KADIŞEHRİ (YOZGAT) NDE BİTKİSEL TARIMIN GENEL DURUMU

Transkript

1 Özet KADIŞEHRİ (YOZGAT) NDE BİTKİSEL TARIMIN GENEL DURUMU Selcan TAŞCI 1 Kuzey yarım kürede ılıman iklim kuşağında yer alan Türkiye; iklim koşulları, toprak yapısı ve sulama imkânları ile önemli bir tarım potansiyeline sahiptir. Türkiye sınırları içerisinde görülen iklim çeşitliliği, tarım ürünleri çeşitliliğini de doğrudan etkilemektedir. İç Anadolu Bölgesi nde yer alan Yozgat ili karasal bir iklime sahiptir. Kadışehri ilçesi ise Yozgat ın kuzeydoğusunda yer almaktadır ve Yozgat merkeze ve diğer ilçelerine göre nispeten daha ılımandır. Yozgat ili, Sivas ve Kayseri ile birlikte TR72 bölgesinde yer almaktadır yılı TÜİK verilerine göre; Türkiye de toplam işlenen tarım alanının ( ha) % 8,73 ü ( ha) TR72 bölgesinde, % 2,88 i ( ha) Yozgat ili sınırları içerisindedir. Bunun da hektarlık bölümü (% 0,06) Kadışehri ilçesi sınırlarındadır. Türkiye de bitkisel tarım ürünlerinin başında tahıl gelmektedir. Toplam ha hasat edilen alanın % 71,54 lük ( ha) büyük kısmında tahıl üretimi gerçekleştirilmektedir. Tahıla ayrılan bu alanın % 8,59 u ( ha) TR72 bölgesinde, % 3,11 i ( ha) Yozgat ilinde, % 0,09 u ( ha) Kadışehri ilçesi sınırlarında yer almaktadır. Türkiye deki genel duruma benzer olarak Kadışehri ilçesinde de genellikle tahıl üretimi yapılmaktadır. Kadışehri nde bulunan toplam ha işlenen tarım alanının ha lık büyük bölümü tahıla ayrılmış durumdadır. Geri kalan alanda ise sebzecilik, meyvecilik ve yem bitkileri üretimi gerçekleştirilmektedir. Kadışehri ilçesi, Yozgat merkez de dâhil olmak üzere toplam 14 ilçe arasında; buğday üretim miktarında ton ile 10. sırada, arpa üretim miktarında 940 ton ile 12. sırada, mısır üretiminde 244 ton ile 12. sırada, şeker pancarı üretiminde ton ile 7. sırada yer almaktadır. Kadışehri nde üretilen belli başlı sebzeler domates (1398 ton), hıyar (400 ton), karpuz (1675 ton) ve kavundur (300 ton). Kadışehri nde üretilen meyvelerin başında elma (152 ton), armut (90 ton), üzüm (27 ton) kiraz (10 ton) gelmektedir (TÜİK, 2013). Ancak Kadışehri ilçesinde meyvecilik giderek önem kazanmaktadır. İlçede gerçekleştirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ile ileriki yıllarda meyve üretimi daha da artacaktır. Bu çalışmada Kadışehri nin bitkisel tarım üretimi durumu, Yozgat ın diğer ilçeleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmeye çalışılmıştır. Kadışehri ndeki bitkisel üretimin çeşitliliği ve ülke ekonomisine katkısı ortaya konularak, gelecekte ilçedeki bitkisel tarım üretiminin artmasına katkı yapacak faaliyetlerin irdelenmesi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Yozgat, Kadışehri, tarım, bitkisel üretim, TR72 bölgesi. Abstract General Situation of Plant Agriculture in Kadısehri (Yozgat) Turkey that located in the northern hemisphere in temperate climate zone, has significant agricultural potential thanks to climatic conditions, soil structure and irrigation facilities. Climatic diversity that seen inside Turkeys borders, affects the diversity of agricultural products directly. Yozgat that located in Central Anatolia Region has a continental climate. Kadısehri district is located in the northeast of Yozgat and it is relatively temperate than the center and other districts of Yozgat. 1 Öğretim Görevlisi, Bozok Üniversitesi, Akdağmadeni MYO, Bitkisel ve Hayvansal Üretim Bölümü, [email protected] 225

