IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ

Transkript

1 ORSAM Rapor No: 122 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ

2 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM Rapor No: 122 ORSAM Su Araştırmaları Programı Rapor No: 15 Mayıs 2012 ISBN: Ankara - TÜRKİYE ORSAM 2012 Bu raporun içeriğinin telif hakları ORSAM a ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca kaynak gösterilerek kısmen yapılacak makul alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, yeniden yayımlanamaz. Bu raporda yer alan değerlendirmeler yazarına aittir; ORSAM ın kurumsal görüşünü yansıtmamaktadır.

3 ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ STRATEJİK BİLGİ YÖNETİMİ, ÖZGÜR DÜŞÜNCE ÜRETİMİ ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Tarihçe Türkiye de eksikliği hissedilmeye başlayan Ortadoğu araştırmaları konusunda kamuoyunun ve dış politika çevrelerinin ihtiyaçlarına yanıt verebilmek amacıyla, 1 Ocak 2009 tarihinde Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) kurulmuştur. Kısa sürede yapılanan kurum, çalışmalarını Ortadoğu özelinde yoğunlaştırmıştır. Ortadoğu ya Bakış Ortadoğu nun iç içe geçmiş birçok sorunu barındırdığı bir gerçektir. Ancak, ne Ortadoğu ne de halkları, olumsuzluklarla özdeşleştirilmiş bir imaja mahkum edilmemelidir. Ortadoğu ülkeleri, halklarından aldıkları güçle ve iç dinamiklerini seferber ederek barışçıl bir kalkınma seferberliği başlatacak potansiyele sahiptir. Bölge halklarının bir arada yaşama iradesine, devletlerin egemenlik halklarına, bireylerin temel hak ve hürriyetlerine saygı, gerek ülkeler arasında gerek ulusal ölçekte kalıcı barışın ve huzurun temin edilmesinin ön şartıdır. Ortadoğu daki sorunların kavranmasında adil ve gerçekçi çözümler üzerinde durulması, uzlaşmacı inisiyatifleri cesaretlendirecektir Sözkonusu çerçevede, Türkiye, yakın çevresinde bölgesel istikrar ve refahın kök salması için yapıcı katkılarını sürdürmelidir. Cepheleşen eksenlere dâhil olmadan, taraflar arasında diyalogun tesisini kolaylaştırmaya devam etmesi, tutarlı ve uzlaştırıcı politikalarıyla sağladığı uluslararası desteği en etkili biçimde değerlendirebilmesi bölge devletlerinin ve halklarının ortak menfaatidir. Bir Düşünce Kuruluşu Olarak ORSAM ın Çalışmaları ORSAM, Ortadoğu algalımasına uygun olarak, uluslararası politika konularının daha sağlıklı kavranması ve uygun pozisyonların alınabilmesi amacıyla, kamuoyunu ve karar alma mekanizmalarına aydınlatıcı bilgiler sunar. Farklı hareket seçenekleri içeren fikirler üretir. Etkin çözüm önerileri oluşturabilmek için farklı disiplinlerden gelen, alanında yetkin araştırmacıların ve entelektüellerin nitelikli çalışmalarını teşvik eder. ORSAM; bölgesel gelişmeleri ve trendleri titizlikle irdeleyerek ilgililere ulaştırabilen güçlü bir yayım kapasitesine sahiptir. ORSAM, web sitesiyle, aylık Ortadoğu Analiz ve altı aylık Ortadoğu Etütleri dergileriyle, analizleriyle, raporlarıyla ve kitaplarıyla, ulusal ve uluslararası ölçekte Ortadoğu literatürünün gelişimini desteklemektedir. Bölge ülkelerinden devlet adamlarının, bürokratların, akademisyenlerin, stratejistlerin, gazetecilerin, işadamlarının ve STK temsilcilerinin Türkiye de konuk edilmesini kolaylaştırarak bilgi ve düşüncelerin gerek Türkiye gerek dünya kamuoyuyla paylaşılmasını sağlamaktadır.

