerin büyük çoğunluğu gemiler ile taşınmışken, Akdeniz kıyıları Kızıl Deniz kökenli yabancı türlerin yoğun istilasına maruz kalmıştır. Bentik habitatlar (yumuşak ve sert zeminler) toplam yayılımcı yabancı türlerin % 76 sını içermekte olup, pelajik çevrede ise 39 tür bulunmaktadır. Bu türlerin yaklaşık % 50 lik bölümü Türkiye kıyılarının 0-10 m derinliklerinde yerleşmiştir. Sekiz tür ise 100 m den derin alanlarda bulunmaktadır. Pelajik balık türlerinin (hamsi, istavrit, uskumru, palamut gibi) yumurtası ve larvalarıyla beslenen ve Kuzey Amerika nın Atlantik Okyanusu kıyılarından gemi balast sularıyla gelen yabancı bir tür olan Mnemiopsis leidyi Karadeniz in önemli sorunlarından yalnızca birisidir. Rus kefali olarak bilinen Mugil soiuy yabancı bir tür olup, Karadeniz kıyılarında yerli kefallerin arasında baskın konuma geçmek üzeredir. Karadenizde bulunan ve dışarıdan getirilmiş bulunan diğer türlerin, Karadeniz deki ötrofik koşullara uyum aşamasında oldukları görülmektedir. Bunlara örnek olarak istiridye ve deniz salyangozlarından Rapana venosa (syn; R. thomasiana) verilebilir. Deniz salyangozu (Rapana venosa), ülkemizle birlikte Karadeniz e kıyısı olan diğer bazı ülkelerin önemli bir ihraç ürünü durumundadır. Ancak bu tür, Japonya dan gemi balast sularıyla Karadeniz e taşınmış yayılımcı bir türdür ve özellikle karagözlerin (Diplodus vulgaris ve Diplodus annularis) başlıca besinini oluşturan Kara Midye (Mytilus galloprovincialis) ile beslenmektedir. Ticari önemi olan karagözlerin bu nedenle azalmaya başladığı ve son zamanlarda tam anlamıyla yok olma durumuyla karşı karşıya kaldığı bildirilmektedir. Ayrıca son yıllarda M. galloprovebcialis in azalmasından sonra sistemde yeni bir yumuşakça Akmidye (Anadora cornea) populasyonunda bir artışın gözlendiği belirtilmektedir. Yine, dar kıta sahanlığı alanında, anılan deniz salyangozu Rapana nın ağlı kızak (dredge) ile avlanması, kıyı ekosisteminde önemli tahribata neden olmuş ve nitel ve nicel olarak tür kompozisyonlarının değişmesine yol açmıştır. Nesli tehdit ve tehlike altında olan deniz canlıları Denizden ve deniz kaynaklarından yararlanma yolunda meydana gelen hızlı gelişmeler sonucunda pek çok deniz canlısı ve yaşam alanı yok olmuş ya da yok olmanın eşiğine itilmiştir. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) Özel Koruma Alanları Faaliyet Merkezi (RAC/SPA) tarafından Akdeniz de yaşayan türlerden Tablo de verilen deniz canlılarının tehdit ya da tehlike altında olduğu belirtilmiştir. Tablo 4.12 de ise Akdeniz genelinde hassas türler olarak bilinen ve düzenleyici avcılık önlemleri alınmazsa tehlike altına girecek türler listelenmiştir. Yine İnsan-deniz etkileşimi sonucunda yok olmaya yüz tutmuş deniz yaşam alanları (habitatları) da Tablo 4.13 de sıralanmıştır. 93

94 Tablo Akdeniz biotasına ait nesli tehdit veya tehlike altında olan deniz canlıları Yosun hayvancıkları (Bryozoa) Hornera lichenoides Kabuklular (Crustacea) Ocypode cursor Pachylasma giganteum Yakıcılar (Cnidaria) Astroides calycularis Errina aspera Gerardia savaglia Derisi dikenliler (Echinodermata) Asterina pancerii Centrostephanus longispinus Ophidiaster ophidianus Kapalı tohumlular (Magnoliophyta) Posidonia oceanica Zostera marina Zostera noltii Süngerler (Porifera) Asbestopluma hypogea Aplysina sp. plur. Axinella cannabina Axinella polypoides Geodia cydonium Ircinia foetida Ircinia pipetta Petrobiona massiliana Tethya sp. plur. Yumuşakçalar (Mollusca) Ranella olearia Charonia lampas Charonia tritonis Dendropoma petraeum Erosaria spurca Gibbula nivosa Lithophaga lithophaga Luria lurida Mitra zonata Patella ferruginea Patella nigra Pholas dactylus Pinna nobilis Pinna rudis Schilderia achatidea Tonna galea Zonaria pyrum Yeşil algler (Chlorophyta) Caulerpa ollivieri Kahverengi algler (Phaeophyta) Cystoseira amentacea Cystoseira mediterranea Cystoseira sedoides Cystoseira spinosa) Cystoseira zosteroides Laminaria rodriguezii Kırmızı algler (Rhodophyta) Goniolithon byssoides Lithophyllum lichenoides Ptilophora mediterranea Schimmelmannia schousboei Memeliler (Mammalia) Balaenoptera acutorostrata Balaenoptera borealis Balaenoptera physalus Delphinus delphis Eubalaena glacialis Globicephala melas Grampus griseus Kogia simus Megaptera novaeangliae Mesoplodon densirostris Monachus monachus Orcinus orca Phocoena phocoena Physeter macrocephalus Pseudorca crassidens Stenella coeruleoalba Steno bredanensis Tursiops truncatus Ziphius cavirostris Balıklar (Pisces) Acipenser naccarii Acipenser sturio Aphanius fasciatus Aphanius iberus Cetorhinus maximus Carcharodon carcharias Hippocampus ramulosus Hippocampus hippocampus Huso huso Lethenteron zanandreai Mobula mobular Pomatoschistus canestrinii Pomatoschistus tortonesei Valencia hispanica Valencia letourneuxi Kuşlar (Aves) Pandion haliaetus Calonectris diomedea Falco eleonorae Hydrobates pelagicus Larus audouinii Numenius tenuirostris Phalacrocorax aristotelis Phalacrocorax pygmaeus Pelecanus onocrotalus Pelecanus crispus Phoenicopterus ruber Puffinus yelkouan Sterna albifrons Sterna bengalensis Sterna sandvicensis Sürüngenler (Reptiles) Caretta caretta Chelonia mydas Dermochelys coriacea Eretmochelys imbricata Lepidochelys kempii Trionyx triunguis Tablo UNEP/MAP Kriterlerine göre tehlike, tehdit altında olan ve hassas türler listesi (UNEP/ MAP, 1999). Kritik derecede tehlike altında Tehlike Altında Hassas Acipenser sturio Acipenser gueldenstaedtii Lutra lutra Chelonia mydas A. nudiventris Phocoena phocoena Monachus monachus A. persicus Tursiops truncatus A. stellatus Stenella coeruleoalba Caretta caretta Huso huso 94

95 Delphinus delphis Tablo 4.13.Tehlike altındaki deniz yaşam alanları (UNEP/MAP, 1999). Bitki toplulukları Bitki peyzajları Cystoseira (Çırpıntılı kıyılarda) Kalkerli yosun tretuvarları Neogonioliton notarisii biyo-büyümeyle yığılma Dictyopteris membranacea çayırları Posidonia oceanica resif-bariyerleri Denizel ve Kıyısal Bitkiler Akdeniz e sahildar ülkelerdeki deniz bitkileri uzmanlarının ortak çalışmaları sonucu 16 Kırmızı (Rhodophyta), 18 Esmer (Phaeophyta), 4 yeşil (Chlorophyta) Alg ve 2 deniz çayırı türü ile 8 deniz bitkisi topluluğu ve 7 deniz peyzajının Akdeniz de tehdit altında olduğu tespit edilmiş, konuyla ilgili Red Data Book serisinde bir döküman hazırlanmıştır. Bunlardan kıyılarımızda rastlanan ve Akdeniz genelinde nesli kaybolma tehlikesi ile karşı karşıya olduğu uzmanlar toplantısında belirlenmiş olan tür ve grupların listesi Tablo 4.14 de verilmiştir. Türkiye de ender bulunan ve nesli tükenmekte olan veya risk taşıyan deniz bitkisi türleri arasında Posidonia ocenia, Zostera marina, Acetabularia parvula, Cystoseria ergegovicii, Dilophus mediterraneus, Lithophyllum lichenoides, Tenarea tortusa ve Gracilaria verrucosa sayılmaktadır. Tablo Nesli tehlike altında olan deniz bitkileri (Boudouresque ve diğ. 1990) Kırmızı Algler (Rhodophyceae) Lithophylum lichenoides Philippi Naccaria viggii (Turner) Endlicher Nemastoma dichotomum J.Agardh Platoma cyclocolpa (Montagne) Schmite Tenarea undulosa Bory Esmer Algler (Phaeophyceae) Cystoseira amentacea Bory Cystoseira spinosa Sauvageau Cystoseira stricta (Montagne) Sauvageau Dilophus mediterraneus Schiffner Yeşil Algler (Chlorophyceae ) Caulerpa ollivieri Dostal Deniz Çayırları (Spermatophyta) Posidonia oceanica (Linneaus) Delile Deniz Bitki Toplulukları Posidonia oceanica topluluğu Çırpıntılı Kıyılardaki Cystoseira toplulukları Derin denizlerdeki Cystoseira toplulukları Korallijen toplulukları Deniz Peyzajları Neogoniolithon notarisii biyokonkresyonmanı Dictyopteris membranacea çayırları Posidonia oceanica resif-bariyerleri Kalkerli Alg tretuvarları Kurumsal Yapı ve Kapasite Bu konuyla ilgili genel bilgi planın bölümünde verilmiştir. ÇOB dışında kıyı ve deniz ekosistemleri ile ilgili görev ve sorumlulukları olan kurumların başında su ürünleri düzenlemeleri ve araştırmaları ile TKB gelmektedir. TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü su ürünleri avcılığını düzenlemektedir. TKB ye bağlı 4 adet su ürünleri araştırma enstitüsü su ürünleri araştırmalarının yanı sıra nesli tehlike altında olan türler için yeniden stok oluşturma çalışmaları yürütmektedir. Sahil Güvenlik Komutanlığı deniz yoluyla yapılacak her türlü kaçakçılığı önlemek, su ürünleri avcılığını denetlemek ve deniz kirliliğini önleyici denetimler yapmak görevleri ile denizlerimizin korunmasında aktif rol alan önemli bir kurumsal kapasiteyi sağlamaktadır.sahil Güvenlik Komutanlığı ülkemizin canlı deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına yönelik düzenlemelerin denetimi balıkçılık filosunun izlenmesi, deniz kirliliğinin önlenmesi ve deniz ekosistemlerinin korunmasına yönelik çeşitli faaliyetlerin sürdürülmesi konusunda her geçen gün geliştirdiği altyapısıyla başarılı faaliyetlerde bulunmaktadır. Kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi ve denetimlerdeki etkinliğinarttırılması ile ilgili olarak Su Ürünleri Sektörünün Avrupa Birliği Müktesebatına Yasal ve 95

96 Kurumsal Uyumu Projesi kapsamında; balıkçı gemilerinin uydu tabanlı sistemlerle izlenmesine olanak sağlayan Gemi İzleme Sisteminin (VMS) kurulumu tamamlanmış olup,deneme aşamasındadır. Ülkelerin, avlanma sahası, avlanma zamanı, koruma alanları gibi balıkçılık düzenlemelerinin denetimi ve balıkçı gemilerinin izlenmesi konusundaki kapasitelerini önemli ölçüde artıran bir yöntem olarak kabul edilen bahse konu sistemin yaygınlaşması ve hukuksal altyapının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Denizcilik Müsteşarlığı tüm denizcilik faaliyetlerinde yetkili kurumdur. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Kıyı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri ile kıyı alanlarının planlanmasında yetki sahibidir. Çeşitli üniversitelerde sayısı 10 u geçen su ürünleri fakülteleri ve 4 adet deniz bilimleri enstitüsü bilimsel ve teknik araştırma altyapısını ve kapasitesini sağlamaktadırlar Politika ve Mevzuat Denizlerin kirliliğe karşı korunmasına yönelik çeşitli düzenlemeler bulunmaktadır. Biyolojik çeşitliliğin korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına yönelik düzenlemelerin başında ise 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu gelmektedir. Bu kanun altında çıkartılan Su Ürünleri Yönetmeliği kapsamında her iki senede bir denizlerde ve içsularda ticari ve amatör amaçlı su ürünleri avcılığını düzenleyen iki ayrı sirküler yayınlanmaktadır. Sirküler taslağı hazırlanırken su ürünleri kooperatiflerinin, üniversitelerin ve ilgili tüm kurum ve kuruluşların görüşleri alınmaktadır. Taslak sirküler yine üniversiteler, sivil toplum örgütleri, ilgili Bakanlıklar ve su ürünleri birlikleri tarafından oluşturulan Balıkçılık Danışma Kurulu nun onayına sunulmaktadır. Türkiye de avcılık düzenlemesi dört ana öğeye dayanmaktadır: 1. Av araç ve gereçlerinin kullanımına yönelik düzenlemeler 2. Cins ve boya göre düzenlemeler 3. Bölge ve yere göre düzenlemeler 4. Mevsimlik düzenlemeler Bu düzenlemeler balık stoklarının farklı türlerden oluştuğunu ve ekosistemin bir bütün olarak işlediğini dikkate almaksızın planlanmış uygulamalardır. Örneğin, Karadeniz de gırgır avcılığı üzerine yapılan düzenlenmeler hamsi; Akdeniz de trol avcılığı için getirilen düzenlemeler barbunya balığı dikkate alınarak hazırlanmakta ve biyolojileri bu iki türden tamamen farklı olan diğer balıklar göz önünde bulundurulmamaktadır. Fakat, bu durum ülkemiz denizleri gibi av sahaları çok türlü balık stoklarını barındıran denizler için kaçınılmazdır. Buna karşın, balıkçılığın dağınık yapısı ve birbirinden çok farklı yöntemlerle yapılıyor olması nedeniyle de dünyada en geçerli balıkçılık yönetim şekillerinden biri olan avcılık kotaları ülkemizde henüz uygulanamamaktadır. Kıyı ve deniz korunan alanlarının ilanına olanak sağlayan düzenleme 383 sayılı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığının Kurulması Hakkında KHK dir. Bu kararname kapsamında Özel Çevre Koruma Bölgesi olarak ilan edilen ve edilecek alanların sahip olduğu çevre değerlerini korumak ve mevcut çevre sorunlarını gidermek için tüm tedbirleri almak, bu alanların koruma ve kullanma esaslarını belirlemek, imar planlarını yapmak, mevcut her ölçekteki plan ve plan kararlarını revize etmek ve re sen onaylamak ÖÇK Kurumunun yetkisindedir. ÖÇK Bölgeleri bu kanuna göre Bakanlar Kurulu tarafından ilan edilir. Ticari su ürünleri avcılığının düzenlenmesinin yanında, uluslararası platformda öncelikli konu olan yabancı türler ve özellikle yayılımcı yabancı türlerin biyolojik çeşitlilik üzerinde olası etkilerine yönelik yasal idari tedbirleri içeren çalışmaların yapılması öngörülmektedir.,yayılımcı yabancı türler konusunda denizlerimizin büyük bir tehditle karşı karşıya kaldığı ve bu durumun denizlerin sürdürülebilir kullanımı ile denizlerden elde edilen ekonomik faydaların sekteye uğramasına sebep olabileceği dikkate alınarak, ilgili Kurumların işbirliğinde bu konuda yürütülen çalışmalar 96

97 hızlandırılmalıdır Ulusal Uygulamalar Türkiye de kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunmasına yönelik çalışmalar alan ve tür koruma kapsamında yürütülmektedir. Alan koruma kapsamında kıyı ve kısmen deniz ekosistemlerini kapsayan Milli Park, Tabiatı Koruma Alanı, Tabiat Parkı, Uluslar arası Öneme Sahip Sulak Alan (Ramsar) ve Özel Çevre Koruma Bölgesi statülerinde korunan alanlar bulunmaktadır. Karadeniz kıyılarında Çamburnu Tabiatı Koruma Alanı (Artvin), Hacıosman Ormanı Tabiatı Koruma Alanı (Samsun), İğneada Longoz Ormanları Milli Parkı (Kırklareli), Hamsilos Tabiat Parkı ve Sarıkum Tabiatı Koruma Alanı (Sinop) bulunmaktadır. Ayrıca Kızılırmak Deltası Ramsar statüsündedir. Ege kıyılarında Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı (Çanakkale), Ayvalık Adaları Tabiat Parkı (Balıkesir), Foça Özel Çevre Koruma Bölgesi (İzmir), Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkı (Aydın) ve Gediz Deltası Ramsar alanı koruma altındadır. Ege ve Akdeniz in birleştiği noktada bulunan Muğla, girintili çıkıntılı yapısıyla uzun bir kıyı sistemine ve özel habitatlara sahiptir. Bu ilde Marmaris Milli Parkı, Ölüdeniz Kıdrak Tabiat Parkı, Datça-Bozburun Özel Çevre Koruma Bölgesi, Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi ve Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi olmak üzere yedi adet korunan alan bulunmaktadır. Akdeniz kıyılarında ise dördü Antalya ilinde olmak üzere yedi adet korunan alan bulunmaktadır (Olimpos - Beydağları Sahil Milli Parkı, İncekum Tabiat Parkı, Yumurtalık Lagünü Tabiatı Koruma ve Ramsar Alanı, Belek Özel Çevre Koruma Bölgesi, Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Bölgesi, Kaş- Kekova Özel Çevre Koruma Bölgesi, Göksu Deltası Ramsar Alanı). Su Ürünleri Kanunu kapsamında yapılan düzenlemelerle sucul türler kısmen veya tamamen koruma altına alınmıştır. Tablo 4.15 de avlanması tamamen yasak olan türler verilmektedir. Diğer türlerin avlanması ile ilgili olarak ise avlanma yöntemi-tekniği, yeri ve zamanı ile ilgili yapılan kısıtlamalar ticari sucul türlerin kısmen korunmasını sağlamaktadır. Tablo Avı tamamen yasak sucul türler Türler Latince adı Türler Latince adı Beni balığı Cyprinion macrostamus Kancalı ahtapot Elodone cirrhosa Büyük camgöz köpek balığı Carcharhinus plumbeus Kırmızı mercan Kırmızı yıldız Corallium rubrum Asterina pancerii Deniz alası Salmo trutta labrax Maya Maia squinado Deniz atı Hippocampus hippocampus Mersin balıkları Acipencer sp Deniz kaplumbağaları Caretta caretta, Minare - Chelonia mydas Misk ahtapotu Elodone moschata Dermachelys coricea Mühreler Lamellaridae Trionyx triunguis Ot sazanı Ctenopharyngodon idella Deniz kulağı Haliotis lamellosa Pervane balığı Mola mola Deniz çayırları Posidonia oceanica Pina Pinna nobilis Zostera nolti Şeytan minaresi Gourmya yulgata Gümüş sazanı Hypophthalmichtys molitriks Siyah mercan Gerardia savaglia Spongia officinalis Fil kulağı Spongia agaricina Ticari deniz süngerleri Spongia agaricina Fok Monachus monachus Hippospongia communis 97

98 Güneşlenen köpek balığı Cetorhimus maximus Triton Yağlı balık Yunus Charonia lampas Garra rufa Delphinidae Karadeniz de stokları hızla azalan kalkan balıklarının doğal stoklarını artırmak için Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ve Trabzon Su ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından son dönemlerde kalkan balığı (Psetta maxima) yavruları üretilerek denize bırakılmaktadır. Diğer yandan, bu bölgede endemik olarak yaşayan ve nesli nehirlerdeki kirlenmeye bağlı olarak azalan Karadeniz dağ alası (Salmo trutta labrax) türünün korunması için de aynı enstitüde çalışmalara başlanmıştır. Akdeniz Foku (Monachus monachus) koruma çalışmaları Akdeniz Foku bütün dünyada nesli tehlike altında bulunan türler içinde ilk sıralarda yer almaktadır. IUCN (Doğa Koruma Birliği) tarafından koruma altına alınan 12 canlıdan biri olup, bilim adamlarına göre Dünyadaki sayılarının civarında olduğu, Türkiye sularında yaklaşık 100 bireyin olduğu tahmin edilmektedir. Akdeniz Foku, Türkiye nin taraf olduğu Akdeniz in Kıyısal Bölge ve Deniz Çevresinin Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi), Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN) ve Nesli Tehlikede Olan Yabani Bitki ve Hayvan Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) kapsamında korunması gerekli türler listesindedir. Ayrıca, 1380 Sayılı Su Ürünleri ve 2872 Sayılı Çevre Kanunu ile de ulusal düzeyde koruma altına alınmıştır yılında Avrupa Konseyi tarafından Akdeniz Foku nun yaşadığı bütün alanları kapsayan bir eylem planı hazırlanmış ve Türkiye tarafından da kabul edilmiştir yılında Avrupa Konseyi Bern Sözleşmesi Komitesi ile Çevre ve Orman Bakanlığının birlikte düzenlediği Akdeniz Foku nun Korunması Hakkında Uluslararası Toplantı sırasında alınan kararlar çerçevesinde, Ulusal Strateji belirlenmiştir. Ulusal Strateji, Türkiye çapında ulusal bir işbirliğini öngörmektedir. Buna göre, ulusal yetkililer ile uzmanlarca belirlenen ve uygulanması gereken bir strateji olup, araştırma, koruma ve eğitim adı altında 3 ana başlıktan oluşmuştur. Akdeniz Foku Adem AĞIR Siren Kayalıkları Adem AĞIR Foklarla ilgili çalışmaları değerlendirmek ve koordinasyonu sağlamak amacıyla Çevre ve Orman 98

99 Bakanlığının koordinatörlüğünde bütün ilgi gruplarının yer aldığı ulusal bir komite kurulmuştur. Ulusal Fok Komitesi kararıyla, Ulusal Stratejinin uygulama çalışmaları çerçevesinde Foça ve Bodrum/Yalıkavak ta pilot projeler yürütülmüştür. Bu projelerle Akdeniz Fokunu tehdit eden faktörler belirlenmiş ve koruma çalışmalarının etkinliği artırılmıştır. Bu proje çalışmaları sırasında Bodrum Çavuşadasında önemli bir fok mağarasını da içeren bir fok habitatının petrol kirliliğine maruz kaldığı görülmüş ve Çevre ve Orman Bakanlığının maddi desteğiyle Sualtı Araştırmaları Derneği ile birlikte temizlenerek fokların yuvalarına geri dönmeleri sağlanmıştır. Yapılan bu temizlik faaliyeti Bakanlık tarafından belgesel bir film haline dönüştürülmüş ve bu belgesel film Ulusal ve Uluslararası platformda eğitim ve tanıtım çalışmalarında kullanılmıştır. Çevre ve Orman Bakanlığı koordinasyonunda Ulusal Fok Komitesi toplantıları düzenlenmekte olup, bu güne kadar Türkiye genelinde 17 alan, önemli fok alanı belirlenmiştir. Bu alanlarda çalışmalar (eğitim, bilgilendirme, su ürünleri avcılığı ile ilgili sirkülerler vasıtası ile düzenleme, turizm aktivitelerine sınırlama vb ) sürdürülmektedir. Deniz kaplumbağalarını koruma çalışmaları Dünyada 8 tür Deniz kaplumbağası yaşamaktadır. Bu türler içinde Akdeniz de bulunan 5 türden ikisi (Caretta caretta ve Chelonia mydas) ülkemizin Akdeniz sahillerini önemli ölçüde yuvalama alanı olarak kullanmaktadırlar. IUCN kriterlerine göre Caretta caretta Zarar Görebilir (Vulnerable), Chelonia mydas ise Nesli Tehlikede (Endangered) statüsündedir. Nesli tehlikede olan deniz kaplumbağaları taraf olduğumuz uluslararası sözleşmeler ve ulusal düzeyde yapılan çalışmaları ile koruma altına alınmış durumdadır. İlk olarak 1988 yılında deniz kaplumbağalarının yuvalama alanlarını içeren Köyceğiz Dalyanı, Gökova Körfezi nin bir bölümü ve Göcek Körfezi nin bir bölümü Bakanlar Kurulu Kararı ile Özel Çevre Koruma Statüsüne alınmıştır yılında deniz kaplunbağalarının korunması amacıyla bir komisyon oluşturulmuş ve bilimsel yayınlara dayanılarak koruma tedbirleri geliştirilmiştir yılında ise tedbirlerin uygulanmasını izlemek amacıyla Deniz Kaplumbağaları İzleme- Değerlendirme Komisyonu kurulmuştur. Komisyon toplantıların yanı sıra, yerinde inceleme çalışmaları ile deniz kaplumbağalarını ve yuvalama alanlarını tehdit eden faktörleri tespit ederek, koruma tedbirlerini daha da geliştirmiştir. Ulusal düzeyde yapılan çalışmalar ile Akdeniz kıyılarındaki 19 kumsal önemli yuvalama alanı olarak tespit edilmiştir. Bunlardan Ekincik Dalyanı, Dalaman, Fethiye, Patara, Belek, Göksu Deltası kumsalları Bakanlar Kurulu Kararı ile Özel Çevre Koruma Statüsüne alınmıştır. Yumurtalık kumsalı Tabiatı Koruma Alanı, Akyatan Yaban Hayatı Koruma Sahası statüsüne alınmış, diğer kumsallardan Demirtaş, Gazipaşa, Anamur, Alata, Kazanlı, Tekirova ve Kale I.Derece Doğal Sit, Kumluca, Samandağ ve Kızılot kumsalları koruma altına alınmıştır. Deniz Kaplumbağaları Koruma Alanları I. Koruma Bölgesi, II. Koruma Bölgesi, Tampon Bölge ve Etki Alanı olarak dört bölüme ayrılmış ve her bölüm için koruma ve kullanma esasları belirlenmiştir. Acil Müdahale Merkezlerinin Kurulması ve Denizlerimizde Mevcut Durumun Tespiti Projesi Dünya nın en dar ve kavisli su yollarından biri olan ve Akdeniz ile Karadeniz arasında önemli bir koridor konumunda bulunan Türk Boğazları yılda civarında geminin geçmesinden dolayı sürekli kaza ve kirlilik riski altındadır. Geçen gemilerin yaklaşık %18 i tehlikeli madde taşıyan tankerlerdir. Türk sularında tehlikeli madde trafiğinin yarattı çevresel riskler çerçevesinde, deniz kirliliğinin önlenmesi, deniz çevresinin korunması ve acil durumlarda etkin bir müdahale için, aynı zamanda taraf olduğumuz uluslar arası ve bölgesel sözleşmelerden kaynaklanan sorumluluklarımızı yerine getirmek üzere, Denizcilik Müsteşarlığı tarafından Acil Müdahale Merkezlerinin Kurulması ve Denizlerimizde Mevcut Durumun Tespiti Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında petrol veya diğer zararlı maddelerin kaza ve diğer olaylar sonucu denize dökülmesinden oluşacak 99

100 kirlenmeye karşı mücadele amacıyla acil müdahale merkezlerinin kurulması ve işletilmesi için kirlenmeye karşı hassas kıyı ve deniz alanlarının, risk seviyesinin, korunması gerekli deniz ve kıyı alanlarının, bunların içerdiği doğal kaynakların, kıyı tesislerinin, muhtemel kirlilik sebeplerinin ve özelliklerinin, kirliliğin müdahale aşamasında muhtemel hareketi ve buna tesir edecek sabit ve değişken etkenlerin ve buna benzer hususların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Bu doğrultuda tüm kıyılarımızın 1/25000 ölçekli, ekonomik, sosyo-ekonomik ve çevresel bilgileri de içeren, haritalandırılması yapılmaktadır. Bu çalışamlar deniz çayırlarının belirlenmesi gibi saha çalışmalarını da içermektedir. Projenin 2009 yılı içinde tamamlanması planlanmaktadır. Deniz Kaplumbağası İrfan EKMEKÇİ Balast Suları ile Taşınan Zararlı Sucul Organizmaların Kontrolü ve Yönetimi Projesi Zararlı sucul organizmaların balast suları ile taşınması, küresel gemi endüstrisinin karşı karşıya kaldığı en büyük problemlerden biri olarak tanımlanmaktadır. Balast Suları ile Taşınan Zararlı Sucul Organizmaların Kontrolü ve Yönetimi Projesi balast suları ile ilgili ülkemizdeki mevcut durumun tespit edilmesi ve Türk Denizlerinde uygulanabilecek Balast Suyu Yönetim Sistemlerinin geliştirilmesi amaçları ile Denizcilik Müsteşarlığı tarafından başlatılmıştır. Proje kapsamında ülkemizdeki balast taşınım durumu ve bunun canlılar üzerindeki etkileri, gelecekteki balast taşınımı ve bunun canlılar üzerindeki etkilerine ilişkin öngörü değerleri tespit edilmiştir. Türk Deniz Alanlarına mevcut deniz trafiği ve gelecekteki eğilime göre, balast suyu taşınımı olan denizlerde yayılım gösteren, zararlı oldukları tespit edilmiş olan ve Türk Deniz Alanlarına taşındıklarında varlıklarını sürdürerek işgalci olabilecek hedef türler her bir deniz için seçilerek listelenmiş ve etkileri açıklanmıştır. Yine proje çıktılarına göre, ülkemiz Deniz Alanlarında 263 doğal olmayan tür tespit edilmiş, bunlardan 176 adedinin Suveyş Kanalı, 6 adedinin Cebeli Tarık Kanalı, 3 adedinin kültür balıkçılığı, 66 adedinin ise balast suları yolu ile taşındığı belirlenmiştir. Balast ile taşınan canlılardan 19 unun zararlı sucul organizma kapsamında olduğu değerlendirilmiştir. Proje kapsamında ulusal yönetim planı oluşturulması çalışmaları devam etmekte olup, projenin Haziran 2008 de tamamlanması planlanmaktadır. 100