2 Yozgat is located with Sivas and Kayseri in the region TR72. According to the 2013 data of TUIK, in Turkey, % 8.73 ( ha) of the total cultivated area ( ha) is in TR72, % 2.88 ( ha) of that is in the province of Yozgat. Part of these hectares (% 0,06) is also in Kadısehri. Grain is ranked first among the argiculture plant product in Turkey. There is performed crain product on % 71,54 ( ha) part of ha total harvested area. % 8,59 ( ha) of this area allocated for grain production is located in TR72, % 3,11 ( ha) of that is located in Yozgat, % 0,09 ( ha) of that is located in Kadısehri. Similar to the general situation in Turkey, mostly there has being grain production in Kadısehri ha that the biggest part of ha total cultivated area located in Kadısehri is allocated for grain production. Vegetable, fruit and forage production is carried out on the rest of area. Among the totaly 14 districts, including the Yozgat center town Kadısehri is ranked 10. by tonnes wheat production, ranked 12. by 940 tonnes barley production, ranked 12. by 244 tonnes maize production, ranked 7. by tonnes sugar beet production. Main vegetablels that has produced in Kadısehri are tomato (1398 tonnes), cucumber (400 tonnes), watermelon (1675 tonnes) and melon (300 tonnes). Main fruits that produced in Kadısehri are apple (152 tonnes), pear (90 tonnes), grape (27 tonnes), cherry (10 tonnes). However fruit producting is being important day after day. Fruit production will be increase by Deveci Basin Orcharding Integration Project that devoloped in Kadısehri. In this study it is tried to examine that the status of agriculture plant production of Kadısehri by comparing the other districts of Yozgat. It is stated that the diversity of plant production in Kadısehri and the economic contribution to country economy. Furthermore, it is aimed to examine the activities that can be contribute to agriculture plant production in district in the future. Keywords: Yozgat, Kadısehri, agriculture, plant production, TR72 region. 1. Giriş Türkiye nin doğal yapısı, coğrafi konumu, farklı ekolojik bölgelerinin olması, zengin florası, endemik türlerin varlığı ile ülkemiz çok sayıda bitkiyi bünyesinde barındırmaktadır. Ülkemiz ayrıca toprak yapısı ve sulama koşulları ile de önemli bir tarım potansiyeline sahiptir yılı TÜİK verilerine göre; Türkiye de toplam işlenen tarım alanının (tahıl, meyve, sebze, süs bitkileri ve sebze, meyve ve süs bitkilerinin yapıldığı örtü altı yetiştiriciliği) ( da) % 6,37 si ( da) TR72 bölgesinde, % 2,94 ü ( da) Yozgat ili sınırları içerisindedir. Bunun da dekarlık bölümü (% 0,05) Kadışehri ilçesi sınırlarındadır. 2. Türkiye de Bitkisel Tarım Türkiye de bitkisel tarım ürünlerinin başında tahıl gelmektedir. Toplam işlenen tarım alanının % 80,29 luk ( da) büyük kısmında tahıl tarımı gerçekleştirilmiştir. Geriye kalan % 15,40 lık kısmında meyve, % 4,27 lik kısmında sebze ve % 0,03 lük kısmında ise süs bitkileri tarımı gerçekleştirilmiştir. Türkiye de 2015 yılında toplam tonluk (tahıl, sebze, meyve ve örtü altı yetiştiricilik) bir üretim gerçekleştirilmiştir. Toplam tahıl alanında ton tahıl ürünleri, toplam meyve alanında ton meyve, toplam sebze alanında ton sebze, alçak tünel, yüksek tünel, plastik sera ve cam seralarda olmak üzere ton örtü altı sebze ve ton örtü altı meyve üretimi gerçekleştirilmiştir. Süs bitkilerinde ise alçak tünel, yüksek tünel, plastik sera ve cam seralarda olmak üzere örtü altı yetiştiriciliği ve açık alanda süs bitkileri yetiştiriciliği ile toplam adet süs bitkileri üretimi gerçekleştirilmiştir. (Tablo1.1). Ülkemizde yaklaşık 4 milyon ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Ülkemizde tahıla ayrılan alanın % 7,54 ü ( da) TR72 bölgesinde, % 2,61 i ( da) Yozgat ilinde, % 0,06 sı ( da) Kadışehri ilçesi sınırlarında yer almaktadır. Türkiye deki genel duruma benzer olarak Kadışehri 226

3 ilçesinde de genellikle tahıl üretimi yapılmaktadır. Kadışehri nde bulunan toplam da işlenen tarım alanının da lık büyük bir bölümü tahıla ayrılmış durumdadır. Geri kalan alanda ise sebzecilik ve meyvecilik üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). Tablo 1.1. Türkiye nin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl Meyve * Sebze Örtü altı (sebze) Örtü altı (meyve) toplam * Süs Bitkileri ** Örtü altı (süs bitkileri) ** toplam ** TOPLAM ALAN (da) *revize edilmiştir **adet 3. TR72 Bölgesi nde Bitkisel Tarım Türkiye de yapılan tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının (% 5,17) tonu ve adet üretilen süs bitkilerinin (% 0,01) adeti TR72 Bölgesinde gerçekleştirilmiştir. Yozgat ın da içinde yer aldığı TR72 Bölgesi (Kayseri, Sivas, Yozgat) nin da tahıl alanının % 38,73 lük kısmı Sivas, % 34,58 lik kısmı Yozgat, % 26,69 luk kısmı ise Kayseri de yer almaktadır. Meyve alanının % 50,95 i Kayseri, % 40,37 si Yozgat, % 8,68 i ise Sivas tadır. Sebze alanının % 89,95 i Kayseri, % 7,53 ü Yozgat, % 2,53 ü Sivas tadır. 23 dekarlık süs bitkileri üretim alanı ve 8 dekarlık örtü altı süs bitkileri üretim alanı ile Kayseri ön plandadır. Örtü altı yetiştiriciliğinde Sivas (% 59,80), Kayseri (% 20,10) ve Yozgat (% 20,10) illeri sebze üretim alanlarına sahipken bölgede örtü altı meyve yetiştiriciliği yapılmamaktadır. TR72 Bölgesi nde ton üretim ile tahıl ilk sırayı almaktadır. Bölgede ton meyve üretimi, ton sebze üretimi, ton örtü altı sebze üretimi yapılmaktadır. Bölge içerisinde süs bitkileri üretimi ise açıkta ve örtü altında yapılan yetiştiricilik ile toplam adet ile sadece Kayseri de yapılmaktadır (Tablo 1.2). TR72 Bölgesinde yaklaşık ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Tablo 1.2. TR72 Bölgesi nin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl Meyve * Sebze Örtü altı (sebze) Örtü altı (meyve) 0 0 toplam * Süs Bitkileri 23 ** Örtü altı (süs bitkileri) 8 ** toplam 31,40 ** TOPLAM ALAN (da) *revize edilmiştir **adet 227

