KEMALPAŞA (İZMİR) KİRAZ TARIMI ÜZERİNDE BİR DEĞERLENDİRME

Transkript

1 KEMALPAŞA (İZMİR) KİRAZ TARIMI ÜZERİNDE BİR DEĞERLENDİRME Serdar TEZCAN Nedim ÇETİNKAYA Hasan DEMİRKAN Nilay GÜLPERÇİN Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bornova-İzmir/TURKEY GİRİŞ Anavatanõ Türkiye olan kiraz, ilkbaharõn erkenci meyvelerinden olup, Türkiye de tüm bölgelerde yetiştirilmektedir yõlõ verilerine göre Türkiye de adet meyve veren ağaçtan ton kiraz üretilmiştir (Anonymous, 2002). Ege Bölgesi nde başta İzmir, Manisa ve Afyon olmak üzere bütün illerde kiraz yetiştirilmektedir. Türkiye genelinde İzmir, adet meyve veren ağaçtan sağlanan ton üretim ve % pazarlama payõ ile birinci sõrayõ almaktadõr. Ege İhracatçõ Birlikleri tarafõndan 2000 yõlõnda ihraç edilen miktar ise tondur (Anonymous, 2001). İzmir in üretiminin tamamõna yakõnõnõ gerçekleştiren Kemalpaşa İlçesi gerek iklimi ve meyvelerinin erkenciliği ve gerekse ülkenin önemli tüketim merkezlerine olan ulaşõm kolaylõğõ nedeniyle geçmişten bu yana önemli bir kiraz üretim merkezi niteliğini sürdürmüştür. Kemalpaşa İlçesinde adedi meyve vermeyen, adedi meyve veren olmak üzere toplam adet kiraz ağacõ bulunmaktadõr ve yõllõk üretim miktarõ ise tondur (Anonymous, 2000). Bu üretimin yaklaşõk % 10 u yurtdõşõna satõlmaktadõr. Bu önemli kiraz üretim merkezinde bulunan üreticilerin gerek Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ kuruluşlarõ aracõlõğõyla, gerekse doğrudan yaptõklarõ başvurularõnda ilettikleri sorunlarõna çözüm bulunmaya çalõşõlmaktadõr. Ancak son yõllarda başvurulardaki artõşlar üzerine konu bir anket çalõşmasõ ile ele alõnarak 21. yüzyõlõn başlangõcõnda bir durum saptamasõna gidilmiştir. 87

2 MATERYAL VE YÖNTEM Çalõşma Ekim 2000 Ocak 2001 döneminde Kemalpaşa nõn tüm köylerinde gerçekleştirilmiştir. Kemalpaşa Tarõm İlçe Müdürlüğü ve Kemalpaşa Ziraat Odasõ kayõtlarõ esas alõnarak köylerin kiraz üretim potansiyelleri belirlenmiş; bahçesinde ya da kahve, bakkal vb. yerlerde tesadüfen seçilen kiraz üreticileriyle görüşülerek hazõrlanan anket sorularõnõ yanõtlamalarõ sağlanmõştõr. Bu çerçevede Ören de 33, Bağyurdu nda 27, Merkez de 22, Armutlu da 21, Yiğitler de 17, Örenköy de 13, Kurudere de 10, Yukarõkõzõlca da sekiz, Bayramlõ, Sütçüler, Ulucak ve Vişneli de yedişer ve diğer köylerde 76 olmak üzere toplam 255 üretici ile bire bir görüşülerek bilgiler toplanmõştõr. Sorular üreticinin genel durumunun yanõ sõra yetiştiricilik, toprak ve bitki besleme, sulama, bitki koruma, ekonomik durum ve pazarlama ile tarõmsal yayõm konularõndaki durumu ortaya koyacak şekilde hazõrlanmõştõr. Ayrõca üretici gözüyle en önemli sorunlar belirlenmiş ve yörede önem kazanan organik kiraz üretimine üreticinin bakõş da ele alõnmõştõr. Sorulara verilen yanõtlar değerlendirilerek elde edilen sonuçlar oranlar (%) halinde verilmiş ve konuyla ilgili gerekli önerilerde bulunulmuştur. SONUÇLAR A. Genel Durum Görüşülen üreticilerin % 76,86 sõ ilkokul, % 7,84 ü ortaokul, % 7,45 i lise ve % 1,57 si yüksekokul mezunudur. Okur yazar olmayanlarõn oranõ % 6,28 dir. İncelenen işletmelerin arazi genişlikleri şu şekildedir: 1-5 da (% 33,73), 6-10 da (% 31,38), da (% 14,90), da (% 7,45), da (% 2,35), da (% 3.14) ve 31 dekarõn üzerinde olanlarõn oranõ ise % 7,05 dir. İşletmesinde yalnõz kiraz üretenlerin oranõ % 9.41 dir. Üreticilerin % 38,43 ü işletmesinde iki, % 43,14 ü üç, % 7,06 sõ dört, % 1,96 sõ beş ürün yetiştirmektedir. Üreticilerin % 47,85 i sadece meyvecilikle uğraşmaktadõr. Meyveciliğe ek olarak bağcõlõk yapanlarõn oranõ ise % 43.5 dur. Kiraza ek olarak yetiştirilen meyve türlerinin başlõcalarõ şeftali, erik, zeytin, badem, kayõsõ, armut, incir, nar ve elmadõr. Ayrõca kivi ve Japon elmasõ da yetiştirilmektedir. Meyvecilik yanõnda hayvancõlõkla uğraşanlar % 4,31 oranõnda olup, bunlar arasõnda koyunculuk, sõğõrcõlõk, tavukçuluk ve arõcõlõk yapan üreticilere rastlanmõştõr. B. Yetiştiricilik Kiraz bahçelerinin ortalama yaş oranlarõ şu şekildedir: 0-5 yaş (% 1,96); 6-10 yaş (% 33,73); yaş (% 21,96); yaş (% 24,32); yaş (% 7,84); yaş (% 7,45); 31 yaş üzeri (% 2,74). 88