4 ORSAM Su Araştırmaları Programı ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Program Hakkında Su, sadece insanlar için değil ekosistemi oluşturan tüm bitki ve hayvanlar için yeri doldurulamaz, değerli, yaşamın devamlılığını sağlayan en önemli elementlerden biridir. Yeraltı ve yüzey sularından; tarım, taşıma, madencilik, endüstriden içme suyuna kadar, ekonomik amaçlar da dâhil olmak üzere pek çok alanda istifade edilmektedir. Ancak su kaynakları üzerinde, gerek insan faaliyetleri gerek doğanın yarattığı değişimler nedeniyle çift yönlü bir baskı vardır. Özellikle su sıkıntısı olan bölgelerde aşırı nüfus artışı, kırsal kesimden şehirlere doğru artan göç ve bunun sonucunda oluşan nüfus değişimleri, gıda güvenliği, sosyo-ekonomik refahın artması, tarımsal, evsel ve sanayi kaynaklı kirlilik, küresel iklim değişikliği sonucu yağış rejimlerinin değişmesi, hidrolojik döngünün tüm elemanlarını etkilemektedir. Bunun sonucunda su kaynakları gün geçtikçe hem miktar hem de kalite açışından değişime uğramaktadır. Suyun arzı ile tüketim talebi arasındaki uçurum her geçen gün büyümektedir. Su kaynaklarının yönetimine ilişkin sorunlar yaşanırken, çevre sorunlarının da su kaynakları üzerindeki etkisi her geçen gün artmaktadır. Türkiye ve yakın çevresi, ama bilhassa Ortadoğu, söz konusu sorunların en fazla hissedildiği bölgelerdendir. Diğer taraftan, su kaynağı potansiyelinin yüzde 40 tan fazlası sınıraşan su havzalarında yer alan Türkiye nin, özellikle Fırat-Dicle Havzaları kıyıdaşı olan komşularıyla ilişkileri büyük önem arz etmektedir. Gerek Türkiye nin gerek bölge ülkelerinin, bölgesel istikrar ve refahın artışı ile komşuluk ilişkilerinin derinleştirilmesi yönünde harcadığı çabaların hedefine ulaşmasında, su kaynaklarının kullanımı konusunda bilgiye dayalı, iyi niyetli ve aktif bir işbirliği içinde olunması tüm taraflar için elzemdir. Ek olarak, Türkiye nin, Avrupa Birliği adaylığı sürecinde AB Su Çerçeve Direktifi ni kendi ulusal mevzuatı ile uyumlaştırma gündemi, önümüzdeki dönemde su politikalarının yeni bir içerik kazanmasını beraberinde getirecektir. Bu etkenler doğrultusunda, dünyadaki ve Türkiye nin yakın çevresindeki su gündemine ilişkin güncel gelişmelerin ve su politikalarıyla ilgili trendlerin izlenmesi, elde edilen verilerin analiz edilmesiyle ortaya çıkan aydınlatıcı bulguların kamuoyuna ve karar alıcılara sunulması amacıyla ORSAM bünyesinde 1 Ocak 2011 de ORSAM Su Araştırmaları Programı kurulmuştur. Ortadoğu da, gerek iklimsel şartlar gerek kaynakların verimsiz kullanımı nedeniyle hidrolojik su bütçesindeki sıkıntıların ve buna bağlı olarak da politik, ekonomik ve toplumsal sorunların büyük artış göstermesi nedeniyle, ORSAM Su Araştırmaları Programı çalışmalarında Ortadoğu bağlantılı konulara öncelik verilmiştir. ORSAM Su Araştırmaları Programı, su politikaları konusunda farklı hareket seçenekleri içeren fikirler üretmeyi, etkin çözüm önerileri oluşturabilmek için farklı disiplinlerden gelen, alanında yetkin araştırmacıların ve entelektüellerin nitelikli çalışmalarını teşvik edip çeşitlendirmeyi, Türkiye deki su çalışmaları literatürünün gelişiminin desteklenmesini amaç edinmiştir. ORSAM Su Araştırmaları Programı bu kapsamda, bölge ülkelerinde su çalışmalarıyla ilgili olan akademisyenler, sivil toplum örgütü temsilcileri, bürokratlar, devlet adamları, stratejistler, gazeteciler ve işadamlarının Türkiye de konuk edilmesini kolaylaştırarak, bilgi ve düşüncelerinin gerek Türkiye gerek dünya kamuoyuyla paylaşılmasını sağlamayı da hedeflemektedir.

5 TAKDİM Artan nüfus, değişen iklim şartları, kentleşme, su talebinin gün geçtikçe artması ve insan faaliyetler sonucu ortaya çıkan kirlilik doğal kaynaklar üzerinde baskıyı gittikçe arttırmaktadır. Dünya üzerinde su kaynakları eşit olarak dağılmamıştır. Türkiye nin de içinde bulunduğu Ortadoğu bölgesinde su kaynakları ve yağış oranları dünya ortalamasının altında kalmaktadır. Türkiye nin komşusu ve Fırat-Dicle havzasının kıyıdaş ülkelerinden biri olan Irak için de durum çok farklı değildir. Yıllık yağış ortalaması yıllar içinde düşüş yaşayan Irak, uzun zamanlara yayılmış kuraklıklara da maruz kalmaktadır. Bununla birlikte uzun yıllardır ülkede hakim olan savaş, işgal ve iç savaş döngüsü su yapılarına büyük zarar vermiştir. Su miktarında, kaynaktan kullanıcıya ulaşıncaya kadar büyük kayıplar yaşanmaktadır. Bu raporda ORSAM Su Araştırmaları Programı uzmanları, Şubat 2012 de Kuzey Irak ta gerçekleştirdikleri saha çalışmasından ve literatürde yer alan kaynaklardan faydalanarak Irak ın su kaynakları ve yönetimini değerlendiren Irak ta Su Kaynakları Yönetimi başlıklı raporu hazırlamışlardır. ORSAM Su Araştırmaları Programı önümüzdeki dönemlerde de Ortadoğu daki su sorunlarına ilişkin çalışmalarını sürdürecektir. Su politikası çalışmaları ile ilgili fikir ve değerlendirmelerinize her zaman açık olduğumuzu belirtmek isteriz. Hasan KANBOLAT ORSAM Başkanı 4 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