4 4. Yozgat İli nde Bitkisel Tarım Yozgat doğudan Sivas, güneyden Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, batıdan Kırıkkale, kuzeyden ise Amasya, Çorum ve Tokat illeri ile çevrili ve km² yüzölçümüne sahiptir. Yozgat ili, yer şekilleri bakımından genelde sade bir yapıya sahiptir. Yer şekillerinin büyük bölümünü platolar kaplamaktadır. Platoların üzerinde yüksekliği fazla olmayan dağ ve tepeler vardır. Plato yüzeyini parçalayan vadi tabanlarında ve çukur yerlerde alüvyol ovalar oluşmuştur. Yozgat bölgenin en geniş platolarından olan Bozok Platosu üzerinde yer almaktadır. Bozok Platosu Kızılırmak yayının çevirdiği dalgalı bir arazi özelliğindedir. Platolardan sonra, ilde en geniş alanı kaplayan yeryüzü şekli, dağlardır. Kızılırmak Vadisi boyunca kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan Akdağlar ildeki en önemli sıra dağlardır. Yozgat ilinde yarı kurak karasal iklimi hâkimdir. Deniz etkisine kapalı olduğu için, yazlar sıcak ve kurak; kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Yaz ile kış; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkları yüksektir. Sert iklim koşulları, Yeşilırmak havzasına giren Çekerek Vadisi nde biraz yumuşamakta, az da olsa Karadeniz ikliminin etkileri görülmektedir. Temmuz ve Ağustos en sıcak aylardır. Yağışın aylara ve mevsimlere göre dağılışı düzensizdir. İklim ve toprak yapısı şartlarına bağlı olarak, il genelinde yaygın doğal bitki örtüsü bozkırlardır (TÜİK, 2013). Yozgat ilinin nüfusu, 2015 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre kişidir. Toplam nüfusun kişisi il ve ilçe merkezlerinde yaşarken, kişisi belde ve köylerde yaşamaktadır. Şehirde yaşayanların oranı %63, köyde yaşayanların oranı %37 dir. İlin 14 ilçesi bulunmaktadır. Yine aynı sonuçlara göre, il merkezi nüfusu , ilin nüfus yoğunluğu ise km² başına 30 dur. Nüfus bakımından en büyük ilçeleri sırasıyla; Merkez ilçe, Sorgun ve Yerköy dür. Yüzölçümü bakımından en büyük ilçesi Merkez ilçe, en küçük ilçesi ise Çandır dır (TÜİK, 2016b). TR72 Bölgesinde yapılan tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının (% 34,37) tonu Yozgat ta gerçekleştirilmektedir (TÜİK, 2016a). Yozgat ili bitkisel üretiminde en büyük paya tahıl üretimi sahiptir. Yozgat ilinde toplam da işlenen tarım alanının % 96,74 lük büyük bölümünde tahıl üretimi yapılırken %2,66 sında meyvecilik, % 0,60 ında sebzecilik yapılmaktadır. İlde süs bitkileri yetiştiriciliği yapılmamaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.1). Yozgat İli Bitkisel Üretim Oranları Meyve % 2,66 Sebze % 0,60 Tahıl % 96,74 Şekil 1.1. Yozgat İli Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Yozgat ilinin tahıl ve meyve üretim alanının TR72 Bölgesinde ve ülkemizde yer alan payı önemli boyuttadır. Yozgat, da toplam işlenmiş tarım alanı olan TR72 Bölgesinde, % 34,58 lik işlenmiş tarım alanı ile tahıl yetiştiriciliğinde, % 40,37 lik işlenmiş tarım alanı ile meyve yetiştiriciliğinde önemli bir paya sahiptir (Şekil 1.2). TR72 Bölgesindeki sebze üretiminde Kayseri (% 89,95), örtü altı sebze üretiminde 228