3 Kiraz üreticisinin diktiği fidanlarõn % i yerel pazarlardan, % 9,41 i komşu çiftçilerden, % 2,35 i tarõm kuruluşlarõndan sağlanmakta ve % 7.06 õ çiftçi tarafõndan üretilmektedir. Üreticilerin % si fidan seçiminde kökün sağlõklõ görünümüne, % 10,59 u toprak üstü kõsmõn görünümüne, % 0,78 i fidanõn geldiği yöreye dikkat etmekte ve % 1,96 õ rastgele seçim yapmaktadõr. Satõn alma sõrasõnda fidanlarõn kontrolden geçip geçmediğinin göstergesi olan mühür, belge vb. arayan üretici oranõ ise % 9,02 olup, % 8,23 ü bu konuya dikkat etmemektedir. Yanõt vermeyenlerin oranõ ise % 2,75 dir. Sõra arasõ ve sõra üzeri uzaklõğa göre ağaç başõna düşen alanlar: 0-5 m 2 (% 1,57), 6-10 m 2 (% 7,06), m 2 (% 4,71), m 2 (% 41,18), m 2 (% 35,29), m 2 (% 2,74), m 2 (% 1,18), m 2 (% 4,31), m 2 (% 0,78), m 2 (% 1,18) dir. Üreticilerle yapõlan görüşmelerde farklõ dikim derinliklerinin tercih edilme oranlarõ (%) şu şekildedir: cm. (% 13,33), cm. (% 34,51), cm. (% 36,86), cm. (% 10,20), cm. (% 3,14), cm. (% 1,18), cm. (% 0,78). Yörede Cerasus mahaleb (Mahlep) ve C.avium (Kuşkirazõ) anaçlarõ dikilmekte ve daha sonra istenilen çeşitler aşõlanmaktadõr. Yörede tercih edilen çeşitlerin başõnda Salihli (0900 Ziraat) çeşidinin geldiği ve bu çeşidin tüm bahçelerde bulunduğu (% ) görülmüştür. Bu çeşidi Kemalpaşa Napolyon (% 92,16), Early Burlat (% 70,98), Sapõkõsa (% 58,43), Kõrdar(% 33,33), Bing (% 25,49), Macesse (% 20,78), Jubile (% 20,39), Lambert (% 13,33), Karabodur (% 9,80), Van (% 5,88), Stella (% 3,92), Karakiraz (% 2,75), Noble (% 2,35), Topaloğlu (% 1,96), Erice (% 0,78), Cem Sultan, Edirne, Akkiraz, Diana ve Dalbastõ (% 0,39) izlemiştir. Yörede bu çeşitlere ek olarak ayrõca Clay, Şampiyon, Topaloğlu, Verdese, Brugge, Stungley ve Hürrem Sultan gibi adlarla anõlan ve sinonim olabileceği düşünülen çeşitler de bulunmaktadõr ve bu çeşitlerin bulunuş oranõ ise % 1 den azdõr. Bol ve kaliteli meyve alõnabilmesi için bitkinin döllenmesine gerekli özeni gösterdiğini belirten üreticilerin oranõ % 69.8 dir. Kiraz yabancõ döllenen bir bitki olduğundan çeşitlerin özenle seçilip yerleştirilmesi gerekir. Çeşitleri rastgele yerleştirenler % 65,49, her çeşidi bir sõraya yerleştirenler % 29.80, dölleyici çeşitleri bilinçli olarak (1/9 oranõnda) yerleştirenler % 3,14, tüm bahçeye tek çeşit yerleştirenler ise % 1,57 oranõndadõr. Döllenmeye yardõmcõ olmak üzere bahçesine ya da bahçesinin yakõnõna arõ kovanõ getiren üreticilerin oranõ % dir. 89

4 Kiraz üretiminde önem verilmesi gereken konular arasõnda yer alan anaç kalem uyuşmazlõğõnõn bilinme ve sorun olma durumu şu şekildedir: Üretici konu ile ilgili bilgi sahibi, sorunu var (% 5,49), bilgi sahibi, sorunu yok (% 23,92), bilgi sahibi değil, sorununu belirtmedi (% 53,73), bilgi sahibi değil, sorunu var (% 16,86). Üreticilerin % u budama yaptõrmakta veya yapmaktadõr. Budama aletleriyle hastalõk etmenlerinin taşõmasõnõ önlemek için alet dezenfeksiyonu yapanlarõn oranõ % 9.02 dir. Kesilen bitki dokularõnda oluşan yara yerlerinden hastalõk etmenleri ve zararlõlarõn girişini önlemek için yara kapama işlemi yapanlarõn oranõ % 7,06 dir. Üreticinin % 1,96 sõ budama artõklarõnõ bahçede bõrakõp, komşu bahçelerle sõnõrõ belirlemede çit olarak kullanõr. % 98,04 ü ise genellikle kalõn dallarõ ayõrarak evine götürür ve yakacak olarak kullanõr. İnce dallar bahçe içinde toplanarak yakõlmaktadõr. Yakma işlemini derhal uygulayanlarõn oranõnõn % 47.6 dir. Üreticilerin % 3.2 sinin ertesi yõla dek budama artõklarõnõ yakmamaktadõr. Üreticilerin % 87,03 ü güneş yanõklõğõ problemi ile karşõ karşõyadõr. Özellikle Salihli, Early Burlat ve Jubile çeşitlerinde bu oranõn yüksek olduğu belirtilmiştir. Güneş yanõklõğõ sorununa karşõ alõnan önlemler içinde bilinçli budama uygulayan ve güneşin olumsuz etkilerini en aza indirecek şekilde ağacõ taçlandõrdõğõnõ belirtenlerin oranõ % dür. Hiçbir şey yapmayanlar % 34,69; gövdeyi kireçleyenler % 12,25; gövdeyi çizen, daha sõk su veren ve çatlayan kabuklarõ gövdeden uzaklaştõranlar % 2,04 oranõnda bulunmuştur. C. Toprak ve Bitki Besleme Üreticilerin % si fidan dikimi öncesinde ya da daha sonra en az bir kez toprak analizi yaptõrmaktadõr. Üreticilerin % i topraklarõnõn profili hakkõnda bilgi sahibidir. Yõlda yapõlan toprak işleme sayõlarõ şu şekildedir: 1-2 kez (% 24,64), 3-5 kez (% 48.55), 6-7 kez (% 11,59), 8-10 kez (% 7,25), kez (% 5,43), kez (% 2,54). Toprak işlemede makine ve hayvan gücünden yararlanõlmaktadõr. Makine gücünden yararlananlar % 84,31; hayvan gücünden yararlananlar ise % dur. Ayrõca sulama tavalarõnõn yapõlma aşamasõnda insan işgücünden de yararlanõlmaktadõr. Toprak işlemede kullanõlan alet ve makinalar: kulaklõ pulluk (% 46,98), kültivatör (% 23,71), toprak frezesi (% 23,28), diskaro (% 3,88), dişli tõrmõk (% 2,15) dõr. 90