6 Dr. Tuğba Evrim Maden Tuğba Evrim Maden Lisans eğitimini Hacettepe Üniversitesi Hidrojeoloji Mühendisliği bölümünde, yüksek lisans eğitimini Hacettepe Üniversitesi Hidropolitik ve Stratejik Araştırmalar Merkezinde tamamlamıştır. Doktora derecesini 2010 yılında Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsünden almıştır Aralık ayından itibaren Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) Su Araştırmalar Programında Hidropolitik Uzmanı olarak görev yapmaktadır. Dr. Seyfi Kılıç Seyfi Kılıç Lisansını Gazi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler bölümünde, Yüksek Lisansını Hacettepe Üniversitesi Hidropolitik Anabilim Dalı nda tamamlamıştır. Ankara Üniversitesi Sosyal Çevre Bilimleri Anabilim Dalı ndan doktora derecesine sahiptir. Seyfi Kılıç, Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) Su Araştırmalar Programında Hidropolitik Uzmanı olarak görev yapmaktadır. ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 5 Rapor No: 15, Mayıs 2012

7 İçindekiler Takdim...4 Özet...7 Giriş...8 I. Irak ın Su Kaynakları...8 I.I. Yüzey suları...8 I.I.I. Fırat-Dicle Havzasının Hidrolojisi...9 I.I.II Havzadaki Ana Krizler...12 I.I.III Tarafların Uyuşmazlığına İlişkin Görüşleri...15 I.II. Yeraltı suları...16 I.III. Barajlar...16 II. Irak ta Su Kullanımı ve Yönetimi...17 II. I. Irak ta Su Sorunu...18 II. II. Irak ta Su Kaynakları Yönetimi...19 II. III. Irak ın Federal Yapısı ve Su Yönetimine İlişkin Sorunlar...21 III. Kürt Bölgesel Yönetiminde Su Kaynakları...24 Sonuç...26 Kaynakça ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

8 ORSAM Rapor No: 122 ORSAM Su Araştırmaları Programı, Rapor No: 15, Mayıs 2012 ORSAM ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Hazırlayanlar: Dr. Tuğba Evrim Maden Dr. Seyfi Kılıç IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ Özet Özellikle, Ortadoğu gibi yarı kurak ve kurak bölgelerde su sorunları günden güne daha kronik bir hale gelmektedir. Sadece tarım gibi ekonomik faaliyetler ve günlük yaşam değil, sınıraşan bir suyoluna kıyıdaş olan ülkeler arasındaki ilişkilerde bu kıtlıktan etkilenmektedir. Fırat-Dicle havzasında kıyıdaş devletlerin su kaynaklarını geliştirmeye başlamasıyla krizler ortaya çıkmıştır. Fırat-Dicle havzasındaki su sorunu birçok batılı uzman tarafından bir çatışma nedeni olarak gösterilmek istenmektedir. Ancak Türkiye nin sınıraşan suyolları konusundaki yaklaşımı oldukça açık ve işbirliğine yöneliktir. Bir aşağı kıyıdaş ülke olan Irak sıklıkla Türkiye yi Fırat ve Dicle nin sularını kesmekle suçlamakta ve Irak ta yaşanan su sorununun ana kaynağı olarak Türkiye nin faydalanmalarını görmektedir. Ancak uzun süren savaş, işgal ve iç savaş döngüsü Irak ın su alt yapısını tahrip etmiştir. Ayrıca, Irak ın karşı karşıya kaldığı temel sorunlar su kaynaklarının uygun olmayan kullanımı ve kötü yönetimidir. Bu raporda, Irak ın su kaynakları ve su yönetimine ilişkin sorunları teknik, politik ve hukuki olarak tartışılmıştır. ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 7 Rapor No: 15, Mayıs 2012