101 4.6.5 Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğini tehdit eden faktörler ve sebepleri Türkiye de kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğini tehdit eden faktörler yabancı türlerin girişi, aşırı balık avlanması, yasa dışı avcılık, kirlilik, habitat tahribi, turizm faaliyetleri ve su rejimine yapılan müdahaleler şeklinde sıralanabilir. Kıyı kumulları dünyanın diğer yerlerinde olduğu gibi ülkemizde de insan faaliyetlerinden kaynaklı baskılar nedeniyle hassas ve tahribe açık, bazı yerlerde de tahrip edilmiş ekosistemlerdir. Yol yapımı, ağaçlandırma, kum çekimi, ikinci konutlar ve turizm yatırımları neticesinde oluşan kıyı erozyonu nedeniyle Akdeniz ve Ege kıyılarında bulunan 110 kıyı kumulundan sadece 30 u (% 27 si) günümüzde göreli olarak sağlıklı durumdadır. Kalkerli yosun ve yumuşakça-kurtçuk terasları kıyısal bölgede yer aldığından ötürü kirlilik, plaj oluşturmak amaçlı kıyı doldurma, kıyısal alanda yapılaşma, erozyon gibi insan kaynaklı faaliyetlerden etkilenmektedir. Akdeniz deki Lithophyllum yapıları üzerindeki çalışmalar da göstermektedir ki, kirlilik yosunlara hasar vermeleri sonucunda erozyona neden olabilir. Ötrifikasyonu takiben yeşil alglerden Ulva gibi türler terasın yüzeyini kaplayarak rekabete girerler ve sonunda Lithophyllum gibi kalkerli yosunların ortamdan kalkmasına (biyoerozyon) ve bu değerli oluşumların çökmesine neden olurlar. Bir zamanlar zengin biyolojik çeşitlilik ve balık potansiyeline sahip olarak bilinen Karadeniz ekosistemi son yıldaki ortaya çıkan bir dizi iklimsel ve insan kaynaklı etkenlerden dolayı günümüzde son derece sağlıksız bir ekosistem yapısına dönüşmüştür. Bu etkenlerin en belli başlı olanları: son çeyrek yüzyılda giderek artan ve Karadeniz e ve Tuna nehrine kıyısı olan ülkelerden kaynaklanan karasal kaynaklı kirlenme, su rejimine yapılan müdahaleler ile tatlı su girdisi debisindeki aşırı azalma sonucu su bütçesindeki olumsuz değişimler, deniz taşımacılığı ile diğer denizlerden gelen ve Karadeniz e yayılımcı yabancı türlerin ve besin değeri olmayan bazı canlı türlerinin ekosistemde baskın hale gelerek biyolojik yapıyı kendilerine uygun olarak değiştirmeleri, balıkçılık sektöründeki hızlı teknolojik gelişmelere bağlı olarak aşırı balık avlanılması ve böylece balık stoklarının eritilmesidir. Bu etkiler içinde en büyük riski oluşturan unsur kirliliktir. Çünkü Karadeniz in dünyanın en büyük hidrojen sülfur (H 2 S) rezervlerinden birisidir ve aşırı ötrifikasyon nedeniyle deniz suyunda bulunan bakterilerin çözünmüş oksijen yerine sülfür iyonlarından oksijen temin etmesiyle, iki tabakalı su kitlesi siteminin bozulması ve dipte bulunan hidrojen sülfürün patlayıcı faza geçerek bir çevre felaketi ile sonuçlanması riski vardır. En önemli tehlikelerden bir diğeri ise yabancı türlerdir. Karadenizde 1996 ve 2005 yılları arasında toplam 48 yabancı tür tespit edilmiştir. Bu türlerden, taraklı denizanası (Mnemiopsis leidyi) özellikle hamsi stokları üzerine ve deniz salyangozu (Rapana thomasiana) özellikle midye stokları üzerine olmak üzere fauna üzerine en fazla olumsuz etki yapan yabancı türlerdir. PCB ve DDT türü organoklorlu kirleticilerin miktarları yunus türlerinde sınır seviyelerinde bulunmuştur. Diğer yandan, deniz memelileri Karadeniz in kirliliği ve tesadüfen avlanma sonucu tehdit altındadır. Nesli tükenmekte olan Akdeniz foku, genetik izolasyon ve habitat tahribi sonucu Karadeniz de neredeyse yok olmuştur. Türk Boğazlar sisteminde deniz taşımacılığı kazaları, kirlilik ve yabancı türler bu önemli deniz ekosistemine yönelik en büyük tehditlerdir. Dünya boğazları arasında yoğun bir trafiğe sahip olan Türk Boğazları ndaki kazaların önemli bir kısmı gemi/tankerlerin zayıf görüş ve kuvvetli akıntılardan doğan seyir hataları sonucu olmaktadır. Örneğin, 1999 yılında geçen gemiden i petrol taşıyan tankerdir. Bu sürekli artan trafik sonucu daha fazla kaza, çevresel risk ve muhtemelen daha fazla yabancı türün tanker balast sularıyla Karadeniz e taşınması söz konusudur Eksiklikler ve ihtiyaçlar 101

102 Ülkemiz kıyı alanlarında; Foça, Gökova, Datça-Bozburun, Köyceğiz-Dalyan, Patara, Kaş-Kekova, Belek, Göksu Deltası gibi Özel Çevre Koruma bölgeleri belirlenmiş olsa da, denizde korunan alanların ilanı ve yönetimi konusunda yasal ve kurumsal düzenlemlerde eksiklikler bulunmaktadır. Özel Çevre Koruma bölgelerinin ve sualtı milli parkları gibi deniz koruma alanlarının arttırılmasına, bu alanlara yönelik yönetim planların hazırlanmasına ve mutlak koruma alanları oluşturulmasına ihtiyaç vardır. Kıyı ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına yönelik ihtiyaçlar ise aşağıda özetlenmiştir: Politik istek ve destek eksikliği (Av araçları, ağlar ve balık bulucu cihazların kullanım ve geliştirilmesinde ekonomik fayda ve üretim artışı gibi hedeflere öncelik verilmesi, vb.), Biyoçeşitlilik konularının diğer sektörlere entegrasyonunun ve ortak anlayışının eksikliği (Deniz ve kıyı ekosistemlerinde avcılık uygulamalarının su ürünleri stoklarına olumsuz etkilerini en aza indirebilecek tedbirler alınmaması, vb.), Kurumsal zayıflık nedeniyle eyleme geçmede yetersiz kapasite, Mali, insan, teknik kaynakların eksikliği (Avlama teknolojisindeki gelişmelerin balık kaynaklarının çok yönlü sürdürülebilir kullanımı yönünde kullanılamaması, avlama teknolojisi ve av araç-gereçleri ile ilgili envanter eksikliği, su ürünleri stoklarının tespiti ve sürdüdürlebilir balıkçılık konusunda yeterli araştırma olmaması, koruma-kontrol-izleme faaliyetleri için teknik imkanların yetersizliği, vb.), Yarar paylaşımı eksikliği (Uluslararası balıkçılık ve deniz bilimleri komisyonlarıyla yeterli işbirliği olmaması, Karadeniz in kirlenmesinin önlenememesi ve bu bölgedeki biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik uluslarası çabaların yetersizliği, vb.), Nüfus baskısı (alternatif geçim kaynaklarının yeterince desteklenmemesi, kıyılarda aşırı ve plansız yapılaşma, vb.). Kıyı ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına yönelik ihtiyaçlar ise aşağıda özetlenmiştir: Mevcut bilgiler toplanarak denizel ve kıyısal flora ve fauna envanterinin çıkarılması, eksik bilgilerin tamamlanması ve deniz ve kıyı biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarının sürdürülmesi için daha fazla kaynak ayrılması, Uzmanlar, laboratuvarlar ve organizasyonlar arasında bilgi paylaşımı, işbirliği ve eşgüdümü sağlayacak tedbirler alınması, rehber dokümanlar hazırlanması ve bu uzmanların uluslar arası çalışmalara katılımının sağlanması, Akdeniz deki deniz canlıları için çok önemli rolü olan ve geniş dağılım alanları bulunan deniz çayırlarının (Posidonia oceanica) koruma altına alınması ile ilgili çalışmaların devam ettirilmesi ve diğer önemli türler ve bitki grupları üzerinde kısa ve uzun vadede bilimsel izleme yöntemleri geliştirilmesi, Nesli tehlikede olan türler ve Özel Koruma Alanları ile ilgili yöneticiler, konuyla ilgili kesimler ve kamu için aydınlatıcı rehber kitapçıklar ve dokümanlar hazırlanması ve görsel medya da kullanılarak halkın bilgilendirilmesi, Geniş kitlelerin eğitimine ve ülkemizde bir deniz kültürünün oluşturulmasına katkıda bulunmak amacıyla önemli kıyı kentlerimizde ve ekolojik yönden hassas yörelerimizde deniz akvaryumları kurulması, Yabancı türlerin belirlenmesi ve gözlenmesi için etkin yolların geliştirilmesi ve uygulanması, yabancı türlerin özellikle yeni ekosistemlere girişini düzenleyen yasal düzenlemelerin yeniden gözden geçirilerek uluslararası sözleşmelerle uyumlu hale getirilmesi ve yayılımcı yabancı türlerin sularımıza girişlerinin önlenmesi için gerek ulusal ve gerekse 102

103 uluslararası düzeyde sıkı denetimlerin yapılması, Deniz ve kıyı ekosistemlerinde avcılık uygulamalarının su ürünleri stoklarına olumsuz etkilerini en aza indirgeyecek tedbirler alınması ve uzaktan algılama sistemi gibi balıkçılık denetim altyapısının güçlendirilmesi, Avlama teknolojisi ve av araç-gereçleri ile ilgili ilk olarak bölgesel, ikinci aşamada ise ülke boyutunda bir envanterin çıkarılması, Ülkemiz su ürünleri stoklarının gerek mevcut durumu gerekse stoklarının zarar görmeden avlanmasını sağlayacak, av miktarını, türler ve av araçları bazında belirleyecek araştırma projelerinin en kısa sürede oluşturulması ve bu proje çalışmalarının desteklenmesi, Aşırı avcılık baskısı sonucu yıpranmış ve populasyonu azalmış olan türlerin yetiştiricilik yoluyla doğal ortamlarına yeniden yerleştirilmesi, Yapay resif uygulamasının yaygınlaştırılması, Kültür balıkçılığında, çevreyi gözeten anlayışla, kıyıdan uzakta (off shore) kafes balık yetiştiriciliğinin desteklenmesi, Türkiye deki deniz mağaralarının ve bunların içinde yaşayan organizmaların korunması için yasal düzenlemeler yapılması ve koruma ve kullanım modelleri belirlenmesi ÖRTÜŞEN KONULAR Genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı Mevcut durum Türkiye de genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımını düzenleyen mevcut mevzuat: Türkiye de araştırma yapmak isteyen yabancı araştırmacılar 4 Nisan 1988 tarihli ve 88/12839 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türkiye de İlmi Araştırma, İnceleme Yapmak ve Film Çekmek İsteyen Yabancılar veya Yabancılar Adına Müracaat Edenler ile Yabancı Basın-Yayın Mensuplarının Tabi Olacakları Esaslar a tabidir. Belirtilen Bakanlar Kurulu Kararının 2., 3. ve 7. maddelerinde 6 Ekim 2003 tarih ve 2003/6270 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile değiştirilerek, arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmaları dışındaki araştırma izinleri ilgili kurumun yetkisine verilmiştir. Dolayısıyla canlı doğal kaynaklar ile ilgili araştırma izin başvuruları Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından sonuçlandırılmaktadır. Bu izinler doğadan materyal ve örnek toplanmasını içermemektedir. Araştırmanın doğadan materyal toplanmasını içermesi halinde canlı gruplarına göre farklı Kurumlar tarafından farklı düzenlemelere göre işlem yapılması gerekmektedir. Bitki genetik kaynakları, hayvan ve sucul canlıların genetik kaynakları niteliğindeki materyallerin araştırılması ve doğadan toplanması konusunda 15 Ağustos 1992 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitki Genetik Kaynaklarının Toplanması Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik, 21 Haziran 2003 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Hayvan Gen Kaynaklarının Korunması Hakkında Yönetmelik ve 10 Mart 1995 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Su Ürünleri Yönetmeliği gereğince Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yetkilidir. Av ve yaban hayvanlarının (4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu kapsamında avlanan, korunan ve Çevre ve Orman Bakanlığınca belirlenen listede yer alan hayvanlar ile suda yaşayan memeliler hariç, Çevre ve Orman Bakanlığınca belirlenen bütün memeli, kuş ve sürüngenler) doğadan yakalanması ve yumurtalarının toplanması ise, 24 Aralık

104 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Av ve Yaban Hayvanlarının ve Yaşam Alanlarının Korunması, Zararlılarıyla Mücadele Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Madde 10) gereğince yasaktır. Ancak, bilimsel araştırma ve eğitim amacıyla, av ve yaban hayvanlarının doğadan yakalanmasına ve yumurtalarının toplanmasına, yakalanacak bireylerin ve toplanacak yumurtaların türün doğal yayılış alanı içerisinde popülasyonun devamlılığına olumsuz bir etkisinin olmaması durumunda belirtilen Yönetmeliğin ilgili hükümlerine uygun olarak izin verilebilir. Türkiye tarımsal bitki genetik kaynaklarının temin edilmesinde Materyal Transfer Anlaşması ile Orman ağaçları için Türkiye Avrupa (EUFORGENE) ağının üyesi olarak genetik kaynaklara erişimin gereklerini yerine getirmektedir. Türkiye tarım ve ormancılık sektörlerinde çok kısıtlı oranda diğer ülkelerin genetik kaynaklarına erişim sağlamakta ve bu erişimi materyal transfer anlaşmaları ile yaparak, kaynağı sağlayan ülkeyle fayda paylaşımına gitmektedir. Boşluklar Genetik kaynaklardan elde edilen faydaların paylaşımı, erişim sağlayan ülkelerin Sözleşmeye uyumunu sağlayacak tedbirler alınması ile doğrudan bağlantılı olduğundan ulusal seviyede alınan tedbirler yetersiz kalmaktadır. Sonuç olarak yabancılar tarafından izinsiz veya usulsüz olarak genetik materyal transferi yapılmaktadır. Biyolojik materyal kaçakçılığına karşı yaptırımları da içeren etkin bir uluslararası mekanizma olmaması, gümrüklerde biyolojik materyallerin hızlı bir şekilde tespit edilmesini kolaylaştıracak teknik donanımların yeterli olmaması, mali ve teknik yetersizlik nedeniyle genetik kaynakların kayıt altına alınamaması ve izlenememesi önemli sorunlardır Yabancı Türler Mevcut Durum Türkiye ye girecek ve Türkiye den çıkacak canlı türlerinin hem sağlık hem de koruma amaçlı sınır kontrolünün sağlanmasına yönelik düzenlemelerin başında 6968 sayı ve tarihli Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu ile 3285 sayılı ve tarihli Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu gelmektedir. Biyolojik materyal transferinde aranan uluslararası karantina ve sağlık belgesi uygulaması yasa gereğidir ve denetim mekanizmalarından biridir. Ayrıca, her türlü canlı toplanması ve transferi Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yönetmeliklerine tabidir. Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmeliği çerçevesinde her yıl yenilenen Denizlerde ve İç sularda Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığını Düzenleyen tebliğlerle Su ürünleri üretiminin ülke çapında kontrolünün sağlanabilmesi için; bunlara ait damızlık, yumurta, larva, yavru ve anaçlarla sulardaki bitkilerin satışı, nakli, istihsal yerlerinde avlanması, toplanması ve her türlü tesislerde kullanılması, sulara bırakılması Tarım ve Köyişleri Bakanlığının iznine bağlanmıştır. Denizlerde ve İç sularda Amatör (Sportif) Amaçlı Su Ürünleri Avcılığını Düzenleyen tebliğlerde de iç sularımızdaki ekolojik açıdan sakıncalı balıklar ve iç sularımızdaki ekolojik açıdan potansiyel sakıncalı balıklar tanımlanmış ve bu grup balıkların kontrolsüz ve izinsiz olarak dere ve göllere bırakılması, canlı yem olarak kullanılması, bir yerden başka bir yere bu amaçla nakledilmesi yasaklanmıştır. Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Tasarısı ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığının izni olmadan her hangi bir yabancı türün su kaynaklarına bırakılmasının yasaklanması öngörülmektedir. Denizcilik Müsteşarlığı tarafından balast suları ile yabancı türlerin taşınmasının önlenmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Boşluklar Ülkemiz kendi topraklarına giren ana yabancı türlerin sadece yeni ve yakın zamandaki girişlerini 104

105 belirleyebilmiş olup geçmişe yönelik bir izleme mevcut değildir. Ülkemize giren yabancı türlerin izlenebilmesi için henüz bir sistem tesis edilememiştir. Sadece bir yabancı yosun türü olan Caulerpa türleriyle ilgili yerel bazda izleme programları vardır. Ülkemize giren yabancı türlerin girişiyle ekosistemler, habitatlar ve türlerin maruz kaldığı riskler sadece bazı yabancı türler için belirlenebilmiştir. Deniz ekosistemlerine giren yayılımcı yayılımcı türler hakkında bölüm de bilgi verilmiştir. Yayılımcı yabancı türlerden bazıları için örneğin Caulerpa racemosa ve Minemiopsis leidyi ile ilgili çeşitli çalışmalar yürütülmüştür. Ülkemiz yayılımcı türler konusunda az da olsa bölgesel işbirliği mekanizmaları geliştirmiştir. Türkiye, ekosistemleri, habitatları veya türleri tehdit eden yabancı türler konusunda kılavuz ilkelerin henüz bazılarını uygulamaya başlayabilmiştır. Örneğin yayılımcı yabancı türler konusunda ulusal biyolojik çeşitlilik stratejileri ve eylem planlarını belirlemiş fakat ulusal bazda bu çalışmaları koordine edecek kurumların belirlenmesinin erken aşamasında olunması nedeniyle henüz sektörel ve sektörlerarası politikalara entegre edilememiştir. Yayılımcı yabancı türlerin ulusal sınırları aşan ekosistemlerde biyolojik çeşitlilik üzerindeki tehditleri tespit etmek için komşu ülkelerle de işbirliği yapma yollarını ve araçlarını geliştirmesi gerekmektedir. Yayılımcı yabancı türlerin biyolojik çeşitlilik üzerinde oluşturduğu tehditlere yönelik risk degerlendirmesi ve analizi ile bunlarla ilgili metodolojilerin ÇED ve Stratejik Etki Değerlendirme (SED) ye entegre edilmesi için yeterli kapasite geliştirilmelidir Teşvik Tedbirleri Mevcut durum Biyoçeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için teşvikleri belirlemeye ve benimsemeye yönelik özel olarak hazırlanan programlar bulunmamaktadır. Ancak Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı tarafından hazırlanan Kalkınma Planlarında ve Yıllık Programlar da biyoçeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik teşvik görevi gören tedbir ve politikalar tespit edilmektedir. Ayrıca Çevre Kanunu nun 29. Maddesine dayanarak, Bakanlığın önerisi ile çevre kirlenmesinin önlenmesine yönelik teşvikler Hazine Müsteşarlığı tarafından belirlenerek uygulanmaktadır. Boşluklar Mali, insan, teknik kaynakların, ekonomik teşvik tedbirlerinin ve uygun politika ve kanunların eksikliği biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik teşvik tedbirlerinin uygulanması önündeki engel ve boşluklar olarak tespit edilmiştir. Diğer sektörlerde uygulanan bazı teşvikler biyolojik çeşitlilik açısından olumsuz etkiler yaratabilmektedir. Örneğin, Turizm Teşvik Kanununun başta kıyı ekosistemleri olmak üzere biyolojik çeşitlilik üzerinde olumsuz etkileri olduğu belirlenmesine rağmen, gelişmeye açık bir sektör olduğundan kalkınma politikası ile koruma politikası tam olarak uyumlu hale getirilememiştir. Yine de, Belek, İztuzu, Ihlara gibi özel çevre koruma bölgeleri bu ara bağlantılara (turizm ile çevre koruma arasında) güzel örnekler teşkil eder. Yerel yönetimlerin, gönüllü kuruluşlarla işbirliği yaparak sürdürülebilir turizmin etkili bir şekilde uygulanması için mali destek ihtiyacı bulunmaktadır İzleme ve Göstergeler Mevcut durum Ekosistem seviyesinde, tüm ülke genelinde korunan alanlar (%6 oranında) izlenmektedir. Tür seviyesinde ise, Kara Avcılığı ve Su Ürünleri Kanununun eklerinde yer alan türler düzenli olarak izlenmektedir. Tür ve ekosistem düzeyinde izleme amacına yönelik ulusal bir izleme birimi ÇOB 105

106 bünyesinde oluşturulmuş olup, etkinlik kazandırma çalışmaları devam etmektedir. Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliği kapsamında ÇOB tarafından yerel seviyede kontrol ve denetimler yapılarak, çevre üzerinde olumsuz etkisi olabilecek faaliyetler izlenmekte ve etkilerin mümkün olduğu ölçüde ortadan kaldırılması için tedbirler alınmaktadır. Nesli tehlike altında olan Akdeniz foku ve deniz kaplumbağası için yürütülen izleme programları kapsamında bu türler üzerinde olumsuz etkisi olabilecek faaliyetler de (denizden kum alımı, balıkçılık, endüstriyel atıklar vb.) takip edilmektedir. İklim değişikliği meteorolojik veriler ve hava kalitesi parametreleri ile izlenmektedir. Kirlilik/ötrafikasyon yerel teşkilatlar tarafından düzenli olarak yapılan denetlemeler yolu ile izlenmektedir. Merkezi Uzaktan Algılama Sistemi( CBS) aracılığıyla ülke bazında arazi yapısındaki değişiklikler ve bozulmalar izlenmektedir. TÜBİTAK tarafından kurulan Türkiye Bitkileri Veri Servisi ( bitkiler için bilgi toplama ve yönetiminde kısmen koordinasyon sağlamıştır. Bu sistemin biyolojik çeşitliliğin tüm unsurlarını kapsayacak şekilde geliştirilmesi için Türkiye Biyolojik Çeşitlilik Bilgi Sistemi- TUBIOS adı ile 2003 yılında bir proje başlatılmıştır. Boşluklar Standartlaştırılmış ve sistemli veri derlenmesinde ve yönetiminde zorluklar yaşanmaktadır. Çeşitli kurumlarda ve sivil toplum kuruluşlarında farklı amaçlarla hazırlanmış verilerin ulusal veri tabanlarına aktarılması gerekmektedir. Biyolojik çeşitlilik verilerinin güncellenmesi ve etkin kullanılması için önemli olan ulusal veri tabanları arasında eşgüdüm ve işbirliği eksikliği göze çarpmaktadır. Erişilebilir bilgi eksikliği, mevcut bilimsel ve geleneksel bilginin yeterince kullanılamaması, mali, insani, teknik kaynakların eksikliği ve akademik çevrenin taahhütlerinin eksikliği göstergelerin geliştirilmesini ve sistemli bir izleme programının uygulanmasını zorlaştırmaktadır Çevresel Etki Değerlendirme Mevcut durum Çevre Kanunu nun ilgili maddesine dayanarak ÇED Yönetmeliği çıkarılmış ve uygulanmakta olup, düzenli olarak güncel şartları karşılayacak şekilde revize edilmektedir. ÇED Yönetmeliği kapsamında sektörel bazda yatırım faaliyetlerinde biyolojik çeşitliliğin azalmasına sebep olan faktörler ele alınmakta ve bunlarla ilgili tedbirler alınması sağlanmaktadır. Yönetmelik ekinde ÇED e tabi faaliyetler Çevresel Etki Değerlendirmesi Uygulanacak Projeler ve Seçme, Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler olarak sınıflandırılmıştır. İlk grup kapsamındaki faaliyetler ÇOB un merkez teşkilatı tarafından ikinci grupdaki faaliyetler ise taşra teşkilatı tarafından değerlendirilmektedir. Boşluklar Ülke genelinde özellikle genetik çeşitlilik seviyesinde biyolojik çeşitlilik ile ilgili veriler yetersiz olduğundan, faaliyetler vaka bazında değerlendirilmektedir. Stratejik değerlendirme, ÇED sürecine halkın katılımı için yapılan toplantılar sırasında belirtilen veya taşra teşkilatına iletilen şikayetler kapsamında sınırlı ölçüde ve bazı durumlarda yapılabilmektedir. Kapsamlı SED için yeni düzenlemelere ihtiyaç vardır. Kalkınma öncelikleri, ekonomik kısıtlar ve hızlı nüfus artışına bağlı artan kaynak ve yatırım ihtiyacı nedenleri ile karar sürecinde çevresel konulara yeterli önem verilmemektedir. Sektörel 106

107 uygulamalarda sürdürülebilir kullanım anlayışı yaygınlaşma eğilimde olmakla birlikte, kalkınma ihtiyaçlarından kaynaklanan uygulama zorlukları bulunmaktadır. Biyolojik çeşitliliğin ve sağladığı mal ve hizmetlerin kaybının yeterince anlaşılıp belgelenmemesi de uygulamayı zorlaştırıcı bir unsurdur Sorumluluk ve Telafi Mevcut durum 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 28. maddesi çevresel zararlarda kusur şartı aranmaksızın zarara sebep olan özel veya tüzel kişinin sorumlu tutulması yaklaşımını ifade etmektedir. Bu maddeye göre çevreye zarar verenin, meydana gelen zararlardan ötürü genel hükümlere göre de tazminat sorumluluğu saklıdır. Çevre Kanunun revizyonu kapsamında 26/4/2006 tarih ve 5491 sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun un 6. maddesinde belirtilen biyolojik çeşitliliğin ve bu çeşitliliği barındıran ekosistemlerin korunması esası dikkate alınarak, Kanun un 14. maddesi kapsamında biyolojik çeşitliliğe yapılacak tahribatlarda idari nitelikte cezalar getirilmiştir. Özel konularda yapılan düzenlemelerde de biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımını destekleyen sorumluluk ve telafiye yönelik yaptırımlar bulunmaktadır. Örneğin Kara Avcılığı Kanunu ( ) ve Su Ürünleri Kanunu ( ) av yasaklarının ihlali ile ilgili durumlarda, Milli Parklar Kanunu ( ) ve Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ( ) korunan alanlarda uygulanan düzenlemelerin ve yasaklamaların ihlali durumunda, Orman Kanunu ( ) ormanların tahrip edilmesi durumunda, Kıyı Kanunu (3621/ ) kıyılarla ilgili düzenlemlerin ihlali durumunda, Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ( ) tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı durumunda uygulanacak yaptırımları belirlemektedir. Boşluklar Biyolojik çeşitliliğe verilen zararların kapsamı ve tanımı netleştirilemediğinden, Kanunda belirlenen cezai yaptırımların uygulanması tam olarak sağlanamamaktadır. Bu konuda uzmanlaşmış hukukçulara ihtiyaç bulunmaktadır Eğitim ve Bilinçlendirme Mevcut durum ÇOB ve Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenli olarak eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmektedir. GEF destekli Biyolojik Çeçitlilik ve Kaynak Yönetimi Projesi kapsamında halkın bilinçlendirilmesi ve katılımına yönelik bir ulusal strateji geliştirilmiştir. Aynı proje kapsamında ayrıca biyolojik çeşitlilik ile ilgili STK ların kapasitelerinin artırılmasına yönelik bir strateji ve eylem planı da hazırlanmıştır. Ulusal biyolojik çeşitlilik web sayfası İngilizce ve Türkçe olarak hazırlanmıştır. Diğer taraftan çevre alanında faaliyet gösteren STK lar halkın bilinçlendirilmesi ve duyarlılığının artırılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Boşluklar Daha etkin bir uygulama için daha fazla mali kaynağa ve kurumlar arasında daha iyi bir eşgüdüm mekanizmasına ihtiyacı vardır. 107