5 Sivas (% 59,80), açıkta ve örtü altında süs bitkileri üretiminde ise Kayseri (% 100) ön plana çıkmaktadır (TÜİK, 2016a). Şekil 1.2. TR72 Bölgesindeki İllerin İşlenmiş Tahıl Ürünleri Alanı (a) ve Meyve Ürünleri Alanı (b) Dağılımı Yozgat ta toplam işlenen alanın da alanında tonluk tahıl üretimi, da alanında tonluk meyve üretimi, da alanında tonluk sebze üretimi, 41 da alanında ise 991 tonluk örtü altı sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 1.3). İlde örtü altı yetiştiricilik, sebze üretimi ile, Sorgun ve Sarıkaya ilçelerinde gerçekleştirilmektedir. Yozgat ta yaklaşık ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Tablo 1.3. Yozgat İlinin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl Meyve * Sebze Örtü altı (sebze) TOPLAM * *revize edilmiştir 5. Kadışehri İlçesinde Tarımın Genel Durumu Kadışehri ilçesi ( K ve D) Yozgat (117 km), Sivas (150 km) ve Tokat (115 km) illerinin ortasında yer almaktadır. Yüzölçümü ha dır. Kadışehri sınırları içinden geçen Çekerek Irmağı bölgeye verimlilik katmaktadır. Kadışehri ilçesi denizden uzakta ve yüksek rakımda (1040 m) olmasına karşın yer yer Karadeniz iklimi özelliklerini göstermektedir. Yağış rejimi Karadeniz bölgesine benzerdir. Ortalama metrekareye 570 kg yağış düşerken yılın günü yağışlı geçmektedir. Hâkim rüzgâr yönü poyrazdır (kuzey-doğu). Kadışehri nde iklim Yozgat merkeze ve diğer ilçelere göre nispeten daha ılımandır (Kadışehri Belediyesi, 2015). İlçenin toprakları genellikle tınlı ve killi-tınlı topraklardan oluşur. Toprak yapısı ph bakımından yüksek alkali düzeyde ( ) organik madde, azot ve fosfor bakımından fakir potasyum açısından zengindir (Kadışehri Belediyesi, 2015; Anonim 1, 2015). Kadışehri ilçesinin nüfusu, 2015 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre kişidir. Toplam nüfusun kişisi ilçe merkezinde yaşarken, kişisi belde ve köylerde yaşamaktadır. İlçede yaşayanların oranı %42, köyde yaşayanların oranı %58 dir. İlçenin 1 kasabası 25 köyü bulunmaktadır (TÜİK, 2016b). Kadışehri ve yöresi, İç Anadolu Bölgesi nde bitki çeşitliliği bakımından oldukça farklı bir yere sahiptir. Özellikle Kadışehri-Sulusaray-Yeşilyurt-Artova: Deveci Havzası Karadeniz ikliminin de az da olsa etkisi ve farklı yükseltilerde kalmış alanlara sahip olması ayrıca farklı vadileri içinde barındırması nedeniyle 229

6 yabani bitki barınağı konumundadır. Yozgat ta yapılan tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının (% 1,85) tonu Kadışehri ilçesinde gerçekleştirilmektedir. Yozgat ta üretilen toplam tahıl miktarının % 1,85 i, meyve miktarının % 1,24 ü ve sebze miktarının % 1,94 ü Kadışehri ilçesinde gerçekleştirilmektedir (TÜİK, 2016a). Kadışehri ilçesinin son on yılın ortalama bitkisel üretim alanları ve miktarları incelendiğinde, da alanda ton tahıl, da alanda 344 ton meyve, 957 da alanda ton sebze üretiminin yapıldığı söylenebilir yılı ile 2015 yılı karşılaştırıldığında tahıl üretimlerinin ortalamaya yakın bir değer aldığını söyleyebiliriz. Fakat meyve üretiminin 2006 ve 2015 yılları karşılaştırıldığında aynı şeyi söylemek mümkün değildir yılında 880 dekarlık bir alanda meyve üretimi yapılırken 2015 yılına geldiğimizde bu alanın dekara çıktığı görülmektedir (TÜİK, 2016a). Bu alanın yaklaşık dekarlık meyve üretim alanı, ilçede 2011 yılında hayata geçirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi kapsamındadır (Anonim, 2015). Proje kapsamındaki meyve ağaçlarının çoğu henüz tam verime ulaşmadığından 2015 yılı meyve üretim miktarı 396 ton olarak kaydedilmiştir. Ağaçlar tam verime ulaştıklarında meyve üretim miktarlarında önemli artışlar olacağı öngörülmektedir. İlçede genellikle tüketime dayalı üretimin yapıldığı sebze üretimi incelendiğinde, 2006 yılında 280 da alanda 305 ton üretim yapılırken, 2015 yılında 655 da alanda tonluk bir üretim gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). Sebze üretim ortalamasını her iki yıldaki değer de geçememiştir. Fakat ortalamayı arttıran üretim değerleri özellikle son 5 yılda kaydedilmiştir ve ekonomik anlamda ilçede önemli sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 1.4). Tablo 1.4. Kadışehri İlçesinin Yılları Arasındaki Bitkisel Üretim Alanları (da) ve Miktarları (ton) (TÜİK, 2016a) Ürünler TAHIL MEYVE SEBZE TOPLAM Yıllar alan (da) miktar (ton) alan (da) miktar (ton)* alan (da) miktar (ton) alan (da) miktar (ton)* *2015 yılı revize edilmiştir. Kadışehri nde da alanda yapılan üretimin (% 93,32) dekarında tahıl, (% 6,08) dekarında meyve, 655 (% 0,60) dekarında ise sebze üretimi yapılmaktadır (Şekil 1.3). Kadışehri nde gerçekleştirilen tonluk üretimin (% 96,74) tonunu tahıl, (% 2,09) tonunu sebze ve 396 (% 0,73) tonunu ise meyve oluşturmaktadır (Şekil 1.4). Kadışehri ilçesinde yaklaşık ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). 230