9 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı Giriş Irak ın yüzölçümü 438,320 km 2 dir. Bu rakamın yüzde 13,7 si yani yaklaşık 6 milyon hektarı ekilebilir alandır. Ekilen alan miktarı ise 6 milyon hektardır. Astropikal ve yarı kurak iklimin hakim olduğu Irak ta yağış dağılımı eşit değildir ve coğrafi özelliklere göre değişiklik göstermektedir. Yağışlar özellikle kış aylarında, Aralık ve Şubat ta gözlenmektedir. Yıllık ortalama yağış 216 mm dir. Dünya Bankasının 2006 yılında basılan raporuna göre (ise) bu rakam 154 mm dir. 1 Coğrafik özelliğe göre değişiklik gösteren bu rakam kuzeyde 1200 mm/ yıl iken güneyde 100 mm/yıl a düşmektedir. 2 Irak kuzey bölgesinde bulunan dağlık bölge, Irak ın merkezine ve çöle göre daha fazla yağış alınmaktadır. Yağışa bağlı sulama da bu bölgede yaygındır. Toplam nüfusu 2009 yılında 32,03 milyon olan Irak ta, gayri safi yurt içi hasıla 2010 yılı rakamlarına göre yaklaşık 82,1 milyar ABD dolarıdır. Tarım faaliyetleri bu rakam içerisinde yüzde 5 lik bir orana sahiptir yılında tarım işçisi oranı ekonomi içerisinde aktif olan nüfusun % 31 iken, bu rakam 2004 yılında yüzde 8 e düşmüştür. 3 Irak ın toplam su miktarı yılda 75,61 milyar m 3 iken toplam su tüketimi ise 66 milyar m 3 tür. Bu miktarın yüzde 79 u tarımsal, yüzde 6,5 i evsel ve yüzde 14,5 i sanayi amacıyla kullanılmaktadır yılında suya ulaşım şehirlerde yüzde 100 ve kırsalda yüzde 54 dür. Su arzı ve tesisatın durumu savaş nedeniyle kötüleşmiştir yılına gelindiğinde ise nüfusun iyi içme suyuna ulaşımının yüzde 77 oranına yükseldiği bildirilmiştir. 4 Tablo 1: 2006 yılında yayımlanan Dünya Bankası Raporuna göre Irak ta su kaynakları miktarı (milyar m 3 ) Dönem Fırat Dicle Yeraltı suyu Toplam I. Irak ın Su Kaynakları I.I. Yüzey suları Türkiye de doğan Fırat ve Dicle nehirleri Irak ın sınır aşan sularıdır. İki nehir birleşmeden önce Fırat nehri 1000 km, Dicle nehri ise 1300 km Irak topraklarında akmaktadır. Irak sınırları içerisinde Dicle Nehir havzası büyüklüğü 253 bin km 2 dir. Bu rakam toplam Dicle havzasının yüzde 54 üne tekabül etmektedir. DSİ nin rakamlarına göre Dicle nin Türkiye yi terk ettiği noktada Cizre ölçüm istasyonunda akımı 16,24 km 3 dir. Dicle nin kolları sırasıyla şunlardır; 5 Türkiye de doğan Büyük Zap, Dicle Nehrine 13,18 milyar m 3 katkıda bulunmaktadır. Büyük Zap Havzasının yüzde 62 si Irak sınırları içerisindedir. Büyük Zap ın günlük akım değeri 118 m 3 /sn ve 2439 m 3 /sn arasında değişmektedir döneminde Eskikelek İstasyonunda yapılan ölçümde Büyük Zap ın akım değeri 323 m 3 /sn dir, İran da doğan Küçük Zap, 7,17 milyar m 3 akışa sahiptir. Küçük Zap ın günlük akım değeri 82 m 3 /sn ve 1265 m 3 /sn arasında değişmektedir, Al-Adhaim kolu 13 bin km 2 lik alanı ile Irak sınırları içerinde yer alır. Dicle nehrine katkısı 0,79 milyar m 3 tür, 8 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

10 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM İran da doğan Diyala, Dicle Nehrine 5,74 milyar m 3 katkıda bulunmaktadır, İran sınırları içerisinde doğan Nahr at Tib, Doveyriç ve Şebabi nehirleri, yaklaşık 8 bin km 2 den büyük bir drenaj alanına sahiptir. Dicle nehrine 1 milyar m 3 tuzlu su 6 olarak katılırlar, İran da doğan Karkheh nehri, km 2 büyüklüğünde bir havzaya sahiptir. Dicle nehrine katkısı 6.43 milyar m 3 tür. Fırat Dicle havzası sularından faydalanma 4000 yıl öncesine kadar dayanır. 7 Diğer havzalar gibi bu faaliyet, havzanın aşağı kısımlarında daha önce ortaya çıkmıştır. Ancak, 12. ve 13. Yüzyılda Moğol istilası nedeniyle topraklar büyük ölçekte terk edilmiştir. Sulama altyapısını düzenleyen merkezi bir hükümetin yokluğunda havzadaki çok büyük alanlar ekilmeden bırakılmıştır. 20. yüzyılla beraber modern inşaat mühendisliği teknikleri büyük ölçekli sulama ağının yapımını kolaylaştırmıştır. Havzadaki ana kıyıdaşlar olan Türkiye, Suriye ve Irak su kaynaklarını geliştirme faaliyetlerine aynı zamanda, 1950 lerde başlamışlardır. Nisan dan Haziran a kadar olan süreç hariç olmak üzere, havzada sulama için yeterli su bulunmadığı için büyük depolama yapıları olmadan havzada su yönetimi mümkün değildir. Bu düşük akım durumu, nehirden biraz uzaklıktaki ürünler için yeterli su olmamasından dolayı ürün kaybına neden olmaktadır. Tersine, Nisan dan Haziran a kadar olan sürede yüksek akım durumu yetersiz sulama sistemleri ile düzenlenemediği için fazla su nedeniyle ürün kaybına yol açmaktadır. Bununla birlikte fazla su, bir diğer önemli sorun olan tuzlanmaya neden olmaktadır. I.I.I. Fırat-Dicle Havzasının Hidrolojisi Havzadaki su kaynaklarının geliştirilmesinin önemini ve etkilerini anlamak için havzanın hidrolojisini anlamak hayati bir önem taşımaktadır. Gerek Fırat gerek Dicle Nehirleri nin rejimi yüksek kar erimeleri tarafından belirlenmektedir. Dicle Nehri nin pik akımı Nisan ayında görülürken, Fırat ın akımı Mayıs ayında görülmektedir. Her iki nehir Türkiye nin doğu bölgesine sadece 30 kilometrelik bir uzaklıkta doğmaktadır. Ancak Dicle Nehri nde Irak ve İran daki yüksek bölgeler de nehrin akımına katkıda bulunurlar. Fırat Nehri Türkiye de Erzincan ili yakınlarında, Dicle Nehri ise Elazığ ilindeki Hazar Göl ünden doğmaktadır. Her iki nehrin doğduğu Doğu Anadolu yükseltileri 1000 mm den fazla yağış almaktadır. Fırat-Dicle havzasında yağış Ekim den Nisan a kadar süren, özellikle kış aylarında görülmektedir. Kış yağışının sonucu olarak da yağışın büyük bir kısmı kar olarak düşmekte, yükseltilerde katı olarak beklemekte ve baharda ve yazın ilk zamanlarında akışa geçmektedir. İki nehrin akım rejimi arasında birçok benzerlik olduğu gibi, bazı açılardan da farklılık göstermektedir. İlk farklılık, kar erime piklerinde görülmektedir. Dicle Nehri nde pik akım ayı Nisan dır. Bununla beraber Fırat ta bir ay sonra Mayıs ayındadır. Irak ta Fırat Nehri nin maksimum akışı genellikle Nisan ve Mayıs aylarında gözlemlenmektedir. Fırat ın maksimum akımı Dicle ninkinden daha kısa sürmektedir. Fırat ın Nisan ve Mayıs ayındaki maksimum akımı toplam yıllık akımının %42 sine denk gelmektedir. Fırat Nehri nin toplam yıllık akımı üzerinde tam bir uzlaşma olmamasına rağmen kabaca milyar metreküp civarındadır. Dicle Nehri, Fırat tan daha yüksek bir akıma sahiptir. Dicle Nehri nin yıllık toplam akımı ise 50 milyar metreküp civarındadır. 8 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 9 Rapor No: 15, Mayıs 2012