108 Teknoloji transferi Mevcut durum Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Türkiye ikili ve bölgesel anlaşmalar veya ortak programlar aracılığı ile mevcut teknolojisini diğer gelişmekte olan ülkelerin erişimine açmaktadır. Ancak Türkiye özellikle temiz ve çevreye duyarlı teknolojiler konusunda teknoloji transferine ihtiyaç duyan bir ülkedir. Boşluklar Ülkelerin teknoloji transferini kolaylaştırıcı tedbirler almaması, özel sektör elinde bulunan teknolojilere erişim sağlanamaması, ülke ihtiyaçlarına uygun Ar-Ge çalışmalarını destekleyici teknoloji transferi sağlanmaması gibi nedenlerle Türkiye biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımını doğrudan ya da dolaylı olarak destekleyecek teknoloji transferlerinden yeterince yararlanamamaktadır. 5. STRATEJİK HEDEFLERİN, ÖNCELİKLERİN VE EYLEMLERİN BELİRLENME- Sİ 5.1. STRATEJİK HEDEF VE EYLEMLERİN BELİRLENMESİNDE KULLANILAN YÖNTEM Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı nın gözden geçirilerek güncelleştirilmesi sürecinde katılımcılık yaklaşımı kullanılmıştır. Bu amaçla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, üniversitelerden, meslek örgütlerinden ve sivil toplum kuruluşlarından 100 ün üzerinde temsilcinin katılımıyla çalışma toplantıları düzenlenmiştir. İlk çalışma toplantısında ekosistem unsurları ve ekosistem yönetimi unsurları kapsamında tematik alan eğilimlerinin belirlenmesi amacıyla önceliklendirilmiştir. İlk toplantıda katılımcılar Sözleşme altında onaylanan iş programları ve rehberleri kapsayacak şekilde ülkemizdeki yasal-kurumsal sistem dikkate alınarak dört tematik gruba ayrılmıştır. Bu gruplardan üçü ekosistem bazlıdır: tarımsal biyolojik çeşitlilik, orman biyolojik çeşitliliği ve iç su-kıyı-deniz biyolojik çeşitliliği. Dördüncü grup ise farklı ekosistem tipleri ile ilgilenen farklı kurumların konuyu bir arada ele alarak, bütüncül bir yaklaşım ortaya koyması amacıyla yabancı türler konusunda oluşturulmuştur. Bu çalışmanın sonuçları Bölüm 5.2 de verilmektedir. Daha sonra yapılan çalışma toplantıları öncesinde UBSEP in 2001 versiyonu ile Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında onaylanan iş programları ve rehberler dikkate alınarak kapsamlı bir hedef listesi oluşturulmuştur. Çalışma toplantılarında katılımcılar tarım, step, orman, dağ, iç su ve kıyı-deniz olmak üzere 6 tematik gruba ayrılmış ve hedef listesinde kendi tematik alanlarını ilgilendiren hedefleri seçerek, eksik gördükleri konuları da eklemek süretiyle tematik alan esaslı hedef listelerini oluşturmuştur. Daha sonra katılımcılardan hedefleri 1-5 skalasında öncelik katagorilerine ayırmaları istenmiştir. Bu çalışma sonunda, tüm sayısal verilerin analiz edildiği özel bir yazılım desteği ile çalışmanın ilk etabındaki Tematik Alan Öncelikleri (eğilimler) çalışmasının sonuçları da girdi olarak kullanılmış ve hem genel öncelikler hem de tematik alan özelinde öncelikler belirlenmiştir. Bu yöntemde, bulgular lineer ilişkilerden oluşmayıp, bir ya da birkaç adım öncesindeki bulguları da devreye almakta ve önceliklendirmelerde ağırlık faktörü olarak kullanmaktadır. Çalışmanın ilerleyen aşamasında ise tematik gruplar öncelikli gördükleri hedeflere yönelik eylemleri yazarak, bu eylemlerin nasıl, kim tarafından, hangi kaynakla, hangi süre zarfında yapılması gerektiğini belirlemişlerdir. Ayrıca eylemler arasındaki birbirine bağımlılık ölçüsü de belirlenerek, eylemlerin hayata geçirilebileceği süreler mantıksal bir temele dayandırılmaya çalışılmıştır. Çalışma toplantılarının son aşamasında ise öncekli görülen eylemlerin gerçekleştirilmesi için gereken insan kaynakları, mali kaynaklar, altyapı, mevzuat ve kurumsal yapı kapsamında görülen eksiklikler belirlenerek boşluk analizi yapılmıştır. Boşluk analizi sonuçları Bölüm 5.3 de verilmektedir. 108

109 Çalışma toplantıları sonucunda hazırlanan UBSEP raporu ilgili kurum ve kuruluşların görüşüne açılmış ve daha geniş bir kesimin yorumları alınmıştır. Nihai UBSEP belgesi, hem çalışma toplantılarından elde edilen bulgulara, hem de alınan görüş ve önerilere dayanılarak hazırlanmıştır. Çalışma toplantılarında tüm tematik alanların öncelik verdiği ortak hedefler koruma, sürdürülebilir kullanım ve yarar paylaşımı dahil olmak üzere genetik kaynaklara ilişkin temel amaçlar altında toplanmıştır. Grupların kendi tematik alanları için öncelikli gördüğü hedefler ve eylemler ise Tematik alanlar özelinde ayrıca gruplandırılmıştır. Katılımcılar tarafından yapılan boşluk analizinin bulguları da hedef ve eylem olarak UBSEP e yansıtılmıştır. SÜREÇ I. ÇALI MA TOPLANTISI AMAÇ; Ekosistem unsurlar ve ekosistem yönetim unsurlar kapsam nda tematik alan eğilimlerini önceliklendirmek. I. TEMATİK GRUP II.TEMATİK GRUP III. TEMATİK GRUP IV. T.G İÇ SU-KIYI-DENİZ YABANCI TÜRLER TARIMSAL BÇ ORMAN BÇ BÇ Tematik Alan E ilimleri II. ÇALI MA TOPLANTISI AMAÇ; UBSEP in 2001 revizyonu ile BÇ Sözleşmesi kapsam nda onaylanan İş programlar ve rehberleri dikkate alarak kapsaml bir hedef Listesi oluşturmak. 109

110 TARIM STEP ORMAN DAĞ İÇ SU KIYI-DENİZ kategorileri Tematik alan esasl hedef listeleri ve 1-5 skalas nda öncelik ARAÇ; ÖZEL YAZILIM DESTEĞİ SONUÇ; Genel öncelikler ve tematik alan özelinde önceliklerin belirlenmesi Tematik gruplar taraf ndan öncelikli görülen hedeflere yönelik eylemlerin tan mlanmas (eylemin ad, nas l, kim taraf ndan, hangi kaynakla, hangi sürede yap lacağ ) Öncelikli görülen eylemlerin gerçekleştirilebilmesi için gereken insan kaynaklar, mali kaynaklar, altyap, mevzuat ve kurumsal yap kapsam nda görülen eksikliklerin belirlenmesi, boşluk analizi UBSEP Raporu UBSEP Raporunun ilgili kurum ve kuruluşlar n görüşüne aç lmas N HA UBSEP RAPORU 110 2

111 5.2. TEMATİK ALAN EĞİLİMLERİ Ekosistem Yönetimi Kapsamında Tematik Alan Eğilimleri Ekosistem yönetimi (EY) kapsamında ele alınan liste Tablo 5.1 de, bu alanların katılımcılar tarafından yapılan göreli 1 öncelik sıralaması da Şekil 1 de verilmiştir. Önceliklendirme sırasında Tablo 5.1 de listelenen unsurlar hem Tematik Alanlarla ilişkilendirilmiş, hem de önceliklendirilmiştir. Şekil 1 de hem EY alt alanlarının göreli öncelik sıralaması, hem de her bir alt alanın kaç adet Tematik Alan tarafından kapsandığı gösterilmektedir. Tablo 5.1. Ekosistem Yönetimi Unsurları EY01 EY02 EY03 EY04 EY05 EY06 EY07 EY08 EY09 EY10 EY11 EY12 EY13 EY14 EY15 EY16 EY17 EY18 EY19 Akarsu boyları -Su kirliliği Arazi kullanımı Artan nüfus ve yoksulluk Atık yönetimi Avlaklar ve Av denetimi Bitki ve hayvan gen kaynakları korunması ( in situ, ex situ), yönetimi ve kullanımıı Biyolojik çeşitliliğin korunan alanlarda ve korunan alanlar dışında etkin korunması ve sürdürülebilir yararlanma Biyolojik çeşitliliği tehdit edici zararlı ve hastalıklarla mücadele Biyolojik çeşitlilikten yararlanma-finansal sürdürelebilirlik Biyolojik çeşitliliğin entegre edildiği orman planlama ve işletmesi ÇED uygulama Doğal besin döngüsü Ekosistemler - Sürdürülebilirlik Ekosistemleri, habitatları ve türleri tehdit eden ana yabancı türler için yönetim planları Ekosistemlerin mal ve hizmet teslim etme ve geçim kaynağı destekleme kapasitesinin korunması Enerji üretiminin çevre ve biyolojik çeşitlilik etkileri Entegre deniz ve kıyı alan yönetimi Erozyon kontrolü Flora fauna merkezleri GDO kontrolu EY20 EY21 EY22 EY23 EY24 EY25 EY26 EY27 Geleneksel bilgiler, buluşlar ve uygulamaların korunması Hidrolojik döngünün sürdürülmesi İklim değişimi Korunan alanlar yönetimi ve kapasite geliştirme Kurumsal sorumluluk-yeterlilik Liman, marina vb yapılar Madencilik yasaları Mağaralar 1 Göreli Öncelik/önemlilik sıralamasında her bir unsurun önemi ya da önceliği arkasındaki unsurun kaç katı büyüklüğünde olduğuyla ölçülür. Şekil 3 örneğinde 1.00 göreli öncelik değeri ile 1. sırada yeralan bir unsur, 0.50 değeri ile 15. sırada yeralan unsurdan 2 kat daha öncelikli anlamına gelmektedir. 111

112 EY28 EY29 EY30 EY31 EY32 EY33 EY34 EY35 EY36 EY37 EY38 EY39 EY40 EY41 EY42 EY43 EY44 EY45 EY46 EY47 EY48 EY49 EY50 Mera Kanunu-Sürdürülebilir Meracılık Mikroorganizmalarda değişim Planların güncelleştirilmesi-cevre Orman Bakanlığı işbirliği Rekreasyon ekoturizm Restorasyon Sağlık açısından potansiyel tehlikeli maddeler Sucul kültürler Sürdürülebilirlik - Alternatif gelir kaynakları Sulak Alanlar Sürdürülebilir kullanım ve tüketimin desteklenmesi Toprak kirliliği Turizmin biyolojik çeşitlilik üzerine etkileri Ulusal kaynak bilinci Uluslararası ve ulusal düzeyde bilgi dağıtımı Uygulayıcılara eğitim Veraset yasaları Yaban hayatı koruma Yabancı türler-envanteri-kontrolü-idaresi / Endemik ve ender türlere etkisi Yerel katılım ve yerel kaynak bilinci Yerel topluluklar için kapasitelerin belirlenmesi Yerel tür teşviki Yetersiz / niteliksiz insan kaynağı Yönetici eğitimi Yumurtlama ve yuvalama yerleri gibi üreme için önemli olan alanların uygun şekilde korunması Şekil 1 incelendiğinde Ekosistem Yönetimi perspektifinden bakıldığında EY 07 Biyolojik çeşitliliğin korunan alanlarda ve korunan alanlar dışında etkin korunması ve sürdürülebilir yararlanma EY 06 Bitki ve hayvan gen kaynakları korunması ( in-situ, ex-situ), yönetimi ve kullanımı alt alanlarının göreli olarak en önemli unsurlar olarak görüldüğü görünmektedir. EY23 Korunan alanlar yönetimi ve kapasite geliştirme EY 01 Akarsu boyları -Su kirliliği EY 18 Flora fauna merkezleri alt alanları da oldukça yüksek göreli önemlilikte görülen ikinci bir grup olarak gözlenmektedir. da hemen hemen bu altalanlar kadar önemli görülmektedir. 112

113 EY29 EY14 EY03 Ey20 EY37 EY33 EY19 EY31 EY04 EY32 EY05 EY48 EY27 EY42 EY07 EY06 EY23 EY01 EY18 EY44 EY41 EY30 EY12 EY45 EY22 EY24 EY35 EY40 EY09 EY49 EY43 EY38 EY16 EY13 EY25 EY36 EY50 EY02 EY34 EY17 EY28 EY47 EY21 EY08 EY11 EY15 EY39 EY10 EY46 EY26 1,00 0,75 0,50 0,25 0,00 EKOSİSTEM YÖNETİMİ ALTALANLARININ GÖRELİ ÖNEMLİLİKLERİ Şekil 1 Tüm tematik alanlarda ortak 2 Tematik alanda ortak 3 Tematik alanda ortak Sadece 1 tematik alan için önemli 113

114 Ekosistem Alt Alanları Kapsamında Tematik Alan Eğilimleri Katılımcılar tarafından yapılan önceliklendirme çalışmalarında kullanılan ve 48 unsurdan oluşan Ekosistem (ES) Alt Alanları listesi Tablo 5.2 de, bu alanların göreli öncelik sıralaması da Şekil 2 dedir. Önceliklendirme sırasında Tablo 5.2 de listelenen unsurlar hem Tematik Alanlar tarafından ilişkilendirildiler, hem de önceliklendirildiler. Şekil 4 de hem ES alt alanlarının göreli öncelik sıralamasını, hem de her bir alt alanın kaç adet Tematik Alan tarafından kapsandığı gösterilmektedir. Tablo 5.2. Ekolojik Sistem Unsurları ES01 ES02 ES03 ES04 ES05 ES06 ES07 ES08 ES09 ES10 ES11 ES12 ES13 ES14 ES15 ES16 ES17 ES18 ES19 ES20 ES21 ES22 ES23 ES24 ES25 ES26 ES27 ES28 ES29 ES30 ES31 Akarsular Algler Av hayvanları Bataklık-turbalık alanlar Bozkır florası ve faunası Bozkırlar Böcek genetik kaynakları Çalı formasyonları Çayırlar Çiftlik hayvanları yabani akrabaları Deniz çayırları Derin deniz sistemleri Endüstriyel bitkiler Geniş yapraklı ormanlar Göller Hayvan genetik kaynakları Kumsallar Kurak ormanlar İç ve Doğu Anadolu Kuşlar Kültüre alınmış bitkilerin yabani akrabaları Lagünler östarin alanlar Meralar Meyvelikler Mikrobiyal ve mantar genetik kaynakları Nemli meralar Nemli-yarı nemli ibreli ormanlar Orman ağaçları genetik kaynakları Otlak ve mera türleri de dahil olmak üzere bitki genetik kaynakları Sebzelikler Serin iklim tahılları Sert çekirdekli meyve ağaçları 114

115 ES32 ES33 ES34 ES35 ES36 ES37 ES38 ES39 ES40 ES41 ES42 ES43 ES44 ES45 ES46 ES47 ES48 Sıcak iklim tahılları Step ormanları Su ürünleri genetik kaynakları Sualtı ve kıyı mağaraları Sünger tarlaları Sürüngenler Süs bitkileri Taşlık-kayalık kıyılar Tıbbi bitkiler Turunçgil alanları Tuzcul stepler Vermitid teraslar Yapay göl ve göletler Yapraklı-ibreli ormanlar Yaylalar Yem bitkileri Yüksek dağ ormanları Şekil 2 incelendiğinde; ES 34 Su ürünleri genetik kaynakları ES 44 Yapay göl ve göletler ES 15 Göller ES 39 Taşlık-kayalık kıyılar ES 21 Lagünler östarin alanlar alt alanlarının göreli olarak en önemli unsurlar olarak görüldüğü görünmektedir. ES 16 Hayvan genetik kaynakları ES 01 Akarsular ES 28 Otlak ve mera türleri de dahil olmak üzere bitki genetik kaynakları ES 37 Sürüngenler ES 05 Bozkır florası ve faunası alt alanları da oldukça yüksek göreli önemlilikte görülen ikinci bir grup olarak gözlenmektedir. 115

116 Es10 Es12 Es43 Es47 Es36 Es32 Es30 Es28 Es37 Es05 Es07 Es06 Es02 Es22 Es24 Es38 Es46 Es40 Es09 Es19 Es13 Es03 Es25 Es33 Es04 Es26 Es18 Es14 Es08 Es27 Es48 Es42 Es17 Es20 Es11 Es45 Es35 Es23 Es31 Es41 Es29 Es01 Es16 Es21 Es39 Es15 Es44 ES34 1,00 0,75 0,50 0,25 0,00 EKOLOJİK SİSTEM ALTALANLARININ GÖRELİ ÖNEMLİLİKLERİ TÜM TA LAR DA ORTAK ÜÇ TA DA ORTAK ORTAK İKİ TA DA ORTAK ORTAK SADECE BİR TA İÇİN ÖNEMLİ 116

117 Ekosistem Yönetimi ve Ekosistem Alt Alanlarının ilişkilendirilmesi EY01 EY02 EY03 EY04 EY05 EY06 EY07 EY08 EY09 EY10 EY11 EY12 EY13 EY14 EY15 EY16 EY17 EY18 EY19 EY20 EY21 EY22 EY23 EY24 EY25 EY26 EY27 EY28 EY29 EY30 EY31 EY32 EY33 EY34 EY35 EY36 EY37 EY38 EY39 EY40 EY41 EY42 EY43 EY44 EY45 EY46 EY47 EY48 EY49 EY50 ES01 ES02 ES03 ES04 ES05 ES06 ES07 ES08 ES09 ES10 ES11 ES12 ES13 ES14 ES15 ES16 ES17 ES18 ES19 ES20 ES21 ES22 ES23 ES24 ES25 ES26 ES27 ES28 ES29 ES30 ES31 ES32 ES33 ES34 ES35 ES36 ES37 ES38 ES39 ES40 ES41 ES42 ES43 ES44 ES45 ES46 ES47 ES48 EKOSİSTEM UNSURLARI VE EKOSİSTEM YÖNETİMİ ALT ALANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ HARİTASI EY'LERİN ES'LER İÇİN GENEL GÖRELİ ÖNEMLİLİK DÜZEY DERECESİ (0 EN DÜŞÜK) Şekil 3 117

118 Şekil 3Şekil 3 de görülen matris, Ekosistem Yönetimi (EY) alt alanlarının, her bir Ekosistem (ES) alt alanı için gerekliliğinin katılımcılarca 0-5 skalasında derecelendirilmesi yoluyla oluşturulmuştur. 5 = en önemli anlamına gelen derecelendirme sonuçları biylojik çeşitlilik genelinde tüm tematik alanların sentezi olarak Şekil 3 de gösterilmektedir. Koyu renkli görünen sütunların başlığı olan EY alt alanlarının önemi, daha açık renkli sütunların başlığı olan EY altalanlarına göre daha fazla olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda gereklilik bağlamında belirgin olarak öne çıkan EY alt alanları aşağıdaki gibi özetlenebilir; EY 18 Flora fauna merkezleri EY 01 Akarsu boyları -Su kirliliği EY 06 Bitki ve hayvan gen kaynakları korunması ( in situ, ex situ), yönetimi ve kullanımı EY 07 Biyolojik çeşitliliğin korunan alanlarda ve korunan alanlar dışında etkin korunması ve sürdürülebilir yararlanma EY 22 İklim değişimi EY 23 Korunan alanlar yönetimi ve kapasite geliştirme 5.3. BOŞLUK/İHTİYAÇ ANALİZİ Öncelikli görülen ve stratejik öneme sahip olduğu belirlenen hedeflerin gerçekleştirilmesi yolunda giderilmesi gereken boşluklar katılımcılar tarafından belirlenmiş, ve nihai UBSEP belgesine hedef ve eylem bazında yansıtılmıştır. Söz konusu boşluklar aşağıda özetlenmiş olup, Tablo 5.3 de tümleştirilmiş olarak verilmektedir. İnsan kaynakları alanında kalifiye personel yetersizliği dikkat çekmektedir. Stratejik hedefler ve eylemlerle ilişkili olarak; biyogüvenlik, genetik kaynaklar, bilgi yönetim sistemleri, CBS, modelleme, haritalama, veri tabanı, tıbbi bitkiler, taksonomi, iklimbilim, muhafaza, ekoloji, çevre hukuku konularında kalifiye personel sayısının yeterli olmadığı, uluslararası sözleşmeler konusunda yetişmiş hukukçular, genetik kaynakların kayıt altına alınmasına ilişkin olarak patent başvurusu hazırlama, işlemlerini yürütme, tescil ve tescil sonrası işlemler konularında uzmanlaşmış personel, herbaryum ve müze için uzman ve diğer personel istihdamı ile uluslararası çevre siyasetine ilişkin araştırıcılar, yabancı türler konusunda uygulayıcı personel eksikliği; araştırma, uygulama, izleme, denetim ve arazi çalışmalarının yürütülmesinde hem sayı hem de nitelik olarak personel sayısının yetersiz olduğu; biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini azaltan yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi, eğitim ve bilgilendirme çalışmalarının bir program dahilinde yürütülmesi, özel koruma tedbirlerinin uygulanması için uygun teknik donanıma ve birikime sahip personel sayısının yetersiz olduğu belirlenmiştir. İnsan kaynakları ile ilgili diğer önemli nokta ise yetişmiş personelin istihdamında süreksizlik ile sonuçlanan istihdam politikalarıdır. 118

119 Mali Kaynaklar konusunda kaynak yetersizliği kadar kaynakların dengeli dağıtılamaması ve etkin kullanılamaması ile ekonomik teşviklerin eksikliği dikkat çekmektedir. Özellikle genetik kaynakların belirlenmesi ve kayıt altına alınması ile uzaktan algılama ve görüntüleme sistemlerinin kurulması ve idamesi konularında yüksek maliyet nedeniyle ek kaynak ihtiyacı vurgulanmıştır. Ekonomik teşviklerin ise Ar-Ge, alternatif gelir kaynaklarının yaratılması, rehabilitasyon, meraların sürdürülebilir kullanımı, sulama sistemlerinde etkin yöntemlerin yaygınlaştırılması ve arıtma tesislerinin giderlerinin karşılanması konularında gerekli olduğu belirlenmiştir. Altyapı ile ilgili olarak hedef kategorilerinin farklı ihtiyaçları bulunmakla birlikte, genetik kaynakların belirlenmesi, korunması ve kayıt altına alınması ile ilgili hedeflere ulaşılmasında altyapı ihtiyaçlarının kilit rol oynadığı görülmektedir. Bu amaçla mevcut araştırma altyapısının ve gen bankalarının modernize edilmesi ve kapasitelerinin artılması ihtiyacı öne çıkmaktadır. Mevzuat ile ilgili olarak bazı konularda boşluk, bazı konularda ise uygulama ve yaptırım eksikliği belirlenmiştir. Mevzuat boşluğu olan konuların başında biyogüvenlik, genetik kaynakların kullanımı ile yarar paylaşımı, yabancı türler, mikroorganizmalar, step koruma alanları ve kıyı-deniz koruma alanları gelmektedir. Uyum, uygulama ve yaptırım eksikliği görülen konular ise planlama ve sürdürülebilir kullanım ile ilgili hedeflerde yoğunlaşmaktadır. Kurumsal yapı konusunda işbirliği ve eşgüdüm eksikliği dikkat çekici boyuttadır. Bu nedenle UBSEP de işbirliğinin ve eşgüdümün sağlanması ve kurumsallaşmasına yönelik hedef ve eylemler tanımlanmıştır. Yeni kurumsal yapı ihtiyacı sadece biyogüvenlik ve genetik kaynaklar alanlarında belirlenmiştir. Diğer konularda görev tanımlarının netleştirilmesi ve kapasitenin güçlendirilmesi suretiyle mevcut kurumsal yapının ihtiyaçları karşılayacak düzeyde olduğu görülmektedir. II.Ulusal Çalışma Gurubu Toplantısı 5-8 Nisan 2007, Antalya 119

120 Tablo 5.3. Boşluk analizi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı İNSAN KAYNAKLARI MALİ KAYNAKLAR ALTYAPI MEVZUAT KURUMSAL YAPI HEDEF PERSONEL YETERSİZLİĞİ KALİFİYE PERSONEL YETERSİZLİĞİ PERSONEL EĞİTİMİ İSTİHDAM POLİTİKALARI KAYNAK YETERSİZLİĞİ ETKİN KULLANAMAMA İHALE MEVZUATININ UYGULAMA ZORLUKLARI * LABORATUAR EKSİKLİĞİ LABORATUARLARDA SARF MALZEME VE EKİPMAN EKSİKLİĞİ ARAZİ EKİPMANLARI BİLİŞİM ALTYAPISI MEVZUAT UYUMSUZLUĞU MEVZUAT EKSİKLİĞİ UYGULAMA EKSİKLİĞİ YAPTIRIM YETERSİZLİĞİ İLETİŞİM VE EŞGÜDÜM EKSİKLİĞİ KURUMSAL YAPI EKSİKLİĞİ GÖREV TANIMLARINDA BELİRSİZLİK VEYA ÖRTÜŞME KAPASİTE YETERSİZLİĞİ ENVANTER X X X X X X X X X İZLEME X X X X X X X X X X AR-GE X X X X X X X BİLGİ YÖNETİMİ X X X X X X X X KORUNAN ALAN İLANI X X X** X X KORUNAN ALAN YÖNETİMİ X X X X X X X X X X X HALKIN BİLİNÇLENDİRİLMESİ VE KATILIMI X X X KORUMA VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KULLANIM TEDBİRLERİNİN UYGULANMASI X X X X X X X X X X X REHABİLİTASYON X X X X X X X YABANCI TÜRLER X X X X X X X X GDO'LAR X X X X X ACİL DURUM YÖNETİMİ X X X X X X X ATIK YÖNETİMİ X X X X X X İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ *** X X X X X X X STRATEJİK ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRME X X X X X EKOSİSTEM BAZLI PLANLAMA X X X X X X X X X TEŞVİKLER X X X X X SEKTÖREL ENTEGRASYON X X X X X X X X GENETİK KAYNAKLARIN BELİRLENMESİ X X X X X X X X X GENETİK KAYNAKLARIN KAYIT ALTINA ALINMASI X X X X X X X X X X X GENETİK KAYNAKLARIN YERİNDE KORUNMASI VE YÖNETİMİ X X X X X X X X X X X GENETİK KAYNAKLARIN EX-SİTU KORUNMASI X X X X X X X X X X GELENEKSEL BİLGİLER X X X X X YARAR PAYLAŞIMI X X X X X X * İhale sürecindeki ilan süresi gibi işlemler nedeniyle arazi çalışmaları olması gereken zamanda yapılamamaktadır ** Korunan alan ilanına ilişkin mevcut mevzuatta, genetik çeşitlilik merkezleri ile step ve kıyı-deniz alanlarının koruma altına alınmasında boşluk tespit edilmiştir *** İklim Değişikliği'nin Biyolojik Çeşitlilik üzerine olan etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi kapsamında ele alınmıştır 120

121 6. ULUSAL BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI 6.1. AMAÇLAR VE HEDEFLER Türkiye de biyolojik çeşitliliğin durumu, eğilimler ve boşluk analizinden yola çıkılarak, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin üç amacı kapsamında 10 adet amaç tanımlanmıştır. Bu amaçlardan üç tanesi tüm tematik çalışma gruplarının öncelikli gördüğü, dolayısıyla tüm tematik alanlara hitap eden amaçlardır. Tematik alanlar için ortak hedef niteliğinde olan stratejik hedefler bu üç amaç altında toplanmış ve bu hedeflere ulaşılması için kritik görülen eylemler tanımlanmıştır. Diğer 6 amaç altında hem her bir tematik alanın kendisi için öncelikli gördüğü, hem de ortak hedeflere ulaşılması için o tematik alan kapsamında ele alınması gereken hedefler sıralanmıştır. Tematik alanlar özelinde tanımlanan bu hedeflerin altında yine hem tematik alanın hedeflerini hem de ortak hedefleri destekleyici eylemler belirlenmiştir. Eylemler belirlenirken, boşluk analizinde tespit edilen ihtiyaçlar dikkate alınarak, kapasite geliştirmeye yönelik eylemlere de yer verilmiştir. Tematik alanlar altındaki eylemlerin hangi ortak hedeflere hizmet edeceği, bu eylemlerle ortak stratejik hedeflerin ilişkilendirildiği tablolarda verilmiştir. Tanımlanan 10. amaç ise, özellikle işbirliği ve eşgüdüm sorununu çözmeye yöneliktir. Boşluk analizinde tespit edilen ve UBSEP in uygulanmasında kilit rol oynayacak kapasite ihtiyaçları da bu amaç altındaki eylemlere yansıtılmıştır. Amaç ve hedefler toplu olarak Tablo 6.1 de verilmektedir. En az üç tematik alan tarafından öncelikli görülen hedefler incelendiğinde, aşağıda verilen konuların BÇS amaçlarına ulaşılmasında stratejik öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır: Biyolojik çeşitlilik için önemli gösterge türlerin belirlenmesi ile türlerin, populasyonların ve ekosistemlerin envanterlerinin çıkarılması, izleme ve sınıflandırma sisteminin etkin uygulanması, Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, kayıt altına alınması, korunması ve yönetimi Araştırma sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların uygulayabileceği bir şekilde paylaşımını, biyolojik ve biyofiziksel verilerin daha hızlı analiz edilmesini ve dağıtımını sağlayacak merkezi bilgi yönetim sisteminin kurulması Hassas, tehdit ve tehlike altında olan türlere ve ekosistemlere, kritik habitatlara, üzerinde çok az çalışma yapılmış sınıflandırma gruplarına, ekonomik değere sahip sınıflandırma gruplarına, yüksek düzeyde çeşitliliği olan alanlara, kırsal ve kentsel kalkınma ile insan kaynaklı zararların en çok görüldüğü bölgelere öncelik verilerek, özel koruma tedbirleri geliştirilmesi İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve en çok etkilenen ekosistemlerin ve türlerin bu etkilerden korunmasına yönelik tedbirler alınması Kendine özgü, hassas dağ ekosistemlerinin, diğer biyolojik çeşitlilik sıcak noktalarının ve bunlara eşlik eden türlerin belirlenmesi ve korunması Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi, tarımsal stratejiler ya da ulusal kalkınma planları gibi öteki ilgili ulusal girişimlerin uygulanma süreçleri arasındaki bağlantıların ve eşgüdümün sağlanması Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin ortadan kaldırılması ya da en aza inidirilmesi 121

122 Tablo 6.1. UBSEP Amaç ve Hedefleri Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı AMAÇ 1. Türkiye için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi HEDEF Biyolojik çeşitliliği oluşturan bileşenlerin, gelecek nesillerin ihtiyaçları da dikkate alınarak, kendini yenileme kapasitesine uygun yöntemlerle ve seviyede kullanımı Ekosistemlerde, türlerde ve genetik çeşitlilikte ortaya çıkan değişiklikleri saptamak ve izlemek amacıyla, hızlı değerlendirme işlemleri ve biyolojik çeşitlilik göstergeleri de göz önünde bulundurularak, biyolojik çeşitlilik envanter-izleme yöntem ve programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Karasal ve sucul ekosistemlerden oluşan korunan alanlara daha az temsil edilen ekosistemlerin, türlerin ve genetik çeşitlilik merkezlerinin dahil edilmesi ve korunan alanların etkin yönetimi Biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi Biyolojik çeşitliliğin korunması ve kullanımı ile ilgili hukuki, idari ve kurumsal düzenleme ve uygulamalar arasında uyum sağlanması Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı için, ekosistem bazlı planlama ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve uygulanması Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda halkın bilgi seviyesinin ve duyarlılığının artırılması 3. Geleneksel bilgiler de dahil olmak üzere Türkiye için önemli genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve yararlanılması Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi ve korunması Genetik kaynaklara erişimin kontrol altına alınması ve bu kaynaklardan elde edilen faydaların ülkemizle paylaşımının garanti altına alınması 4. Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi; gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı; genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması 4.1 Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi 4.2 Tarımın, biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumlu etkilerini destekleyen ve olumsuz etkilerini hafifleten yönetim uygulamaları, teknolojileri ve politikaları belirlenmesi, tarımsal ekosistemlerin verimliliğinin ve geçim kaynağı idame etme kapasitesinin geliştirilmesi 4.3 Tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki GDO lardan ve yabancı türlerden kaynaklanan baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi 4.4 Gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı ve genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması 122