5 Toprak işleme derinlikleri: 0-10 cm. (% 26,27), cm. (% 62,75), cm. (% 9,02), cm. (% 1,96) dir. Toprak işlemede kök boğazõna yaklaşõlma yakõnlõklarõ ve oranlarõ şu şekildedir: 0-10 cm. (% 24,71), cm. (% 9,41), cm. (% 13,72), cm. (% 11,37), cm. (% 10,59), cm. (% 1,57), cm. (% 2,35), cm. (% 1,96), cm. (% 1,18), cm. (% 16,08), cm. (% 7,06). Toprak işleme sõrasõnda toprakta bulunan zararlõ, yabancõ ot ve hastalõk etmenlerinin bu uygulamadan değişik şekillerde etkilenmeleri konusunda üreticinin düşüncesini belirlemek üzere sorulan soruya, çiftçilerin % i bu konuda bilgisinin olmadõğõnõ, % 21,46 sõ etkilemeyeceğini, % sõ azaltacağõnõ, % 7,30 u arttõracağõnõ belirtmiştir. Üreticilerin % 99,22 si gübreleme yapmaktadõr. Kullanõlan gübre gruplarõ: sadece hayvan gübresi % 10.67, sadece yapay gübre % 46.25, hayvan gübresi + yapay gübre % 42.69, hayvan gübresi + yeşil gübre % Kullanõlan yapay gübreler: azotlu (% 16,44), kompoze (% 57,33), kompoze + azotlu (% 24,45), kompoze + fosforlu (% 0,89), demirli (% 0,89) gübrelerdir. Kompoze gübreler içinde , , diamonyum fosfat (DAP) ve potasyum nitrat belirtilmiştir. Azotlu gübrelerden amonyum nitrat, üre ve amonyum sülfat; fosforlu gübrelerden triple süperfosfat ile demirli gübrelerden demirsülfat kullanõlmaktadõr. Yapay gübreler yalnõz veya birkaçõ karõştõrõlarak birlikte kullanõlmaktadõr. Buna göre bir gübre kullananlarõn oranõ % 63,56; iki gübre kullananlarõn oranõ % 31,11 ve üç gübre kullananlarõn oranõ ise % 5,33 dür. Verilmesi gereken gübre miktarõnõn göz kararõyla dağõtõmõnõ yapanlar % 93.4, ölçekli kap kullananlar % 3,77, çuval, kova veya sepet kullananlar % 2,83 oranõndadõr. Verilecek gübrenin seçiminde yönlendirici ve belirleyici olarak çiftçinin kendisi % 79.44; komşu-arkadaş % 9,09; tarõm kuruluşlarõ % 7,91 ve gübre satõcõsõ % 3,56 oranõnda etkilidir. Üreticinin yapay gübre-çoraklõk ilişkisi konusunda yaklaşõmõ şu şekildedir: çoraklõğa yol açmaz (% 56,47), çoraklõğa yol açabilir (% 31,37), bilgi sahibi değil (% 12,16). Toprağa kireç uygulayanlarõn oranõ % dir. Bunlarõn % 1.08 i analize dayalõ olarak uygulama yapmaktadõr. 91

6 Kireci her yõl uygulayanlarõn oranõ % 20,43 olup, son beş yõlda bir kez kullananlar % 44,09, diğerleri ise % 35,48 oranõndadõr. Toprağa kireç uygulamasõ yapma nedenleri: topraktaki böceklerin etkisini azaltmak (% 36,74), topraktaki mikroplarõn öldürülmesi (% 30,62), meyvenin sert olmasõ ve fazla sulamanõn yõkadõğõ kireci karşõlamak (% 8,16), toprağõ beslemek (% 6,12), demir eksikliğini gidermek (% 4,08), ağaca canlõlõk vermek, komşusu uyguladõğõ ve denemek için (% 2,04). Toprak kirliliği konusunda üreticilerin % 3.53 ü bilgi sahibidir. Kirlilikde etkili faktörler: tarõm ilaçlarõ (% 33,33), fabrika atõklarõ (% 33,33), aşõrõ sulama (% 22,22), aşõrõ gübreleme (% 11,11) dir. D. Sulama Sulama yapan üreticilerin oranõ % 71,37 dir. Sulama yapanlarõn % 60,44 ü yeraltõ kaynaklarõndan, % 32,97 si Köy Hizmetler/ DSI/ kooperatif hattõndan, % 6,59 u akarsudan yararlanmaktadõr. Üreticilerin % i kullandõğõ suyun analizini yaptõrmamõştõr. % 89,02 si su kirliliğinden habersizdir. Drenaj kanalõ olan üretici oranõ ise % 5.88 dir. Sõklõkta belirleyici olan: takvim yöntemi (% 52.20), bitki ve toprak gözlemi (% 44.50), su dağõtõm sõrasõnõn gelişi (% 3.03) dir. Sezondaki sulama sayõlarõ: 1-3 kez (% 4,39), 4-6 kez (% 10,44), 7-9 kez (% 22,53), kez (% 30,77), kez (% 19,78), kez (% 6,59), kez (% 3,30), 22 den çok (% 2,20). İlk sulamalarõn yapõlma zamanõ: nisan ortasõ (% 6,59), nisan sonu - mayõs başõ (% 28,02), mayõs ortasõ (% 30,22), mayõs sonu - haziran başõ (% 33,52), haziran ortasõ (% 1,65) dõr. Son sulamalarõn yapõlma zamanõ: ağustos ortasõ (% 2,20), ağustos sonu - eylül başõ (% 2,74), eylül ortasõ (% 7,69), eylül sonu - ekim başõ (% 81,32), ekim ortasõ (% 3,85), ekim sonu - kasõm başõ (% 2,20) dõr. Sulama yapan üreticilerin tamamõna yakõnõnõn karõk, göllendirme veya salma gibi yüzey sulama yöntemlerini uyguladõklarõ belirlenmiştir. Bir üretici ise basõnçlõ sulama tekniklerinden damlama sulama yöntemine başvurmaktadõr. Üreticilerin tamamõ ne kadar sulama suyu uygulandõğõnõ bilmemektedir. E. Bitki Koruma İşletmenin tarõmsal savaş işleri: kendisi ilgilenerek (% 98,04), yakõnõ ilgilenerek (% 0,78), mühendis veya teknisyen ilgilenerek (% 1,18) gerçekleşir. 92