11 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı İki nehrin arasındaki ikinci farklılığı akım özellikleri oluşturmaktadır. Fırat Nehri, akımının neredeyse tümünü %88 gibi bir oranla Türkiye den alırken, Dicle Nehri Irak içerisinde yol alırken birçok yan kollardan ciddi miktarda su almaktadır. Beumont un 1985 yılında yayımlanan kitabında, Fırat nehrinin Kuzey Irak taki akım değeri milyar m 3, Dicle nehrinin ki ise 52,665 milyar m 3 olarak belirtilmiştir. Dicle nehrine, Kuzey Irak ta birçok koldan da su katkısı sağlanmaktadır. Dicle nehrinin Musul da akımı milyar m 3 dür ve yan kolların katkısı ise 29,455 milyar m 3 dür. 9 Büyük Zap, Dicle nin önemli kollarından biridir ve Dicle nehrine katılan su potansiyelinin yüzde 50 sini oluşturmaktadır. Diğer kollar ise Küçük Zap, Adhaim ve Diyala dır. Fırat Dicle havzasında akım değerleri değişkenlik göstermektedir ve bu durum havzanın önemli sorunlarından birini teşkil etmektedir. Tarihsel veriler içerisinde su elde edilebilirliğinin en az olduğu Kritik Kurak Periyot ve su akımının en çok olduğu Kritik Sulu Periyot tur. Bu şartlar, havzada su tahsisinde problemlere neden olabilmektedir. Yukarı Fırat havzasında, yılları arasında tutulan akım kayıtlarında 1961 yılında akım değeri milyar m 3 e düşerken, 1963 yılında 43,457 milyar m 3 e yükseldiği de kaydedilmiştir. Kayıtlara göre suyun en fazla olduğu dönem 1969 yılıdır ve Türkiye sınırında Fırat nehrinin akış değeri 53,548 milyar m 3 dür. Dicle nehrinin ise Cizre istasyonunda ortalama değeri 16,800 milyar m 3 dür. Bugüne kadar kaydedilmiş en düşük akım 7,891 milyar m 3 iken en yüksek akım 34,340 milyar m 3 olarak kayıt altına alınmıştır ların ortalarında iki nehrin toplam akışının 68 milyar m 3 olduğu kaydedilmiştir lerin ortasında bu rakam 84 milyar m 3 olarak ölçülmüştür. Akış değerlerinde yaşanan bu dalgalanmalar zarar verici taşkınların yanında kurak dönemlerde de su sıkıntısına sebep olmaktadır. Özellikle Irak ın güneyinde taşkınlara maruz kalan bölgelerde evler, köprüler ve yollar yüksek bentler üzerinde inşa edilmektedir lerde planlanan Tartar rezervuarı da Bağdat ı taşkınlardan koruma amacı ile inşa edilmiştir. 11 Dicle Nehri, daha önce belirtildiği gibi Türkiye den doğmaktadır ve Türkiye nin Dicle nehrine katkısı yüzde 32 dir. Türkiye sınırları içerisinde doğan Büyük Zap ın da katılımıyla Türkiye nin katkısı yüzde 44 e ulaşmaktadır. Fırat nehri de, Dicle nehri gibi Türkiye den doğmaktadır ve Türkiye nin Fırat nehrine katkısı yüzde 88 dir. Geriye kalan yüzde 12 lik oran ise yine Türkiye den doğan Sajur, Balık suları ve Habur nehrinin katkısıyla oluşmaktadır ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

