ÇAĞIN SALGINI; OBEZİTE. Diyetisyen H. Berna KARAKAŞ

Transkript

1 ÇAĞIN SALGINI; OBEZİTE Diyetisyen H. Berna KARAKAŞ EYLÜL/2011

2 TARİH BOYUNCA İNSANOĞLU YETERLİ BESİNE ULAŞMAK İÇİN ÇABALADI HOMO SAPIENS

3 YIL 2010 OBEZİTE KÜRESEL EPİDEMİK BİR SORUN... HOMO OBEZITICUS

4

5

6 Sunum Planı; Obezite nedir, nasıl saptanır? Obezitenin nedenleri nelerdir? Obezitenin yol açtığı sağlık problemleri Dünyada ve ülkemizde durum Çocuk/ Tedavi adölesan ve yetişkinler yöntemleri

7 Obezite Nedir?

8 Dünya Sağlık Örgütü(DSÖ): Sağlığı bozacak ölçüde vücutta anormal ve aşırı yağ birikmesi olarak tanımlamaktadır. Vücut yağ dokusu; Yetişkin erkekte %15-20 %25 in üzerine çıkması Yetişkin kadında %25-30 %30 un üzerine çıkması OBEZİTE SÖZ KONUSU!

9

10

11

12

13 Obezitenin Nedenleri Nelerdir?

14 Aşırı ve yanlış beslenme alışkanlıkları Yetersiz fiziksel aktivite Yaş Cinsiyet Eğitim düzeyi Sosyo kültürel etmenler Gelir durumu Hormonal ve metabolik etmenler Genetik etmenler Psikolojik problemler Nörojenik bozukluklar Sık aralıklarla çok düşük enerjili diyetler uygulama Sigara- alkol kullanma durumu Kullanılan bazı ilaçlar (antidepresanlar vb.) Doğum sayısı ve doğumlar arası süre

15 Çocukluk Çağı Obezitesi (ÇÇO) Çocuk ve adölesanda görülen obezitenin % 1 den azı genetik bir hastalıktır.

16 Televizyon reklamları, özellikle çocukların tüketim eğilimlerini önemli ölçüde etkilemektedir. Televizyon reklamlarının cazibesi, çocukların çikolata-şekerleme cinsi yiyeceklere karşı olan ilgisini ve bunları tüketme isteğini daha da arttırmaktadır. Baş döndürücü görüntü ve ses efektleri ile reklamları yapılan böylesi yiyeceklerin, çocukların sağlıklı ve dengeli beslenmeleri bakımından pek fazla değerli olduğu söylenemez. Beslenme değeri çok az ya da hiç olmayan bu tür yiyeceklerin aşırı ölçüde tüketilmesi, çocukların dengesiz beslenmesine ve onlarda iştahsızlığa neden olmaktadır. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN:

17 TV izlemek çocuklarda, Hareketsizliğe, Uyku düzensizliğine neden olmaktadır. ABD'de yapılan bir araştırma, 1970'li yılların sonunda çocukların televizyonlarda yılda ortalama 20 bin, 1980'li yılların sonunda 30 bin ve 1990'lı yılların sonunda ise 40 binden fazla reklam seyrettiğini ortaya çıkarmıştır.

18 ÇÇO ya Neden Olan Çevresel Etmenler

19 DSÖ ve UNICEF (Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu) tarafından yayımlanan çeşitli dökümanlarda; 6 ay tek başına anne sütü verilmesinin, 6.aydan sonra emzirmenin sürdürülmesi ile birlikte güvenilir ve uygun kalite ve miktarda tamamlayıcı besinlere başlanılmasının ve en az 2 yıl emzirmenin devam ettirilmesinin kısa ve uzun dönemde obezite ve kronik hastalık riskini azaltabileceği belirtilmiştir.

20

21 Obezitenin Yol Açtığı Sağlık Problemleri

22 Vücut sistemleri (endokrin sistem, dolaşım sistemi, solunum sistemi, gastrointestinal sistem, genitoüriner sistem, kas iskelet sistemi, deri) ve psikososyal durum üzerinde yarattığı olumsuz etkilerden dolayı pek çok sağlık problemine neden olmaktadır. Obezitenin çeşitli hastalıklarla ilişkisi bilinmekte olup morbidite ve mortaliteyi artırıcı etkisi de ortaya konulmuştur.