7 Üretici özel danõşmana: başvurmaz (% 86,27), başvururur (% 3,53), başvurabilir (% 8,24), bilgi vermedi (% 1,96). Özel danõşmana ayda ödenebilecek (1$= TL) para miktarlarõ: 1-5 milyon (% 50), 6-10 milyon (% 30), milyon (% 10), milyon (% 6,67), milyon (% 3,33). Önemli görülen zararlõlar: Yaprakbüken (Archips spp.) (% 76,08), Tekeböcekleri (Cerambycidae) (% 51,76), Kõrmõzõörümcekler (Tetranychidae) (% 40,00), Kirazsineği (Rhagoletis cerasi) (% 34,12), Dipkurtlarõ (Capnodis spp.) (% 14,51), Yazõcõböcek (Scolytus rugulosus) (% 6,27), Manas (Scarabaeidae) (% 3,92), Kiraz sülüğü (Caliroa limacina) (% 0,78) dõr. Önemli görülen hastalõklar: Bakteriyel kanser (Pseudomonas syringae pv. syringae) (% 8,24), Dal yanõklõğõ (P. syringae pv. morsprunorum) (% 2,35), Kök kanseri (Agrobacterium tumefaciens) (% 0,78), Monilya (Sclerotinia laxa) (% 0,78) dõr. Önemli yabancõ otlar: Kanyaş (Sorghum halepense) (% 73,72), Köpekdişi ayrõğõ (Cynodon dactylon) (% 43,53), Sirken (Chenopodium album) (% 12,16), Darõcan (Echinocloa crus-galli) (% 9,41), Topalak (Cyperus rotundus) (% 1,96), Semizotu (Portulaca oleracea) (% 1,57), Domuz põtrağõ (Xanthium strumarium) (% 1,57) dõr. Üreticilerin % u tarõmsal savaş hizmeti veren kuruluşlarõ bilmektedir. Tarõm İlçe Müdürlüğü % oranla ilk sõrayõ almakta, bunu % ile Köy Grup Teknisyenliği, % 6,83 ile Ziraat Fakültesi, % 5,37 oranla Zirai Mücadele Araştõrma Enstitüsü ve % 2,93 ile de Tarõm İl Müdürlüğü Bitki Koruma Şube Müdürlüğü izlemektedir. Tarõmsal savaşta kimyasal savaş dõşõndaki yöntemlere başvuranlarõn oranõ % dür. Bunlar: budama ve uzaklaştõrma (% 77,78); sulama ve gübreleme (% 14,81), toprak işleme (% 5,93) ve tuzaklardan yararlanma (% 1,48) dõr. Üreticilerin % 53,33 ü tarõmsal savaş konusunda teknik bilgiye sahip elemanlarõn yaptõklarõ önerilere uymamaktadõrlar. Uymama nedenleri: yetersiz öneri (% 45.45); yeterince ilgilenilmeme ve anlatõlanlarõn anlaşõlmamasõ (% 14.55), neden belirtmeme ve önerilere inanõlmamasõ (% 9,09), önerilerin pratik olmadõğõ, çiftçinin hor görülmesi, önerilerin alõşkanlõklara ters düşmesi, üreticinin kendi ihmali (% 1,82 şer) dir. Üreticilerin % si ilaç kullanõmõnõn çevre kirlenmesine neden olabileceğini; % ü kirlilik yaratmayacağõnõ ve % 7,06 sõ düşüncesinin olmadõğõnõ belirtmiştir. 93

8 Kimyasal savaşta kullanõlacak ilacõ öneren kaynaklar içinde en büyük oranõ ilaç bayileri oluşturmuş (% 44.59), bunu deneyimli çiftçilerin uyguladõğõ ilaçlarõn satõn alõnarak uygulanmasõ (% 24.33), üreticinin kişisel deneyimleri (% 16.89) resmi kuruluşlardaki teknik eleman önerileri (% 12.16) ve Ziraat Odasõndan yapõlan öneriler (% 2,03) izlemiştir. Kullanõlan ilacõn dozunun ayarlanmasõ: ilaç etiketine göre (% 29,79), deneyimlere göre (% 25,84), bayinin önerisine göre (% 24,92), komşunun uygulamasõna göre (% 12,46), teknik tarõm örgütü önerilerine göre (% 6,99) olmaktadõr. Üreticilerinin ilaçlama zamanõnõ belirlemesinde etkili olan kaynaklar: kendisi (% 67,65), diğer çiftçilerin önerisi (% 16,01), ilaç bayisi önerisi (% 10,78), teknik eleman önerisi (% 5,56) dir. Üreticilerin % inin bahçelerindeki tüm hayvanlarõn zararlõ olmadõğõnõ, % 17,65 inin ise zararlõ olduğunu belirttiği görülmüştür. Tanõnan önemli yararlõ canlõlar: arõlar % 48.57, Gelin böceği % 43,81; kuşlar % 13,81; yõlan % 13,33 ve solucan % 5,24 dõr. Üreticilerin % i koruyucu ilaçlamayõ tercih etmektedir. İlaçlama aşamasõnda üreticilerin % si farklõ ilaçlarõ ve bazen de ilaçlarla gübreleri karõştõrdõklarõnõ belirtmiştir. Bu konuda esas alõnan kriterler şunlardõr: bayinin önerisi (% 47,06), ilaç etiketi (% 26,05), tarõm kuruluşlarõnõn önerisi (% 10,93), kendi deneyimleri (% 10,08), komşusunun deneyimleri (% 5,88). Üreticinin % i ilacõ uygulama öncesinde etiketini okur. Üreticinin % u ambalaj üzerindeki dozlarõn gerçekliği üzerinde şüphesi olduğunu ve % ü de okuduğu doza uymadõğõnõ belirtmiştir. Okuduğu doza uymayanlar arasõnda düşük doz uygulamasõ görülmemiş, tamamõ yüksek dozda ilaç kullandõğõnõ belirtmiştir. Doz yükseltilme oranlarõ: % 1-10 arasõ (% 32,76); % arasõ (% 6,90); % arasõ (% 33,33); % arasõ (% 21,26); % arasõ (% 0,58); % arasõ (% 4,02); % 100 den fazla (% 1,15) dir. İlacõ dozunda ve kuralõna göre uygulayan ve etkisizlik durumuyla karşõlaşan üreticilerin tepkileri şunlardõr: ilacõ satõn aldõğõ bayiye başvurur (% 28,63), ilacõ değiştirir (% 27,84), hiçbir şey yapmaz (% 19,61), dozu arttõrõr (% 8,63), ne yapacağõnõ bilmez (% 7,45), ilaçlamayõ tekrarlar (% 4,31), teknik kuruluşa başvurur (% 3,53). Üreticilerin % 80,78 i kullanõm süresi dolmamõş ilaçlarõ satõn almaya dikkat etmektedir. 94

