YOZGAT IN BİTKİSEL ÜRETİMİNDE TAHIL VE BAKLAGİLLERİN ÖNEMI

Transkript

1 YOZGAT IN BİTKİSEL ÜRETİMİNDE TAHIL VE BAKLAGİLLERİN ÖNEMI Özet Zeki MUT 1, Özge D. Erbaş KÖSE 2 Yozgat ilinde, hektar alanın; hektarı işlenebilir alan, hektarı orman arazisi, hektarı çayır mera alanından oluşmaktadır. İşlenen tarım arazilerinde buğday, arpa, nohut, şeker pancarı, ayçiçeği, yeşil mercimek, fiğ, yonca ve korunga ağırlıklı olarak yetiştirilen ürünlerdir. Her yıl işlenen alanın yaklaşık % 26 lık kısmı ( ha) nadasa bırakılmaktadır. İlde ha alanda tahıl ve ha alanda yemeklik tane baklagil yetiştirilmekte ve bu iki grup Yozgat ta toplam işlenen alanın % 62.4 ünü oluşturmaktadır. Tarımın önemli sorunlarından birisi düşen yağışın yetersiz ve düzensiz olması yanında, sulanan alanların azlığından dolayı her yıl işlenen arazilerin bir kısmının nadasa bırakılmasıdır. Ancak Yozgat ta nadasa bırakılan alan olması gerekenden çok daha fazladır. Yapılan araştırmalara göre; bu alanların değerlendirilmesinde mercimek bitkisinin su tüketiminde kanaatkâr oluşu, azot bağlaması, yemeklik tane baklagiller içinde düşük sıcaklıklara ve kurağa dayanıklılığı gibi özellikleri nedeniyle tahıllarla ekim nöbetine girmesi gereken ve nadas alanlarını düşürmede kullanılabilecek elverişli bir bitkidir. Yemeklik tane baklagil yanında, uygun yem ve yağ bitkilerinin tahıllarla münavebede yer alması bölge ve ülke ekonomisine katkı sağlayacaktır. Anahtar Sözcük: Yozgat, tahıl, buğday, nohut, nadas Abstract Importance of Cereals and Pulses in Agricultural Production of Yozgat Yozgat has a total area of nearly hectares, of which about ha are cultivated, ha are forest areas and are range-lands. In cultivated area are mainly grown wheat, barley, chickpea, sugar beet, sunflowers, green lentil, vetch, alfalfa and sainfoin crops. About 26 % ( ha) of the arable land are left fallow annually in Yozgat ha of cereals and ha of pulses are planted in the province and this field crops group covers 62.4 % of the total cultivated area. One of the major problems of agriculture is insufficient and irregular rainfall. In addition, due to the scarcity of irrigated area of arable land, A significant amount of arable land are left fallow each year. However, it is much more than it should be fallow land in Yozgat. According to researches; lentil due to less water consumption, nitrogen fixation, low temperatures and drought resistance can be used in the decrease of fallow lands. Use of forages and oil crops such as pulses in crop rotation can contribute to regional and national economy. Key Words: Yozgat, cereal, wheat, chickpea, fallow 1.GİRİŞ Yozgat, doğudan Sivas; güneyden Kayseri, Nevşehir, Kırşehir; batıdan Kırıkkale; kuzeyden ise Amasya, Çorum ve Tokat illeri ile çevrili olup, 34 o o 10 doğu meridyenleri ile 38 o o 18 kuzey paralelleri arasında yer almaktadır. Yozgat ili sahip olduğu geniş tarım alanları, farklı agro-ekolojik alt bölgeler, sulama imkanları, coğrafi konumu ile ülkemizin önemli tarım bölgelerinden birisidir hektar alana sahip olup 81 il arasında toprak genişliği bakımından 15. sırada yer almaktadır. Deniz 1 Doç. Dr. Bozok Üniversitesi, Tarım ve Doğa Bilimleri Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, [email protected] 2 Arş.Gör. Bozok Üniversitesi, Tarım ve Doğa Bilimleri Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, [email protected] 103