23 İnsülin direnci Hiperinsülinemi Tip 2 Diabetes Mellitus Hipertansiyon Koroner arter hastalığı Hiperlipidemi Hipertrigliseridemi Metabolik sendrom Karaciğer yağlanması Astım Solunum zorluğu Osteoartrit Felç Uyku apnesi Menstruasyon düzensizlikleri Ruhsal sorunlar - Anoreksiya nevroza (yemek yememe), - Blumia nevroza (kusarak yediği besinlerden yararlanmama), - Binge eating (tıkınırcasına yeme), - Gece yeme sendromu ortaya çıkabilir. Veya bir şeyi daha fazla yiyerek psikolojik doyum sağlamaya çalışma

24 Gebelik komplikasyonları Aşırı kıllanma Safra kesesi hastalıkları Bazı kanser türleri (kadınlarda safra kesesi, endometriyum, yumurtalık ve meme kanserleri, erkeklerde ise kolon ve prostat kanserleri ) Ameliyat risklerinin artması Özellikle sık aralıklarla ağırlık kaybetme ve kazanma sonucunda deri altı yağ dokusunun fazla olması nedeniyle deri enfeksiyonları, kasıklarda ve ayaklarda mantar enfeksiyonları Kas-iskelet sistemi problemleri Toplumsal uyumsuzluklar

25 Dünyada Durum

26 2000 Obezite : 300 Milyon Fazla Kilolu : 1,1 milyar 2008 Obezite : 400 Milyon Fazla Kilolu : 1,4 milyar 2015 Obezite : 700 Milyon Fazla Kilolu : 2,3 milyar

27

28 ABD de Durum

29 Obezitenin en önemli nedenlerinden aşırı beslenme yetersiz fiziksel aktivite ABD de önlenebilir ölümlerin sigaradan sonra ikinci sırada en sık nedeni olarak kabul edilmektedir.

30 Obesity Trends* Among U.S. Adults BRFSS, 1990, 1995, 2005 DAVRANIŞ RİSK ETMENİ SÜRVEYANS SİSTEMİ (Behavioral Risk Factor Surveillance System) (*BMI 30, or ~ 30 lbs overweight for 5 4 person) No Data <10% 10% 14% 15% 19% BMI > 30 kg/m² 20% 24% 25% 29% 30%

31 yılları arasında, ABD de yetişkinlerdeki yaşa göre obezite prevalansı Prevalence of Obesity (%) MEN WOMEN Calle and Thun, Oncogene 2004

32 ABD Çocuk & Adolesanlarında prevalans

33 Avrupa da Durum

34 DSÖ Avrupa Bölge Ofisi tarafından Avrupa Bölgesinde fazla kiloluluğun yetişkinlerin %30-80 ini etkisi altına aldığı, çocukların ve adölesanların yaklaşık %20 sinin fazla kilolu olduğu ve bunların üçte birinin obez olduğu belirtilmektedir. Fazla kilolu olma Avrupa'da her yıl 1 milyondan fazla ölümün ve hasta olarak geçirilen 12 milyon yaşam yılının sorumlusudur.

35 Türkiye de Durum

36 Ülkemizde de diğer dünya ülkelerinde olduğu gibi obezite görülme sıklığı gün geçtikçe artmaktadır.

37 3681 kişiyi kapsayan Türkiye de Erişkinlerde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri (TEKHARF) çalışmasında (1990) (n=3681) BKİ > 30 kg/ m² obezite olarak kabul edilmiştir. Kadın %44,2 Erkek %25,2

38 1990 yılı değerlendirmesinde obezite görülme sıklığı % Erkeklerde %9.0, - Kadınlarda ise %24.0, yılı değerlendirmesinde; bu sayılar % Erkeklerde %18.7 ye, - Kadınlarda ise %38.8 e yükselmiştir Buna göre 8 yıl içinde obezite görülme sıklığı - Erkeklerde %65, - Kadınlarda ise %50 artmıştır.

39 2000 yılı değerlendirmesinde ise obezite görülme sıklığının - Erkeklerde %21.1 e, - Kadınlarda ise %43.0 e yükseldiği bildirilmiştir.