9 Üreticinin % ü etiket üzerinde belirtilen ilaç kullanõmõ ile hasat arasõnda geçmesi gereken süreye dikkat ettiğini belirtmiştir. Üreticilerin ilaçlama sõrasõnda kullandõklarõ sularõn kaynağõ şunlardõr: yer altõ (% 50,59), şebeke (% 36,08), akarsu (% 13,33). Tarõm ilacõnõn uygulamaya hazõrlanmasõnda izlenen yollar şu şekildedir: su ile ilaç kovada karõştõrõlõp ilaçlama aletine boşaltõlõr (% 37,25), pülverizatörü yarõsõna dek suyla doldurup kovada karõştõrõlmõş ilaç üzerine boşaltõlõp depo tamamlanõr (% 36,08), pulverizatöre suyu tamamen doldurup ilaç üzerine boşaltõlõr (% 26,67). İlacõn su ile homojen olarak karõşmasõnõ sağlayan ikinci yol üreticilerin üçte birlik kõsmõ tarafõndan izlenmiştir. Kullanõlan ilaç miktarõ, ölçek (% 87,06), çay bardağõ (% 4,71), kutu kapağõ (% 4,31) ve tahmini olarak (% 3,92) ölçülür. İlaçlamalar: sabah erken (% 64,77), öğle (% 7,47), akşamüzeri (% 16,73), ilaçlamayõ yapan geldiğinde (% 11,03) yapõlmaktadõr. Üreticilerin % si bahçelerinin tamamõnõ ilaçlar. Kõş ilaçlamasõ üreticilerin % sõ tarafõndan hiç yapõlmamaktayken, % ü tarafõndan her yõl, % 9,80 i tarafõndan iki yõlda bir uygulanmaktadõr. Kõş ilaçlamasõnõn yapõlma aylarõ: kasõm (% 2,96), aralõk (% 4,44), ocak (% 21,48), şubat (% 65,93), mart (% 5,19) dõr. Kõş ilaçlamasõnda: sadece bordo bulamacõ (% 88,89), sadece kõşlõk yağlar (% 7.41), bordo bulamacõ + kõşlõk yağlar (% 3,70) kullanõlõr. Kullanõlan bordo bulamacõnõn etkili madde oranlarõ: yüzde1 lik (% 8,33), yüzde 1,5 luk (% 4,16), yüzde 2 lik (% 35,83), yüzde 2,5 luk (% 13,33), yüzde 3 lük (% 22,51), yüzde 3,5 luk (% 6,67), yüzde 4 lük (% 6,67), yüzde 4,5 luk (% 2,49). Teknik yönergede önerilen en yüksek değer olan % 3 lük dozu aşan uygulamalarõn % 15,83 oranõnda bulunduğu yapõlan görüşmelerle ortaya konulmuştur. Üreticilerin % 4.31 i kendi tüketeceği ürüne tarõm ilacõ kullanmaz. Üreticilerin % 63,53 ü ilaçlamanõn ardõndan yağmur yağmasõ durumunda ilaçlamayõ tekrarlar, % 24,31 i ilaçlamanõn etkililiğini gözledikten sonra ilaçlamanõn tekrarõ konusunda karar verir. İlaçlamada kullanõlan aletlerin % 66,67 si üreticiye aittir. İlaçlamada kullanõlan aletler: tarla pulverizatörleri (% 61.57), sõrt pulverizatörleri (% 32.94) ve atomizörler (% 5,49) dir. Üreticinin % si aletlerin ayar ve bakõmlarõnõ kontrol etmez. 95