123 5. Step biyolojik çeşitliliğinin korunması, bileşenlerinin 5.1. Step biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi boşluklarının sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların doldurulması kullanımından kaynaklanan faydaların eşit ve adil olarak paylaşımı ve step biyolojik çeşitliliğinin kaybı ve bunun 5.2. Özellikle ekosistem yapısı ve işleyişi olmak üzere, sosyo-ekonomik sonuçları ile mücadele edilmesi otlatma, kuraklık, çölleşme, çoraklaşma, tuzlanma, seller, yangınlar, turizm, tarımsal dönüşüm veya terk etme gibi bozkır ekosistemlerinin biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyen ekolojik, fiziksel ve sosyal süreçlerin belirlenerek tedbirler geliştirilmesi 5.3. Step alanlarının genetik kaynaklarının kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşımını desteklemek için mekanizmalar ve çerçeveler tesis edilmesi 6. Orman biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması 6.1. Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için izleme programları geliştirilmesi ve uygulanması 6.2. Orman biyolojik çeşitliliğinin daha etkin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması 7. Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması ve sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması 7.1. Biyolojik ve ekolojik envanterlerin, izleme programlarının ve sınıflandırma sistemlerinin etkin uygulanması 7.2. Hassas dağ ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması 8. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, iç su ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması 8.1. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir biçimde kullanımının sağlanması için uygun teknik ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi 8.2. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, sürdürülebilirliği ve maruz kaldığı tehditlerin azaltılması için tedbirlerin uygulanması 9. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması, kıyı 9.1. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin belirlenmesi, ve deniz ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin izlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için gerekli devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin idari, hukuki, kurumsal ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması 9.2. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi eksikliklerinin giderilmesi, biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan tehdit altındaki alanların ve türlerin belirlenerek koruma altına alınması ve izleme programları geliştirilerek uygulanması 9.3. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin maruz kaldığı tehditlerle mücadele edilmesi 10. Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı nın 1.1. Biyolojik çeşitliliğin korunması ve kullanımı ile ilgili Uygulanması, uygulamanın takibi ve raporlama için kurumlar arasında eşgüdüm sağlanması mekanizma oluşturulması Biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için mali yapının bütünlüğünün ve sürekliliğinin sağlanması 123

124 6.2. TEMATİK ALANLAR İÇİN ORTAK STRATEJİK HEDEFLER BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİN KORUNMASI AMACINA YÖNELİK STRATE- JİK HEDEFLER AMAÇ 1: Türkiye için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi Hedef 1.1Ekosistemlerde, türlerde ve genetik çeşitlilikte ortaya çıkan değişiklikleri saptamak ve izlemek amacıyla, hızlı değerlendirme işlemleri ve biyolojik çeşitlilik göstergeleri de göz önünde bulundurularak, biyolojik çeşitlilik envanter-izleme yöntem ve programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Stratejik eylemler: Omurgasızlar (özellikle böcekler), mikroorganizmalar ve mantarlarla ilgili envanter, veri ve koleksiyonların tamamlanması için bir program hazırlanması ve yürürlüğe konması Biyolojik çeşitlilik ile ilgili envanter çalışmalarının birbiriyle bağlantılı ve eşgüdümlü yürütülmesi için makro düzeyde planlama yapılarak yürürlüğe konması Güvenilir ve ekonomik biyolojik çeşitlilik envanter yöntemlerinin ve teknolojilerinin belirlenmesi Biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarının toprak, iklim ve ilgili öteki konularda yapılan araştırmalarla ilişkilendirilmesi Anlamlı, bilimsel açıdan savunulabilir, uygulanabilir ve ekosistem bazlı biyolojik çeşitlilik göstergelerinin geliştirilmesi ve kullanılması Baskı altında olan ekosistemler, türler ve popülasyonlar ile ekosistemler içindeki işlevsel bağların izlenmesi için programlar geliştirilmesi ve uygulanması Toplanan örneklerin bilimsel olarak tanımlanması, sınıflandırılması ve depolanması amacıyla, bilimsel kuruluşların kapasitelerinin artırılması ve elde ettikleri veri ve bilgilerin etkin bir biçimde paylaşılmasının sağlanması Türkiye deki tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin periyodik olarak güncelleştirilmesi Hedef 1.2 Karasal ve sucul ekosistemlerden oluşan korunan alanlara daha az temsil edilen ekosistemlerin, türlerin ve genetik çeşitlilik merkezlerinin dahil edilmesi ve korunan alanların etkin yönetimi Stratejik eylemler: Kendine özgü, hassas dağ ekosistemlerinin, diğer biyolojik çeşitlilik sıcak noktalarının ve başta tehdit altındaki türler olmak üzere bu ekosistemlerde bulunan türlerin belirlenmesi ve koruma altına alınması Risk altındaki türler ve ekosistemler, endemik türler, duyarlı üreme bölgeleri ve temsil niteliğindeki ekosistemlerin koruma altına alınarak, sucul ekosistemlerdeki biyolojik çeşitliliği korumaya yönelik çabaların yoğunlaştırılması Biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve / veya özel tehdit altında olan step ekosistemleri dahilinde özel alanların belirlenmesi ve koruma altına alınması Etkin bir şekilde yönetilen ve ekolojik temelli olan deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi ve sürdürülmesi 124

125 Konuyla ilgili ilgi gruplarının da görüşleri alınarak, korunan alanların ilanı ve yönetimini destekleyecek politikaların ve yasal düzenlemelerin oluşturulması ve bu çerçevede envanterlerin, planların, izleme programlarının ve diğer önlemlerin hazırlanması Arazi sahipleri, yerel yönetimler ve ilgili kesimlerle görüş alışverişinde bulunularak, korunan alanın içinde ve çevresindeki insan faaliyetlerinin korunan alanlardaki biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin minimuma indirilmesi ve bu alanların bütünlüğünün korunması Korunan alanların yönetim sürecine katkıda bulunacak kamu kuruluşları personelinin eğitiminin sağlanması; bilimsel verilerin analizini yapabilecek ve plan ve politikalarla ilişkilendirmesini sağlayacak düzeye getirilmesi Hedef 1.3 Biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi Stratejik eylemler: Hassas, tehdit ve tehlike altında olan türlere ve ekosistemlere, kritik habitatlara, üzerinde çok az çalışma yapılmış ve ekonomik değere sahip sınıflandırma gruplarına, yüksek düzeyde çeşitliliği olan alanlara, kırsal ve kentsel kalkınma ile insan kaynaklı zararların en çok görüldüğü bölgelere öncelik verilerek, özel koruma tedbirleri geliştirilmesi İnsan etkilerinin ekosistemler, türler ve genetik çeşitlilik üzerinde yol açtığı toplam çevresel değişikliklerin belirlenmesi ve ortadan kaldırılması ya da kabul edilebilir düzeylere indirilmesine yönelik çabaların artırılması Risk altındaki türlerin ekolojik ve habitat gereksinimleri gibi nesnel ölçütler kullanılarak tehlike altında ya da tehdit altında olarak tanımlanmış türler ve bozulmuş ekosistemler için iyileştirme programları, teknikleri ve teknolojileri geliştirilmesi, uygulanması ve başarısının değerlendirilmesi Türkiye ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yabancı türlerin belirlenmesi, yayılımcı özellikte olan yabancı türlerin girişlerinin önlenmesi, biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin tespit edilerek önlenmesi ve kontrol altına alınması için, insan kaynaklarının geliştirilmesi de dahil olmak üzere, gerekli yasal ve kurumsal tedbirlerin alınması ve uygulanması Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların (GDO ların) ülkeye giriş-çıkışını kontrol etmeye yönelik yasal yaptırımların yeterliliğinin sağlanması ve denetleme standartları ile risk değerlendirme ve risk yönetimi işlemleri gibi mekanizmaların geliştirilmesi Çevresel felaketleri önlemeye ve biyolojik çeşitliliğe yönelik büyük riskler içeren durumlarda alınacak ivedi önlemlerin geliştirilmesine yönelik planların oluşturulması İklim değişikliliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve en çok etkilenen ekosistemlerin ve türlerin bu etkilerden korunmasına yönelik tedbirler alınması 125

126 Tablo Amaç 1 Zamanlama Tablosu Omurgasızlar (özellikle böcekler), mikroorganizmalar ve mantarlarla ilgili envanter, veri ve koleksiyonların tamamlanması için bir program hazırlanması ve yürürlüğe konması Biyolojik çeşitlilik ile ilgili envanter çalışmalarının birbiriyle bağlantılı ve eşgüdümlü yürütülmesi için makro düzeyde planlama yapılarak yürürlüğe konması Güvenilir ve ekonomik biyolojik çeşitlilik envanter yöntemlerinin ve teknolojilerinin belirlenmesi Biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarının toprak, iklim ve ilgili öteki konularda yapılan araştırmalarla ilişkilendirilmesi Anlamlı, bilimsel açıdan savunulabilir, uygulanabilir ve ekosistem bazlı biyolojik çeşitlilik göstergelerinin geliştirilmesi ve kullanılması Baskı altında olan ekosistemler, türler ve popülasyonlar ile ekosistemler içindeki işlevsel bağların izlenmesi için programlar geliştirilmesi ve uygulanması Toplanan örneklerin bilimsel olarak tanımlanması, sınıflandırılması ve depolanması amacıyla, bilimsel kuruluşların kapasitelerinin artırılması ve elde ettikleri veri ve bilgilerin etkin bir biçimde paylaşılmasının sağlanması Türkiye deki tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin periyodik olarak güncelleştirilmesi Kendine özgü, hassas dağ ekosistemlerinin, diğer biyolojik çeşitlilik sıcak noktalarının ve başta tehdit altındaki türler olmak üzere bu ekosistemlerde bulunan türlerin belirlenmesi ve koruma altına alınması Risk altındaki türler ve ekosistemler, endemik türler, duyarlı üreme bölgeleri ve temsil niteliğindeki ekosistemlerin koruma altına alınarak, sucul ekosistemlerdeki biyolojik çeşitliliği korumaya yönelik çabaların yoğunlaştırılması Biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve / veya özel tehdit altında olan step ekosistemleri dahilinde özel alanların belirlenmesi ve koruma altına alınması Etkin bir şekilde yönetilen ve ekolojik temelli olan deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi ve sürdürülmesi Konuyla ilgili ilgi gruplarının da görüşleri alınarak, korunan alanların ilanı ve yönetimini destekleyecek politikaların ve yasal düzenlemelerin oluşturulması ve bu çerçevede envanterlerin, planların, izleme programlarının ve diğer önlemlerin hazırlanması Arazi sahipleri, yerel yönetimler ve ilgili kesimlerle görüş alışverişinde bulunularak, korunan alanın içinde ve çevresindeki insan faaliyetlerinin korunan alanlardaki biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin minimuma indirilmesi ve bu alanların bütünlüğünün korunması Korunan alanların yönetim sürecine katkıda bulunacak kamu kuruluşları personelinin eğitiminin sağlanması; bilimsel verilerin analizini yapabilecek ve plan ve politikalarla ilişkilendirmesini sağlayacak düzeye getirilmesi Hassas, tehdit ve tehlike altında olan türlere ve ekosistemlere, kritik habitatlara, üzerinde çok az çalışma yapılmış ve ekonomik değere sahip sınıflandırma gruplarına, yüksek düzeyde çeşitliliği olan alanlara, kırsal ve kentsel kalkınma ile insan kaynaklı zararların en çok görüldüğü bölgelere öncelik verilerek, özel koruma tedbirleri geliştirilmesi İnsan etkilerinin ekosistemler, türler ve genetik çeşitlilik üzerinde yol açtığı toplam çevresel değişikliklerin belirlenmesi ve ortadan kaldırılması ya da kabul edilebilir düzeylere indirilmesine yönelik çabaların artırılması Risk altındaki türlerin ekolojik ve habitat gereksinimleri gibi nesnel ölçütler kullanılarak tehlike altında ya da tehdit altında olarak tanımlanmış türler ve bozulmuş ekosistemler için iyileştirme programları, teknikleri ve teknolojileri geliştirilmesi, uygulanması ve başarısının değerlendirilmesi Türkiye'ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yabancı türlerin belirlenmesi, yayılımcı özellikte olan yabancı türlerin girişlerinin önlenmesi, biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin tespit edilerek önlenmesi ve kontrol altına alınması için, insan kaynaklarının geliştirilmesi de dahil olmak üzere, gerekli yasal ve kurumsal tedbirlerin alınması ve uygulanması Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların (GDO ların) ülkeye giriş-çıkışını kontrol etmeye yönelik yasal yaptırımların yeterliliğinin sağlanması ve denetleme standartları ile risk değerlendirme ve risk yönetimi işlemleri gibi mekanizmaların geliştirilmesi Çevresel felaketleri önlemeye ve biyolojik çeşitliliğe yönelik büyük riskler içeren durumlarda alınacak ivedi önlemlerin geliştirilmesine yönelik planların oluşturulması İklim değişikliliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve en çok etkilenen ekosistemlerin ve türlerin bu etkilerden korunmasına yönelik tedbirler alınması 126

127 6.2.2 SÜRDÜRÜLEBİLİR KULLANIM AMACINA YÖNELİK STRATEJİK HEDEF- LER AMAÇ 2: Biyolojik çeşitliliği oluşturan bileşenlerin, gelecek nesillerin ihtiyaçları da dikkate alınarak, kendini yenileme kapasitesine uygun yöntemlerle ve seviyede kullanımı Hedef 2.1 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve kullanımını etkileyen hukuki, idari ve kurumsal düzenleme ve uygulamalar arasında uyum sağlanması Stratejik eylemler: Yetki karmaşası ve tekrarlamaların giderilmesi ve boşlukların doldurulması için biyolojik çeşitlilikle ilgili mevzuat ile diğer hukuki düzenlemeler arasındaki uyumsuzlukların belirlenerek, uyumun sağlanmasına yönelik çalışmaların yapılması Önemli tarım, su, enerji, ticaret ve bunun gibi sektörel politika ve programların gözden geçirilerek, ekolojik, ekonomik, sosyal ve kültürel hedeflerin uyumlu hale getirilmesi için çalışmaların başlatılması Kalkınma projelerinin seçim ve değerlendirme kriterlerine biyolojik çeşitliliğin korunması ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili unsurların dahil edilmesine yönelik düzenlemelerin yapılması Biyolojik çeşitliliğin korunmasının, biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının ve biyolojik kaynaklar için yeni sürdürülebilir kullanım biçimleri geliştirilmesinin bir yolu olarak, uygun sosyo-ekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmesi ve uygulanması Önerilen biyolojik çeşitlilik koruma politikalarının ve programlarının ekonomik eylemler üzerindeki etkilerinin incelenerek, ekonomi üzerindeki olumlu etkilerini arttıracak ve olumsuz etkilerini en aza indirecek önlemlerin geliştirilmesi Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı nın, kalkınma planlarına entegrasyonunun teşvik edilmesi; sosyal, kültürel, ekonomik hedeflerle doğa koruma hedeflerinin entegrasyonu ve su kaynaklarının sürdürülebilir ve akılcı kullanımı amacıyla alternatif yönetim mekanizmalarının araştırılması, geliştirilmesi ve kullanılması Hedef 2.2 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı için, ekosistem bazlı planlama ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve uygulanması Stratejik eylemler: Ekosistemlerden sağlanan yararların, işlevlerin ve bileşenlerin incelenmesi ve modellenmesi Ekosistem bazlı planlama ve yönetimi geliştirmek amacıyla ve bilimsel çalışmalar yoluyla, türlerin ve popülasyonların durumları, genetik çeşitlilikleri ve ekolojik ilişkileri hakkındaki bilgilerin artırılması Ekonomik uygulamalar için, biyolojik kaynakların yeni ve sürdürülebilir kullanım biçimlerinin araştırılması Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldıran ya da en aza indiren yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi 127

128 Ekosistemler, türler ve genetik kaynaklar için zararlı olan maddelerin veya bu maddelerin zararlı olan miktarlarının doğaya atılmasının önlenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesi ve buna yönelik çalışmaların desteklenmesi Yabani flora ve fauna türlerinin toplanmasının ve hasadının sürdürülebilir olduğunun güvence altına alınması ve hasat işleminin öteki türler üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi için tedbirler geliştirilmesi ve uygulanması Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımına özel sektörün daha etkin katılımına yönelik programların geliştirilmesi Geçerli bilgi, yöntem ve teknolojiler hakkında bilgilendirilmek amacıyla, politika belirleyicilere, arazi sahiplerine, işleticilere, kaynak yöneticilerine ve biyolojik kaynakların yönetimi, geliştirilmesi ve kullanımıyla ilgili diğer kişilere yönelik eğitim ve bilgilendirme programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Kamu kurumlarında çalışan personelin, ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik konusunda bilgilendirilmesi ve türlerin korunması konusunda bilinçlendirilerek, konu ile ilgili istatistiksel verileri çözümleme ve değerlendirme konusunda eğitime tabii tutulması Hedef 2.3 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda halkın bilgi seviyesinin ve duyarlılığının artırılması Stratejik eylemler: Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili konu ve mesajların milli eğitim programlarına katılması Etkin eğitim ve bilinçlendirme programlarının hazırlanması ve hedeflenmesi için, halkın biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili bilgi ve bilinç düzeyinin değerlendirilip izlenmesi Eğitim kuruluşları, kamu kurumları, özel mülk sahipleri, sivil toplum kuruluşları ve iş ve endüstri sektörü arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi yoluyla, eğitim ve bilgilendirme programlarının eşgüdüm ve etkinliklerinin arttırılması Ekosistem ve biyolojik kaynaklar üzerindeki olumsuz etkilerin önlenmesi ya da azaltılması için alınabilecek önlemleri vurgulayan eğitim materyallerinin yaygınlaştırılması 128

129 Tablo Amaç 2 Zamanlama Tablosu Yetki karmaşası ve tekrarlamaların giderilmesi ve boşlukların doldurulması için biyolojik çeşitlilikle ilgili mevzuat ile diğer hukuki düzenlemeler arasındaki uyumsuzlukların belirlenerek, uyumun sağlanmasına yönelik çalışmaların yapılması Önemli tarım, su, enerji, ticaret ve bunun gibi sektörel politika ve programların gözden geçirilerek, ekolojik, ekonomik, sosyal ve kültürel hedeflerin uyumlu hale getirilmesi için çalışmaların başlatılması Kalkınma projelerinin seçim ve değerlendirme kriterlerine biyolojik çeşitliliğin korunması ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili unsurların dahil edilmesine yönelik düzenlemelerin yapılması Biyolojik çeşitliliğin korunmasının, biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının ve biyolojik kaynaklar için yeni sürdürülebilir kullanım biçimleri geliştirilmesinin bir yolu olarak, uygun sosyo-ekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmesi ve uygulanması Önerilen biyolojik çeşitlilik koruma politikalarının ve programlarının ekonomik eylemler üzerindeki etkilerinin incelenerek, ekonomi üzerindeki olumlu etkilerini arttıracak ve olumsuz etkilerini en aza indirecek önlemlerin geliştirilmesi Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planının, kalkınma planlarına entegrasyonunun teşvik edilmesi; sosyal, kültürel, ekonomik hedeflerle doğa koruma hedeflerinin entegrasyonu ve su kaynaklarının sürdürülebilir ve akılcı kullanımı amacıyla alternatif yönetim mekanizmalarının araştırılması, geliştirilmesi ve kullanılması Ekosistemlerden sağlanan yararların, işlevlerin ve bileşenlerin incelenmesi ve modellenmesi Ekosistem bazlı planlama ve yönetimi geliştirmek amacıyla ve bilimsel çalışmalar yoluyla, türlerin ve popülasyonların durumları, genetik çeşitlilikleri ve ekolojik ilişkileri hakkındaki bilgilerin artırılması Ekonomik uygulamalar için, biyolojik kaynakların yeni ve sürdürülebilir kullanım biçimlerinin araştırılması Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldıran ya da en aza indiren yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi Ekosistemler, türler ve genetik kaynaklar için zararlı olan maddelerin veya bu maddelerin zararlı olan miktarlarının doğaya atılmasının önlenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesi ve buna yönelik çalışmaların desteklenmesi Yabani flora ve fauna türlerinin toplanmasının ve hasadının sürdürülebilir olduğunun güvence altına alınması ve hasat işleminin öteki türler üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi için tedbirler geliştirilmesi ve uygulanması Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımına özel sektörün daha etkin katılımına yönelik programların geliştirilmesi Geçerli bilgi, yöntem ve teknolojiler hakkında bilgilendirilmek amacıyla, politika belirleyicilere, arazi sahiplerine, işleticilere, kaynak yöneticilerine ve biyolojik kaynakların yönetimi, geliştirilmesi ve kullanımıyla ilgili diğer kişilere yönelik eğitim ve bilgilendirme programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Kamu kurumlarında çalışan personelin, ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik konusunda bilgilendirilmesi ve türlerin korunması konusunda bilinçlendirilerek, konu ile ilgili istatistiksel verileri çözümleme ve değerlendirme konusunda eğitime tabii tutulması Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili konu ve mesajların milli eğitim programlarına katılması Etkin eğitim ve bilinçlendirme programlarının hazırlanması ve hedeflenmesi için, halkın biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili bilgi ve bilinç düzeyinin değerlendirilip izlenmesi Eğitim kuruluşları, kamu kurumları, özel mülk sahipleri, sivil toplum kuruluşları ve iş ve endüstri sektörü arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi yoluyla, eğitim ve bilgilendirme programlarının eşgüdüm ve etkinliklerinin arttırılması Ekosistem ve biyolojik kaynaklar üzerindeki olumsuz etkilerin önlenmesi ya da azaltılması için alınabilecek önlemleri vurgulayan eğitim materyallerinin yaygınlaştırılması 129

130 6.2.3 GENETİK KAYNAKLARIN KORUNMASI VE KULLANIMI KONUSUNDA STRATEJİK HEDEFLER AMAÇ 3: Geleneksel bilgiler de dahil olmak üzere Türkiye için önemli genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve yararlanılması Hedef 3.1 Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, kayıt altına alınması, korunması ve yönetimi Stratejik eylemler: Genetik kaynakların korunması ve ekonomik kullanımının en üst düzeye çıkarılması için, başta Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması Ulusal Planı nda belirlenen hedef türler ve yerel çeşitler olmak üzere, bitki genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınması Otsu ve odunsu bitki genetik çeşitliliğinin yerinde (in-situ) koruması ve yönetimine yönelik olarak, Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması Ulusal Planı da dikkate alınarak, gerekli programların uygulanmaya konması Otsu ve odunsu genetik çeşitliliğinin ex-situ korunması ve kayıt altına alınması, milli botanik bahçesi ile tohum, gen ve klon bankaları kurulması ve var olanların sürdürülmesi Karasal ve sucul fauna türlerinin genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınması Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan karasal ve sucul fauna türlerinin yerinde (in-situ) korunması ve yönetimine yönelik programların uygulanmaya konması Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan karasal ve sucul fauna türleri için gen bankasının kurulması Hedef 3.2 Genetik kaynaklara erişimin kontrol altına alınması ve bu kaynaklardan elde edilen faydaların ülkemizle paylaşımının garanti altına alınması Stratejik eylemler Biyolojik kaynakların izinsiz ve kontrolsüz olarak toplanması ve yurt dışına çıkarılmasının (biyokaçakçılığın) önlenmesine yönelik tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Biyolojik kaynakların doğadan izinsiz toplanmasının önlenmesine yönelik tedbirler alınması Geleneksel bilgilerin derlenmesi, kayıt altına alınması ve korunması; geleneksel bilgilere yönelik yenilik ve uygulamaların, bu yöntem ve bilgilere sahip kişilerle birlikte kullanılması ve bundan elde edilecek yararların eşit paylaşımını sağlayacak mekanizmalar belirlenmesi ve uygulanması Diğer ülkelerden sağlanan genetik kaynakların kullanımından elde edilen yararların genetik kaynağı sağlayıcı ülke ile paylaşımına ve ülkemizin diğer ülkelere sağladığı genetik kaynaklardan elde edilen yararların ülkemiz ile paylaşımını garantilemeye yönelik ulusal mekanizmanın araştırılması, geliştirilmesi ve bu konuda uluslararası işbirliği sağlanması 130

131 Tablo Amaç 3 Zamanlama Tablosu Genetik kaynakların korunması ve ekonomik kullanımının en üst düzeye çıkarılması için, başta Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması Ulusal Planında belirlenen hedef türler ve yerel çeşitler olmak üzere, bitki genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınmasısı Otsu ve odunsu bitki genetik çeşitliliğinin yerinde (in-situ) koruması ve yönetimine yönelik olarak, Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması Ulusal Planı da dikkate alınarak, gerekli programların uygulanmaya konması Otsu ve odunsu genetik çeşitliliğinin ex-situ korunması ve kayıt altına alınması, milli botanik bahçesi ile tohum ve klon gen bankaları kurulması ve var olanların sürdürülmesi Karasal ve sucul fauna türlerinin genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınması Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan karasal ve sucul fauna türlerinin yerinde (in-situ) korunması ve yönetimine yönelik programların uygulanmaya konması Biyolojik çeşitlilik, tarım, gıda ve ekonomik değerler açısından önem taşıyan karasal ve sucul fauna türleri için gen bankasının kurulması Biyolojik kaynakların izinsiz ve kontrolsüz olarak toplanması ve yurt dışına çıkarılmasının (biyokaçakçılığın) önlenmesine yönelik tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Biyolojik kaynakların doğadan izinsiz toplanmasının önlenmesine yönelik tedbirler alınması Geleneksel bilgilerin derlenmesi, kayıt altına alınması ve korunması; geleneksel bilgilere yönelik yenilik ve uygulamaların, bu yöntem ve bilgilere sahip kişilerle birlikte kullanılması ve bundan elde edilecek yararların eşit paylaşımını sağlayacak mekanizmalar belirlenmesi ve uygulanması Diğer ülkelerden sağlanan genetik kaynakların kullanımından elde edilen yararların genetik kaynağı sağlayıcı ülke ile paylaşımına ve ülkemizin diğer ülkelere sağladığı genetik kaynaklardan elde edilen yararların ülkemiz ile paylaşımını garantilemeye yönelik ulusal mekanizmanın araştırılması, geliştirilmesi ve bu konuda uluslararası işbirliği sağlanması 6.3.TEMATİK ALANLAR ÖZELİNDE STRATEJİK HEDEFLERE YÖNELİK EYLEM- LER Tarımsal Biyolojik Çeşitlilik AMAÇ 4: Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi; gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı; genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması Hedef 4.1 Tarımsal biyolojik çeşitlilik için önem taşıyan biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, korunması ve izlenmesi Stratejik eylemler: Toprak biyotasında bulunan mikro ve makro organizmaların tespit edilmesi Tarımsal ve diğer bağlantılı ekosistemlerde polinatör çeşitliliğinin belirlenmesi, izlenmesi, korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımına yönelik bir program hazırlanması ve uygulamaya konması Tarımsal ekosistemler içinde tehdit altında olan türlerin ve yayılış alanlarının tespit edilmesi ve izleme programına alınması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin izlenmesi için gösterge türlerin tespit edilmesi 131

132 Coğrafi Bilgi Sistemleri gibi hızlı analiz yöntemlerinden yararlanarak, tarımsal biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarının tarımsal ekosistemlerle bağlantılı alanlarda yapılan diğer envanter çalışmalarıyla ve toprak, iklim ve bunun gibi abiyotik faktörlere ilişkin verilerle ilişkilendirilmesi ve biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sistemine aktarılması Yabani flora ve fauna türleri ile yerel çeşit ve ırkların çiftçi elinde korunmasını destekleyecek ve kolaylaştıracak programların geliştirilmesi ve uygulamaya konması Farklı sektörlerin tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi veya azaltılmasına yönelik yönetim uygulamalarının, teknolojilerin ve politikaların belirlenmesi ve uygulamaya konulması Hedef 4.2 Tarımın, biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumlu etkilerini destekleyen ve olumsuz etkilerini hafifleten yönetim uygulamalarının, teknolojilerin ve politikaların belirlenmesi, tarımsal ekosistemlerin verimliliğinin ve geçim kaynağı idame etme kapasitesinin geliştirilmesi Stratejik eylemler: Fazla ve yanlış tarımsal girdilerin yararlı popülasyonlara etkisinin azaltılmasına ve tarımsal girdilerin daha etkin kullanımına yönelik yöntem ve tedbirlerinin geliştirilmesi ve uygulanması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi ve/veya mevcut teknolojilerin ülke şartlarına uyarlanması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin temin ettiği mal ve hizmetler konusunda bilgi ve bilinç düzeyinin geliştirilmesine ve toprak erozyonunu, su, toprak ve hava kirlenmesini azaltan sürdürülebilir tarım uygulamalarının yaygınlaştırılmasına yönelik araştırmaların ve eğitim programlarının desteklenmesi Tarımsal ekosistemlerin devamlılığının sağlanmasında önemli rolü olan toprak biyolojik çeşitliliğinin korunmasına yönelik tedbirlerin, arazi ve toprak yönetimi uygulamalarına entegre edilmesi Tarımsal üreticilerin, biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen yönetim planlarına katılımlarının desteklenmesi Tarımsal alanlardaki biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik ekonomik desteklerin korunması, düzenlenmesi ve geliştirilmesi Hedef 4.3. Tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki GDO lardan ve yabancı türlerden kaynaklanan baskı ve tehditlerin önlenmesi veya mümkün olan en alt seviyeye indirilmesi Stratejik eylemler: Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin belirlenmesine yönelik yöntem ve yaklaşımları ortaya çıkarmak için araştırmaların desteklenmesi Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların yurda girişinin takip edilmesi ve belirlenmesini sağlayacak ulusal biyogüvenlik bilgi yönetimi ve izleme sistemi kurulması Genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar (GDO) ve ürünleri ile ilgili faaliyetlerin düzenlenmesi, denetlenmesi ve izlenmesi için ihtiyaç duyulan yasal, kurumsal ve teknik kapasitenin geliştirilmesi 132