12 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Harita 1: Irak ta Su Kaynakları Dicle Nehri ni dikkate aldığımızda Irak için daha yüksek miktarda fazla su bulunmaktadır. Her şeyden önce, yukarıda belirtildiği gibi, yıllık sadece milyon metreküp su Cizre de Türkiye-Irak sınırını geçerken nehrin toplam akımı milyon metreküp civarındadır. Türkiye bu suyun küçük bir miktarını, yaklaşık milyon metreküpünü kullanmayı planlamaktadır. Rakamlardan da görüldüğü gibi Irak ın Dicle Nehri suları üzerinde Türkiye den daha fazla kontrolü bulunmaktadır. Türkiye nin planlanan faydalan- ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 11 Rapor No: 15, Mayıs 2012

13 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı malarından sonra hala yaklaşık olarak Irak ın faydalanmaları için milyon metreküp su bulunmaktadır. Bu büyük miktardaki su, teorik olarak, hektar başına metreküp su tüketim oranı ile hektar ya da hektar başına metreküplük oranla hektar alanı sulayabilmektedir. 13 Tablo 2: Dicle Althavzasının Bir Yıllık Ortalama Genel Su Bilançosu (milyar m 3 /yıl) 14 Cizre de Doğal Akış 17.5 Irak Sınırında Zapsuyunun Doğal Akışı 4.5 Suriye ve Irak a Geçen Diğer Yan Kollara Doğal Akış 2.0 Türkiye den Kaynaklanan Doğal Akış Batı ve Orta Dicle Rezervuarları Buharlaşma Miktarı -1.0 Batı ve Orta Dicle Sulamaları ( ha) -6.5 Batı ve Orta Dicle Sulamadan Dönen Su Miktarı (ana kol) +0.5 Batı ve Orta Dicle Sulamadan Dönen Su Miktarı ( yan kollara) +0.5 Doğu Dicle Rezervuar Buharlaşmaları -0.5 İçme ve kullanma suyu kayıp farkı -0.5 Dicle Alt havzasından Türkiye den Suriye ye ve Irak a Akış Suriye den Eklenen 0.0 Suriye Sulamaları -0.5 Dicle Alt havzasında Irak Geçen Su Miktarı İran dan Eklenen Irak tan Eklenen Irak ta ki Rezervuarlarda Buharlaşma Miktarı -6.0 Irak ta ki Sulamalar (Fırat Dahil) ( ha) Irak ta Sulamadan Dönen Su Miktarı +7.0 İçme ve Kullanma Suyu Kayıp Farkı -1.0 Dicle den Şatt-ül-Arab a ve Deltadan Körfeze Akış +4.0 Irak için önemli bir diğer nehir ise Karun nehridir. İran ın, Huzistan bölgesinde Karun nehri, km 2 büyüklüğündeki havzasıyla birlikte 24,7 milyar m 3 akıma sahiptir. Karun nehrinin önemli kollarından biri de Dez nehridir. Karun nehri, güneyde Al Muhamara şehrinde 14,4 milyar m 3 /yıl debisiyle Şatt-ül Arab nehrine katılmaktadır. 15 I.I.II Havzadaki Ana Krizler 20. yüzyılın ikinci yarısından önce Fırat-Dicle Havzası sularından kayda değer herhangi bir faydalanma eyleminin olmadığı belirtilmelidir. Ancak, 1950 lerden sonra bu durum değişmiş ve yukarı kıyıdaş su depolama projeleri, tıpkı aşağı kıyıdaş saptırma projeleri gibi ivme kazanmaya başlamıştır. 12 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