7 Kadışehri Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Meyve % 6,08 Sebze % 0,60 Tahıl % 93,32 Şekil 1.3. Kadışehri Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Kadışehri Bitkisel Üretim Miktarı (Ton) Oranları Meyve % 0,73 Sebze % 2,09 Tahıl % 97,18 Şekil 1.4. Kadışehri Bitkisel Üretim Miktarı (Ton) Oranları Kadışehri ilçesinin bitkisel üretiminde en büyük paya sahip olan tahıl grubu ürünlerinde en fazla üretilen tür yaklaşık ton üretim miktarı ile buğday olmuştur ton üretim miktarı ile şekerpancarı ikinci sırayı almaktadır (Tablo 1.5) yılında toplam üretilen tonluk tahıl üretiminin yılları arasındaki üretim miktarları incelendiğinde son on yılın ortalaması ( ton) ile benzerlik gösterdiği söylenebilir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.6). Tablo 1.5. Kadışehri İlçesinin Tahıl Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) TAHIL Ürün alan (da) miktar (ton) Buğday (durum) Tahıllar Patates-Kuru Baklagiller-Yenilebilir Kök ve Yumrular Buğday (diğer) Arpa (biralık) Arpa (diğer) Tritikale (dane) Patates (Diğer) Nohut Fasulye (Kuru) Mercimek (Yeşil) 30 4 Şeker İmalatında Kullanılan Bitkiler Şekerpancarı

8 Saman ve Ot Yonca (Yeşil Ot) Korunga (Yeşil Ot) Mısır (Silajlık) Parfümeri-Eczacılık vb. Bitkiler- Fiğ (Adi) (Dane) Şekerpancarı ve Yem Bitkileri Tohumları Fiğ (Macar ) (Dane) TOPLAM İlçede aynı zamanda ton arpa, 38 ton patates, 13 ton nohut, 12 ton kuru fasulye, 4 ton mercimek, ton yem bitkileri üretilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.5). Tablo 1.6 da, ilçede 2007 yılında 103 da alanda 26 ton Kolza (Kanola) ve 50 da alanda 8 ton Aspir, 2013 yılında 798 da alanda 107 ton ve 2014 yılında 557 da alanda 69 ton Ayçiçeği üretiminin yapıldığı görülmektedir yılları arasında ise Çavdar üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). 232

9 Tablo 1.6. Kadışehri İlçesinin Yılları Arasındaki Tahıl Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Tahıllar dünyada ve ülkemizde en fazla ekimi ve üretimi yapılan ürünler olup hem insan besini hem de hayvansal yem kaynağı olarak önemli bir yere sahiptirler. Tritikale, tahıllar içinde yeni bir üründür. Tritikalenin sentezlenmesindeki amaç, buğdayın verim ve kalitesi ile çavdarın gümrahlık, hastalık ve olumsuz koşullara dayanabilme özelliklerinin birleştirilmesidir. Tritikale, buğday ve çavdarın melezlenmesi sonucu oluşturulmuş bir bitkidir (Erzurum Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012) yılları incelendiğinde ilçede son dört yıldır önemli bir Tritikale üretiminin yapıldığı görülmektedir (Tablo 1.6). Tablo 1.6 nın devamı Kadışehri ilçesinde yılları arasında planlaması yapılıp 2011 yılında hayata geçirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ; çiftçi, devlet ve özel sektör iş birliği ile 352 kişinin 803 tarlası birleştirilip elde edilen dekarlık alanın birinci etabı olan dekarlık meyve üretim alanı ile Türkiye nin en büyük meyvecilik entegrasyon projesi olarak önem arz etmektedir (Anonim, 2015). Meyvecilik entegrasyon projesi özel bir şirkete 25 yıllığına kiralanmış olup bu ölçekteki büyük bir proje bölgenin ekonomik kalkınmasına doğrudan katkı sağlamıştır. Ayrıca yöre halkına istihdam sağlamıştır (Anonim, 2015). 233