2 seviyesinden 1300 metre yükseklikte ve doğudan batıya doğru yüksekliği azalmaktadır. Yozgat sahip olduğu potansiyelleri tam olarak değerlendirememektedir. Bununla birlikte başta buğday, şekerpancarı, nohut, yeşil mercimek ve arpa olmak üzere birçok tarla bitkisi ile birlikte bazı sebze ve meyve türlerinin üretiminin yapıldığı tarım bölgelerinden birisidir. Bölgemizde özellikle son yıllardaki çiftçi bilgi seviyesinin artması ve çeşitli tarımsal projelerin devreye girmesi ile yem bitkileri ve aspir gibi endüstri bitkilerinin yetiştiriciliğinde de değişimler yaşanmaktadır. Yozgat ta 100 dekarın üzerinde araziye sahip işletme sayısı, toplam işletmelerin ancak % 42.6 sını oluştururken, bunların sahip olduğu arazi, toplam arazinin % 74.5 ine tekabül etmektedir (TÜİK, 2015). Bitkisel üretim yapan işletmelerde işletme başına arazi büyüklüğü ortalaması, dekar olup, bu ortalama işletme büyüklüğü Türkiye ortalamasının (61 dekar) oldukça üzerindedir. Bu durum Yozgat ilinin bitkisel üretimde önemli bir potansiyeli olduğunu gösterir. Ancak bitkisel üretimde verimliliği belirleyen en önemli husus sudur. Türkiye için tarla alanları içerisinde sulanan alan oranı ortalaması % 24.3 iken, bu değer Yozgat için % 12.2 dir. Bunun sonucu olarak bölgedeki tarım arazilerinin % 26.3 ü nadasa bırakılmaktadır. Yozgat ilinde sulanabilir nitelikte önemli miktarda arazi olmasına rağmen yeterli su kaynağının olmaması nedeni ile ülke tarımındaki gelişmelerden tam anlamı ile faydalanamamaktadır. Tüm Akdeniz havzasında yağışların son 25 yılda, % 20 azaldığı görülmektedir yılında; Türkiye nin özellikle kurak, yarı-kurak iklim bölgeleri olan Akdeniz, Ege ve Orta Anadolu da yağışlarda ciddi azalmalar beklenmektedir (Giannakopoulos ve ark., 2005). Bölgemizde tarımsal verimliliği artırmak ve çevre duyarlılığını geliştirmek, tüm canlılar için çok önemli doğal kaynaklar olan toprak ve çok kısıtlı olan su kaynaklarının akılcı, katılımcı ve planlı kullanımını sağlayarak, tarımsal faaliyetlerin her safhasında bilinçli ve kontrollü bir üretim ile doğal ve kültürel değerlerin sürdürülebilirliğini korumak gerekmektedir. Bu bildiride; ülkemizde önemli bitkisel üretim potansiyeli olan Yozgat ilinin ülke tarımındaki yeri ve önemi, özellikle tahıl ve yemeklik tane baklagillerin durumu, sorunları ve çözüm yolları ortaya konarak bölge tarımı açısından yapılabilecek hususlar irdelenmiştir. 