10 İlaçlama sonrasõnda % 24,31 i zehirlenme belirtisi yaşamõştõr. Korunma önlemleri alan üreticilerin oranõ % dir. Bu amaçla kullanõlan koruyucu malzeme şunlardõr: poşu (% 52.55), maske (% 35,04), tülbent (% 12,41), eldiven (% 11,68), gözlük (% 2,92). Tarõm ilaçlarõnõn boş ambalajlarõ: rastgele atõlõr (% 40,07), toprağa gömülür (% 24,39), yakõlõr (% 20,21), ağaç dalõna asõlõr (% 7,32), çöpe atõlõr (% 3,83), yõkanõp kullanõlõr (% 2,09), imha edilir (% 1,39), dereye atõlõr (% 0,70). Kiraz bahçelerindeki yabancõ otlara karşõ kimyasal savaşõn yapõlmadõğõ, sadece toprak işleme ile etmenlerin kontrol altõna alõndõğõ belirlenmiştir. Hastalõklar için ise kõş ilaçlamasõ yapõlmõş olup, başka bir kimyasal kullanõlmamõştõr. Kirazõn ana zararlõlarõndan Yaprakbükene karşõ üreticinin % 11,37 si hiç ilaçlama yapmazken, % 83,14 ü ilaçlama yapar. Çiftçilerin % 5,49 u bu soruya yanõt vermek istememiştir. İlaçlama yapanlarõn seçtikleri pestisitler içinde bu türe karşõ Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ tarafõndan ruhsat verilenlerin ve yönergelere girmiş olanlarõn oranõ % 41,98 dir. Üreticinin % 58,02 si ruhsatsõz pestisit kullanmaktadõr. Yaprakbüken için yörede kullanõlan ruhsatlõ pestisitlerin etkili maddeleri ve preparat adlarõ şu şekildedir: Phosalone (Zolone) (% 62,92), Parathion-methyl (Fosforin) (% 12,36), Tau-fluvalinate (Mavrik) (% 8,99), Diazinon (Basudin) (% 5,62), Cypermethrin (Imperator) (% 3,37), Endosulfan (Thiodan) (% 2,25), Cypermethrin (Polytrin) (% 2,25), Chlorpyrifos ethyl (Dursban 4) (% 1,12), Fenitrothion (Komityon) (% 1,12) dõr. Bu pestisitlerden phosalone, tau-fluvalinate, diazinon ve fenitrothion entegre savaş teknik yönergesinde önerilen pestisitlerdir. Üreticinin bu etmen için yaptõğõ ilaçlama sayõlarõ: 1 kez (% 69,81), 1-2 kez (% 11,79), 2 kez (% 15,09), 2-3 kez (% 0,94), 3 kez (% 1,42), 3-4 kez (% 0,47), 4 kez (% 0,47) dir. Kõrmõzõörümcekler için kimyasal savaş yapma durumu: yapan (% 10,20), yapmayan (% 85,49), yanõtlamak istemeyen (% 4,31) dir. Kõrmõzõörümceklere karşõ ilaçlamalarda yönerge dõşõ yani ruhsatsõz pestisit kullanõm oranõ % 34,62 dir. Bu amaçla kullanõlan ruhsatlõ pestisitler: Propargite (Comite) (% 47,06), Dicofol (Kelthane) (% 23,53), Bromopropylate (Neoron) (% 17,65), Amitraz (Trazam) (% 11,76) dõr. Bu pestisitlerden dicofol ve bromopropylate entegre savaş yönergesinde önerilen pestisitlerdir. Üreticiler sezon içinde bir veya iki kez ilaçlama yapmaktadõr. 96

11 Kirazsineği için kimyasal savaş yapanlar % 67,06; yapmayanlar % 27,84; yanõt vermek istemeyenler ise % 5,10 dur. Kirazsineği için ilaçlama zamanõnõn belirlenmesinde: kendisi (% 67,65), diğer çiftçilerin önerisi (% 16,01), ilaç bayisi önerisi (% 10,78), teknik eleman önerisi (% 5,56) etkilidir. Kirazsineği ile kimyasal savaşta bu etmene ruhsatlõ pestisit kullananlarõn oranõ % 76,02 dir. Üreticinin % 23,98 i ruhsatsõz pestisit kullanmaktadõr. Kullanõlan ruhsatlõ pestisitler: Fenthion (Lebaycide) (% 88,46), Diazinon (Basudin) (% 6,92), Malathion (Malathion) (% 4,62) dur. Bu pestisitlerin üçü de entegre savaş yönergesinde önerilen pestisitlerdir. Bu tür için bir ilaçlama yapanlar % 81,87; 1-2 ilaçlama yapanlar % 8,19; iki ilaçlama yapanlar % 9,94 dür. Kiraz sineği için ruhsatlõ olarak kullanõlan pestisitlerde ilaçlama ile hasat arasõnda geçmesi gereken süreye uymayanlarõn oranõ şu şekildedir: Fenthion (Lebaycide) % 96,52; Diazinon (Basudin) % 100,00; Malathion (Malathion) % 16,67. Üretilen kirazõn satõşõ sõrasõnda tüccarõn meyvede larva kontrolü yaptõğõ üreticilerin % õ tarafõndan bildirilmiştir. Üreticinin % unun meyvesinde geçmişte larva bulunmuştur. Bu durumda: ürünü satamayan (% 96,13), ürünü ucuza satan (% 3,32), ürünü ağaçtan toplamayan (% 0,55) dir. Üreticilerin % ü tüccarõn ilaç kullanõmõnõ teşvik ettiğini, arttõrõcõ yönde çok büyük etkisi olduğunu ve bazõ üreticilerse ilaç kullanõmõ yönünde üzerlerinde baskõ kurucu etki hissettiklerini belirtmiştir. F. Ekonomik Durum ve Pazarlama Hasadõ yapanlar: aile bireyleri (% 35,29), işçi (% 32,55), aile ve gerektiğinde işçi (% 30,98), tüccarõn elemanõ (% 1,18) dõr. Hasatta aileden görev alan kişi sayõlarõ: 1 kişi (% 16,08), 2-4 kişi (% 66,67), 5-7 kişi (% 12,94), 8-10 kişi (% 4,31). Ağaç başõna hasat edilen ortalama ürün miktarlarõ: 0-4 kg. (% 1,91), 5-10 kg. (% 26,75), kg. (% 22,93), kg. (% 22,29), kg. (% 6,37), kg. (% 5,10), kg. (% 5,74), kg. (% 3,18), 51 kg. dan fazla (% 5,73). Üreticinin % ünün kasalama ve ambalajlama sorunu yoktur. Ambalajlamanõn yapõlma şekli: dökme (% 79,44), karton kutu (% 12,15), tahta kasa (% 7,48), plastik kasa (% 0,93) dõr. 97