10 Kadışehri nde üretilen meyvelerin başında üzüm (16 ton), elma (210 ton), armut (99 ton), kiraz (27 ton), vişne (22 ton), ceviz (20 ton) gelmektedir. İlçede üretim alanlarını incelediğimiz zaman elma türünün dekar ile önemli bir alanı kapladığı görülmektedir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). Elma üretiminin yaklaşık dekarlık büyük bir bölümü proje kapsamındadır. Proje kapsamında adet tam bodur elma ağacı, adet yarı bodur elma ağacı dikilmiştir (Anonim, 2015), (Tablo 1.8). İkinci sırayı da ile kiraz türü almaktadır (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). İlçede proje kapsamında olan ve yaklaşık da alanda dikili ağaç ile kiraz, Avrupa nın önemli büyük tek parça kiraz plantasyonlarından biridir (Anonim, 2015), (Tablo 1.8) yılında Kadışehri nde toplam 396 tonluk bir meyve üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). Çoğunluğu proje kapsamında olan yaklaşık ağacın birçoğu henüz tam verimine ulaşmamış olup önümüzdeki yıllarda tam verime ulaşıp birim alandan daha fazla ürün elde edileceği öngörülmektedir. Tablo 1.7. Kadışehri İlçesinin Meyve Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) MEYVE Ürün alan (da) miktar (ton) Üzüm Üzüm (Sofralık-Çekirdekli) Diğer Meyveler-Taş Çekirdekliler ve Yumuşak Çekirdekliler Elma (Golden) Elma (Starking) Elma (Amasya) Elma (Granny smith) Elma (Diğer) Armut Kiraz *27 Vişne Zeytin ve Diğer Sert Kabuklular Ceviz 0 20 Baharat Bitkileri (İşlenmemiş) Çörekotu 30 2 TOPLAM *396 *revize edilmiştir. Tablo 1.8. Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi nde Dikili Olan Ağaç Miktarı, Çeşidi ve Alan Dağılımı Ürün Alan (da) Ağaç Adedi Ağaç çeşidi Tam bodur elma Granny Smith, Fuji, Gala Yarı bodur elma Red Chief, Golden, Scarlet, Granny Smith, Fuji, Pink Lady, Gala Yarı bodur kiraz , Lambert Yarı bodur armut Deveci, Santa Maria Yarı bodur şeftalinektarin Nektarin, Şeftali Ceviz Oğuzlar Ülkemizin önemli ihracat ürünleri arasında değerlendirilen tıbbi ve aromatik bitkiler, asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Bayram, E. ve ark., 2010). Tıbbi bitki ihracatı yapan 110 ülke arasında Türkiye 18. sırada bulunmaktadır. Türkiye, Doğu ve Güneydoğu 234

11 Avrupa ülkeleri arasında ise ihracatta 5. sırada yer almıştır. Türkiye nin ihracatında önemli olan 16 bitkinin ihracat değeri, 2001 yılında 52 milyon dolar olarak gerçekleşmişken, 2009 yılında 94 milyon dolar seviyesine yükselmiştir (İşler, N., 2016). Kadışehri nde son dört yıldır baharat bitkileri arasında sınıflandırılan çörek otu bitkisinin yetiştiriciliği yapıldığı görülmektedir yılında Yozgat ili genelinde sadece Kadışehri ilçesi sınırları içerisinde 30 dekar alandan 2 ton çörek otu üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.9). Tablo 1.9. Kadışehri İlçesinin Yılları Arasındaki Meyve Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) 235

12 Tablo 1.9 un devamı *2015 yılı ton bilgisi revize edilmiştir. Yozgat ın iklim koşulları doğrultusunda karşılaşılan önemli sorunlarından birisi olan ilkbahar sonlarındaki don olayları, Kadışehri ilçesinde de karşılaşılan önemli sorunlardan birisidir. Bu sorun erken çiçek açma eğiliminde olan meyve türlerinin (şeftali, kayısı, erik vb.) ilçede yetiştiriciliğini ekonomik anlamda kısıtlamaktadır. Kadışehri nde üretilen belli başlı sebzeler kuru ve taze soğan (395 ton), sofralık ve salçalık domates (173 ton), hıyar (20 ton), biber (2 ton), sakız kabak (240 ton) ve kavundur (300 ton). İlçede sebze üretiminde 300 da alanda 390 ton üretim ile kuru soğan ön plana çıkmaktadır (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.10). Geçtiğimiz yıllarda meyvecilik projesinin de hayata geçirilmesiyle ilçede sebze üretiminde artışlar gözlemlenmiştir. Proje sahasının boş kalan alanlarında sebze tarımı ve ara tarım yapılarak özellikle kavun, karpuz, kabak (sakız) ve domates (sofralık ve salçalık) üretimi gerçekleştirilmiştir (Anonim, 2015). Son on yılı incelediğimizde toplamda ton üretim miktarı ile 2012 yılında, ton üretim miktarı ile 2013 yılında ilçede önemli bir sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.11). Tablo Kadışehri İlçesinin Sebze Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) SEBZE Ürün alan (da) miktar (ton) Kök Ve Yumru Sebzeler Soğan (Taze) 5 5 Soğan (Kuru)