2. Bitkisel Üretimde Yozgat İlinin Tarım Yönünden Durumu Yozgat ın yüzölçümü km 2 ve ortalama yüksekliği m dir. Ülke topraklarının % 1.82 sini oluşturan Yozgat, Türkiye de toprak genişliği bakımından 15. sırada yer almaktadır. Yozgat, sosyoekonomik yapı, iklim, toprak yapısı ve coğrafi yapı dikkate alındığında bölgeler arasında önemli farklılıklar görülmektedir. Arazinin çevresel özellikleri, potansiyel verim ve arazi uygunluğu benzer olan özelliklere sahip alt alanlara bölünmesi anlamına gelen agro-ekolojik bölgelendirme bakımından, Yozgat ili 4 alt bölgeye ayrılmıştır. Yozgat ili Tarım Master planı kapsamında oluşturulan Agro-ekolojik alt bölgeler Çizelge 1 ve Şekil 1 de verilmiştir (Anonim, 2011). Çizelge 1.Yozgat İlinin Agro-Ekolojik Alt Bölgeleri ve Arazi Kabiliyet Sınıflarına Göre Dağılımı Alt Bölgeler Alan (%) Yıllık Yağış (mm) Alanın Arazi Kabiliyet Sınıflarına Göre Dağılımı (%) I. Alt Bölge (Yerköy, Yozgat, Sorgun, Şefaatli) II. Alt Bölge (Sarıkaya, Boğazlıyan, Yenifakılı) III. Alt Bölge (Aydıncık, Çekerek, Kadışehri, Saraykent) IV. Alt Bölge (Akdağmadeni, Çayıralan, Çandır) Toplam (ha)

3 Şekil 1.Yozgat İli Alt Bölgeler Haritası Buna göre, Merkez, Yerköy, Şefaatli ve Sorgun ilçelerinden oluşan I. alt bölge, alt bölgeler içinde en geniş alanı kaplamakta olup bunu; IV, II ve III. alt bölgeler takip etmektedir. Kuru ve sulu tarım koşullarında mutlak tarım arazisi vasfı taşıyan ilk üç sınıf bakımından ise Sarıkaya, Boğazlıyan ve Yenifakılı ilçelerinden oluşan II. alt bölge en geniş alanı (% 37.80) kaplamaktadır. Bunu sırasıyla, I (% 25.90), III (% 19.90) ve IV. alt bölgeler (% 14.50) takip etmektedir ha olan Yozgat ölçümünün, % 46.8 ini ( ha) işlenen tarım alanları, % unu çayır-mera alanları ( ha), % sini ( ha) orman ve fundalık alanları ve % sini ürün getirmeyen alanlar oluşturmaktadır. Türkiye geneli ile kıyaslandığında Yozgat ilinde işlenen tarım alanı oranının (% 46.8) yüksek olduğu görülür. Bu durum, Yozgat ilinin tarım ve hayvancılık bakımından doğal bir potansiyeli olduğuna işaret etmektedir. Yozgat ili arazi kullanım durumu bakımından değerlendirildiğinde; en fazla tarım alanı ve çayır mera alanı I. alt bölgede, en fazla orman ve fundalık alan IV. alt bölgede yer almaktadır. Toplam arazi büyüklüğüne oranla en az tarım alanı IV. alt bölgede olup, en az orman ve fundalık alan II. alt bölgede yer almaktadır (Çizelge 2) (TÜİK, 2015). I. alt bölge yüz ölçümü bakımından da başta gelmektedir (Çizelge 2). Toplam tarım alanının % 49.4 ü I. alt bölgede, % 30.4 ü II. alt bölgede, % 8.4 ü III. alt bölgede ve % 11.7 si IV. alt bölgede bulunmaktadır. Boğazlıyan, Merkez, Sarıkaya ve Sorgun ilçeleri sırasıyla en fazla tarım alanına sahip ilçelerdir (Çizelge 2). Çizelge 2. Yozgat ın İlçeler İtibariyle Arazi Kullanım Durumu İlçe Adı Yüzölçümü (ha) Genel kültür arazileri Tarım alanı (ha) Orman ve fundalık (ha) Çayır-mera (ha) Miktarı % Miktarı % Miktarı % I.Alt Bölge Merkez Yerköy Sorgun Şefaatli TOPLAM II.Alt Bölge Sarıkaya Boğazlıyan Yenifakılı

4 TOPLAM III.Alt Bölge Aydıncık Çekerek Kadışehri Saraykent TOPLAM IV.Alt Bölge Akdağmadeni Çandır Çayıralan TOPLAM Genel Toplam Yozgat ta toplam hektar tarım arazisi mevcut olup, bunun % 71,6 sında tarla bitkileri üretimi yapılmaktadır. Mevcut tarım alanının yaklaşık % 26 sında nadas uygulaması yapılmaktadır. Nadas alanlarının fazla olması yıllık yağış toplamının yetersizliği ve yağışların dağılımının düzensiz olmasından kaynaklanmaktadır. Diğer kalan tarım alanlarında ise sebze ve meyve tarımı yapılmaktadır. Yozgat ta toplam tarım arazisinin % 60.2 si ( ha) tahıl ekimi ile değerlendirildiği, bunu sırasıyla % 4.20 lük ekim oranı ( ha) ile bakliyat, % 4.1 ( ha) ile endüstri bitkileri ve % 1.84 lük ( ha) ekim oranı ile yem bitkilerinin izlediği görülmektedir (Çizelge 3) (TÜİK, 2015). Çizelge 3. Yozgat İlinin Arazi Kullanım Durumu GENEL KÜLTÜR ARAZİLERİ TARLA ARAZİSİ BAĞ BAHÇE ARAZİSİ MİKTARI (ha) Hububat Bakliyat Sanayi Bitkileri Yem Bitkileri Yağlı Tohumlar Nadas Alanı Bağ ve Meyvelik Sebzelik TOPLAM ALAN Çayır Ve Mera Alanları Orman Alanı GENEL KÜLTÜR ARAZİSİ TOPLAMI Çizelge 4 ün incelenmesinden görüleceği gibi Yozgat ili Türkiye de buğday üretiminin % 3.68 ini, arpa üretiminin % 1.39 unu, şeker pancarı üretiminin % ini, nohut üretiminin % 4.89 unu, Yeşil mercimek üretiminin % unu, aspir üretiminin % 4.78 ini, ayçiçeği üretiminin % 3.64 ünü ve tane fiğ üretiminin % unu gerçekleştirmektedir (TÜİK, 2015). Çizelge yılı itibari ile Yozgat ilinde yaygın ekimi yapılan tarla bitkileri ve bunların Türkiye üretimindeki payları 106

5 YOZGAT TÜRKİYE Yozgat ın Ekiliş (da) Verim (kg/da) Üretim (ton) 107 Ekiliş (da) Verim (kg/da) Üretim (ton) Buğday Çavdar Mısır(dane) Arpa Yulaf Tritikale TOPLAM Ş. Pancarı Patates TOPLAM Nohut Fasulye (kuru) Mercimek (yeşil) Mercimek(kırmızı TOPLAM Yonca (Yeşil) Korunga (Yeşil) Fiğ(yeşil ot) Fiğ(dane) Mısır (Silajlık) TOPLAM Ayçiçeği(yağlık) Ayçiçeği(çerezlik) Aspir TOPLAM Yozgatta Tahıl Ve Baklagil Üretiminİn Sorunları Ve Çözüm Yolları Türkiye Üretimindeki Payı % Yozgat ili sahip olduğu çok farklı ekolojik bölgeler, geniş tarla arazisi, arazilerin büyük kısmının tarla tarımına uygun olması, sulama imkanlarının giderek artacak olması, yeterli insan kaynağının olması gibi nedenlerden dolayı büyük bir potansiyele sahiptir. Ancak bu potansiyel yeterince kullanılamamaktadır. Yozgat ilinin merkezi, uzun yılların ortalaması olarak ( ) yıllık mm yağış almasına rağmen, agro-ekolojik alt bölgelerin yağış ortalaması mm civarındadır. Bu yağış miktarı, Türkiye yağış ortalamasının (643 mm) altındadır. Bu durum Yozgat taki tarım alanlarının yaklaşık % 26 lık kısmının nadasa bırakılması ile sonuçlanmaktadır. Buğday, arpa ve yulaf gibi tahılların verim ve kalitesinin düşük olmasının temel nedeni; tahıl yetiştiriciliğinin büyük bir bölümünün yıllık toplam yağışın 500 mm ve altında bulunduğu ve yağışın aylara göre dağılımının düzensiz olduğu ve sulama olanaklarının yetersiz olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde yapılmasıdır. Üretimdeki en büyük sorunlardan birisi, tarım işletmelerinin ortalama genişliğinin küçük ve parçalı olmasıdır. Bu durum teknoloji ve girdilerin ekonomik kullanımını engellemekte ve üretim maliyetlerini yükseltmekte, bundan dolayı da verim ve kaliteyi artırma çabalarını olumsuz etkilemektedir. Ülkemizde çok sayıda tescilli buğday ve arpa çeşidi bulunmasına rağmen, başta buğday olmak üzere