40 yılları arasında erişkin kişi üzerinde yapılan "Türkiye Obezite ve Hipertansiyon Araştırması" (TOHTA) çalışmasının değerlendirilmesinde; - Erkeklerin %40 ı, - Kadınların %50 i ve - Genel erişkin nüfusun %44.4 nün normal vücut ağırlığının üzerinde olduğu saptanmıştır (BKİ > 25 kg/ m²).

41 20 yaş üzeri birey üzerinde yapılan "Türkiye Diyabet, Obezite ve Hipertansiyon Epidomiyolojisi" (TURDEP) çalışmasında (2000) obezite görülme sıklığı (BKİ > 30 kg/ m²) - Erkeklerde %12.8, - Kadınlarda % Genel %22,3 olarak belirlenmiştir. (8,9 milyon obez 2000 yılı nüfus sayımına uyarlaması 20 yaş üstü bireylerde)

42 30 yaş üzeri birey üzerinde yapılan Sağlıklı Beslenmelim Kalbimizi Koruyalım (SBKK) Projesi (2004) (BKİ > 30 kg/ m²) - Erkeklerde % Kadınlarda %41.5

43 Kaynak: Türkiye Hastalık Yükü Çalışması/ 2004

44 Obezitenin Tedavi Yöntemleri

45 UNUTULMAMALIDIR! Obezite tekrar ortaya çıkma potansiyeline sahip ve uzun süreli bir tedaviye ihtiyaç duyan kronik bir durumdur.

46 Araştırma sonuçları, erkeklerin kilo vermede kadınlardan daha başarılı olduklarını, çocukluklarından beri obez olanların diyetle kilo vermedeki ve bu kiloyu korumadaki başarı oranlarının, obezitesi yetişkinlik döneminde gelişenlerden daha düşük olduğunu ve uzun dönem izlenenlerde verdikleri kiloları koruyanların oranının %10'u geçmediğini göstermektedir. morbid obezlerde başarı oranı çok daha düşüktür ve hemen hepsi verdikleri kiloları geri almaktadırlar.

47 EKİP ÇALIŞMASI!!! Doktor Diyetisyen Psikolog Hemşire Fizyoterapist...

48 1. Tıbbi beslenme (diyet) tedavisi, 2. Egzersiz tedavisi 3. Davranış değişikliği tedavisi 4. Farmakolojik tedavi 5. Cerrahi tedavi

49 Tıbbi Beslenme Tedavisinin Amaçları Nelerdir?

50 1. Vücut ağırlığını arzu edilen düzeye indirmek. (Bu düzey, kişinin olması gereken ideal ağırlığı veya ideal ağırlığının üzerinde bir ağırlık olabilir.) 2. Kişinin bütün gereksinimlerini yeterli, dengeli ve sağlıklı bir şekilde karşılamak (Zayıflama diyeti yeterli ve dengeli beslenme ilkeleri ile uyumlu olmalı.) 3. Kişiye yanlış beslenme alışkanlıkları yerine, doğru beslenme alışkanlıklarını kazandırmak 4. Vücut ağırlığı arzu edilen düzeye geldiğinde tekrar kilo alımını engellemek ve sürekli bu düzeyde tutmaktır.

51 Enerji alışındaki artışın nedenleri

52

53 Enerji: Kişiye harcadığından daha az enerji vermek,! Bireyin bazal metabolizmasının altında enerji de verilmemelidir. Böylece bireyin yavaş yavaş (haftada 0.5~1kg) zayıflaması sağlanarak sağlık açısından oluşabilecek riskler ortadan kaldırılmış olur.

54 Vitamin ve Mineraller: Çok düşük enerjili olmayan dengeli beslenme programlarında vitamin ve mineral yetersizlikleri görülmez. Günde 4-5 porsiyon meyve yiyiniz.

55 Posa (Lif): Posalı besinler; çok çiğnemeyi gerektirdiğinden yemek yeme için gerekli zamanı uzatır, midedeki sindirimi ve mide boşalma hızını yavaşlatarak tokluk hissini uzatır, dışkı hacmini çoğaltarak barsak hareketlerini ve bağırsaktan geçiş hızını artırır. Böylece posa, bireyin ağırlık kaybetmesinde çok etkili olur.