13 Domates (Sofralık) Domates (Salçalık) Meyvesi İçin Yetiştirilen Sebzeler Hıyar (Sofralık) Biber (Sivri) 10 2 Kabak (Sakız) Kavun TOPLAM Tablo Kadışehri İlçesinin Yılları Arasındaki Sebze Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Kadışehri ilçesi Yozgat merkez de dâhil olmak üzere toplam 14 ilçe arasında; tahıl üretim miktarında ton (% 1,85) ile 9. sırada, meyve üretim miktarında 396 ton (% 1,24) ile 11. sırada, sebze üretim miktarında ise ton (% 1,97) ile 10. sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.5, Şekil 1.6, Şekil 1.7, Şekil 1.8). Şekil 1.5. Yozgat ve İlçeleri Haritası 237

14 3,21% 7,25% 8,30% 12,76% 0,67% 1,85% 0,92% Tahıl Miktarı (Ton) Dağılımı 8,94% 12,95% 3,76% 1,14% 34,94% 1,46% 1,83% Merkez Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent Sarıkaya Sorgun Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.6. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Tahıl Üretim Miktarı (ton) Dağılımı, 2015 Yozgat genelinde tahıl üretim miktarlarını incelediğimiz zaman ton (% 34,94) üretim ile Boğazlıyan ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz ton (% 0,67) tahıl üretim miktarı ile Saraykent ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.6, Tablo 1.12). 24,23% 12,27% Meyve Miktarı (Ton) Dağılımı 5,70% 14,54% 0,02% 3,91% 0,52% 9,42% 4,87% 0,02% 4,56% 16,90% 1,32% 1,24% Merkez Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent Sarıkaya Sorgun Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.7. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Meyve Üretim Miktarı (ton) Dağılımı Yozgat genelinde meyve üretim miktarlarını incelediğimiz zaman ton (% 24,23) üretim ile Şefaatli ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz. 6 ton (% 0,02) meyve üretim miktarı ile Çayıralan ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.7, Tablo 1.12). 238

15 Sebze Miktarı (Ton) Dağılımı Merkez 44,88% 14,08% 2,68% 15,37% Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent 2,21% Sarıkaya Sorgun 0,16% 0,62% 7,80% 3,27% 1,97% 2,33% 0,46% 0,10% 4,07% Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.8. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Sebze Üretim Miktarı (ton) Dağılımı Yozgat genelinde sebze üretim miktarlarını incelediğimiz zaman ton (% 44,88) üretim ile Yerköy ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz. 59 ton (% 0,10) sebze üretim miktarı ile Çayıralan ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.8, Tablo 1.12). Tablo Yozgat ve ilçelerinde Bitkisel Üretim Alanları (da) ve Miktarları (ton) (TÜİK, 2016a) Tahıl Meyve Sebze Örtü altı (sebze) TOPLAM Ürün alan (da) miktar a l a n miktar alan miktar a l a n miktar (ton) (da) (ton) (da) (ton) (da) (ton) alan (da) miktar (ton) TOPLAM * * Merkez Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri * Saraykent Sarıkaya Sorgun Şefaatli Yenifakılı Yerköy *revize edilmiştir 239