6 ilde tahılların tümünde sertifikalı tohumluk kullanım oranı çok düşüktür. Ayrıca ilde eski birkaç çeşidin hâkimiyetini yeni çeşitler kıramamış ve yeni çeşitlerin üretimden aldıkları pay kısıtlı düzeyde kalmıştır. Sertifikalı tohumluk kullanımı konusunda üreticiler bilinçlendirilmeli ve kullanımı konusundaki maddi destek artarak devam etmelidir. Yozgat ta buğday tarımında görülen problemlerin başında; münavebe yapılmadan üst üste ekim yapılması gelmektedir. Üst üste tahıl ekimi, hem toprağın fakirleşmesine hem de yabancı otlar ile hastalık ve zararlıların yaygınlaşmasına neden olmaktadır. Bunun sonucunda verim ve kalitede istenilen seviye ulaşılamamıştır. Türkiye de her yıl üretilen buğday miktar olarak yeterli olmasına rağmen, kalite yönünden yeterli olmadığından yurt dışına döviz ödeyerek kaliteli buğday ithal edilmektedir. Yozgat ilinde üretilen buğdayın kalite seviyesinin artırılması da önemli katma değer oluşturacaktır. Ülkemizde verim ve kaliteyi artırmanın iki yolu vardır: Birincisi yüksek verimli ve kaliteli çeşitlerin yetiştirilmesi, ikincisi ise uygun yetiştirme tekniklerinin kullanılmasıdır (Soylu, 2011). TMO buğday alım stratejisinde 2011 yılında yenilik yapmış ve fiziksel analiz yanında kimyasal analize (proteine) dayalı alım sistemine geçilmiştir. Alım grubu ve kot değişikliği ile proteine dayalı alım sisteminde ekmeklik buğdaylar 6 alım grubu yerine 4 alım grubuna düşürülmüştür. Alım esnasında ürünler kalitesine göre depolanmaktadır. Üreticiye proteine göre ilave fiyat verilmektedir. % 12 ve üzeri proteine % 1-3 ilave fiyat verilirken, % 11.5 ve altı proteinde fiyat % 1-2 daha düşük olacaktır. % 10.5 altında proteine sahip ürünler yemlik olarak değerlendirilecektir. Bu buğday alım politikasından etkin bir şekilde yararlanılması için Yozgat ta ekimi yapılan buğdaylarda kaliteyi artırma çalışmalarına önem verilmesi gerekmektedir. Bunun için kalite özellikleri yüksek olan sertifikalı çeşit kullanımının yanı sıra, geliştirilmiş yetiştirme teknikleri, yeterli girdi ve yöntemle desteklenmiş paket programlar uygulanmalıdır. Ayrıca son yıllarda oldukça başarılı sonuçlar alınan süne ile mücadelede daha etkin yöntemler geliştirilerek süne zararının en aza indirilmesi sağlanmalıdır. İlde tarım ürünlerinin ticaretinin kolaylaştırılması, ürünlerin emniyetinin ve sağlıklı ortamlarda depolanmasının sağlanmasını kolaylaştıran lisanslı depoculuk henüz kurulamamıştır. Ülke, ticaret borsaları, üreticiler, tüccar ve sanayiciler açısından fiyat istikrarı, serbest rekabet, üreticilerin kaliteli ürünlerini değerinde ve güvenli bir ortamda pazarlayabilmesi ve sanayicilerin istenilen kalite ve miktardaki ürüne daha kolay ulaşabilmesi gibi önemli imkânlar sağlayacak olması nedeniyle ilde lisanslı depoculuk faaliyetleri çok ivedi olarak başlatılmalıdır. Yozgat ta buğday ve arpa yetiştirmeye uygun olmayan marjinal alanlarda çavdar ve tritikale yetiştiriciliği teşvik edilmelidir. Buna karşılık buğday ve arpa tarımına uygun olan alanlarda da çavdar ve tritikale tarımı yapılmamalıdır. Yozgat ın sulanan alanlarında, toprak verimliliğinin korunması ve suyun ekonomik kullanılması amacıyla, tahılların mutlaka ekim nöbetinde yer alması ve verimliliğin sürdürülmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle şeker pancarı yetiştirilen alanların ekim nöbetinde tahılların yer alması, toprak verimliliğinin sürdürülmesini