133 Yabancı türlerin doğal türler üzerindeki etkilerini belirlemeye yönelik araştırmaların ve olumsuz etkileri önlemeye yönelik yöntemlerin geliştirilmesi ve desteklenmesi Türkiye ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yayılımcı yabancı türlerle ilgili bilgilerin derlenerek, bu türlerin izlenmesi Hedef 4.4. Gıda ve tarım için gerçek ve potansiyel değere sahip olan genetik kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımı ve genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit şekilde paylaşımının sağlanması Stratejik eylemler: Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının belirlenmesi ve kayıt altına alınması için insan kaynakları ve altyapı ihtiyacı dahil olmak üzere teknik, kurumsal ve mali kapasitenin güçlendirilmesi Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının ex situ ve ın situ muhafazası ve sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi için arazi gen bankalarının tesis edilmesi Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının parmak izlerinin çıkartılması ve kayıt altına alınması için genetik laboratuvarlarının kapasitesinin artırılması ve ulusal bitki ve hayvan genetik kaynakları veritabanının oluşturulması Ülkemizin diğer ülkelere sağladığı genetik kaynaklardan elde edilen yararların ülkemiz ile paylaşımını garantilemeye yönelik yasal ve kurumsal sistemin geliştirilmesi ve uygulamaya konması Geleneksel bilgilerin derlenmesi, korunması ve kullanılmasını sağlayacak mekanizmaların belirlenmesi ve uygulamaya konması Tarımsal açıdan temel rol oynayan hayvan, bitki ve mikrobiyal genetik kaynaklarının, önceliğin en çok tehdit altında olan genetik materyallere verilmek üzere koruma altına alınması 133

134 Tablo a Tarımsal biyolojik çeşitlilik eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi Toprak biyotası Polinatör çeşitliliği Tehdit altındaki türler İzleme-gösterge türler Veri analizi Çiftçi elinde koruma envanterizleme korunan alanlar sürdürüle bilirlik sektörel entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı Tarımsal ekosistemler üzerindeki baskılar Tarımsal girdiler Teknoloji geliştirilmesi Sürdürülebilir tarım uygulamaları Toprak biyolojik çeşitliliğinin korunması Tarımsal üreticilerin yönetim planlarına katılımı Teşvik tedbirleri GDO'ların etkileri ile ilgili araştırmalar Ulusal biyogüvenlik bilgi yönetimi ve izleme sistemi GDO'lar ve ürünleri ile ilgili yasal, kurumsal ve teknik kapasite Yabancı türlerin etkileri ile ilgili yöntemler Yayılımcı yabancı türlerin izlenmesi Genetik kaynaklarının belirlenmesi ve kayıt altına alınması için kapasite Arazi gen bankaları Genetik laboratuarları genetik kaynaklar veritabanı Yarar paylaşımı Geleneksel bilgiler Genetik kaynakların korunması 134

135 Tablo b Tarımsal Biyolojik Çeşitlilik Eylemleri Zamanlama Tablosu Toprak biyotasında bulunan mikro ve makro organizmaların tespit edilmesi Tarımsal ve diğer bağlantılı ekosistemlerde polinatör çeşitliliğinin belirlenmesi, izlenmesi, korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımına yönelik bir program hazırlanması ve uygulamaya konması Tarımsal ekosistemler içinde tehdit altında olan türlerin ve yayılış alanlarının tespit edilmesi ve izleme programına alınması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin izlenmesi için gösterge türlerin tespit edilmesi Coğrafi Bilgi Sistemleri gibi hızlı analiz yöntemlerinden yararlanarak, tarımsal biyolojik çeşitlilik envanter çalışmalarının tarımsal ekosistemlerle bağlantılı alanlarda yapılan diğer envanter çalışmalarıyla ve toprak, iklim ve bunun gibi abiyotik faktörlere ilişkin verilerle ilişkilendirilmesi ve biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sistemine aktarılması Yabani flora ve fauna türleri ile yerel çeşit ve ırkların çiftçi elinde korunmasını destekleyecek ve kolaylaştıracak programların geliştirilmesi ve uygulamaya konması Farklı sektörlerin tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi veya azaltılmasına yönelik yönetim uygulamalarının, teknolojilerin ve politikaların belirlenmesi ve uygulamaya konulması Fazla ve yanlış tarımsal girdilerin yararlı popülasyonlara etkisinin azaltılmasına ve tarımsal girdilerin daha etkin kullanımına yönelik yöntem ve tedbirlerinin geliştirilmesi ve uygulanması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi ve/veya mevcut teknolojilerin ülke şartlarına uyarlanması Tarımsal biyolojik çeşitliliğin temin ettiği mal ve hizmetler konusunda bilgi ve bilinç düzeyinin geliştirilmesine ve toprak erozyonunu, su, toprak ve hava kirlenmesini azaltan sürdürülebilir tarım uygulamalarının yaygınlaştırılmasına yönelik araştırmaların ve eğitim programlarının desteklenmesi Tarımsal ekosistemlerin devamlılığının sağlanmasında önemli rolü olan toprak biyolojik çeşitliliğinin korunmasına yönelik tedbirlerin, arazi ve toprak yönetimi uygulamalarına entegre edilmesi Tarımsal üreticilerin, biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen yönetim planlarına katılımlarının desteklenmesi Tarımsal alanlardaki biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik ekonomik desteklerin korunması, düzenlenmesi ve geliştirilmesi Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin belirlenmesine yönelik yöntem ve yaklaşımları ortaya çıkarmak için araştırmaların desteklenmesi Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların yurda girişinin takip edilmesi ve belirlenmesini sağlayacak ulusal biyogüvenlik bilgi yönetimi ve izleme sistemi kurulması Genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar (GDO) ve ürünleri ile ilgili faaliyetlerin düzenlenmesi, denetlenmesi ve izlenmesi için ihtiyaç duyulan yasal, kurumsal ve teknik kapasitenin geliştirilmesi Yabancı türlerin doğal türler üzerindeki etkilerini belirlemeye yönelik araştırmaların ve olumsuz etkileri önlemeye yönelik yöntemlerin geliştirilmesi ve desteklenmesi Türkiye'ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yayılımcı yabancı türlerle ilgili bilgilerin derlenerek, bu türlerin izlenmesi Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının belirlenmesi ve kayıt altına alınması için insan kaynakları ve altyapı ihtiyacı dahil olmak üzere teknik, kurumsal ve mali kapasitesinin güçlendirilmesi Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının ex situ ve ın situ muhafazası ve sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi için arazi gen bankalarının tesis edilmesi Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının parmak izlerinin çıkartılması ve kayıt altına alınması için genetik laboratuarlarının kapasitesinin artırılması ve ulusal bitki ve hayvan genetik kaynakları veritabanının oluşturulması Ülkemizin diğer ülkelere sağladığı genetik kaynaklardan elde edilen yararların ülkemiz ile paylaşımını garantilemeye yönelik yasal ve kurumsal sistemin geliştirilmesi ve uygulamaya konması Geleneksel bilgilerin derlenmesi, korunması ve kullanılmasını sağlayacak mekanizmaların belirlenmesi ve uygulamaya konması Tarımsal açıdan temel rol oynayan hayvan, bitki ve mikrobiyolojik genetik kaynaklarının, önceliğin en çok tehdit altında olan genetik materyallere verilmek üzere koruma altına alınması 135

136 Step Biyolojik Çeşitliliği Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı AMAÇ 5:Step biyolojik çeşitliliğinin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı, genetik kaynakların kullanımından kaynaklanan faydaların eşit ve adil olarak paylaşımı ve step biyolojik çeşitliliğinin kaybı ve bunun sosyo-ekonomik sonuçları ile mücadele edilmesi Hedef 5.1. Step biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi boşluklarının doldurulması Stratejik eylemler: Eğitim ve araştırma kurumları ile işbirliği çerçevesinde, step biyolojik çeşitliliği envanter çalışmasını gerçekleştirmek için ihtiyaç duyulan taksonomi, ekoloji ve genetik uzmanlarının yetiştirilmesi ve sistemli bir çalışma amacıyla organize edilmesi Step alanlarının, bu alanlar içinde biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve / veya özel tehdit altında olan özel alanların belirlenmesi ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) kullanılarak haritalara işlenmesi Step ekosistemlerinde bulunan mevcut türlerin popülasyon durumlarının ortaya konulması, mevcut türler ve habitatları tehdit eden unsurların belirlenmesi ve tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin güncelleştirilmesi Hedef 5.2. Özellikle ekosistem yapısı ve işleyişi olmak üzere, otlatma, kuraklık, çölleşme, çoraklaşma, tuzlanma, seller, yangınlar, turizm, tarımsal dönüşüm veya terk etme gibi step ekosistemlerinin biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyen ekolojik, fiziksel ve sosyal süreçlerin belirlenerek tedbirler geliştirilmesi Stratejik eylemler: Meraların taşıma kapasiteleri araştırılarak otlatma sistemlerinin belirlenmesi, bozulmuş mera alanlarının iyileştirilmesi ve ilave yem kaynaklarının oluşturulması Step ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımını teşvik eden ekonomik tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Farklı kaynaklarda ve kurumlarda bulunan step biyolojik çeşitliliği ile ilgili veri ve bilgilerin toplanarak biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sistemine aktarılması ve verilerin analiz edilerek yönetim planlarının geliştirilmesi Araştırma sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların anlayabileceği ve kullanabileceği bir anlatımla basılı ve görsel yayın araçları ile paylaşımının sağlanması Doğal florada mevcut olan ve ekonomik değeri yüksek, hassas, tehdit ve tehlike altındaki türlerin kültüre alınması, kontrollü üretim ve toplama mekanizmalarının geliştirilmesi Risk altına girmiş ve popülasyonları azalmış olan türlerin tespit edilerek, bu türlerin kendi ekosistemlerinde popülasyonlarının arttırılması Sıcaklık artışı, yağış örgüsünün değişmesi gibi farklı iklim değişikliği senaryolarına göre yok olacağı öngörülen türlerin tespiti ve bu türlerin tohumlarının gen bankalarında saklanması Kadastro çalışmalarında step alanlarının belirlenmesinde, kolaylaştırıcı tanımlamaların yapılması Mikroorganizmalar ve step korunan alanları ile ilgili yasal eksiklerin giderilmesi 136

137 Hedef 5.3. Step alanlarındaki genetik kaynaklarının kullanımından kaynaklanan faydaların adil ve eşit bir şekilde paylaşımını desteklemek için mekanizmalar ve çerçeveler tesis edilmesi Stratejik eylemler: Step ekosistemlerinde bulunan ve orijini Türkiye olan türlerin genetik çeşitliliğinin moleküler yöntemlerle belirlenmesi ve kayıt altına alınması Türkiye deki mikrobiyolojik çeşitliliğin tespiti ve ulusal mikrobiyolojik kültür koleksiyon merkezi nin kurulması, endüstriyel ve bilimsel kullanımı Mikroorganizmaların çeşitliliği, ekosistemlerdeki işlevsel rolleri ve potansiyel ekonomik kullanımları hakkındaki bilgilerin artırılması için geleneksel yöntemlerle birlikte yenilerinin de kullanımlarının özendirilmesi Tablo a Step biyolojik çeşitlilik eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi envanterizleme korunan alanlar sürdürülebilirlik sektörel entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı Envanterler için personel kapasitesi Önemli step alanları Tehdit altındaki türler Meralar ve otlatma Teşvik tedbirleri Veri derleme ve analizi Araştırma paylaşımı sonuçlarının Ekonomik değeri olan türler Rehabilitasyon Ex-situ koruma Kadastro Mikro-organizmalar ve step korunan alanları ile ilgili yasal eksikler Genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınması Mikrobiyolojik çeşitlilik Mikro-organizmaların kullanımı 137

138 Tablo b Step biyolojik çeşitlilik eylemleri zamanlama tablosu Eğitim ve araştırma kurumları ile işbirliği çerçevesinde, step biyolojik çeşitliliği envanter çalışmasını gerçekleştirmek için ihtiyaç duyulan taksonomi, ekoloji ve genetik uzmanlarının yetiştirilmesi ve sistemli bir çalışma amacıyla organize edilmesi Step alanlarının, bu alanlar içinde biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve / veya tehdit altında olan özel alanların belirlenmesi ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) kullanılarak haritalara işlenmesi Step ekosistemlerinde bulunan mevcut türlerin popülasyon durumlarının ortaya konulması, mevcut türler ve habitatları tehdit eden unsurların belirlenmesi ve tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin güncelleştirilmesi Meraların taşıma kapasiteleri araştırılarak otlatma sistemlerinin belirlenmesi, bozulmuş mera alanlarının iyileştirilmesi ve ilave yem kaynaklarının oluşturulması Step ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımını teşvik eden ekonomik tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Farklı kaynaklarda ve kurumlarda bulunan step biyolojik çeşitliliği ile ilgili veri ve bilgilerin toplanarak biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sistemine aktarılması ve verilerin analiz edilerek yönetim planlarının geliştirilmesi Araştırma sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların anlayabileceği ve kullanabileceği bir anlatımla basılı ve görsel yayın araçları ile paylaşımının sağlanması Doğal florada mevcut olan ve ekonomik değeri yüksek, hassas, tehdit ve tehlike altındaki türlerin kültüre alınması, kontrollü üretim ve toplama mekanizmalarının geliştirilmesi Risk altına girmiş ve popülasyonları azalmış olan türlerin tespit edilerek, bu türlerin kendi ekosistemlerinde popülasyonlarının arttırılması Sıcaklık artışı, yağış örgüsünün değişmesi gibi farklı iklim değişikliği senaryolarına göre yok olacağı öngörülen türlerin tespiti ve bu türlerin tohumlarının gen bankalarında saklanması Kadastro çalışmalarında step alanlarının belirlenmesinde, kolaylaştırıcı tanımlamaların yapılması Mikro-organizmalar ve step korunan alanları ile ilgili yasal eksiklerin giderilmesi Step ekosistemlerinde bulunan ve orijini Türkiye olan türlerin genetik çeşitliliğinin moleküler yöntemlerle belirlenmesi ve kayıt altına alınması Türkiye deki mikrobiyolojik çeşitliliğin tespiti ve ulusal mikrobiyolojik kültür koleksiyon merkezi nin kurulması, endüstriyel ve bilimsel kullanımı Mikro-organizmaların çeşitliliği, ekosistemlerdeki işlevsel rolleri ve potansiyel ekonomik kullanımları hakkındaki bilgilerin artırılması için geleneksel yöntemlerle birlikte yenilerinin de kullanımlarının özendirilmesi Orman Biyolojik Çeşitliliği AMAÇ 6: Orman biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması Hedef 6.1. Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için izleme programları geliştirilmesi ve uygulanması Stratejik eylemler: Orman ekosistemleri içinde duyarlı, tehdit ya da tehlike altındaki türlere ilişkin bilgilerin güncelleştirilerek, biyolojik çeşitlilik merkezi bilgi yönetim sistemine eklenmesi Baskı altında olan orman ekosistemlerinin tespiti ve tehlike durumlarına göre sınıflandırılması 138

139 Baskı altında olan ekosistemler, türler ve popülasyonların, biyotik ve abiyotik parametrelerin bütünleştirildiği bir program dahilinde izlenmesi Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için araştırma sonuçlarının ve izleme programından elde edilen bilgilerin karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların kullanımına açılması Hedef 6.2. Orman biyolojik çeşitliliğinin daha etkin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması Stratejik eylemler: Öncelikli ekosistemler ve sıcak noktalardan başlayarak orman ekosistemleri içinde yeni korunan alanların kurulması, mevcut korunan alanların yönetim planlarının tamamlanması ve bu alanların etkin yönetimi için gerekli idari ve lojistik altyapının güçlendirilmesi Ekosistem bazlı yönetim, sürdürülebilir kullanım, envanter yöntemleri, izleme, veri yönetimi, çok disiplinli araştırmalar, korunan alanların yönetimi, çevre eğitimi, çevresel etki değerlendirmesi ve acil durum planlaması konularında OGM Teknik Personeline eğitim sağlanması Ekolojik etmenlerin belirlenmesi, orman yetişme ortamı birimlerinin ayrılması, haritalanması ve verimliliğin belirlenmesi yoluyla orman yetişme ortamlarının sınıflandırılması Orman ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını desteklemek için orman yönetimi planları ve uygulama kurallarının bütünleştirilmesi ve uygulanmaya konması Otsu ve odunsu bitki genetik çeşitliliğinin yerinde korumasına yönelik programların uygulanmasını desteklemek amacıyla orman ekosistemleri içinde türler ve habitatlar arası ekolojik ilişkileri ortaya koyan araştırmaların desteklenmesi Tablo a Orman biyolojik çeşitliliği eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi Tehlike altındaki türlere ilişkin bilgiler Baskı altında olan orman ekosistemleri İzleme Araştırma ve izleme sonuçlarının paylaşımı Korunan alanlar OGM Teknik Personelinin eğitimi Orman yetişme ortamlarının sınıflandırılması Orman yönetimi planları ve uygulama kurallarının bütünleştirilmesi ve uygulanması Orman ekosistemleri içinde türler ve habitatlar arası ekolojik ilişkileri ortaya koyan araştırmalar envanterizleme korunan alanlar sektörel sürdürülebilirlik entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı 139

140 Tablo b Orman biyolojik çeşitliliği eylemleri zamanlama tablosu Orman ekosistemleri içinde duyarlı, tehdit ya da tehlike altındaki türlere ilişkin bilgilerin güncelleştirilerek, biyolojik çeşitlilik merkezi bilgi yönetim sistemine eklenmesi Baskı altında olan orman ekosistemlerinin tespiti ve tehlike durumlarına göre sınıflandırılması Baskı altında olan ekosistemler, türler ve popülasyonların, biyotik ve abiyotik parametrelerin bütünleştirildiği bir program dahilinde izlenmesi Orman biyolojik çeşitliliğinin durumu ve gidişatının daha iyi değerlendirilebilmesi için araştırma sonuçlarının ve izleme programından elde edilen bilgilerin karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların kullanımına açılması Öncelikli ekosistemler ve sıcak noktalardan başlayarak orman ekosistemleri içinde yeni korunan alanların kurulması, mevcut korunan alanların yönetim planlarının tamamlanması ve bu alanların etkin yönetimi için gerekli idari ve lojistik altyapının güçlendirilmesi Ekosistem bazlı yönetim, sürdürülebilir kullanım, envanter yöntemleri, izleme, veri yönetimi, çok disiplinli araştırmalar, korunan alanların yönetimi, çevre eğitimi, çevresel etki değerlendirmesi ve acil durum planlaması konularında OGM Teknik Personeline eğitim sağlanması Ekolojik etmenlerin belirlenmesi, orman yetişme ortamı birimlerinin ayrılması, haritalanması ve verimliliğin belirlenmesi yoluyla orman yetişme ortamlarının sınıflandırılması Orman ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını desteklemek için orman yönetimi planları ve uygulama kurallarının bütünleştirilmesi ve uygulanmaya konması Otsu ve odunsu bitki genetik çeşitliliğinin yerinde korumasına yönelik programların uygulanmasını desteklemek amacıyla orman ekosistemleri içinde türler ve habitatlar arası ekolojik ilişkileri ortaya koyan araştırmaların desteklenmesi Dağ Biyolojik Çeşitliliği AMAÇ 7: Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması ve sürdürülebilir kullanımı için etkin bir izleme, yönetim ve eşgüdüm sisteminin kurulması Hedef 7.1. Biyolojik ve ekolojik envanterlerin, izleme programlarının ve sınıflandırma sistemlerinin etkin uygulanması Stratejik eylemler: Hassas dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerde bulunan tehdit altındaki türlerin belirlenmesi Dağ ekosistemlerinde bulunan ve genetik çeşitlilik açısından önem taşıyan genetik kaynakların belirlenmesi ve kayıt altına alınması Dağ ekosistemlerinin izlenmesinde kullanılacak gösterge türlerin belirlenmesi Dağ biyolojik çeşitliliğinin durumu ve eğilimlerinin değerlendirilmesi ve izlenmesi için bilgi ve yöntemlerin geliştirilmesi Dağ ekosistemlerinde ekosistem bazlı planlama ve yönetimi geliştirmek amacıyla biyotopların haritalanması ve CBS tekniklerinin kullanılması 140

141 Hedef 7.2. Hassas dağ ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için uygun mekanizmaların oluşturulması Stratejik eylemler: İklim değişikliği gibi dağ biyolojik çeşitliliğinin maruz kaldığı anahtar tehditlerin olumsuz etkilerinin ve bu etkilerin önlenmesi veya hafifletilmesine yönelik tedbirlerin belirlenmesi Başta yaylalar olmak üzere dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerin sağladığı biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi için uygun sosyo-ekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmesi ve uygulanması Bozulmuş dağ ekosistemlerini eski hallerine getirmek ve doğal dinamik süreçleri korumak ve biyolojik çeşitliliği idame etmek için programlar geliştirilmesi ve uygulanması Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması için gerekli yasal ve kurumsal mekanizmanın oluşturulması Av hayvanlarının popülasyon büyüklüğünün tespiti, habitatlarının belirlenmesi ve yönetim planlarının hazırlanması Tablo a Dağ biyolojik çeşitliliği eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi Hassas habitat ve türlerin belirlenmesi Genetik kaynakların belirlenmesi ve kayıt altına alınması Gösterge türlerin belirlenmesi Değerlendirilme ve izleme için bilgi ve yöntemler Biyotop haritalama İklim değişikliği ve diğer tehditler Sosyo-ekonomik politikalar ve teşvikler Rehabilitasyon envanterizleme korunan alanlar sürdürülebilirlik sektörel entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı Korumaya yönelik yasal ve kurumsal mekanizma Av hayvanlarının korunması 141

142 Tablo b Dağ biyolojik çeşitliliği eylemleri zamanlama tablosu Hassas dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerde bulunan tehdit altındaki türlerin belirlenmesi Dağ ekosistemlerinde bulunan ve genetik çeşitlilik açısından önem taşıyan genetik kaynakların belirlenmesi ve kayıt altına alınması Dağ ekosistemlerinin izlenmesinde kullanılacak gösterge türlerin belirlenmesi Dağ biyolojik çeşitliliğinin durumu ve eğilimlerinin değerlendirilmesi ve izlenmesi için bilgi ve yöntemlerin geliştirilmesi Dağ ekosistemlerinde ekosistem bazlı planlama ve yönetimi geliştirmek amacıyla biyotopların haritalanması ve CBS tekniklerinin kullanılması İklim değişikliği gibi dağ biyolojik çeşitliliğinin maruz kaldığı anahtar tehditlerin olumsuz etkilerinin ve bu etkilerin önlenmesi veya hafifletilmesine yönelik tedbirlerin belirlenmesi Başta yaylalar olmak üzere dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerin sağladığı biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi için uygun sosyoekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmesi ve uygulanması Bozulmuş dağ ekosistemlerini eski hallerine getirmek ve doğal dinamik süreçleri korumak ve biyolojik çeşitliliği idame etmek için programlar geliştirilmesi ve uygulanması Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması için gerekli yasal ve kurumsal mekanizmanın oluşturulması Av hayvanlarının popülasyon büyüklüğünün tespiti, habitatlarının belirlenmesi ve yönetim planlarının hazırlanması İç Su Biyolojik Çeşitliliği AMAÇ 8: İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, iç su ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması Hedef 8.1. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir biçimde kullanımının sağlanması için uygun teknik ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi Stratejik eylemler: Su kaynaklarının ve iç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bunların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili politika belirleyicilere ve hedef kitlelere yönelik eğitim ve bilgilendirme programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Hassas iç su ortamlarına yakın yerleşimlere kanalizasyon sistemi ve arıtma tesislerinin kurulup işletilmesine ve su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sağlayan sulama yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik teşviklerin belirlenmesi ve uygulanması İç su biyolojik çeşitliliği ile ilgili envanter bilgilerinin tamamlanması, gösterge türlerin belirlenmesi ve ekosistem izleme yöntemlerinin analizi yapılarak uygun maliyetli ortak bir izleme programının geliştirilmesi Hedef 8.2. İç su biyolojik çeşitliliğinin korunması, sürdürülebilirliği ve maruz kaldığı tehditlerin azaltılması için tedbirlerin uygulanması Stratejik eylemler: İç su ekosistemlerinde tür çeşitliliğini ve nesli tehlike altında olan türleri tehdit eden faktörlerin belirlenerek, bu tehditlerin önlenmesine veya azaltılmasına yönelik tedbirler alınması 142

143 Akarsular üzerindeki engellerin (sanat yapıları) balıkların göçlerine izin verecek şekilde düzenlenmesi Entegre kara ve su toplama / boşaltım ve akarsu havzası yönetim stratejileri geliştirilmesi ve uygulanması İstem dışı olarak yabancı türlerin taşınmasına yol açan nedenlerin belirlenmesi ve çözüm önerilerinin sunulması Kontrol ve önlemeye yönelik yöntemler geliştirilmesi amacıyla, potansiyel zararlı yabancı türlerin girişlerinin belirlenmesi ve önceden tahminine yardımcı olacak ulusal veri tabanının geliştirilmesi ve uluslararası veri tabanlarına erişim çalışmalarının desteklenmesi Su ürünleri üretim projeleri, balık yetiştirme tesisleri, geliştirme programları ile suların ve türlerin havzalar arası transferi sonucunda dışarıdan gelen yabancı türlerin yol açtığı olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi Yabancı türlerin ekosistemlere girişini düzenleyen yasa ve yönetmeliklerin yeniden gözden geçirilmesi Tablo a İç su biyolojik çeşitliliği eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi envanterizleme korunan alanlar sürdürülebilirlik sektörel entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı Eğitim ve bilgilendirme programları Sürdürülebilir kullanıma yönelik teşvikler Envanter, gösterge türler, ortak izleme programı Tehdit faktörlerinin önlenmesine veya azaltılmasına yönelik tedbirler Akarsular üzerindeki engellerin düzenlenmesi Entegre kara ve su toplama / boşaltım ve akarsu havzası yönetim stratejileri Yabancı türlerin taşınmasına yol açan nedenlerin belirlenmesi ve ortadan kaldırılması Yabancı türler ulusal veri tabanı Yabancı türlerin yol açtığı olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi Yabancı türlerin ekosistemlere girişini düzenleyen yasa ve yönetmelikler 143

144 Tablo b İç su biyolojik çeşitliliği eylemleri zamanlama tablosu Su kaynaklarının ve iç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bunların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili politika belirleyicilere ve hedef kitlelere yönelik eğitim ve bilgilendirme programlarının geliştirilmesi ve uygulanması Hassas iç su ortamlarına yakın yerleşimlere kanalizasyon sistemi ve arıtma tesislerinin kurulup işletilmesine ve su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sağlayan sulama yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik teşviklerin belirlenmesi ve uygulanması İç su biyolojik çeşitliliği ile ilgili envanter bilgilerinin tamamlanması, gösterge türlerin belirlenmesi ve ekosistem izleme yöntemlerinin analizi yapılarak uygun maliyetli ortak bir izleme programının geliştirilmesi İç su ekosistemlerinde tür çeşitliliğini ve nesli tehlike altında olan türleri tehdit eden faktörlerin belirlenerek, bu tehditlerin önlenmesine veya azaltılmasına yönelik tedbirler alınması Akarsular üzerindeki engellerin (sanat yapıları) balıkların göçlerine izin verecek şekilde düzenlenmesi Entegre kara ve su toplama / boşaltım ve akarsu havzası yönetim stratejileri geliştirilmesi ve uygulanması İstem dışı olarak yabancı türlerin taşınmasına yol açan nedenlerin belirlenmesi ve çözüm önerilerinin sunulması Kontrol ve önlemeye yönelik yöntemler geliştirilmesi amacıyla, potansiyel zararlı yabancı türlerin girişlerinin belirlenmesi ve önceden tahminine yardımcı olacak ulusal veri tabanının geliştirilmesi ve uluslararası veri tabanlarına erişim çalışmalarının desteklenmesi Su ürünleri üretim projeleri, balık yetiştirme tesisleri, geliştirme programları ile suların ve türlerin havzalar arası transferi sonucunda dışarıdan gelen yabancı türlerin yol açtığı olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi Yabancı türlerin ekosistemlere girişini düzenleyen yasa ve yönetmeliklerin yeniden gözden geçirilmesi Kıyı ve Deniz Biyolojik Çeşitliliği AMAÇ 9: Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması, kıyı ve deniz ekosistemlerinin sağladığı ekolojik işlevlerin devamlılığının sağlanması ve bu ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için etkin yöntemler geliştirilmesi ve uygulanması Hedef 9.1. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin belirlenmesi, izlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için gerekli idari, hukuki, kurumsal ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi Stratejik eylemler: Kıyı ve deniz ekosistemleri ile ilgili kurum ve kuruluşlarda, araştırma, uygulama, denetim, CBS, modelleme, haritalama ve genetik konularında yeterli sayı ve nitelikte uzman istihdamının sağlanması Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili araştırmageliştirme faaliyetlerinin desteklenmesi Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili uygulamalardan etkilenecek kesimlere yeni gelir kaynakları oluşturmaya yönelik girişimleri teşvik edecek tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Araştırma gemileri, uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemi ve genetik laboratuarı için donanım ihtiyacının belirlenmesi ve bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik mekanizmaların oluşturulması 144