12 Ürünün satõldõğõ yerler: tüccara doğrudan satan (% 89,02), kendisi perakende satan (% 5,68), tüccara hal kanalõyla satan (% 4,16), hasat öncesi anlaşmayla tüccara satan (% 1,14). Ürünün parasõnõ peşin olarak alan üreticilerin oranõ % dir. Geçmişte parasõnõ almada sorun yaşayanlarõn oranõ % dir. Son on yõlda parasõnõ alamama durumu: 1 kez (% 58,65), 2 kez (% 25,01), 3 kez (% 8,65), 4 kez (% 3,85), 5 kez ve üzeri (% 3,84) dir. İşletmelerin % 20 si gider ve gelirlerinin kaydõnõ tutmaktadõr. Kayõt tutanlarõn % lik bölümü kayõtlarõ yõllõk olarak tutmakta ve önceki yõllara ilişkin kayõtlarõ saklamamaktadõrlar. Gelir-gider defteri olmayanlarõn hesaplarõnõ yapma şekli şöyledir: kafadan (% 60,78), tahmini (% 25,98), hesaplamõyor (% 13,24). G. Tarõmsal Yayõm Üreticilere yönelik toplantõlarõn yapõlma durumu: yapõlmõyor (% 65,49), yapõlõyor (% 30,20), bilgi veremedi (% 4,31). Toplantõlar: firmalar (% 51,95), tarõm kuruluşlarõ (% 33,77), Ziraat Fakültesi (% 9,09), Ziraat Odasõ (% 5,19) tarafõndan gerçekleştirilir. Üreticinin % 41,96 sõ toplantõlardan haberdar olamamaktadõr. Düzenlenen çiftçi toplantõlarõna katõlma durumu şu şekildedir: katõlmõyor (% 50,68), sürekli katõlõyor (% 27,70), katõlma olanağõ yok (% 12,84), anlatõlanlarõ anlamõyor/ bilgileri yetersiz (% 4,73), bazen katõlõyor (% 2,70), katõlmaya gerek duymuyor (% 1,35). Konuyla ilgili herhangi bir yayõn okuyanlarõn oranõ % dir. Yayõnlara ulaşabilirse % oranõnda okunacağõ belirtilmiştir. Bu tip yayõnlarõn sağlanmak istendiği kurumlar: tarõm kuruluşlarõ (% 36,08), Ziraat Odasõ (% 31,65), üniversite (% 21,52), güvenilir kaynak (% 10,75) şeklinde sõralanmõştõr. Kirazla ilgili bir yayõnõ para ödeyerek satõn alabileceğini belirten üretici oranõ % olup, ödenebilecek değişik parasal değerler (1$ = TL) ise şu şekildedir: 1 milyon (% 8,72), 2 milyon (% 29,23), 3 milyon (% 28,21), 4-5 milyon (% 30,76), 6-10 milyon (% 1,54), içerik yeterliyse para önemli değil (% 1,54). 98

13 H. Üreticinin Organik Kiraz Üretimine Bakõşõ Üreticiler arasõnda organik tarõm sözcüğünü duymuş olanlarõn ve anlamõnõ bilenlerin oranõ % dir. Bu bilginin kaynaklarõ: firmalar (% 57,47), tüccar (% 19,54), arkadaş (% 13,79), tarõm kuruluşu / üniversite / kooperatif (% 8,05), TV (% 1,15) dir. Üreticilerin % ünün organik kiraz üretebileceğine inandõğõ ve yaklaşõk aynõ oranda üretici kitlesinin (% 34.51) de organik kiraz üretmek isteyebileceği anlaşõlmõştõr. I. Üretici Gözüyle En Önemli Sorunlar Üreticinin sõkõntõya düşmesine yol açan en önemli sorunlar şunlardõr: ağaç kurumalarõ (% 76,47), bitki koruma sorunlarõ (% 48,63), su sõkõntõsõ (% 32,94), pazarlamada sorunlar (% 17,65), yetiştiricilikte sorunlar (% 12,55), girdi fiyatlarõnõn yüksekliği ve işgücü sağlama sorunlarõ (% 5,88), sanayileşme baskõsõ (% 2,75). Yetiştiriciliğe ilişkin sorunlar arasõnda ise aşõlama ve dölleme ile ilgili konular ön plana çõkmõş ve yeterli meyve tutmama ve ikiz meyve bağlama belirtilen sorunlar arasõnda sayõlmõştõr. Üreticinin % 2,75 i sanayileşme baskõsõndan yakõnmõştõr. Kurumaya yol açan faktörler konusunda üreticinin görüşü sorulduğunda, ağõrlõk sõrasõna göre şu sonuçlar elde edilmiştir: o bitki koruma (% 53,33) (zararlõlar, hastalõklar, yabancõ otlar, ilaçlama hatalarõ) o sulama ve drenaj (% 42,35) (su yetersizliği, drenaj sorunlarõ) o yetiştiricilik (% 21,96) (toprak işleme hatalarõ-derin sürüm, çeşit seçiminde hatalar, zamansõz budama, sõk dikim, anaç kalem uyuşmazlõğõ, aşõ yerinin toprak içinde kalmasõ, derin dikim) o iklimsel faktörler (% 7,84) (yüksek sõcaklõk, güneşin yakõcõ etkisi) o toprak ve bitki besleme (% 7,45) (toprak kalitesinin düşüklüğü, toprağa kireç uygulamasõ ve uygulanan gübreler) o sanayileşmeden kaynaklanan kirlilik (% 5,09) (hava ve su kirliliği) o diğer (% 2,35) (radar, TV yansõtõcõsõ, baz istasyonu vb.). Görüldüğü gibi, üretici için en önemli sorun niteliğindeki ağaç kurumalarõna yol açan faktörler yine üretici gözüyle tarõmõn farklõ disiplinleriyle ilişkilendirilmiştir. Kurumalar ile diğer faktörler alt başlõğõnda belirtilen faktörler arasõnda bir ilişki kurabilmek günümüzde geçerli olan bilgilere göre olasõ değildir. 99