14 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Türkiye, 1965 yılında yukarı Fırat ta hidroelektrik üretme amacıyla Keban Barajı inşaatına başlamıştır. Bu baraj, milyon metreküpü aktif depolama olmak üzere toplamda milyon metreküp depolama hacmine sahiptir. Bu barajdan sonra mansaba akan su miktarında bir değişme olmamakla birlikte Fırat Nehri nin akımı ciddi bir şekilde daha az dalgalı hale gelmiştir. Minimum akım 400 metreküp/saniye ye maksimum akım ise 1000 metreküp/saniye ye sabitlenmiştir. 16 Fırat Nehri ana kolunda sadece Keban barajının inşası ile düşük akım ya da taşkın riskinin ortadan kalktığı açıktır lardan bu yana üç ana kıyıdaş devlet, Fırat-Dicle havzasındaki su kaynaklarını geliştirmek amacıyla büyük miktarda kaynak kullanmış ve çaba göstermiştir. Ancak Fırat-Dicle Havzası suları üzerinde bir uzlaşmazlık bulunmaktadır. Fırat-Dicle suları üzerindeki genel anlaşmazlığın ötesinde, yukarı kıyıdaş olarak Türkiye ve ara kıyıdaş olarak Suriye su kaynaklarını geliştirme faaliyetine başladığı zaman kıyıdaşlar arasında krizler ortaya çıkmaktadır lara kadar havzada büyük projeler başlamadan önce kıyıdaş ülkelerin Fırat-Dicle havzası suları ilişkileri uyumlu olarak değerlendirilebilir. Bu dönemde, Suriye ve Irak ın temel kaygısı taşkınlar ile ilgilidir. 17 Tüm kıyıdaşlar 1960 larda büyük su kaynaklarını geliştirme projelerine başlamışlardır. Türkiye 1965 yılında Keban Barajı inşasında başlarken, Suriye Sovyet yardımı ile 1966 yılında Tabka Barajı nın temelini atmıştır. Bu dönemde Irak petrol gelirlerinden gelen büyük mali kaynaklarla yeni sulama planlarını açıklamıştır. 18 Türkiye nin Keban Barajı nı inşa etme kararından sonra Fırat-Dicle Havzası nda yeni bir dönem açılmıştır. Keban barajı Fırat sularını düzenleyerek, Suriye ve Irak depolama yapıları üzerinde çok olumlu bir etkiye sahiptir. 19 Ancak Irak, Keban Barajı nın dolumu sırasında Türkiye nin saniyede 350 metreküp su bırakmayı garanti etmesi konusunda ısrar etmiştir. Keban Barajı nın finansmanını sağlayan kurumlar da Türkiye ye bu yönde baskı yapmışlar ve Türkiye Ankara da 1966 yılında imzalanan bir anlaşma ile saniyede 350 metreküp suyun mansaba bırakılması konusunda tüm önlemleri alacağını belirtmiştir. Türkiye Keban Barajı nın mansabında yer alan Karakaya Barajı nı inşa etme kararı aldığında, finansmanı sağlayan yeni kuruluş olarak Dünya Bankası da, rezervuarın dolumu ve işletilmesi sırasında mansaba miktarı garanti altına alınmış su bırakılması konusunda ısrar etmiştir. Türkiye nin bu iki deneyimi, konuya üçüncü tarafların dahil olması konusunda olumsuz bir yaklaşıma sahip olmasına neden olmuştur. Finansmanı sağlayanların müdahalesi, hem yukarı kıyıdaş hem de aşağı kıyıdaşların haklarını savunan dengeli bir yaklaşım olarak değil, sadece aşağı kıyıdaş ülkelerin haklarını savunan bir tavır olarak algılanmıştır. Kıyıdaşların ilk toplantısı Keban Barajı nın dolumu sırasında nehrin akımı konusunda karar vermek üzere Haziran 1964 tarihinde yapılmıştır. Irak sabit bir miktar üzerinde ısrarcı olurken, Türkiye tek bir formülle ulaşmanın imkansız olduğunu belirtmiştir. 20 Suriye ve Türkiye delegasyonlarının buluştuğu ikinci bir toplantı Ankara da yine 1964 yılı içinde yapılmıştır. İki taraf da birbirine Keban ve Tabka barajları projelerindeki gelişmeleri bildirmişlerdir. Bu iki taraflı toplantılardan sonra ilk üç taraflı toplantı 1965 yılında Bağdat ta yapılmış ve taraflar Keban, Tabka ve Haditha barajlarına dair bilgileri birbirleri ile paylaşmışlardır. Bu toplantıda Ortak Teknik Komite nin (OTK) kurulması taraflar arasında tartışılmıştır. 21 Irak, bir anlaşma ve bu anlaşmanın uygulanması konusunda OTK nın denetim yetkisi olmasını önermiştir. Suriye, Türkiye ile paralel şekilde öneriyi reddetmiş ve bir karşı öneri olarak OTK nın Dicle Nehri nden Fırat Nehri ne su transferi ihtimalini araştırması gerektiğini ileri sürmüştür. Ancak Irak, bu öneriyi reddetmiş ve tartışmanın her iki ne- ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 13 Rapor No: 15, Mayıs 2012