145 Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımını etkileyen düzenleme ve uygulamaların gözden geçirilerek, koruma ve sürdürülebilir kullanım ilkeleri ile uyumlu hale getirilmesi ve kıyı mastır planlarının yapılmasına olanak sağlayacak düzenlemelerin hayata geçirilmesi Hedef 9.2. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği ile ilgili bilgi eksikliklerinin giderilmesi, biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan tehdit altındaki alanların ve türlerin belirlenerek koruma altına alınması ve izleme programları geliştirilerek uygulanması Stratejik eylemler: Türkiye karasularındaki adaların biyolojik çeşitliliğinin tespit edilerek, biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan tehdit altındaki alanların koruma altına alınması Türkiye denizlerinde nesli tehdit altında olan türlerin listesinin oluşturması, veri tabanına eklenmesi ve koruma planları hazırlanarak uygulanması Denizlerimizdeki deniz çayırlarının dağılımlarının belirlenmesi, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile haritalanması ve koruma eylem planının oluşturulması Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin izlenmesi ve değerlendirilmesi için çevresel göstergelerin belirlenmesi ve izleme programı oluşturularak takip edilmesi Türkiye deniz ve kıyı alanlarındaki canlıların genetik çeşitliliğinin tespiti ve korunması Deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi için biyolojik çeşitlilik bakımdan önem arz eden alanların belirlenmesi Ulusal hükümranlık alanı dışında kalan deniz ekosistemlerinin ve canlı kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı için bölgesel işbirliği mekanizmalarının geliştirilmesi ve uluslar arası sularda koruma alanlarının ilanı ve yönetimi konusunda ortak bölgesel kural ve kriterlerin belirlenmesi Hedef 9.3. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin maruz kaldığı tehditlerle mücadele edilmesi Stratejik eylemler: Entegre deniz ve kıyı alanı yönetimi için uygun politika araçları ve stratejiler geliştirilmesi ve uygulanması Hassas bölgeler ve bu bölgelere özgü tehditler belirlenerek deniz ve kıyı alanlarında koruma tedbirlerinin oluşturulması Türkiye denizlerinde iklim değişikliğinin etkilerinin uzaktan algılama yöntemiyle belirlenmesi ve izlenmesi Kıyı ve deniz ekosistemlerinde risk altında bulunan türlerin yetiştirme yoluyla çoğaltılarak doğal ekosistemlerine yeniden yerleştirilmesi Yabancı türlerin deniz biyolojik çeşitliliği üzerindeki etkilerinin incelenmesi ve olumsuz etkilerin önlenmesine yönelik tedbirlerin uygulanması Balıkçılığın popülasyonlar, türler, habitatlar ve ekosistemler üzerindeki olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilir bir düzeye indirilmesini sağlayacak donanım ve uygun avlama yöntemlerinin kullanılmasının desteklemesi ve eğitim programları yürütülmesi 145

146 Tablo a Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği eylemlerinin ortak hedeflerle ilişkisi envanterizleme korunan alanlar sürdürülebilirlik sektörel entegrasyon planlama ve yönetim halk eğitimi genetik çeşitlilik erişim ve yarar paylaşımı Yeterli sayı ve nitelikte uzman istihdamının sağlanması Araştırma-geliştirme faaliyetleri Teşvik tedbirleri Donanım ihtiyaçları Kıyı mastır planları Ada biyolojik çeşitliliği Tür koruma Deniz çayırları Çevresel göstergeler ve izleme Genetik çeşitlilik Deniz ve kıyı korunan alanları Ulusal hükümranlık alanı dışında kalan deniz ekosistemlerinin ve canlı kaynaklarının korunması Entegre deniz ve kıyı alanı yönetimi Hassas bölgeler için koruma tedbirleri İklim değişikliğinin etkileri Türlerin çoğaltılarak doğal ekosistemlerine yeniden yerleştirilmesi Yabancı türler Sürdürülebilir balıkçılık 146

147 Tablo b Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği eylemleri zamanlama tablosu Kıyı ve deniz ekosistemleri ile ilgili kurum ve kuruluşlarda, araştırma, uygulama, denetim, CBS, modelleme, haritalama ve genetik konularında yeterli sayı ve nitelikte uzman istihdamının sağlanması Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili araştırma-geliştirme faaliyetlerinin desteklenmesi Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili uygulamalardan etkilenecek kesimlere yeni gelir kaynakları oluşturmaya yönelik girişimleri teşvik edecek tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması Araştırma gemileri, uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemi ve genetik laboratuarı için donanım ihtiyacının belirlenmesi ve bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik mekanizmaların oluşturulması Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımını etkileyen düzenleme ve uygulamaların gözden geçirilerek, koruma ve sürdürülebilir kullanım ilkeleri ile uyumlu hale getirilmesi ve kıyı mastır planlarının yapılmasına olanak sağlayacak düzenlemelerin hayata geçirilmesi Türkiye karasularındaki adaların biyolojik çeşitliliğinin tespit edilerek, biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyan tehdit altındaki alanların koruma altına alınması Türkiye denizlerinde nesli tehdit altında olan türlerin listesinin oluşturması, veri tabanına eklenmesi ve koruma planları hazırlanarak uygulanması Denizlerimizdeki deniz çayırlarının dağılımlarının belirlenmesi, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile haritalanması ve koruma eylem planının oluşturulması Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin izlenmesi ve değerlendirilmesi için çevresel göstergelerin belirlenmesi ve izleme programı oluşturularak takip edilmesi Türkiye deniz ve kıyı alanlarındaki canlıların genetik çeşitliliğinin tespiti ve korunması Deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi için biyolojik çeşitlilik bakımdan önem arz eden alanların belirlenmesi Ulusal hükümranlık alanı dışında kalan deniz ekosistemlerinin ve canlı kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı için bölgesel işbirliği mekanizmalarının geliştirilmesi ve uluslar arası sularda koruma alanlarının ilanı ve yönetimi konusunda ortak bölgesel kural ve kriterlerin belirlenmesi Entegre deniz ve kıyı alanı yönetimi için uygun politika araçları ve stratejiler geliştirilmesi ve uygulanması Hassas bölgeler ve bu bölgelere özgü tehditler belirlenerek deniz ve kıyı alanlarında koruma tedbirlerinin oluşturulması Türkiye denizlerinde iklim değişikliğinin etkilerinin uzaktan algılama yöntemiyle belirlenmesi ve izlenmesi Kıyı ve deniz ekosistemlerinde risk altında bulunan türlerin yetiştirme yoluyla çoğaltılarak doğal ekosistemlerine yeniden yerleştirilmesi Yabancı türlerin deniz biyolojik çeşitliliği üzerindeki etkilerinin incelenmesi ve olumsuz etkilerin önlenmesine yönelik tedbirlerin uygulanması Balıkçılığın popülasyonlar, türler, habitatlar ve ekosistemler üzerindeki olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilir bir düzeye indirilmesini sağlayacak donanım ve uygun avlama yöntemlerinin kullanılmasının desteklemesi ve eğitim programları yürütülmesi 147

148 6.4. STRATEJİNİN UYGULANMASI İÇİN İHTİYAÇ DUYULAN KAPASİTENİN VE MEKA- NİZMALARIN OLUŞTURULMASINA YÖNELİK HEDEFLER VE EYLEMLER AMAÇ 10: Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planının Uygulanması, Uygulamanın Takibi ve Raporlama için Mekanizma Oluşturulması Hedef 10.1 Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı konusunda kurumlar arasında eşgüdüm sağlanması Stratejik eylemler: Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi, sektörel stratejiler ya da ulusal kalkınma planları gibi öteki ilgili ulusal girişimlerin uygulanma süreçleri arasındaki bağlantıların ve eşgüdümün sağlanmasına yönelik bir koordinasyon komitesi kurulması UBSEP in uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili faaliyetlerin planlanması ve yürütülmesi için ilgili kurum ve kuruluşların temsilcilerinden oluşan bir yürütme komitesi kurulması Teknik komitenin çalışmalarını desteklemek için ihtiyaç duyulan tematik ve kesişen konularda çalışma gruplarının oluşturulması UBSEP in hedeflerine ulaşılmasında araştırma, uygulama, izleme, denetim ve arazi çalışmalarının yürütülmesi için ilgili Bakanlıkların merkez ve taşra teşkilatlarında biyolog, ziraat mühendisi, orman mühendisi, su ürünleri mühendisi, peyzaj mimarı ve ihtiyaç duyulan diğer disiplinlerden yeterli sayı ve nitelikte teknik personelin istihdam edilmesi Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldıran ya da en aza indiren yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi için insan kaynakları ve teknik donanım kapasitesinin güçlendirilmesi Üniversiteler, kamu kurum ve kuruluşları, gen bankaları, müzeler, hayvanat bahçeleri, akvaryumlar, botanik bahçeleri, sivil toplum örgütleri, özel sektör kuruluşları ve diğer organizasyonlar arasındaki eşgüdüm ve işbirliğinin güçlendirilmesine yönelik tedbirler alınması Biyolojik çeşitlilik ile ilgili veri tabanları arasında bağlantıların kurulması, araştırma ve izleme sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların uygulayabileceği şekilde paylaşımı amaçlarıyla, bilgi yönetim sistemleri, CBS, modelleme, haritalama ve veri tabanı konularında yetişmiş kalifiye personelin istihdam edildiği, biyolojik ve biyofiziksel verilerin daha hızlı analiz edilmesini ve dağıtımını sağlayacak merkezi bir biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sisteminin oluşturulması ve idamesi Kamu tarafından finanse edilen veya garantörlüğü üstlenilen faaliyet ve projelerden elde edilen sonuçların, verilerin ve bilgilerin Biyolojik Çeşitlilik Merkezi Bilgi Yönetim Sistemine temin edilmesini sağlayacak düzenlemelerin yapılması Biyolojik çeşitlilikle ilgili konularda uluslararası politikanın geliştirilmesi ve uygulanması ile ilgili süreçlere etkin bir şekilde katılımın sağlanmasına yönelik olarak, çevre hukuku, uluslararası sözleşmeler ve uluslararası çevre siyaseti alanlarında personel yetiştirilmesi de dahil olmak üzere gerekli tedbirlerin alınması Hedef Biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı için mali yapının bütünlüğünün ve sürekliliğinin sağlanması Stratejik eylemler: UBSEP in uygulama planlarının hazırlanması ve bu planların uygulanması için gereken bütçenin belirlenmesi 148

149 Hazırlanan uygulama planlarına ve bütçelere dayanarak, UBSEP in uygulanması için ihtiyaç duyulan mali kaynakların sağlanması İlgili tüm kurum ve kuruluşların biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili faaliyetleri ve projeler için talep edecekleri bütçe tahsislerinde, UBSEP in öncelikleri ve uygulama planları ile uyumlu ve bütüncül bir yaklaşımın uygulanması için tedbirlerin alınması ve iç kaynak sağlayıcıların UBSEP in varlığı ve geçerliliği konusunda bilgilendirilmesi Dış kaynaklı hibe veya krediler kullanılarak biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili yürütülmesi planlanan faaliyetler ve projelerin UBSEP in öncelikleri ve uygulama planları ile uyumlu ve bütüncül bir yaklaşımın uygulanması ve proje sahiplerinin UBSEP sorumlularını bilgilendirmesi için tedbirlerin alınması Tablo 6.5. Amaç 10 zamanlama tablosu Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi, sektörel stratejiler ya da ulusal kalkınma planları gibi öteki ilgili ulusal girişimlerin uygulanma süreçleri arasındaki bağlantıların ve eşgüdümün sağlanmasına yönelik bir koordinasyon komitesi kurulması UBSEP in uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili faaliyetlerin planlanması ve yürütülmesi için ilgili kurum ve kuruluşların temsilcilerinden oluşan bir yürütme komitesi kurulması Teknik komitenin çalışmalarını desteklemek için ihtiyaç duyulan tematik ve kesişen konularda çalışma gruplarının oluşturulması UBSEP in hedeflerine ulaşılmasında araştırma, uygulama, izleme, denetim ve arazi çalışmalarının yürütülmesi için ilgili Bakanlıkların merkez ve taşra teşkilatlarında biyolog, ziraat mühendisi, orman mühendisi, su ürünleri mühendisi, peyzaj mimarı ve ihtiyaç duyulan diğer disiplinlerden yeterli sayı ve nitelikte teknik personelin istihdam edilmesi Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldıran ya da en aza indiren yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi için insan kaynakları ve teknik donanım kapasitesinin güçlendirilmesi Üniversiteler, kamu kurum ve kuruluşları, müzeler, hayvanat bahçeleri, akvaryumlar, botanik bahçeleri, sivil toplum örgütleri, özel sektör kuruluşları ve diğer organizasyonlar arasındaki eşgüdüm ve işbirliğinin güçlendirilmesine yönelik tedbirler alınması Biyolojik çeşitlilik ile ilgili veri tabanları arasında bağlantıların kurulması, araştırma ve izleme sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların uygulayabileceği şekilde paylaşımı amaçlarıyla, bilgi yönetim sistemleri, CBS, modelleme, haritalama ve veri tabanı konularında yetişmiş kalifiye personelin istihdam edildiği, biyolojik ve biyofiziksel verilerin daha hızlı analiz edilmesini ve dağıtımını sağlayacak merkezi bir biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sisteminin oluşturulması ve idamesi Kamu tarafından finanse edilen veya garantörlüğü üstlenilen faaliyet ve projelerden elde edilen sonuçların, verilerin ve bilgilerin Biyolojik Çeşitlilik Merkezi Bilgi Yönetim Sistemine temin edilmesini sağlayacak düzenlemelerin yapılması Biyolojik çeşitlilikle ilgili konularda uluslararası politikanın geliştirilmesi ve uygulanması ile ilgili süreçlere etkin bir şekilde katılımın sağlanmasına yönelik olarak, çevre hukuku, uluslararası sözleşmeler ve uluslararası çevre siyaseti alanlarında personel yetiştirilmesi de dahil olmak üzere gerekli tedbirlerin alınması UBSEP in uygulama planlarının hazırlanması ve bu planların uygulanması için gereken bütçenin belirlenmesi Hazırlanan uygulama planlarına ve bütçelere dayanarak, UBSEP in uygulanması için ihtiyaç duyulan mali kaynakların sağlanması İlgili tüm kurum ve kuruluşların biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili faaliyetleri ve projeler için talep edecekleri bütçe tahsislerinde, UBSEP in öncelikleri ve uygulama planları ile uyumlu ve bütüncül bir yaklaşımın uygulanması için tedbirlerin alınması Dış kaynaklı hibe veya krediler kullanılarak biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili yürütülmesi planlanan faaliyetler ve projelerin UBSEP in öncelikleri ve uygulama planları ile uyumlu ve bütüncül bir yaklaşımın uygulanması için tedbirlerin alınması 149

150 7. UYGULAMA MEKANİZMASI Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı UBSEP de belirlenen hedefler ve eylemler temel olarak ülkemizde biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması, izlenmesi, sürdürülebilir kullanımı ve ekonomiye kazandırılması amaçlarına yöneliktir. Bu amaçlara yönelik faaliyetler neredeyse Cumhuriyet in ilanından beri çeşitli kurumlar tarafından yürütülmekle birlikte, 80 li yıllardan itibaren dünyada ciddi boyutlara ulaşan çevre sorunları ülkelerin çevre alanındaki faaliyet ve yatırımlarını yoğunlaştırmasını gerektirmiştir. Ülkemizde de bu doğrultuda hem kamu kuruluşları hem de sivil toplum örgütleri tarafından çok sayıda proje ve faaliyet yürütülmektedir. Ancak, biyolojik çeşitlilik ile ilgili faaliyetlerin makro düzeyde planlanmaması ve personel istihdamında süreklilik sağlanamaması nedeniyle bu faaliyetler ve projeler arasında yeterince bağlantı kurulamamakta, faaliyetler ülke ihtiyaçlarına göre önceliklendirilememekte, proje sonuçları yeterli ve doğru yöntemlerle paylaşıma açılamamakta, dolayısıyla proje ve faaliyetleri çoğu zaman temel amaçlara hizmet etmemekte ve sonuçlarından yararlanılamamaktadır. UBSEP in uygulanması öncelikle bu sorunların ele alınarak mevcut kurumsal ve teknik kapasiteden en iyi şekilde kullanılmasına ve stratejik önemi olan yatırımların yapılmasına bağlıdır. Bu nedenle UBSEP belgesinde Bölüm 6.4 de yer alan Amaç 10 altında yer alan hedef ve eylemler, diğer amaçlara ve hedeflere ulaşılmasında kilit öneme sahiptir. Eşgüdüm sorununun çözümlenmesi ve kurumların sahip olduğu mevcut kapasitenin verimli bir şekilde UBSEP amaçlarına yönelik olarak kullanılması için Bölüm 7.1 de kurumsal bir mekanizma önerilmiştir. Bölüm 7.2 de ise UBSEP de öncelikli ve stratejik görülen hedeflerine ulaşılması için gereken kapasite ihtiyaçları ele alınmıştır KURUMSAL SORUMLULUKLAR VE YAPILANMA Biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı, kapsamı nedeniyle, çok sayıda kurum ve kuruluşu ilgilendiren eylemler içermektedir. Bu nedenle UBSEP in ve Sözleşme nin uygulanmasında eşgüdüm sağlanması kritik bir önem taşımaktadır. Uygulama mekanizmasında yer alacak veya eşgüdüm sağlanacak kurum ve kuruluşlar uygulayıcı, makro düzeyde plan ve politika geliştiren ve faaliyet alanı nedeniyle ilgili olan kurumlar olarak Tablo 7.1 de gruplandırılmıştır. Bu Hükümet Kurum ve Kuruluşlarının yanı sıra çevre alanında faaliyet gösteren Sivil Toplum Örgütleri, Meslek Odaları, Kooperatifler, Çiftçi Birlikleri vb kuruluşlar UBSEP in uygulanma sürecinde yer alacak ilgi gruplarını oluşturmaktadır. Uygulayıcı Kurum ve Kuruluşlar Çevre ve Orman Bakanlığı Tablo 7.1. Biyolojik Çeşitlilikle ilgili Kurum ve Kuruluşlar Makro Düzeyde Plan ve Politika Geliştiren Kurum ve Kuruluşlar Dışişleri Bakanlığı 150 Faaliyet Alanı Nedeniyle İlgili Olan Kurum ve Kuruluşlar Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Milli Savunma Bakanlığı Ulaştırma Bakanlığı Kültür ve Turizm Bakanlığı Maliye Bakanlığı Bayındırlık ve İskan Bakanlığı İçişleri Bakanlığı (Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Komutanlığı) Milli Eğitim Bakanlığı Denizcilik Müsteşarlığı Gümrük Müsteşarlığı Türk Patent Enstitüsü Üniversiteler Başbakanlık Devlet Personel Başkanlığı Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Hazine Müsteşarlığı Dış Ticaret Müsteşarlığı Yükseköğretim Kurulu Sanayi ve Ticaret Bakanlığı

151 UBSEP hedeflerinin ulusal ölçekte uygulanması için tüm ilgili kamu kurum ve kuruluşların eşgüdüm içerisinde çalışmalara destek sağlanması önem arz etmektedir. Bu bağlamda Stratejinin 10. hedefinde öngörülen kurumlar arasında eşgüdüm ve koordinasyon gereksinimini karşılayacak, aşağıdaki sıralanan amaçlarla bir Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Komitesi kurulması öngörülmektedir: Geleneksel bilgiler de dahil olmak üzere genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, ko- runması ve yararlanılması konusunda ulusal plan ve programların geliştirilmesi, o o o o o o o Biyolojik çeşitliliğin korunması, biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliği oluşturan bileşenlerin, gelecek nesillerin ihtiyaçları da dikkate alınarak, kendini yenileme kapasitesine uygun yöntemlerle ve seviyede kullanımına yönelik politikaların geliştirilmesi, Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planının Uygulanması ile ilgili ulusal ve uluslararası süreçlerin takibi, UBSEP in ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin uygulanması, uygulamanın izlenmesi ve raporlanması çalışmalarının yürütülmesinde kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyon ve görev dağılımının sağlanması, Ülkemizin şartları da dikkate alınarak biyolojik çeşitlilikle uygun ilgili iç ve dış politikaların belirlenmesi, UBSEP in uygulanmasına yönelik Yürütme Komitesinin oluşturulması, Yürütme Komitesi tarafından sunulan uygulama planlarının onaylanması. Biyolojik Çeşitlilik Koordinasyon Komitesinin öngörülen oluşumu: Çevre ve Orman Bakanı nın Başkanlığında, - Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı - Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarı - Denizcilik Müsteşarı - Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Müsteşarı - Çevre ve Orman Bakanlığı Müsteşarı - Gümrük Müsteşarı - İçişleri Bakanlığı Müsteşarı - Yükseköğretim Kurul Başkanı Komite çalışmalarının bir bütünlük içinde gerçekleştirilmesi ve eşgüdümün gerektiği gibi sağlanması amacıyla Yürütme Komitesi ve alt çalışma grupları oluşturulması öngörülmektedir. Biyolojik Çeşitlilik Yürütme Komitesinin aşağıda sıralanan Kurum ve Kuruluşların ilgili birimlerinin Daire Başkanlarından oluşturulması planlanmıştır: o o o o o o Çevre ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Orman Genel Müdürlüğü Tarım ve Köyişleri Bakanlığı 151

152 o o o o o o o o o o o Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Sahil Güvenlik Komutanlığı Jandarma Genel Komutanlığı Denizcilik Müsteşarlığı Gümrük Müsteşarlığı TÜBİTAK Yürütme Komitesi UBSEP in ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesinin uygulanması ile ilgili konularda çalışma gruplarını yönlendirecek ve Koordinasyon Komitesinin kararına sunulacak konularda ön değerlendirmeleri yapacaktır. Çalışma grupları ihtiyaç duyulan tematik ve kesişen konularda Yürütme Komitesinin kararı ile kurulur. Çalışma gruplarının sivil toplum örgütleri de dahil olmak üzere konu ile ilgili kurum ve kuruluşlardan uzmanlaşmış kişilerden oluşturulması önerilmektedir. UBSEP ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında ele alınması gereken tematik ve kesişen (tüm ekosistemlerle ilgili ortak) konu başlıkları aşağıda verilmektedir. Çalışma grupları ihtiyaca göre bu konuların bir veya birkaçının birlikte ele alınacağı alanlarda Yürütme komitesi tarafından oluşturulacaktır. Tematik konular: Tarımsal biyolojik çeşitlilik Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliği İç su biyolojik çeşitliliği Dağ biyolojik çeşitliliği Orman biyolojik çeşitliliği Step biyolojik çeşitlilik Kesişen konular: Genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı Yabancı Türler Korunan alanlar Teşvik Tedbirleri İklim değişikliği ve biyolojik çeşitlilik Turizm ve biyolojik çeşitlilik İzleme ve Göstergeler Çevresel Etki Değerlendirme Sorumluluk ve Telafi Eğitim ve Bilinçlendirme Teknoloji transferi Geleneksel bilgiler 152

153 UBSEP in uygulanmas için öngörülen mekanizma a a daki emada verilmektedir. UBSEP in uygulanması için öngörülen mekanizma aşağıdaki şemada verilmektedir. lgili Bakanl klar UBSEP UYGULAMA MEKAN ZMASI Sekreterya o o Koordinasyon Komitesi lgili Kurumlar n Müste arlar ndan olu ur Uygulama ile ilgili kararlar al r ve politikalar olu turur Ana hizmet birimleri Ba l kurulu lar o o Yürütme Komitesi lgili Kurumlar n ilgili birimlerinin Daire Ba kanlar ndan olu ur Uygulamay yönlendirir ve yönetir Uygulama birimleri Ara t rma enstitüleri o o o o Çal ma Gruplar Uzmanla m personelden ve STK lardan olu ur Uygulama planlar n haz rlar Uygulamay izler ve Yürütme Komitesine rapor eder Teknik görü leri olu turur Üniversiteler STK lar Meslek odalar

154 7.2. KAPASİTE İHTİYAÇLARI Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı UBSEP in uygulanması için gereken kapasite ihtiyaçlarının uygulama planları kapsamında mevcut durum ve ihtiyaç tespiti yapılarak belirlenmesi öngörülmüştür. Ancak, UBSEP de öncelikli görülen hedefler kapsamında genel bir değerlendirme yapıldığında, kapasite ihtiyaçlarının bazılarının maliyet gerektiren altyapı ihtiyaçları, bazılarının ise mevcut kapasitenin daha etkin kullanılmasına yönelik idari ve kurumsal ihtiyaçlar olduğu görülmektedir. Maliyet gerektiren altyapı ihtiyaçları genetik çeşitliliğin belirlenmesi ve kayıt altına alınması, korunan alan yönetimi ile deniz biyolojik çeşitliliğinin araştırılması ve korunması konularında yoğunlaşmaktadır. Genetik çeşitliliğin belirlenmesi, kayıt altına alınması ve ex-situ korunmasına yönelik olarak, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı bünyesinde mevcut gen bankalarının kapasitelerinin artırılması amacıyla Ankara da bir gen bankası kurulması için planlama ve bütçe tahsisi yapılmış durumdadır. Bu kapsamda tescil edilen türlerin korunduğu ulusal ölçekte bir botanik bahçesinin kurulması halinde genetik çeşitliliğin belirlenmesi, korunması ve kayıt altına alınması çalışmalarının sistemli ve düzenli bir şekilde yürütülebileceği ve UBSEP in 3. ve 4. amacı kapsamındaki hedeflere büyük oranda ulaşılabileceği düşünülmektedir. Biyogüvenlik konusunda UBSEP in hedef 1.3 ile hedef 4.3 altında eylemlere yer verilmiş olmakla birlikte, bu konuda Tarım ve Köyişleri Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan Ulusal Biyogüvenlik Çerçevesi ülkemizde kurulması gereken hukuki ve kurumsal sistemi açıklamaktadır. UBSEP de genetik çeşitliliğin ön plana çıkmış olması, genetik çeşitlilik üzerinde risk oluşturabilecek olan GDO ların risk değerlendirme, risk yönetimi, kontrol ve denetimine yönelik biyogüvenlik sisteminin acilen kurulmasını da zorunlu hale getirmektedir. Genetik çeşitliliğin belirlenmesi ve kayıt altına alınması ile biyogüvenlik sistemi benzer teknik ve teknolojilere ihtiyaç duyduğundan, temel olarak biyoteknoloji altyapısının güçlendirilmesi UBSEP in pek çok hedefine hizmet edebilecek kapasiteyi sağlayacaktır. Korunan alan yönetimi ile ilgili tespit edilen sorunların başında korunan alanlarda yeterli sayıda personel istihdam edilememesi ve alan yönetimi için gereken donanım desteğinin sağlanamamasıdır. Bu ihtiyaçların karşılanması halinde UBSEP in 1. amacı altındaki hedefler ile diğer amaçlar altında korunan alan tespit ve yönetimi ile ilgili hedeflere ulaşılabileceği varsayılmaktadır. Deniz biyolojik çeşitliliğinin araştırılması ve korunması, karasal ekosistemlere oranla maliyetleri daha yüksek olan ve bu güne kadar yeterince yatırım yapılmamış bir alandır. Üniversiteler bünyesinde bulunan birkaç araştırma gemisi dışında, deniz biyolojik çeşitliliğinin araştırılmasında kullanılabilecek donanım bulunmamaktadır. Denizcilik Müsteşarlığı tarafından ekolojik olarak hassa alanların belirlenmesi ve envanterine yönelik haritalama çalışmaları başlatılmış olmakla birlikte, UBSEP in 9. amacına ulaşılabilmesi için mevcut kurumlardan birisinde teknik donanım kapasitesi oluşturulmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Mevcut kapasitenin daha etkin kullanılmasına yönelik idari ve kurumsal ihtiyaçların başında bilgi yönetim sistemi gelmektedir. Merkezi bilgi yönetim sistemi çeşitli kurumlarda mevcut olan veri tabanı ve coğrafi bilgi sistemi gibi oluşumlar arasında bağlantının sağlandığı bir sistem olarak düşünülmüştür. Çeşitli kurumlar tarafından üretilen biyolojik çeşitlilikle ilgili bilgi ve verilerin dağınıklığı, çalışmaların tekrarlanmasına ve kaynak israfına neden olmaktadır. UBSEP de biyolojik çeşitliliğin belirlenmesine ve izlenmesine yönelik hedefler bu sistemin işler hale getirilmesi ile gerçekleştirilebilecektir. Bu sistem için gereken altyapı ÇOB da mevcut olup, ilgili kurumlar ve üniversiteler arasında bağlantı ve bilgi akışı sağlanmasına ihtiyaç vardır. ÇOB da nuhungemisibiyolojik çeşitlilik veri tabanı adı ile kurulan veri tabanına ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi nin ulusal bilgi alış-veriş sistemi olarak kurulan bcs.gov.tr elektronik sitesine bilgi akışı sağlanması ve bilgi yönetim sistemleri konusunda mevcut yetişmiş personelin bu sistemin idamesinde kullanılması öngörülmektedir. 154