56 Alınan posa miktarını arttırmak için; Meyve sebze tüketimini arttırın. Haftada 2-3 defa kurubaklagil tüketin. Beyaz ekmek yerine; kepekli, çavdarlı vb. tam buğday unu ekmekler tüketin. Söğüş-salata (yağsız) tüketiminizi arttırın.

57 Sıvı: Diyet, vücuttaki metabolizma artıklarının atılabilmesi için yeterli miktarda sıvı sağlamalıdır. Yemek öncesi ve yemekle beraber alınan sıvılar mide dolgunluğunu ve dolayısıyla tokluk hissini artırır. Bunun yanında, kabızlığın oluşmamasında bol sıvı tüketimi önemlidir. Kabızlık bireyin kilo kaybetmesini olumsuz yönde etkilemektedir.

58 Öğün Düzeni: Sık aralıklarla beslenme, gereğinden fazla yemeyi ve kaçamakları önler, acıkmayı geciktirir ve bir sonraki öğünde besin alımını azaltır. GÜNDE 6-8 ÖĞÜN!

59 ÖNEMLİ! Beslenme programı; bireyin ağız tadını bozmayacak şekilde, sosyoekonomik durumuna uygun, yaşam tarzına adapte edilmiş olarak, esnek, beslenme alışkanlıklarını uzun dönemde değiştirecek şekilde sunulmalı, kısa dönemli acele (şok) programlar uygulanmamalıdır.

60 Hatalı Zayıflama Programları Nelerdir?

61 Bireye özgü olmayan beslenme programları, Dergi, gazete 2. Kısa sürede hızlı kilo kaybını sağlayan çok düşük enerjili diyetler, Beverly Hills Diyeti Atkinson Diyeti 3. Tek tip besine dayalı diyetler, 4. Karbonhidratları ve proteinleri ayırma diyetleri, 5. Akupunktur ile birlikte yapılan açlık diyetleri, 6. Vücuttan sadece su kaybına neden olan diüretik etki yapan ilaçlar, otlar, çaylar ve saunalar.

62 A- Hatalı zayıflama programlarının hemen hemen hepsi düşük enerji içermektedir. Bu nedenle adı ne olursa olsun bu programlarla doğal olarak hızlı bir vücut ağırlığı kaybı oluşacaktır. Hızlı kilo vermek çok cazip olarak görülür. Ancak oldukça önemli sakıncalarının olduğu bilinmelidir. Bu sakıncalar şu şekilde sıralanabilir: 1- Hızlı verilen kilolar hızlı bir şekilde fazlasıyla geri alınır. 2- Hızlı verilen kiloların çoğu kas kütlesidir. Aslında yağ kütlesinin kaybı önemlidir ve esastır. 3- Vücudumuzun mutlaka alması gereken minimum bir enerji vardır. Bu enerjiyi almalıyız ki vücut çalışmamız aksamasın. Hızlı kilo kayıpları için bu enerjinin altında bir enerji almamız gerekir. Bu da metabolizmamızı olumsuz etkiler.

63 B- Önemli olan kilo kaybetmekten çok kaybedilen kiloların korunmasıdır. Ne kadar çok yiyerek kilo verirsek o kadar çok yiyerek kilolarımızı koruruz. Bu nedenle amaç her zaman ideal kiloya inmek olmamalıdır. Amaç mümkün olduğu kadar yüksek enerji alımı ile verebildiğimiz kadar kilo verip orada kilomuzu korumak olmalıdır.

64 Egzersiz Tedavisi

65 Dünya Sağlık Raporuna göre fiziksel hareketsizlik her yıl dünya çapında 1.9 milyon insanın ölümüne yol açmaktadır.

66

67 Fiziksel aktivite; Yağsız dokunun korunmasını sağlar, Bazal metabolizma hızının düşmesini engeller, Yağ dokusunun harcanmasını sağlar,

68 Sağlığın korunmasını ve geliştirilmesini etkiler. Obezite, KDH,osteoporoz, DM,HT vb. riskinin azalmasında olumlu rol oynar. Ergenlerin ve gençlerin zararlı alışkanlık ve şiddetten uzaklaşmasına yardımcı olur. Kendine güveni arttırır. Ruh sağlığını ve mental sağlığı geliştirir. Sosyal ortamlara uyumu arttırır. Sağlıklı beslenme alışkanlığını geliştirir. Yaşlıların, ruhsal bozuklukların rehabilitasyonuna yardımcı olur.