14 GENEL DEĞERLENDİRME VE ÖNERİLER Yukarõda ana hatlarõyla ortaya konulan kiraz tarõmõnda önemli ilerlemeler sağlanmõş olsa da, hala temel nitelikteki birçok konuda bilgilerin üreticiye yansõmadõğõ görülmektedir. Dölleyici çeşitler, anaç-kalem uyuşmazlõğõ, güneşe duyarlõlõk gibi kiraz yetiştiriciliği açõsõndan önemli konularda hala ciddi yanlõşlarõn yapõlmasõ düşündürücüdür. Gübrelemelerin analizlere dayalõ olarak yapõlmayõşõ, sulamada hala suyun bilinçli kullanõlmayõşõ, toprak işleme ve sulama sayõlarõnõn fazlalõğõ düşündürücü olan diğer yanlõş uygulamalardõr. Kiraz yetiştiriciliğinde özellikle tarõmsal savaş amacõyla yapõlan uygulamalarda ilaç seçimi ve uygulamasõ sürecinde önemli hatalarõn yapõldõğõ belirlenmiştir. O etmen için ruhsatlõ olmayan pestisitlerin azõmsanmayacak oranda kullanõmõ, doz aşõmõ ve son kullanõm ile hasat arasõ geçmesi gereken süreye uyulmamasõ gibi konular, sorunun büyüklüğünü, insan ve çevre sağlõğõ yönünden önemini ön plana çõkartmakta ve ilgili kesimlerin gerekli önlemleri almasõnõ zorunlu kõlmaktadõr. Görüşmelerden elde edilen sonuçlar genel olarak incelendiğinde üreticiler ile ilişkide bulunan değişik kesimlerin diyaloglarõnõn istenen düzeyde olmadõğõ anlaşõlmõştõr. Özellikle tarõmla ilgili kamu kesiminin yönlendirici ve destekleyici rolünün azaldõğõ yönündeki yakõnmalar dikkate alõnmalõdõr. Tarõmsal savaş ve gübreleme konusunda ilaç ve gübre bayilerinin öneminin artmasõ, bu kesimlerin yapõlan yanlõş uygulamalarõ önleme yönünde yeterli olmadõklarõnõ düşündürmektedir. Çiftçiyi etkileme gücü her geçen gün daha da artan bu kesimin, tarõmsal uygulamalarõ bilimsel ilkeler doğrultusunda çiftçiye ulaştõrma yönünde önemli işlevlerinin olduğu göz ardõ edilmemelidir. Türkiye kiraz tarõmõnda en önemli merkez olan Kemalpaşa da özellikle hasat mevsiminde çok sayõda tüccarõn ürün satõn alarak, bu ürünlerin yurtiçi ve yurtdõşõna satõşõnõ gerçekleştirdikleri gözlenmektedir. Bu tüccarlarõn bir kõsmõ bilimsel ilkeler doğrultusunda etkinlik göstermekte, diğer bir kõsmõ ise olumsuz izlenimlere yol açmakta ve pestisit kullanõmõnõ arttõrõcõ yönde etkili olmaktadõr. Özellikle son dönemde dõşsatõmda yaşanan olumsuzluklar da dikkate alõnarak ticari etkinliklerin sürdürülmesi, firmalarõn ticari etkinliklerinin başarõsõ yanõnda, toplum sağlõğõ ve gõda güvenliği açõsõndan son derece önemli bir konu olarak gündemde bulunmaktadõr ve bu durum önemini gelecekte daha da arttõracaktõr. Kamu kuruluşlarõ, ilaç ve gübre bayileri ile tüccar etkileşimi içinde olan üreticilerin kendi üretici birliklerinden istendiği ölçüde destek almadan ayakta kalabilmesi her geçen gün daha da güçleşmektedir. Bu nedenle yasal önlemlerle gerekli desteğin verilmesi üreticilerin omuzlarõndaki sorunlarõn etkisini azaltabilecektir. 100

15 Sorunlarõn azaltõlabilmesi için bu desteklere ek olarak öncelikle değişik kesimlerin birbirleriyle bütünleşerek çiftçiye yönelik eğitimler planlamasõ ve uygulamasõ gerekmektedir. Yörede uzun yõllardõr yürütülen araştõrmalarla pek çok sorunun ele alõndõğõ ve çözüm yollarõnõn ortaya konulduğu görülmektedir. Ancak bilimsel araştõrmalarla elde edilen bulgularõn yayõmõnõn yeterince yapõlabildiği, bu bilgilerin üretim sürecinde yeterince kullanõlabildiği söylenemez. Kiraz gibi çok yõllõk bitkilerle bahçe tesisi sõrasõnda yapõlan hatalar, yõllarca süren sorunlarõn ortaya çõkmasõna yol açmakta ve bu hatalarõn giderilmesi çoğu zaman olanaksõz olmaktadõr. Bu nedenle değişik kesimlerce verilen eğitimlerde bu konunun göz ardõ edilmemesi, sağlõklõ ve bol üretim için eğitimin yaşama geçirilmesi gerekmektedir. Ayrõca seçilecek araştõrma konularõnda üniversite ve araştõrma kurumlarõnca yukarõda değinilen konulara öncelik verilmesinin yöre çiftçisinin sorunlarõnõ azaltma yönünde önemli rol oynayacağõ göz ardõ edilmemelidir. Yirmibirinci yüzyõl başõnda Kemalpaşa da kiraz tarõmõnõn durumunu ortaya koymayõ hedefleyen bu çalõşmayla belirlenen sorunlarõn ilgili kesimlerce zaman yitirmeden ele alõnmasõ, yöredeki kiraz tarõmõnõn bilimsel ilkelere göre gelecekte sürmesi için büyük önem taşõmaktadõr. TEŞEKKÜR Uzun ve yorucu bir ekip çalõşmasõyla gerçekleştirilen bu anketin sonuçlarõnõn başta yöre çiftçisi olmak üzere tüm kesimlerin sorunlarõnõn çözümünde bir adõm olmasõnõ diler, gösterdikleri sabõr, anlayõş ve yardõmseverlik için ankete katõlan kiraz üreticilerine, destekleri için başta D.P.T. olmak üzere Kemalpaşa Tarõm İlçe Müdürlüğü, Kemalpaşa Ziraat Odasõ ile Ege Üniversitesi Rektörlüğü Araştõrma Fonu Saymanlõğõ ve Ziraat Fakültesi Dekanlõğõ na; çalõşmanõn şekillenmesindeki değerli katkõlarõ için de Dr. Füsun Tezcan, Prof. Dr. Ali Ünal, Prof. Dr. M. Ali Ul, Prof. Dr. Akõn Olgun, Yrd. Doç. Dr. Bülent Yağmur, Dr. Ümmühan Kaya ve Dr. Bülent Çakmak a teşekkür ederiz. LİTERATÜR LİSTESİ Anonymous, Tarõmsal Yapõ ve Üretim İstatistikleri. İzmir Tarõm İl Müdürlüğü, Proje İstatistik Şubesi, İzmir. Anonymous, 2001.Ege İhracatçõ Birlikleri kiraz ihraç miktarlarõ ve parasal değerleri. 7 s. Anonymous, Türkiye İstatistik Yõllõğõ D. İ. E. Yayõn No: 2690, 733 s. 101