155 UBSEP in uygulanmasında kilit öneme sahip kapasite ihtiyaçlarından birisi de insan kaynaklarıdır. Mevcut kalifiye personelin uzmanlık alanlarına uygun yerlerde ve sürekli istihdam edilmesi, araştırmacıların ekonomik ve sosyal imkanlarının iyileştirilmesi ve uygulamada daha fazla sayıda ve donanımda personelin istihdam edilmesi ile UBSEP in hedeflerine ulaşılabilecektir. UBSEP, AB ye uyum süreci kapsamında hazırlanan Ulusal Çevre Stratejisinin (UÇES) doğa koruma sektörü altında yer alan temel amacı ve hedefleri içerdiğinden, bu bölümde açıklanan kapasite ihtiyaçları aynı zamanda UÇES in uygulanmasına da hizmet edecek niteliktedir. 8. BAŞARI ÖLÇÜTLERİ VE İLK BEŞ YIL İÇİNDE ULAŞILMAK İSTENEN SONUÇLAR UBSEP in onayından ve uygulanmaya başlanmasından sonraki beş yıl içinde uygulamanın gözden geçirilmesi ve gerekli görülmesi halinde yeniden güncelleştirilmesi ihtiyacı doğacaktır. Bu değerlendirme sürecinde kullanılacak başarı ölçütleri ve ilk beş yıl içinde ulaşılmak istenen sonuçlar UBSEP in 6. bölümünde belirlenmiş olan hedeflere dayanılarak aşağıda verilmektedir. Ancak bu sonuçlara ulaşılabilmesi büyük ölçüde 7. Bölüm de açıklanan kurumsal mekanizmanın kurulması ve kapasite ihtiyaçlarının karşılanmasına bağlıdır Başarı Ölçütleri 1. Biyolojik Çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerin azaltılmasına yönelik politikalar 2. Koruma tedbirleri 3. Göstergeler 4. Makro düzeyde ulusal envanter planı 5. Genel ve özel koruma tedbirleri 6. İzleme sistemi 7. Halkın bilgi ve bilinç düzeyi 8. Etkin korunan alan yönetimi 9. Etkin mali kaynak yönetimi 10. Kurumlar arası eşgüdüm ve işbirliği mekanizması 11. Merkezi ve etkin bilgi yönetim sistemi 12. Genetik kaynakları koruma bilinci 13. Genetik kaynakların kayıt altına alınması 14. UBSEP in kalkınma planlarına entegrasyonu 15. Su kaynaklarının sürdürülebilir ve akılcı kullanımı 16. Korunan alanlar 17. Envanterler 18. İyileştirme programları 19. Ekosistem tabanlı yönetim ve planlama 20. Sosyal ve ekonomik teşvikler 21. Kamu kurumlarında kalifiye personel 22. Araştırma-geliştirme çalışmaları 155

156 8.2. İLK BEŞ YIL İÇİNDE ULAŞILMAK İSTENEN SONUÇLAR Eşgüdüm 1. Biyolojik çeşitlilik koordinasyon komitesinin, teknik komitenin ve çalışma gruplarının ku rulması 2. Kamu tarafından finanse edilen veya garantörlüğü üstlenilen faaliyet ve projelerden elde edilen sonuçların, verilerin ve bilgilerin Biyolojik Çeşitlilik Merkezi Bilgi Yönetim Sistemine temin edilmesini sağlayacak düzenlemelerin yapılmış olması 3. Biyolojik çeşitlilikle ilgili konularda uluslararası politikanın geliştirilmesi ve uygulanması ile ilgili süreçlere etkin bir şekilde katılımın sağlanmasına yönelik idari ve mali tedbirlerin alınmış olması 4. Bütçesi ile birlikte UBSEP in uygulama planlarının hazırlanmış olması 5. Biyolojik çeşitlilik ile ilgili konulara mali kaynak tahsisinde UBSEP in öncelikleri ve uygulama planları ile uyumlu ve bütüncül bir yaklaşımın uygulanması için tedbirlerin alınmış olması İdari, Kurumsal ve Teknik Kapasite 1. Uygulama için gerekli personel istihdamı ve kalifiye personel yetiştirilmesi için gerekli düzenlemelerin yapılmış olması ve taşra teşkilatında en az üç teknik personelin UBSEP uygulamaları için görevlendirilmiş olması 2. Merkezi biyolojik çeşitlilik bilgi yönetim sistemine bilgi akışı sağlayacak mekanizmanın kurulmuş olması ve sistemin devamlılığı için en az 5 uzmanlaşmış personelin görevlendirilmiş olması 3. Kıyı ve deniz ekosistemleri ile ilgili kurum ve kuruluşlarda, araştırma, uygulama, denetim, CBS, modelleme, haritalama ve genetik konularında yeterli sayı ve nitelikte uzman istihdamının sağlanmış olması 4. Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımını destekleyen ve kaynak kullanımının biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldıran ya da en aza indiren yöntem ve teknolojilerin geliştirilmesi için insan kaynakları ve teknik donanım kapasitesinin güçlendirilmiş olması 5. Tanımlama ve sınıflandırılma için, taksonomi ve ekoloji alanlarında insan kaynağı ihtiyacı dahil olmak üzere, kapasite ihtiyaçlarının belirlenmiş ve karşılanmasına yönelik çalışmaların başlatılmış olması 6. Araştırma gemileri, uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemi ve genetik laboratuarı için donanım ihtiyacının belirlenmiş ve bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik mekanizmaların oluşturulmuş olması 7. Mevcut korunan alanların yönetim planlarının tamamlanmış ve bu alanların etkin yönetimi için gerekli idari ve lojistik altyapının güçlendirilmiş olması 8. Taslak Biyogüvenlik Kanunu nun yasalaşmış ve uygulanması için gerekli kurumsal ve teknik kapasite ihtiyaçlarının karşılanmış olması 9. Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının belirlenmesi ve kayıt altına alınması için insan kaynakları ve altyapı ihtiyacı dâhil olmak üzere teknik, kurumsal ve mali kapasitesinin güçlendirilmiş olması 10. Bitki ve hayvan genetik kaynaklarının parmak izlerinin çıkartılması ve kayıt altına alınması için genetik laboratuarlarının kapasitesinin artırılmış olması 156

157 Araştırma ve Geliştirme destekleri Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı 1. Ekosistemler içinde tür ve genetik çeşitlilik seviyelerinde ekolojik ilişkileri ortaya koyan araştırmalara destek sağlanmış olması 2. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili araştırmageliştirme faaliyetlerine destek sağlanmış olması 3. Ekonomik uygulamalar için, ekosistem bazında biyolojik kaynakların yeni ve sürdürülebilir kullanım biçimlerini belirlemeye yönelik araştırmaların yapılıyor olması 4. Ekosistemler, türler ve genetik kaynaklar için zararlı olan maddelerin veya bu maddelerin zararlı olan miktarlarının doğaya atılmasının önlenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesi için ar-ge desteği sağlanmış olması 5. Yabancı türlerin doğal türler üzerindeki etkilerini belirlemeye ve olumsuz etkileri önlemeye yönelik ar-ge desteğinin sağlanmış olması 6. Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin belirlenmesine yönelik yöntem ve yaklaşımları ortaya çıkarmak için ar-ge desteğinin sağlanmış olması Envanter-izleme 1. Biyolojik çeşitlilik ile ilgili envanter çalışmalarının birbiriyle bağlantılı ve eşgüdümlü yürütülmesi için makro düzeyde bir plan yapılmış olması 2. Güvenilir ve ekonomik biyolojik çeşitlilik envanter yöntemlerinin ve teknolojilerinin belirlenmiş olması 3. Omurgasızlar (özellikle böcekler), mikroorganizmalar, mantarlar, toprak biyotası ve polinatörlerle ilgili envanter, veri ve koleksiyonların tamamlanmasına yönelik envanter programının yürürlüğe konmuş olması 4. Anlamlı, bilimsel açıdan savunulabilir, uygulanabilir ve ekosistem tabanlı biyolojik çeşitlilik göstergelerinin geliştirilmiş olması 5. Tüm ekosistemler bazında, biyolojik çeşitlilik izleme programının geliştirilmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 6. Türkiye deki tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin periyodik olarak güncelleştirilmesine yönelik bir sistem kurulmuş olması 7. Tarımsal ekosistemler içinde tehdit altında olan türlerin ve yayılış alanlarının tespit edilmiş olması 8. Step ekosistemlerinde bulunan mevcut türlerin popülasyon durumlarının ortaya konulmuş, mevcut türler ve habitatları tehdit eden unsurların belirlenmiş ve bu ekosistemlerde bulunan tehlike ve tehdit altındaki türlere ilişkin kırmızı listelerin güncelleştirilmiş olması 9. Orman ekosistemleri içinde duyarlı, tehdit ya da tehlike altındaki türlere ilişkin bilgilerin güncelleştirilmiş ve biyolojik çeşitlilik merkezi bilgi yönetim sistemine aktarılmış olması 10. Hassas dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerde bulunan tehdit altındaki türlerin belirlenmiş olması 11. Türkiye karasularındaki adaların biyolojik çeşitliliğinin ve önem taşıyan tehdit altındaki alanların tespit edilmiş olması 12. Türkiye denizlerinde nesli tehdit altında olan türlerin listesinin oluşturmuş ve veri tabanına eklenmiş olması 157

158 13. Denizlerimizdeki deniz çayırlarının dağılımlarının belirlenmiş ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile haritalanmış olması Koruma 1. Mevcut korunan alanlar içinde dağ, step, kıyı-deniz gibi nispeten az temsil edilen ekosistemlerde aday korunan alanların belirlenmiş olması 2. Step ve kıyı-deniz ekosistemlerini içeren korunan alanların ilanı ve yönetimi ile ilgili hukuki boşlukların giderilmiş olması 3. Dağ biyolojik çeşitliliğinin barındırdığı farklı ekosistemlerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla korunması için gerekli yasal ve kurumsal mekanizmanın oluşturulmuş olması 4. Mevcut korunan alanların, yakın çevresindeki insan faaliyetleri de dikkate alınarak, yönetim ve izleme programlarının hazırlanmış olması 5. Korunan alanların yönetim sürecine katkıda bulunacak kamu kuruluşları personeline yönelik düzenli eğitim programlarının uygulamaya konmuş olması 6. Yabani flora ve fauna türleri ile yerel çeşit ve ırkların çiftçi elinde korunmasını destekleyecek ve kolaylaştıracak programların geliştirilmiş ve uygulamaya konmuş olması 7. Step alanlarının, bu alanlar içinde biyolojik çeşitlilik için özel değeri olan ve / veya özel tehdit altında olan özel alanların belirlenmiş ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) kullanılarak haritalara işlenmiş olması 8. Doğal florada mevcut olan ve ekonomik değeri yüksek, hassas, tehdit ve tehlike altındaki türlerin kültüre alınması, kontrollü üretim ve toplama mekanizmalarının geliştirilmiş olması 9. Kamu kurumlarında çalışan personelin, ülkemizin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik konusunda bilgilendirilmesi ve türlerin korunması konusunda bilinçlendirilerek, konu ile ilgili istatistiksel verileri çözümleme ve değerlendirme konusunda eğitim almış olması 10. Av hayvanlarının popülasyon büyüklüğünün ve habitatlarının tespit edilerek, yönetim planlarının hazırlanmış olması 11. Deniz ve kıyı korunan alanlarının tesis edilmesi için biyolojik çeşitlilik bakımdan önem arz eden alanların belirlenmiş olması 12. Ulusal hükümranlık alanı dışında kalan deniz ekosistemlerinin ve canlı kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı için bölgesel işbirliği mekanizmalarının geliştirilmiş ve uluslar arası sularda koruma alanlarının ilanı ve yönetimi konusunda ortak bölgesel kural ve kriterlerin belirlenmiş olması 13. Kıyı ve deniz ekosistemlerinde risk altında bulunan türlerin yetiştirme yoluyla çoğaltılarak doğal ekosistemlerine yeniden yerleştirilmesi konusunda yapılan çalışmaların gözden geçirilerek, ele alınmayan türlerin belirlenmiş olması Biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskı ve tehditlerin önlenmesi 1. Mevcut bilgiler çerçevesinde risk altında olan türlerin ve ekosistemlerin korunması ve sürdürülebilirliğine yönelik özel koruma tedbirleri geliştirilmiş olması 2. Orman ekosistemleri üzerindeki baskı unsurlarının belirlenmiş ve tehlike sınıflandırmasına yönelik envanter çalışmalarına başlanmış olması 158

159 3. İç su ekosistemlerinde tür çeşitliliğini ve nesli tehlike altında olan türleri tehdit eden faktörlerin ve bu tehditlerin önlenmesine veya azaltılmasına yönelik tedbirler belirlenmiş olması 4. Deniz ve kıyı alanlarında hassas bölgeler ve bu bölgelere özgü tehditlerin ve koruma tedbirlerinin belirlenmiş olması 5. İnsan etkilerinin ekosistemler, türler ve genetik çeşitlilik üzerinde yol açtığı toplam çevresel değişikliklerin belirlenmesine ve önlenmesine yönelik bir rehber hazırlanmış 6. İyileştirme programları için uygun teknik ve teknolojilerin belirlenmiş ve uygulamaya aktarılmış olması 7. İç sularda yabancı türlerin ekosistemlere girişini düzenleyen yasa ve yönetmeliklerin gözden geçirilmiş olması 8. Türkiye ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yayılımcı yabancı türlerle ilgili bilgilerin derlenmiş ve bu türlere ilişkin ulusal veri tabanının geliştirilmiş olması 9. İç sularda yabancı türlerin istem dışı olarak taşınmasına yol açan nedenlerin belirlenmiş ve çözüm yollarının sunulmuş olması 10. Yabancı türlerin deniz biyolojik çeşitliliği üzerindeki etkilerinin incelenerek olumsuz etkilerin önlenmesine yönelik tedbirlerin uygulanmaya başlanmış olması 11. Türkiye ye girmekte olan ya da girme olasılığı yüksek olan yabancı türlerin belirlenmesi, yayılımcı özellikte olan yabancı türlerin girişlerinin önlenmesi, biyolojik çeşitlilik üzerinde olası olumsuz etkilerinin tespit edilerek önlenmesi ve kontrol altına alınması için gerekli yasal ve kurumsal tedbirlerin belirlenmiş ve uygulamaya aktarılmış olması 12. Genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların yurda girişinin takip edilmesi ve belirlenmesini sağlayacak ulusal biyogüvenlik bilgi yönetimi ve izleme sisteminin kurulmuş olması 13. Çevresel felaketleri önlemeye ve biyolojik çeşitliliğe yönelik büyük riskler içeren durumlarda alınacak ivedi önlemlerin geliştirilmesine yönelik planların oluşturulmuş olması 14. İklim değişikliliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin belirlenmesi, izlenmesi ve en çok etkilenen ekosistemlerin ve türlerin bu etkilerden korunmasına yönelik tedbirlerin alınmış olması Sektörel entegrasyon 1. Biyolojik çeşitliliğin korunması ve kullanımını etkileyen hukuki, idari ve kurumsal düzenleme ve uygulamaların gözden geçirilmiş ve ekolojik, ekonomik, sosyal ve kültürel hedeflerin uyumlu hale getirilmesi için tedbirlerin alınmış olması 2. Uygun sosyo-ekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 3. Farklı sektörlerin tarımsal biyolojik çeşitlilik üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi veya azaltılmasına yönelik yönetim uygulamalarının, teknolojilerin ve politikaların belirlenmiş ve uygulamaya konmuş olması 4. Tarımsal alanlardaki biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik ekonomik desteklerin geliştirilmiş ve uygulamaya konmuş olması 5. Step ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımını teşvik eden ekonomik tedbirlerin belirlenmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 159

160 6. Başta yaylalar olmak üzere dağ ekosistemlerinin ve bu ekosistemlerin sağladığı biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımının desteklenmesi için uygun sosyo-ekonomik politikaların ve teşviklerin geliştirilmiş ve uygulamaya konmuş olması 7. Hassas iç su ortamlarına yakın yerleşimlere kanalizasyon sistemi ve arıtma tesislerinin kurulup işletilmesine ve su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sağlayan sulama yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik teşviklerin belirlenmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 8. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı ile ilgili uygulamalardan etkilenecek kesimlere yeni gelir kaynakları oluşturmaya yönelik girişimleri teşvik edecek tedbirlerin belirlenmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 9. Balıkçılığın popülasyonlar, türler, habitatlar ve ekosistemler üzerindeki olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması ya da kabul edilir bir düzeye indirilmesini sağlayacak donanım ve uygun avlama yöntemlerinin kullanılmasını teşvik edecek tedbirlerin belirlenmiş, uygulanmaya başlanmış ve ilgi gruplarına eğitim sağlanmış olması 10. Politika belirleyicilerin ve diğer hedef kitlelerin iç su biyolojik çeşitliliğinin korunması ve bunların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili konularda bilgilendirilmiş olması 11. Sosyal, kültürel, ekonomik hedeflerle doğa koruma hedeflerinin entegrasyonu ve su kaynaklarının sürdürülebilir ve akılcı kullanımı amacıyla alternatif yönetim mekanizmalarının geliştirilmiş olması Ekosistem tabanlı planlama ve yönetim 1. Yabani flora ve fauna türlerinin toplanmasının ve hasadının sürdürülebilir olduğunun güvence altına alınması ve hasat işleminin öteki türler üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi için tedbirlerin uygulanıyor olması 2. Biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımına özel sektörün daha etkin katılımına yönelik programların geliştirilmiş olması 3. Meraların taşıma kapasitelerine göre otlatma sistemlerinin belirlenmiş olması ve bozulmuş mera alanlarının iyileştirilmesi ve ilave yem kaynaklarının oluşturulmasına yönelik programların uygulanıyor olması 4. Ekosistem bazlı yönetim, sürdürülebilir kullanım, envanter yöntemleri, izleme, veri yönetimi, çok disiplinli araştırmalar, korunan alanların yönetimi, çevre eğitimi, çevresel etki değerlendirmesi ve acil durum planlaması konularında OGM Teknik Personeline eğitim verilmiş olması 5. Ekolojik etmenlerin belirlenmesi, orman yetişme ortamı birimlerinin ayrılması, haritalanması ve verimliliğin belirlenmesi yoluyla en az 10 Orman Bölge Müdürlüğünde orman yetişme ortamlarının sınıflandırılmış olması 6. Orman ekosistemlerinin sürdürülebilir kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını desteklemek için orman yönetim planlarının ve uygulama kurallarının bütünleştirilmiş ve uygulanmaya başlanmış olması 7. Kendine özgü hassas dağ ekosistemlerinden seçilmiş en az 10 alanın biyotop haritalamasının yapılmış olması 8. Akarsular üzerindeki engellerin (sanat yapıları) balıkların göçlerine izin verecek şekilde düzenlenmiş olması 160

161 9. Entegre kara ve su toplama / boşaltım ve akarsu havzası yönetim stratejilerinin geliştirilmiş olması 10. Kıyı ve deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımını etkileyen düzenleme ve uygulamaların gözden geçirilerek, koruma ve sürdürülebilir kullanım ilkeleri ile uyumlu hale getirilmiş ve kıyı mastır planlarının yapılmasına olanak sağlayacak düzenlemelerin hayata geçirilmiş olması 11. Entegre deniz ve kıyı alanı yönetimi için uygun politika araçları ve stratejiler geliştirilmiş ve uygulamaya aktarılmış olması Halkın bilgi seviyesinin ve duyarlılığının artırılması 1. Biyolojik çeşitliliğin korunması ve biyolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile ilgili konu ve mesajların milli eğitim programlarına katılmış olması 2. Eğitim ve bilgilendirme programları arasında eşgüdüm sağlanmış olması 3. Araştırma sonuçlarının karar vericiler, kullanıcılar ve diğer paydaşların anlayabileceği ve kullanabileceği bir anlatımda basılı ve görsel yayın araçları ile paylaşımının sağlanmış olması Genetik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi, kayıt altına alınması, korunması ve yönetimi 1. Bitki genetik çeşitliliğinin kayıt altına alınmasına yönelik bir sistem geliştirilmiş olması 2. Otsu ve odunsu bitki genetik çeşitliliğinin yerinde (in-situ) koruması ve yönetimine yönelik programların uygulanmaya başlanmış olması 3. Otsu ve odunsu genetik çeşitliliğinin ex-situ korunması ve kayıt altına alınması için Milli Botanik Bahçesi ve gen bankası kurulmuş olması 4. Karasal ve sucul fauna türlerinin genetik çeşitliliğinin belirlenmesi ve kayıt altına alınmasına yönelik bir sistem geliştirilmiş olması 5. Karasal ve sucul fauna türlerinin yerinde (in-situ) ve yeri dışında (ex-situ) korunması ve yönetimine yönelik programların hazırlanmış olması Erişim ve yarar paylaşımı 1. Biyolojik kaynakların izinsiz ve kontrolsüz olarak toplanması ve yurt dışına çıkarılmasının (biyokaçakçılığın) önlenmesine yönelik tedbirlerin belirlenmiş ve uygulamaya aktarılmış olması 2. Geleneksel bilgilerin derlenmesi, kayıt altına alınması ve korunması; geleneksel bilgilere yönelik yenilik ve uygulamaların, bu yöntem ve bilgilere sahip kişilerle birlikte kullanılması ve bundan elde edilecek yararların eşit paylaşımını sağlayacak mekanizmaların belirlenmiş ve uygulamaya aktarılmış olması 3. Diğer ülkelerden sağlanan genetik kaynakların kullanımından elde edilen yararların genetik kaynağı sağlayıcı ülke ile paylaşımına ve ülkemizin diğer ülkelere sağladığı genetik kaynaklardan elde edilen yararların ülkemiz ile paylaşımını garantilemeye yönelik ulusal mekanizmanın belirlenmiş ve uygulamaya aktarılmış olması 161

162 KAYNAKLAR AKALAN, İ Türkiye de Erozyon. Ekopolitika. Anahtar KitaplarYayınevi,S: 61-82,İstanbul. AKMAN, Y., İç Anadolu Stebinin Ekoloji ve Bitki Sosyolojisi Bakımından Özellikleri. UÇEP Biyolojik Çeşitlilik ve Korunmuş Alan Yönetimi - Bozkır Ekosistemleri Taslak Raporu üzerinde görüşler, Ankara 13 s. ANONİM, Türkiye Arazi Varlığı, Kullanma - Sınıflar - Sorunlar. Topraksu Genel Müdürlüğü, Toprak Etüdleri ve Haritalama Dairesi Başkanlığı,Topraksu Kartoğrafya Müdürlüğü, Ankara. ANONİM,1993. National Parks and Wildlife in Türkiye. Ministry of Forestry General Directorate of National Parks and Wildlife. No:1, Ankara. ANONİM, Biodiversity, The UK Action Plan. Printed in the United Kingdom for HMSO. ANONiM (2001). TÜBİTAK TTGV Bilim-Teknoloji- Sanayi Tartışmaları Platformu Deniz Ve Denizaltı Kaynaklarından YararlanmaTeknolojileri Çalışma GrubuDeniz Canlı Kaynakları Alt Grubu Raporu ATALAY, İ Türkiye Vejetasyon Coğrafyası. Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir. BAKIR, Ö Kinds of the Rangelands and Vegetation as Affected by Climate, Soil and History of Use in Turkey. Cento Workshop on the Range Condition Classification, Iran. BAKIR, Ö Çayır ve Meralar. Türkiye nin Çevre Sorunları.Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayını, S , Ankara. BAKIR, Ö Çayır ve Mera Islahı. A.Ü.Ziraat Fakültesi Yayınları: 947, 272 s., Ankara. BAKIR, Ö Çayır- Mera Amenajmanı. A.Ü.Ziraat Fakültesi Yayınları: 992, 292 s., Ankara. BAKIR, Ö Kinds of Rangelands and Range Management in Turkey. Ergebnisse Deutsch Türkischer Partnerschaften im Agrarberich- Göttingen Symposium, 17-19, Marz, BARAN, İ. ve TÜRKOZAN O Adalarımızda bulunan sürüngen ve amfibi türlerinin biyolojisi ve ekolojisi. Ulusal Ege Adaları Toplantısı (Editörler: B.Öztürk ve V.Aysel), Ağustos 2001, Gökçeada: BENLİ,H.A., CİHANGİR, B., BİZSEL, K.C., BİLECİK, N. & BUHAN, E Ege Denizi nin Demersal Balıkçılık Kaynakları. TKB, TAGEM, Su Ürünlr. Araş. Enst. B,6: 90 BİLECENOĞLU, M., TASKAVAK, E., MATER, S. & KAYA, M Checklist of marine fishes of Turkey. Zootaxa, 113: BOUDOURESQUE C.F., VERLAQUE, M Assesing scale and impact of ship-transported alien macrophytes in the Mediterranean Sea. Alien Marine Organisms Introduced by Ships, 6-9 November 2002 Istanbul, CIESM Workshop Monographs No: 20. BOUDOURESQUE C.F., Ballesteros E., Ben Maiz N., Boisset F., Bouladier E., Cinelli F., Cirik S., Cormaci M., Jeudy De Grissac A., Laborel J., Lanfranco E., Lundberg B., Mayhoub M., Meinesz A., Panayotidis P., Semroud R., Sinnassamy J.M.,Span A., Vuignier G., Livre rouge Gérard Vuignier des végétaux, peuplements et paysages menacés de Méditerranée. Programme des Nations Unies pour l Environnement publ., Athenes, Grece, 205pp. BROWN, K., PEARCE, D., PERRINGS, C., SWANSON, T.1993.Economics and Conservation of Global Biological Diversity. Global Environment Facility, Working Paper Number: 2, Washington,DC. CİHANGİR, B. & TIRAŞIN, E. M., General Food Web in the Black Sea. NATO ARW on Black Sea Oceanography.NATO ASI Series, Series C:Math.and Phy.Sci.V.351: pp CİHANGİR, B. & TIRAŞIN, E. M., Assesment of Sardine and Anchovy Fisheries in the Turkish Waters of the Black Sea, the Sea of Marmara, the Aegean Sea and the Mediterranean. ICES C.M. 1991/H:10. 8 pp 162

163 CİHANGİR,B., ÖNEN,M., KOCATAŞ,A., ERGEN,Z., MATER,S., KORAY,T., KATAĞAN,T., ÖZEL,İ., DEMİRKURT,E., TIRAŞIN,E.M., ÜNLÜOĞLU,A., ÇINAR,M.E., ÇOLAK,F., ÇOKER,T., ÖZTÜRK,B. & DOĞAN,A Some Biological Properties of Izmir Bay. The Role of the Physical, Chemical and Biological Processes in Marine Ecosystems. Ecosystem 1999 (Uslu,O, Özerler,M. & Sayın,E. Edit.) Piri Reis Science 2: CİHANGİR, B. & TIRAŞIN, E.M., Kıyısal Bölgede Biyolojik Çeşitlilik ve Balıkçılık İçin Önemi. İzmir Körfezi Kıyı Balıkçılığının Sorunları. İzmir Körfezi Kıyı Balıkçılığının Sorunları (Edit:Güçlüsoy,H. & Savaş,Y.). DEÜ-DBTE Piri Reis Bilim Ser. 5: ÇAKMAK, B., AKÜZÜM,T., ÇİFTÇİ,N., ZAİMOĞLU, Z., ACAR, B., ŞAHİN, M., GÖKALP, Z., Su Kaynaklarının Geliştirme ve Kullanımı. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği VI.Teknik Kongresi 3-7 Ocak 2005, Milli Kütüphane, Cilt 1, Ankara, S ÇETİNER, E Türkiye Bitki Genetik Kaynakları Meyve Bağ Envanteri. Ege Bölge Zirai Araştırma Enstitüsü Yayın No: 19, İzmir. ÇINAR, M. E., BİLECENOĞLU, M., ÖZTÜRK, B., KATAGAN, T. ve AYSEL, V Alien species on the coast of Turkey. Mediterranean Marine Science. 6 (2): DAĞ, S.,S., AYKAÇ,V.T., GÜNDÜZ,A., KANTARCI,M., ŞİŞMAN,N.,2000. Türkiye de Tarım İlaçları ve Geleceği. T. Ziraat Mühendisliği V. Teknik Kongresi.TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Cilt 2, Ankara. S DAVIS, P.H., Flora of Turkey and East Aegean Islands. Vol: Edinburgh University Press. DEMİRİZ,H An Annotated Bibliography of Turkish Flora and Vegetation.Türkiye Flora ve Vejetasyon Bibliyografyası.Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu,TBAG Ankara. DEMİRSOY,A Türkiye Caelifera (Insecta, Orthoptera) Faunasının Tesbiti ve Taksonomik İncelenmesi. Atatürk Üniversitesi Yayınları Sayı: 488, Seri: 8, Bölüm:4, Erzurum. DEMİRSOY, A Türkiye Zoocoğrafyası, H.Ü. Fen Fak. Yayınları Sayı: 10 Türkiye Fricke, R., Bilecenoğlu, M. & Sarı, H.M. Annotated checklist of fish and lamprey species of Turkey, including a Red List of threatened species. Stuttgarter Beitrage zur Naturkunde. DEMİRSOY, A Türkiye Odonata Faunası. Türkiye Faunası. TÜBİTAK Yayınları 508, TBAG Seri No. 28, Ankara. EAA Priority issues in the Mediterranean Environment. EAA Report (4): EKİM, T., KOYUNCU, M., ERİK, S., İLARSLAN, R Türkiye nin Tehdit Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri.Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayınları: 18, Ankara. EKEN, G., Türkiye kıyılarındaki adaların deniz kuşları açısından önemi. Türkiye Kıyı ve Deniz Alanları I. Ulusal Konferansı. Türkiye Kıyıları 97 Konferansı Bildiriler Kitabı (Editörler: E.Özhan), Haziran 1997; Ankara: FRİCKE, R., BİLECENOĞLU, M. & SARI, H.M. Annotated checklist of fish and lamprey species of Turkey, including a Red List of threatened species. Stuttgarter Beitrage zur Naturkunde baskıda GÜÇLÜSOY, H Türkiye nin orta Ege kıyılarında deniz memelilerinin durumu ve balıkcılık ile etkileşimi. Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bornova, İzmir, x+116 p. ERDEM, M Türkiye nin Antalya Körfezi Deniz Yosunları. A.Ü.Fen Bilimleri Enstitüsü Su Ürünleri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. JEUDY de GRISSAC, A., (1989). Comte rendu de la reunion du groupe d experts sur le livre rouge Gerard Vuignier des végètaux, peuplements et paysages marins menacés de Méditerranée. Posidonia Newsletter, 2, (2): GÜÇLÜSOY, H., KIRAÇ, C.O., VERYERİ, N.O. & SAVAŞ, Y Status of the Mediterranean monk seal Monachus monachus (Hermann, 1779) in the coastal waters of Turkey. E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences. 21(3-4):