69 Egzersiz tedavisinin temel ilkeleri Egzersizin Türü ; 3 farklı türü vardır. Yürüyüş, Günlük Yaşam Aktivitelerinde Artış, Direnç Egzersizleri Egzersizin Sıklığı; Her gün veya en az 5 gün/hafta Egzersizin Süresi; dk/günde 1 kez, 2030 dk/günde 2 kez

70 Obez bireyde, egzersiz programının uygulanmasında dikkat edilmesi gereken en önemli konular; Enerji harcamasını artırırken yaralanma riskinin en düşük düzeyde tutulması, Önerilen egzersiz programının bireye özgü olması, eğlenceli, uygulanabilir ve bireyin günlük yaşam alışkanlıkları ile uyumlu olmasıdır.

71 Davranış Değişikliği Tedavisi

72 Vücut ağırlığının denetiminde davranış değişikliği tedavisi, fazla ağırlık kazanımına neden olan yemek yeme ve fiziksel aktivite ile ilgili olumsuz davranışları olumlu yönde değiştirmeyi veya azaltmayı, olumlu davranışları ise pekiştirerek yaşam biçimi haline getirmeyi amaçlayan bir tedavi şeklidir.

73 Davranış değişikliği tedavisinin basamakları: Kendi kendini gözlemleme Uyaran kontrolü Alternatif davranış geliştirme Pekiştirme, kendi kendini ödüllendirme Bilişsel yeniden yapılandırma Sosyal destek

74 Uygun olmayan beslenme alışkanlıklarından vazgeçmek, (kola içmeyi bırakmak) 2. Vazgeçilemeyen beslenme alışkanlıklarını azaltmak, (kola içmeyi azaltmak) 3. Uygun beslenme ve fiziksel aktivite alışkanlıklarını sağlamak ve tekrarlamak (kola içmek yerine süt içmeyi tercih etmek) 4. Uygun olmayan beslenme alışkanlıklarının olumsuz sonuçlarını görmek ve düzeltmek, (kolanın mide yanmasına neden oluyorsa vazgeçmek) 5. Uygun beslenme ve fiziksel aktivite davranışlarını günlük yaşantı içine sokmak ve sürekliliğini sağlamaktır. (süt içmeyi alışkanlık haline getirmek)

75 Yaşam Alanlarında Pratik Değişiklikler

76 OKULLAR MODEL OLUŞTURACAK OKUL SAĞLIK POLİTİKALARININ GELİŞTİRİLMESİ. OKUL YEMEK TEDARİKÇİLERİNİN VE KANTİN İŞLETMECİLERİNİN SAĞLIKLI BESLENME KONUSUNDA EĞİTİLMESİ. OKULLARDA ETKİN ÇALIŞAN SAĞLIKLI BESLENME EKİPLERİ KURULMASI. OKULLARDA ETKİN ÇALIŞAN FİZİKSEL AKTİVİTE EKİPLERİ KURULMASI.

77 OKULLAR SAĞLIKSIZ YİYECEK VE İÇECEKLERİN SATIŞI YASAKLANMALI. PORSİYONLAR ÇOCUKLARIN GÜNLÜK ENERJİ ALIMLARINA GÖRE DÜZENLENMELİ. OKULLARDA VENDİNG MAKİNALARI (SÜT). ÖĞLE YEMEKLERİ İÇİN AYRILAN ZAMAN 20 DAKİKADAN AZ OLMAMALI.

78 OKULLAR İLKÖĞRETİMDE HAFTADA EN AZ 150 DAKİKA FİZİKSEL AKTİVİTE SAĞLANMALI. LİSEDE HAFTADA EN AZ 220 DAKİKA FİZİKSEL AKTİVİTE SAĞLANMALI. ÖĞRENCİLERİN BEDEN KİTLE İNDEKLERİ PERİYODİK TAKİP EDİLMELİ. OKUL YÖNETİMİ VE ÖĞRETMENLER SAĞLIKLI BESLENME VE FİZİKSEL AKTİVİTE PROGRAMLARI İÇİN MOTİVE EDİLMELİ.