sağlarken; tahılların nem gereksinimi de karşılanmış olmaktadır. Yemeklik baklagil yetiştiriciliğinde en önemli sorun üretim maliyetlerinin yüksekliğidir. Ayrıca kurak alanlarda yetiştirilen baklagillerin verim potansiyelleri yağış rejiminde olan düzensizlikler sebebiyle değişiklik göstermektedir. Bu durum, nohut ve mercimek üreticisini tedirgin etmekte ve üreticiler bu bitkilerin tarımını yapmak istememektedirler. Oysaki kuru tarım alanlarının değerlendirilmesinde ve bazı bölgelerde nadas alanlarının azaltılmasında nohut ve mercimek ön plana çıkmaktadır. Özellikle yazlık ve kışlık ekilen yeşil mercimek Yozgat ın tahıl-baklagil münavebe sisteminde ve nadas alanlarının azaltılmasında önemli bir yere sahiptir. 108

7 Nohut tarımının yapıldığı tüm bölgelerde olduğu gibi Yozgat ilinde de nohut ekim alanlarını sınırlayan en önemli faktör antraknoz (Ascochyta blight) hastalığıdır. Üreticinin maliyeti artırır endişesiyle yeterince ilaçlama yapmaması ve gerekli münavebe yapılmaması sonucu topraklarımızdaki antraknoz sporlarının yoğunlaşması, bu hastalıkla mücadeleyi her geçen gün daha da zor bir hale getirmektedir. Baklagillerin taneleri alındıktan sonra geriye kalan sap ve samanın tahıl samanına göre daha kaliteli olduğu için hayvan beslemede oldukça önemlidir. Yıllarca, mono kültür tarım yapılan Yozgat topraklarının büyük kısmının organik madde içeriği düşük olduğundan, baklagillerin münavebede yer almaları ile toprağın yapısı korunacak ve sürdürülebilirliği sağlanmış olacaktır. Yozgat ta sertifikalı tohum kullanımında baklagiller oldukça yetersiz durumdadır. Genel olarak üreticiler ekim için yerel çeşitleri ve bunlardan ayırdıkları tohumları kullanmaktadırlar. Bu durum, özellikle nohut ve yeşil mercimekte verim ve kalite düşüklüğüne neden olmaktadır. Yozgat ta baklagil tarımının yapıldığı bazı alanlarda, özellikle küçük alanlarda, ekiminden hasatharmanına kadar uygun mekanizasyonun kullanılmaması verimliliği ve kaliteyi düşürmektedir. Yozgat ta bazı üreticilerin nohut, yeşil mercimek ve kuru fasulye gibi baklagillerin ekimini geç yapmaları sonucunda aşırı sıcaklık sebebiyle döllenmede sıkıntılar yaşanmakta ve bu durum verim ve kalite düşüklüğüne neden olmaktadır. Birçok tarımsal üründe olduğu gibi baklagillerde de etkin bir pazarlama ağı olmadığı gibi üretici birlikleri de yoktur. Bu durum üreticilerin ürünlerini pazarlama sorunu yaşamasına neden olmuştur. Ürettiği ürün elinde kalan üretici baklagil ekim alanlarını, fiyat garantisi olan ve üretimi daha kolay olan diğer ürünlere kaydırmıştır. 4. Kaynakça Anonim, T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yozgat il Müdürlüğü, Yozgat Tarım Master Planı, Yozgat. Giannakopoulos, C., Bindi, M., Moriondo, M. and Tin, T., Climate Change Impacts in the Mediterranean Resulting form A 2 C Global Temperature Rise. A Report for WWF, July Serpi Y, Topal A, Sade B, Soylu S, Boyraz N, Bilgiçli N, Direk M, Ulusal Hububat Konseyi Buğday Raporu, (Ulaşım Tarihi: ) Soylu, S., Konya İlinin Bitkisel Üretimdeki Yeri ve Önemi. I. Konya Kent Semp., Kasım 2011, Konya. TÜİK, Türkiye İstatistik Yıllığı. (Erişme tarihi: ) 109