164 IUCN IUCN Red List of Threatened Species. < Downloaded on 21 February HAKTANIR, K., CANGİR, C.,BOYRAZ, D., Toprak Kaynakları Kullanımı. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği VI.Teknik Kongresi 3-7 Ocak 2005, Milli Kütüphane, Cilt 1, Ankara, S.: HARLAN, R Anatomy of Gene Centers. American Naturalist, 85: HAWKES, J.G The Diversity of Crop Plants. Harvard University Press. USA. HORN, V Weideverhaltnisse in den GebietenVorderasien.Weide-Wirtschaft in Trockengebieten. Seite Gustus Fischer Verlag- Stuttgart. HOYT, E Conserving the Wild Relatives of Crops. IBPGR, IUCN, WWF, USA. HUTCHINSON, J.B Essays on Crop Plant Evolution. University Press. Cambridge. ISIK. K., KAYA, Z., and ATALAY, I Biodiversity Action Plan for Turkey: Forest Ecosystems. The Report Submitted to the World Bank, Ankara, 117 p İNANDIK, H., Bitkiler Coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları, , İstanbul. KAPLAN, M., AKTAŞ,M., GÜNEŞ,A., ALPASLAN,M.,SÖNMEZ,S.,2000.Türkiye Gübre Üretim ve Tüketiminin Değerlendirilmesi. Türkiye Ziraat Mühendisliği V. Teknik Kongresi. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Cilt 2, Ankara. S KAŞKA, N., GÜLERYÜZ, M., KAPLANKIRAN, M., KAFKAS,S.,ERCİŞLİ, S.,EŞİTKEN, A., ASLANTAŞ, R., AKÇAY,E Türkiye Meyveciliğinde Üretim Hedefleri. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği VI.Teknik Kongresi 3-7 Ocak 2005, Milli Kütüphane, Cilt 1, Ankara, S.: KAYA,Z., KÜN, E., GÜNER,A., Türkiye Bitki Genetik Çeşitliliğinin Yerinde (in-situ) Korunması Ulusal Planı. Çevre Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Orman Bakanlığı. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 118 s. KAYA,Z., KÜN, E., GÜNER,A.,1997 National Plan for in-situ Conservation of Plant Genetic Diversity in Turkey.Ministry of Environment,Ministry of Agriculture and Rural Affairs, Ministry of Forestry. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul. 95 p. KAYA,Z, KÜN, E., GÜNER,A., 1998.National Plan for in situ Conservation of Plant Genetic Diversity in Turkey. Proc. International Symposium on in-situ Conservation of Plant Genetic Diversity. Central Research Institute, Ankara. p.: KAYA, Z Integration of biodiversity conservation with forest management and forest planning. Orman ve Av Dergisi 82(1):4-15. (in Turkish) KAYA, Z Conservation Biology and Biodiversity, Orman ve Av 80(4):24-34 ( in Turkish). KAYA, Z Conservation of Biodiversity, the functions of species and the importance of indicator species. Orman ve Av 80 (4):35-42 ( in Turkish). KAYA, Z. and DUMAN, H The Country Report :On Design, Testing and Evaluation of Best Practices for in situ Conservation of Economically Important Wild Species (UNEP/GEF Project EP/INT/204/ GEF) (submitted to The Ministry of Agricultural and Rural Affairs, General Directorate of Agricultural Researches(GDAR) and FAO), 37p. KAYA, Z Conservation of Biodiversity, functions of species, and importance of keystone species. The Report Submitted to the Ministry of Forestry, Forest Planning and Management Section, Ankara, Turkey, 12p. (in Turkish). KAYA, Z. and Raynal, D.J Biodiversity and Conservation of Turkish Forests. Biological Conservation 97/2:

165 KAYA, Z., KUN, E., and GÜNER, A National Plan for in situ Conservation of plant genetic diversity in Turkey. Milli Egitim Basimevi, Istanbul, 125p. KENCE, A., DOKUZOĞUZ, M., DÜZGÜNEŞ, O., EKİM, T., DEMİRSOY, A., KURU, M., KOCATAŞ, A., ERGEN,Z., MATER.S., ÖZEL,İ., KATAĞAN,T.,KORAY,T., ÖNEN,M. KAYA, M., BARAN, İ., BİLGİN, C., AKÇAKAYA, C., TURAN, N., KENCE, M., Türkiye nin Biyolojik Zenginlikleri. Türkiye Çevre Sorunları Vakfı, 316 s., Ankara. KIZILTAN, M., KÜN, E., Buğdayda Melezleme Yoluyla B Genomunun Kökeni Üzerinde Araştırmalar. A.Ü.Ziraat Fakültesi Diploma Sonrası Yüksek Okulu Doktora Tez Özetleri, Cilt 1. A.Ü. Basımevi, Ankara, S.: KÜN, E.,1972. Bitki Örtüsü. Milli Savunma Bakanlığı Harita Yüksek Teknik Okulu Yayınları Ders Rotosu, Ankara. 140 s. KÜN, E.,1979. Türkiye Yabani Buğdaylarının (Aegilops L.) Islah Yönünden Önemli Bazı Karakterleri Üzerinde Araştırmalar. (Profesörlük Takdim Tezi). A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No.: 685, Ankara. 103 s. KÜN, E.,(Edit.).1984.Kuru Tarım Bölgelerinde Nadas Alanlarından Yararlanma Simpozyumu Fakültesi Eylül 1981.TÜBİTAK-TOAG Seri No.: 119, Ankara.364 s. A.Ü. Ziraat KÜN, E.1989.Türkiye de Çeşit Geliştirme Çalışmaları.Türkiye de Tohumculuğun Gelişimi ve Geleceği Simpozyumu,13-14 Aralık 1988, Ankara.T.M.M.O.B. Ziraat Mühendisleri Odası, Ankara. S.: KÜN, E.,1994. Tarım Topraklarının Kullanımında Dönüşümler.TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Tarım Haftası 94 Sempozyumu.T.C. Ziraat Bankası Kültür Yayınları No.: 25, Ankara. s.: KÜN, E.,1994. Tahıllar II. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ders Kitabı, Yayın No.:1360, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara. 317 s. KÜN, E., Tahıllar - I (Serin İklim Tahılları). 3. Baskı. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No.: 1451, Ankara. 322 s. KÜN, E., Tarımsal Uygulamaların Biyoçeşitliliğe Etkileri. FAO- Gıda Güvenliği İçin Biyolojik Çeşitlilik Çalıştayı, Kasım 2004, DİE- Ankara. 16 s. KÜN, E., GENÇ,B., AKAR,Y., DOĞAN, C., İZGİN,N., Nadas Alanlarının Azaltılması Olanakları. Tarım ve Orman Bakanlığı Türkiye II.Tarım Kongresi Bildirisi, Ekim Merkez İkmal Basımevi, Ankara. S.: KÜN,E., ALTAY,F.,KALAYCI,M.,ADAK,M.S.,TÜSÜZ,M.A.,AÇIKGÖZ,N.,TUĞAY,M.E., SENCER,Ö., MEYVECİ,K., TAN,A., KURT,Ö., KARAGÖZ,A., Türkiye de Nadas Alanlarının Daraltılması ve İkinci Ürün Çalışmaları- Türkiye Ziraat Mühendisliği 3. Teknik Kongresi, 8-12 Ocak 1990, Ankara. T.M.M.O.B. Ziraat Mühendisleri Odası- A. Ü. Ziraat Fakültesi, Ankara. S.: KÜN, E., BAKIR, Ö., TÜKEL,T., DEMİRSOY,A.,1995. Ulusal Çevre Eylem Planı-Biyolojik Çeşitlilik ve Korunmuş Alan Yönetimi - Bozkır Ekosistemleri Grubu Çalışma Taslak Raporu. T.C. Çevre Bakanlığı, Ankara. 85 s. KÜN, E., BAKIR, Ö., TÜKEL,T., DEMİRSOY,A., National Environment Action Plan Management of Biological Diversity and Protected Areas- Steppe Ecosystems Working Group Report Draft. Çevre Bakanlığı, Ankara. 84 s. MERT, İ Sularımızdaki Biyolojik Zenginliklerimiz. Tarım ve Köy Sayı: 92, Ankara. OĞUZ, T. ve TUĞRUL S Denizlerimizin genel oşinoğrafik özelliklerine toplu bir bakış. Türkiye Denizlerinini ve Çevre Alanlarının Keolojisi (Editör: N. Görür), 1-21, İstanbul. ÖÇKKB Belek, ÖÇKKB Datça-Bozburun, ÖÇKKB Göksu Deltası,

166 ÖÇKKB Patara, ÖZGEN, M., ADAK, M.S., KARAGÖZ, A. ve ULUKAN, H Bitkisel Gen Kaynaklarının Koruma ve Kullanımı. Türkiye Ziraat Mühendisliği IV. Teknik Kongresi, Cilt: I. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.T.C.Ziraat Bankası Kültür Yayınları No:26, S: , Ankara. ÖZTÜRK, A.A., ÖZTÜRK, B., TONAY, A.M., DEDE, A Cetacean stranding on the Turkish coast of the western Black Sea in Marine Mammals of the Holarctic, Koktebel, Crimea, Ukraine pp., Moscow. ÖZTÜRK B., ÖZTÜRK, A.A., 1996, On the Biology of the Turkish Straits System, Bull. de I Institut Oceanographique, Monaco, No special 17, ÖZTÜRK B., ÖZTÜRK A.A., ALGAN. N, 2001, Ship-originated Pollution in the Turkish Straits System, Proc. Int. Symp. on Regional Seas, Tudav Publication, İstanbul, ÖZTÜRK B., ÖZTÜRK A., 2002, Marine Mammals of the Turkey, The Japanese Society of Fish Science, Tokyo, Vol.68, Supp1, Tokyo, Japan, ÖZTÜRK, B., TOPALOĞLU B. ve DEDE, A Deniz Canlıları Rehberi. TUDAV Eğitim Serisi No:6. İstanbul ÖZTÜRK, S. ve ÖDEN,T Pestisidler.Türkiye nin Çevre Sorunları.Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayınları, S: , Ankara. PAP/RAC, Coastal Area Management in Turkey, Erdal Özhan Ed., Priority Actions Programme Regional Activity Centre, Split: i-v REEVES R., Notarbartolo di Sciara G. (compilers and editors) The status and distribution of cetaceans in the Black Sea and Mediterranean Sea. IUCN Centre for Mediterranean Cooperation, Malaga, Spain. 137 pp. SENCER, A In situ Conservation of Plant Genetic Resources in Turkey. The German-Turkish University Partnership in Agriculture September 1989, İzmir. ŞEHİRALİ, S., GENÇTAN, T., AVCI, M., ZENCİRCİ, N., UÇKESEN, B., Türkiye Tahıl ve Baklagil Üretiminin Boyutları. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği V.Teknik Kongresi Ocak 2005, Milli Kütüphane, Cilt 1, Ankara, S.: TEKİNEL, O., KANBER, R., ÇETİN, M., Su Kaynaklarının Geliştirme ve Kullanımı. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği V.Teknik Kongresi Ocak 2005, Milli Kütüphane, Cilt 1, Ankara, S.: TIRAŞIN, E.M., CİHANGİR, B., ÜNLÜOĞLU, A., Balıkçılık İşletmeciliği, Aşırı Avcılık ve Uzun Dönemde Verimliliğin Arttırılması İçin Geleceğe Dönük Bazı Öneriler. İzmir Körfezi Kıyı Balıkçılığının Sorunları (Edit:Güçlüsoy,H. & Savaş,Y.). DEÜ-DBTE Piri Reis Bilim Ser. 5: TOSUN, O Final Research Report for the Project New Crops Screening of Native Plants of Turkey of Potential Use in The Agriculture of The United States and Turkey, Ankara. TÜKEL,T Comparison of Grazed and Protected Mountain Steppe Rangelands in Ulukışla. Turkey. Jour. Range Management. Vol.37(3): TÜKEL, T. and HATİPOĞLU, R Burning and Nitrogen Fertilization Effects on the Understory Vegetation of a Typical Mediterranean Maqui, Brush Plant Community in Çukurova, Turkey, Agricoltura mediterranean Vol. 120(3): , Italy. TÜKEL,T., TANSI,V., POLAT, T. and HASAR, E Monitoring Production Potential and Utilization of the Grazinglands of the Taurus Mountains Project Area. in: Highland Regional Program. Çukurova University / ICARDA Taurus Mountains Collaborative Project Annual Report for, ICARDA. TÜKEL,T., SAĞLAMTİMUR,T.,GÜLCAN, H.,TANSI,V., ANLARSAL,A.E Constraints and Opportunities 166

167 for theturkish Grasslands Usage Patterns and Expected Developments of Forage Crops in Connection to the Southeastern Anatolian Project (GAP) in Turkey. Proceeding XVII. International Grassland Congress. New Zealand- Australia. URAS, A Kıyı ve denizler. Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (Editörler: G.Eken, M.Bozdoğan, S. İsfendiyaroğlu, D.T. Kılıç, Y.Lise), Doğa Derneği, Ankara: Vol 1: ULUOCAK, N Kırklareli Yöresi Meralar ve Floristik Analizleri. İ.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Cilt: XXIV, Sayı:2., İstanbul. ÜNAL, A Türkiye Yosunları Üzerinde Taksonomik Araştırmalar. Atatürk Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları: 14, Erzurum. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi, ekutup.dpt.gov.tr/bolgesel/strateji/kirsal.pdf UNEP/MAP Proceeding of the Workshop on Invasive Caulerpa species in the Mediterranean. Heraklion, Crote, Greece, March 1998 MAP Technical Reports Series No:125, Athens. WILSON, M.,SPERLING,C.,BRUSH,S.,KRUGMAN,S., KÜN, E.,1992.Global Environment Facility (GEF) Aide Memoire,in-situ Conservation of Genetic Diversity. Project Preparation Mission to Turkey (April 27-May ). 20 p. VAVILOV, N.I.(K.S. Chester) The Origin,Variation,Immunity and Breeding of Cultivated Plants. Chronica Botanica Comp. Waltham, Mass. VAVILOV, N. I., (Ed.: L.E.Rodin). 1997: Five Continents. International Plant Genetic Resources Inbtitute (IPGRI), Rome/ VIR. St. Petersburg. ZENCİRCİ, N., KÜN, E.,1996. Variation in landraces of durum wheat (T. turgidum L. conv. durum (Desf.) MK) from Turkey. Euphytica Vol. 92: ZENCIRCI, N., KAYA, Z., ANIKSTER, Y., and ADAMS, W.T. (eds) The proceedings of International Symposium on in situ Conservation of Plant Genetic Diversity. Central Research Institute for Field Crops Publication, Ankara, 391p 167

168 ULUSAL BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI HAZIRLAMA SÜRECİNE KATILAN TEMSİLCİLER No Adı Soyadı Kurumu Unvanı Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Arzu ÖZBAY Rıza Fikret YIKMAZ Gümrük Müsteşarlığı Türkan ÇEVİK Halil AK Denizcilik Müsteşarlığı Cemalettin DOĞMUŞ Burak AYKAN Dış Ticaret Müsteşarlığı Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Sosyal sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Sosyal sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü Gümrük Müsteşarlığı Gümrükler Genel Müdürlüğü Gümrük Müsteşarlığı Gümrük Muhafaza Genel Müdürlüğü Denizcilik Müsteşarlığı Deniz Ulaştırması Genel Müdürlüğü Denizcilik Müsteşarlığı Deniz Ulaştırması Genel Müdürlüğü Planlama Uzmanı Planlama Uzman Yrd. Şef Antalya Gümrük Muhafaza Bölge Amiri Kimya Müh. Uzman Sinan YANAZ Dış Ticaret Müsteşarlığı Dış Ticaret Uzmanı A. Yavuzham ERDEM Dış Ticaret Müsteşarlığı Dış Ticaret Uzmanı Dışişleri Bakanlığı Tansuğ OK Dışişleri Bakanlığı (ESGY-III) Uzman Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Dr. Vehbi ESER Tarım ve Köyişleri Bakanlığı (TKB) Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TKB- TAGEM) Daire Başkanı Esin DİLBİRLİĞİ TKB- TAGEM Zir. Müh. Birgül GÜNER TKB- TAGEM Zir. Müh 168

169 Dr. Arzu ÜNAL TKB- TAGEM Biyolog Dr. Ayfer TAN Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Doç. Dr. Tuncer TAŞKIN Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Uzm. Abdullah İNAL Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Uzm. Lerzan AYKAS Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Sevgi MUTLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Dr. İlhan ÖZKARAKAŞ Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İZMİR Zir. Müh Dr. Alptekin KARAGÖZ Kürşad ÖZBEK Turgay POLAT Yusuf İNAN İsmail KARA Dr. Necla TAŞ Mevlüt ŞAHİN Selma ÖZYİĞİT Erol YALÇINKAYA Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, ANKARA Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, ANKARA Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, ANKARA Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, ANKARA Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ESKİŞEHİR Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ERZURUM Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü, SAMSUN Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü YALOVA Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü YALOVA Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Zir. Müh Dr. Halit Seyfettin ATLI Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü GAZİANTEP Zir. Müh Dr. Filiz SEFER Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Bornova İZMİR Zir. Müh Dr. Yılmaz BOZ Bağcılık Araştırma Enstitüsü TEKİRDAĞ Zir. Müh Dr. Yasemin ÖZDEMİR Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Zir. Müh 169

170 Dr. Yasemin GÜLER Dr. Işıl ÖZDEMİR Dr. Münevver KODAN Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Biyolog Zir. Müh Zir. Müh A. Oya AKIN TKB TAGEM - HAYSÜD Zir. Müh Dr. Umut TAŞDEMİR TKB TAGEM - HAYSÜD Zir. Müh Dr. Mehmet ULUPINAR TKB TAGEM - HAYSÜD Zir. Müh Mesut URAL Elazıg Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Su ürünleri Vedat YEĞEN Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Su ürünleri Rahmi UYSAL Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Su ürünleri Ramazan UYSAL Demre Su Ürünleri Enstitüsü Kimyager M. Ali TURAN Demre Su Ürünleri Enstitüsü Su ürünleri Mehmet GÜNDOĞDU TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Zir. Müh Haydar FERSOY TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Biyolog Cahit Coşkun ALTUNOĞLU TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Şb. Md. Yalçın BAĞSIZ TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Şb. Md. Nuri ÇELİK TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Zir. Müh Cihan TOSLAK TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Zir. Müh Berrin Kaplan TKB Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü Antalya Tarım İl Müd. Zir. Y. Müh Dr. Özgül KARAGÜZEL Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Zir. Y. Müh Sadettin KÜÇÜK Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Zir. Müh. Fatma UYSAL Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Zir. Müh. Kültür ve Turizm Bakanlığı Candan BAL Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü Yatırım Geliştirme ve Planlama Dai. Bşk. Ziraat Müh. 170

171 Pelin BOZOĞLU Türk Patent Enstitüsü Ayşegül DEMİRCİOĞLU Kemal Demir ERALP Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü Yatırım Geliştirme ve Planlama Dai. Bşk. Türk Patent Enstitüsü Başkanlığı Türk Patent Enstitüsü Başkanlığı Biyolog Patent Uzmanı Patent Uzmanı Çevre ve Orman Bakanlığı - Bağlı Kuruluşlar Zeki ERDEMİR Yaşar DİNÇSOY Nermin ANUL Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Etüt ve Planlama Dai. Bşk. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Etüt ve Planlama Dai. Bşk. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Etüt ve Planlama Dai. Bşk. Ziraat Müh. Orman Müh. Biyolog Mehmet DEMİR OGM Orman idaresi ve planlama Dai. Bşk. Başmühendis Ayhan ÇAĞATAY OGM Orman idaresi ve planlama Dai. Bşk. Başmühendis Aynur HATİPOĞLU ÖÇK Kurumu Bşk. Biyolog Ümit TURAN ÖÇK Kurumu Bşk Biyolog İbrahim KARACA ÖÇK Kurumu Bşk Ziraat Müh. Ahmet ERYİĞİT ÖÇK Kurumu Bşk Biyolog Çevre ve Orman Bakanlığı - Ana Hizmet Birimleri Mustafa Kemal YALINKILIÇ Mustafa AKINCIOĞLU A. Mennan MENNANOĞULLARI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Doğa Koruma D. Bşk. Genel Müdür Genel Müdür Yard. D. Bşk. Sebahattin DÖKMECİ Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Çevre Müh. Ahmet MALKOÇ ÇED Gn. Md. Uzman Hüseyin ACAR Ağaçlandırma Genel Md. Orman Mühendisi 171

172 Banu KARABIYIK Ağaçlandırma Genel Md. Orman Mühendisi Dr. Bünyamin DOĞAN Dış İlişkiler ve AB Daire Bşk. Orman Müh. Özlem ŞAHİN İç Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü Entomolog A. Sermin ÖZER İç Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü Kimya Mühendisi Alihan AKIN İç Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü Moleküler Biyoloji Uzmanı Cem AKGÜN Cumhur GÜNGÖROĞLU Doğu Akdeniz Orm.Arş.Md.lüğü TARSUS Batı Akdeniz Orm.Arş.Md.lüğü ANTALYA Orman Mühendisi Orman Y.Mühendisi H. Handan ÖNER Ege Ormancılık Arş. Md.lüğü İZMİR Biyolog Nihat GÜLDAŞ Özden YALÇIN Güneydoğu Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü ELAZIĞ Güneydoğu Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü ELAZIĞ Orman Mühendisi Su Ürünleri Mühendisi M. Akif OKUTUCU Doğu Anadolu Orm.Arş.Md.lüğü ERZURUM Orman Müh. Necmettin EREN Ayhan USTA Filiz KÜÇÜKOSMANOĞLU Mehmet TOKCAN Doğu Karadeniz Orm.Arş.Md.lüğü TRABZON Doğu Karadeniz Orm.Arş.Md.lüğü TRABZON Kavak ve Hızlı Gelişen Orman Ağaçları Arş. Md.lüğü İZMİT Batı Karadeniz Orm.Arş.Md.lüğü BOLU Orman Mühendisi Orman Y. Mühendisi Orman Mühendisi Orman Y. Mühendisi Serdar ŞENGÜN Orm.Ağç.ve Tohumları Islah Arş.Md. Başmühendis Dr. İrfan UYSAL Ergül TERZİOĞLU Ersin ÖZEK ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb Su Ürünleri Müh. Biyolog Zir.Y. Müh. 172

173 Hüsniye KILINÇARSLAN Burçak GENÇER KOCUKLU Aysun KARAKAYA Eyüp Sabri BÜRKE ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb ÇOB-DKMPGM Biyolojik çeşitlilik ve Gen Kay. Şb ÇOB-DKMPGM Eğitim tanıtım Şb Biyolog Uzman Yrd. Biyolog Adem BİLGİN ÇOB-DKMPGM Peyzaj Koruma Şb. Uzman Yrd. Sibel ŞENEL Ümit ÜLKÜTAŞIR Serhan ÇAĞIRANKAYA Mehmet GÖLGE Korhan ÇAVUŞOĞLU Ayşe DEMİRCAN Dr. Serap YILMAZ Adem AĞIR Gülen MALKOÇ İrfan EKMEKÇİ Hanife KUTLU ERDEMLİ ÇOB-DKMPGM Hassas Ekosistemler Şb. ÇOB-DKMPGM Sulak alanlar Şb. Md ÇOB-DKMPGM Sulak alanlar Şb. Md ÇOB-DKMPGM Sulak alanlar Şb. Md ÇOB-DKMPGM Sulak alanlar Şb. Md ÇOB-DKMPGM Korunan Türler Şb. ÇOB-DKMPGM Korunan Türler Şb. ÇOB-DKMPGM Korunan Türler Şb. ÇOB-DKMPGM Korunan Türler Şb. ÇOB-DKMPGM Korunan Türler Şb. ÇOB-DKMPGM Hassas Ekosistemler Şb. Biyolog Ziraat Müh. Uzman Uzman Uzman Yrd. Biyolog Veteriner hekim Zir. Müh. Biyolog Biyolog Uzman Suade ARANÇLI ÇOB/DKMP Dış ilişkiler Şb. Md. Adnan YILMAZTÜRK Antalya MP proje Md. Şb. Md Osman YÖNTEM GEF-II Projesi Orman Mühendisi 173

174 Mehmet AKAN Antalya Çevre Orman İl Müd. Şb. Md. Harun BAŞARA Mesire Yerleri Dai. Bşk. Şb. Md. Cihangir ALTUN Av Yaban Hayatı Dai. Bşk. Orman Müh. Nihan YENİLMEZ ARPA Milli Parklar Dai. Bşk Peyzaj Mimarı Raile KÖKDEMİR Milli Parklar Dai. Bşk Müh. Üniversiteler Prof. Dr. Ersin YÜCEL Anadolu Ünv. Fen fakültesi ESKİŞEHİR Öğretim üyesi Prof. Dr. Semra CİRİK Ege Ünv Su Ürünleri Fak. İZMİR Öğretim üyesi Doç Dr. Hasan M. SARI Ege Ünv Su Ürünleri Fak. İZMİR Öğretim üyesi Doç. Dr. Melih Ertan ÇINAR Ege Ünv Su Ürünleri Fak. İZMİR Öğretim üyesi Yard. Doç Dr. Cevher ÖZEREN Aksaray Ünv. Fen Edb Fak Öğretim üyesi Prof. Dr. Şinasi YILDIRIMLI Hacettepe Ünv. Fen Fak. Öğretim üyesi Prof. Dr. Cemal TURAN Doç. Dr. Hasan Hüseyin ATAR Doç. Dr. Harun TANRIVERMİŞ Mustafa Kemal Üniversitesi Su Ürünleri Fak. (Hatay) Ankara Ünv. Ziraat Fak. Ankara Ünv. Ziraat Fak. Öğretim üyesi Öğretim üyesi Öğretim üyesi Doç. Dr. Ahmet ALTINDAĞ Ankara Ünv. Fen Fak. Biyoloji Bölümü Öğretim üyesi Prof Dr. Ertan TAŞKAVAK Ege Ünv Su Ürünleri Fak. İZMİR Öğretim üyesi Doç. Dr. Murat BİLECENOĞLU Adnan Menderes Unv. Fen-Edb. Fak. AYDIN Öğretim üyesi Prof. Dr. İbrahim BARAN Dokuz Eylül Ünv Fen Fak. Biyoloji Böl. Öğretim üyesi Dr. Aydın ÜNLÜOĞLU Dr. Harun GÜÇLÜSOY Dokuz Eylül Ünv. Deniz Bilimleri ve Tek. Ens İZMİR Dokuz Eylül Ünv. Deniz Bilimleri ve Tek. Ens İZMİR Öğretim üyesi Öğretim üyesi Prof. Dr. Şükran CİRİK 18 Mart Ünv. Su Ürünleri Fak. Öğretim üyesi Prof. Dr. Leyla AÇIK Gazi Ünv. Biyoloji Böl. Öğretim üyesi 174

175 Prof. Dr. Kurtuluş OLGUN Adnan Menderes Unv Aydın Öğretim üyesi Prof. Dr. Bayram ÖZTÜRK İstanbul Ünv Su Ürünleri fak. Öğretim üyesi Doç Dr. Yelda AKTAN İstanbul Ünv Su Ürünleri fak. Öğretim üyesi Yard. Doç. Dr. Ahsen YÜKSEK İstanbul Ünv Deniz bilimleri Öğretim üyesi Doç. Dr. Ünal AKKEMİK İstanbul Ünv Orman Fak. Öğretim üyesi Doç. Dr. Yusuf GÜNEŞ İstanbul Ünv Orman Fak. Öğretim üyesi Prof. Dr. Kani IŞIK Akdeniz Ünv. Biyoloji Böl. ANTALYA Öğretim üyesi Doç Dr. Abdullah HASBENLİ Gazi ünv Fen. Fak. Biyoloji Böl. Öğretim üyesi Prof. Dr. Mustafa GÖKÇEOĞLU Akdeniz Ünv. Biyolojik Çeş. Arş. Gel. Merkezi Öğretim üyesi Doç Dr. Kamil HALİLOĞLU Atatürk Ünv. Ziraat Fak. ERZURUM Öğretim üyesi Doç. Dr. Ahmet AKSOY Erciyes Ünv. Fen Edb. Fak Öğretim üyesi Doç. Dr. Şağdan BAŞKAYA Karadeniz Teknik Ünv. Orman Fak. Öğretim üyesi Sivil Toplum Örgütleri Prof. Dr. Levent TURAN Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Öğretim üyesi Doç. Dr. Kenan PEKER Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Öğretim üyesi Hakan SERT Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Öğretim üyesi Mustafa DOSTBİL Türkiye Tarımsal Kalkınma Vakfı Orman Müh Sibel BUCAK Türkiye Tarımsal Kalkınma Vakfı Çevre Müh İbrahim EKREN Türkiye Tarımsal Kalkınma Vakfı Orman Müh Dr. Sedat KALEM Doğal Hayatı Koruma Vakfı Orman Müh Çağrı ERYILMAZ Doğal Hayatı Koruma Vakfı Konya Dr. Ahmet ERDURMUŞ Türk Ziraat Y. Müh. Birliği Ziraat Y. Müh. Dr. Osman KABACAOĞLU Türkiye Ziraat Y. Müh. Birliği Ziraat Y. Müh. Muzaffer SÜREK Zir. Müh. Odası Ziraat Müh. Gülin EGELİ Danışman Avukat 175

176 Danışmanlar Talat MEMİŞ Orman Müh. Odası Orman Müh. Prof. Dr. Metin GER Karar Danışmanlık Ltd. Şti Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ekrem KÜN Ankara Ünv. Ziraat Fak. Emekli Öğr. Üyesi Prof. Dr. Zeki KAYA ODTÜ Fen Fak. Biyoloji Böl. Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bülent CİHANGİR Dokuz Eylül Ünv. Su Ürünleri Fak. Öğretim Üyesi Prof Dr. Hayri DUMAN Hacettepe Ünv. Fen Fak. Biyoloji Böl. Öğretim Üyesi Nurhan KORAL Karar Danışmanlık Ltd. Şti Danışman 176