79 İŞYERLERİ BÜYÜK İŞYERLERİNDE SAĞLIKLI YİYECEKLERİN SATILDIĞI VENDING MAKİNELERİ. ÇALIŞANLARA WEB TABANLI KAYNAK SAĞLAMA (SAĞLIKLI BESLENME ve FİZİKSEL AKTİVİTE). ÇALIŞANLARA YÖNELİK KURUMSAL SAĞLIK PROGRAMLARI OLUŞTURULMASI ve EĞİTİMLER. ÇALIŞANLARA YÖNELİK HAZIRLANAN MENÜLERİN SAĞLIKLI BESLENME ALIŞKANLIKLARINA GÖRE DÜZENLENMESİ.

80 EV - AİLELER HERGÜN FİZİKSEL AKTİVİTE İÇİN TEŞVİK. SAĞLIKLI YİYECEK VE İÇECEK SEÇİMİ İÇİN EĞİTİMLER. AİLELERE EVDE SAĞLIKLI ÖĞÜNLER HAZIRLAMA SORUMLULUĞUNUN HATIRLATILMASI. SAĞLIKSIZ YİYECEK VE İÇECEKLERİN BİR ÖDÜL OLMASINDAN SAKINILMASI.

81 EV - TELEVİZYON YATAK ODALARINDA TELEVİZYON OLMAMALI... YEMEK ALANLARINDA TELEVİZYON OLMAMALI... TELEVİZYON GÖRÜŞ ALANININ DIŞINDA TUTULMALI... EVDEKİ TELEVİZYON SAYISI AZALTILMALI...

82 EV - TELEVİZYON 2 YAŞINDAN KÜÇÜK ÇOCUKLAR TELEVİZYON SEYRETMEMELİ... 2 YAŞINDAN BÜYÜK ÇOCUKLAR İÇİN EN FAZLA 60 DAKİKALIK EĞİTİCİ PROGRAMLAR TERCİH EDİLMELİ... PROGRAMLAR İÇERİSİNE FİZİKSEL AKTİVİTE EKLENMELİ... TELEVİZYON SEYRETME SAATLERİ, KİTAP OKUMA SAATLERİNE DÖNÜŞTÜRÜLMELİ...

83

84 Farmakolojik Tedavi

85 Obezite tedavisinde kullanılacak ilaçlar hafif ve orta derecede ağırlık fazlalığı olan bireyler için uygun değildir. Kullanılan ilaçların, sağlık yönünden güvenirliliğinin saptanmış olması, obeziteye neden olan etiyolojiye uygun bir etki göstermesi, kısa ve uzun dönemde önemli yan etkisinin olmaması ve bağımlılık yapmaması ve bu tür ilaçların mutlaka hekim tavsiyesi ve kontrolünde kullanılması gerekliliği büyük önem taşımaktadır. Obezite tedavisinin başarılı olması için hastanın ilaç tedavisinin yanı sıra tıbbi beslenme tedavisi ve egzersiz tedavisini sürdürmeyi kabul etmesi ve düzenli olarak kontrollere gelmesi gerekmektedir.

86 Cerrahi Tedavi

87 Obezitede cerrahi yaklaşım temelde ikiye ayrılır. Bariatrik cerrahide amaç; Besinlerle alınan enerjinin azaltılması, besinlerin gastrointestinal sistemde emilimlerini azaltmaktır. Bu amaçla, Bypass (mide küçültmesi+ince bağırsağın bir kısmının atlanması), gastroplasti, gastrik bantlama, gastrik balon vb. yöntemleri kullanılır. Rekonstrüktif cerrahide ise amaç; vücudun çeşitli bölgelerinde lokalize olmuş mevcut yağ dokularının uzaklaştırılmasıdır. Bu tedavi estetik ağırlıklıdır ve eğer hasta obezite tedavisinin gereklerini yerine getirmezse yağ birikimi tekrar gerçekleşmektedir.

88 teşekkürler