16 6. Sonuç Orta Anadolu Bölgesi ülkemizin tahıl ambarı olarak bilinmektedir. Yozgat bölgesinde sanayi bitkisi olan şeker pancarı üretimi, ekonomide önemli yer tutmaktadır (Yozgat Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 2012). Yozgat ili, ülke genelinde hububat ve baklagil üretiminde önemli bir paya sahiptir ve konumu itibariyle tarım ürünlerinin pazarlanmasında zorluk yaşamayan bir bölgedir. Son yıllarda ilde mevcut desteklemeler ile bazı tarım ürünlerinde artışlar olmuştur. Ayrıca ilde jeotermal kaynakların bulunması seracılıkta avantaj sağlamakta ve örtü altı yetiştiriciliğinin gelişmesine de olanak sağlamaktadır (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015). Yozgat ili ekonomik faaliyet kolları arasında tarım, önemli bir yere sahiptir. Yozgat ili tarımsal yatırım faaliyet raporuna göre ilde tarımsal yatırım için uygun sektörler Tablo 1.13 de belirtilmiştir (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015). Tablo Yozgat ilinde tarımsal yatırım için uygun sektörler YOZGAT TA TARIMSAL YATIRIM İÇİN UYGUN SEKTÖRLER VE ALANLAR -SEKTÖR ADI- Organik Tarım Meyve-Sebze Baklagil Yetiştiriciliği Yem Bitkileri Üretimi Su Ürünleri Üretimi Damızlık Et ve Süt Sığırcılığı Soğuk Hava Deposu Kurulumu AÇIKLAMA İlde aşırı gübreleme ve ilaçlama yapılmadığından araziler organik tarıma müsaittir. İlin toprak yapısı ve mikro klima bölgeleri meyve- sebze üretimi için oldukça müsaittir. İlde hububat ekiminin yanı sıra nadas uygulamasının yerine nohut ve mercimek ekimi yapılabilmektedir. Yozgat ta hayvancılığın geliştirilmesi için yem bitkileri tarımına ve çayır-mera kültürüne önem verilmektedir. İlde var olan iç su kaynakları su ürünleri üretim çiftliklerinin kurulması için oldukça müsaittir. Bu sektör İldeki mevcut olan hayvan varlığının ıslahı ve dolayısıyla verimlerinin yükseltilmesi amacıyla önerilebilir. Yöre iklimine uygun kültür ırkı veya melezlerinin tespiti büyük önem taşımaktadır. İlde son yıllarda meyveciliğin ve sebzeciliğin gelişmesiyle birlikte soğuk hava depolarına ihtiyaç duyulmaktadır. Yozgat ta toplam üretilen ton bitkisel üretimin % 1,85 ( ton) ini Kadışehri ilçesi karşılamaktadır. Bu üretimin ( ton) % 97,18 ( ton) ini tahıl ürünleri, % 2,09 (1.130 ton) unu sebze ürünleri ve % 0,73 (396 ton) ünü meyve ürünleri oluşturmaktadır (TÜİK, 2016a). Kadışehri meyve üretim miktarları çok düşük seviyelerde kalmaktadır. Oysaki bölge meyveciliğe uygun iklim özellikleri göstermektedir. Her ne kadar İç Anadolu Bölgesi nde yer alsa da daha çok Karadeniz iklimi özelliği göstermektedir. İklim Yozgat a ve diğer ilçelere göre daha ılımandır. İlçede son on yılda tahıl üretiminde önemli değişikler olmamasına karşın meyve ve sebze üretiminde özellikle son beş yılda önemli değişiklikler olmuştur ve Kadışehri ilçesinde meyvecilik giderek önem kazanmaya başlamıştır. Özellikle ilçede 2011 yılında faaliyete geçen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi nin önemli bir katkısı olmuştur. İlçede gerçekleştirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ile ileriki yıllarda meyve üretimi daha da artacaktır. Ayrıca bu proje ile yörede yıldan yıla artan göç sayısının önüne geçilmesi ve bu durumun tersine göçü başlatması öngörülmektedir. Kadışehri nde tarımla uğraşan halk ile 2015 yılında yapılan anket çalışması sonuçlarına göre bölge çiftçisi Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ne olumlu bakmaktadır. Üreticilerin % 74,56 sı bölgede yapılacak benzer bir projeye kendi arazilerini kiralayabileceklerini bildirmişlerdir. Ankete katılan 240

17 çiftçilerin % 88,60 ı projenin ilçeye ve bölgeye olumlu katkı sağlayacağını düşünmektedirler. Üreticilerin % 66,67 si meyvecilik yapmayı düşündüğünü bildirmiştir (Taşcı, S. ve Özyalın, S., 2015). Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi Kadışehri nin sahip olduğu meyvecilik potansiyeline güzel bir örnek olmuştur. Proje çiftçi, özel sektör ve devlet iş birliğiyle bölgeye de ekonomik hareketlilik getirmiştir. Orta ve uzun vadede planladıkları üretim miktarları ile Kadışehri ilçesi meyvecilikle adını daha çok duyuracaktır. Proje istihdam sağladığı gibi ürünlerin elde edilmesiyle, meyveciliğe bağlı diğer iş kollarını da (meyve suyu üretim fabrikaları, reçel üretim fabrikaları, soğuk depolama alanları, soğuk zincir nakliyecilik vb.) bölgeye çekecektir (Taşcı, S. ve Özyalın, S., 2015). 7. Kaynaklar Anonim, Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi. Anonim 1, Kadışehri İlçe Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü. Bayram, E., Kırıcı, E., Tansi, S., Yılmaz, G., Arabacı, O., Kızıl, S., Telci, İ., 2010, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretiminin Arttırılması Olanakları, Ziraat Mühendisliği VII. Teknik Kongresi, Bildiriler Kitabı-1, Ocak 2010 Ankara, Say Erzurum Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012, Tritikale Yetiştiriciliğini Yaygınlaştırma Projesi, Erzurum. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015, Yozgat İli Tarımsal Yatırım Rehberi, Ankara. İşler, N., 2016, Genel Tıbbi Bitkiler (Ders notu dosyası), Mustafa Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Erişim : Nisan Kadışehri Belediyesi, Erişim: Temmuz Taşcı, S., Özyalın, S., Kadışehri (Yozgat) İlçesindeki Meyveciliğe Genel Bakış, VII. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bahçe Bitkileri Bölümü, Ağustos 2015, Çanakkale. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Seçilmiş Göstergelerle Yozgat, Yayın No: 4262, ISSN , Ankara. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2016a. Bitkisel Üretim İstatistikleri, Erişim: Nisan Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2016b. Nüfus İstatistikleri, Erişim: Nisan Yozgat Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Yozgat 2011 Çevre Durum Raporu, Yozgat. 241