15 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı hir üzerinde değil sadece Fırat Nehri üzerinde olduğu konusunda ısrarcı olmuştur. Ancak Suriye bu tavrını 1980 lerde değiştirmiş ve bu değişim Türkiye ye karşı ortak Arap duruşu olarak algılanmıştır. Bu dönemde kıyıdaş ülkeler arasındaki müzakere sürecindeki başarı, ad hoc şeklinde de olsa bir OTK nın kurulmasıdır. Üç kıyıdaş gözlem istasyonları ve su kaynaklarını geliştirme projelerine ortak geziler konusunda anlaşmışlardır. Üç kıyıdaşın gözlemlerinden sonra Irak, Irak ın su ihtiyacının 18 milyar metreküp olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Türk heyeti bu rakamı Irak ın gelecekteki faydalanmalarını garanti altına alma çabası olarak değerlendirmiş ve Irak ın ileri sürdüğü rakamları reddetmiştir. Türk heyeti aynı zamanda Irak taki aşırı su tüketiminin Irak ın taleplerini meşru olmaktan çıkardığını vurgulamıştır. 22 Sulamada uygun olmayan su kullanımı taraflar arasındaki müzakerelerde, hala önemli bir konudur. Suriye deki Tabka Barajı ve Türkiye deki Keban Barajı sırasıyla 1974 ve 1975 yıllarında tamamlanmıştır. Bu nedenle iki barajın dolum işleminin birbirini takip etmesi Irak ta bir su sıkıntısına yol açmıştır. Bu sıkıntı iki aşağı kıyıdaş olan Suriye ve Irak a 1975 baharında durumu siyasi bir krize çevirme gerekçesi de vermiştir. 23 Bu iki düşman Baas rejimi, Suudi Arabistan ın araya girmesiyle ve Suriyeliler tarafından ilave su bırakılmasıyla savaşın eşiğinden dönmüştür yılında Türkiye, Keban ın mansabında Güneydoğu Anadolu Projesi nin (GAP) ilk aşaması olarak Karakaya Barajı nın inşaatına başlamıştır. Türkiye mansaba saniyede 500 metreküp su bırakmayı kabul ettiği için barajın dolum aşamasında ve işletilmesi sırasında herhangi bir kriz ortaya çıkmamıştır lerde Türkiye, bölgeyi esas olarak Fırat Nehri sularıyla sulama planlarını uygulamaya başladığı için aşağı kıyıdaş ülkeler tarihi haklar iddiasına dayanarak itirazlarını yükseltmişlerdir. Türkiye nin Fırat Nehri nden daha fazla su kullanmayı planladığının farkında olan Suriye ve Irak, Türkiye nin her iki nehri tek bir havza olarak değerlendirmek önerisini reddetmiştir. İki nehrin tek bir havza oluşturduğu gerçeğinin kabul edilmesiyle birlikte, Dicle Nehri nden Fırat Nehri ne su transferi Fırat Nehri nin Irak kısmında iddia edilen sıkıntıyı çözebilecektir. Bir ara kıyıdaş olarak Suriye, Irak ın daha fazla su almasının kendisinin de daha fazla su kullanması anlamına geldiğinin farkındadır. Diğer yandan Irak, Türkiye nin faydalanma planlarının Fırat üzerinde yoğunlaştığını düşünerek, sadece Fırat ın sularını müzakere etme kararını vermiştir de Türk-Suriye Ortak Ekonomi Komisyonu toplanmış ve Türkiye ve Suriye arasında ekonomik işbirliği protokolünü imzalamışlardır. Protokol sadece su konusunda değildir. Ancak Türkiye, Türkiye-Suriye sınırında saniyede 500 metreküp su bırakmayı taahhüt ettiği için önemlidir. Bu protokolün altıncı maddesine göre, Atatürk Barajı nın dolumu aşamasında ve Fırat sularının üç ülke arasında nihai tahsisine kadar Türkiye, Türkiye-Suriye sınırından yıllık ortalama saniyede 500 metreküpten fazla su bırakmayı ve aylık ortalama akımın saniyede 500 metreküpün altına düştüğü zamanlarda, farkı bir sonraki ayda telafi etmeyi kabul etmiştir. Protokolün 7., 8. ve 9. maddeleri Fırat ve Dicle nehirleri suları konusunda Irak ile ortak çabaları, bölge suları konusunda OTK nın çalışmaları ve ortaklaşa sulama ve hidroelektrik santral projelerinin yapımı ve işletilmesi konusunda prensipleri düzenlemektedir. Protokolün 6. maddesinin, aşağı kıyıdaşların kaygılarına uygun bir şekilde akımı garanti altına 14 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

16 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM alırken, protokolün 7., 8. ve 9. maddelerinin Türkiye nin Fırat-Dicle konusundaki tavrını yansıtmakta olduğu açıktır. Ancak 1987 protokolü ile aşağı kıyıdaş ülkeler somut bir kazanım elde ederken, Türkiye sadece genel iyi niyet ifadeleri elde edebilmiştir. Buna rağmen, Suriye ve Irak bu protokolün geçici bir uzlaşma olduğu ve Fırat Nehri sularının üç kıyıdaş arasında eşit bir şekilde paylaşılması gerektiği görüşüne dayanarak tatmin olmamışlardır Protokolünde yer alan açık maddeye rağmen, Atatürk Barajı nın 1990 yılında dolum aşamasında Suriye ve Irak tepkilerini dile getirmişlerdir. Türkiye her iki hükümeti Kasım 1989 da uyarmış ve kesintinin arkasındaki teknik nedenleri açıklamıştır. Ancak Fırat Nehri nin akımının 13 Ocak tan 12 Şubat 1990 tarihine kadar kesildiği sürede Türkiye, Suriye nin Atatürk Barajı nın mansabında kalan Fırat Nehri nin kolları yoluyla en az saniyede 120 metreküp su alacağını belirtmiştir. Ayrıca Türkiye dolum sürecinin başlangıcından önce 1989 Kasım ından 13 Ocak 1990 a kadar saniyede 750 metreküp su bırakmıştır. Bu kesinti ve bu kesintiye yönelik Suriye ve Irak ın tepkileri bir su savaşları senaryosu dalgasına yol açmıştır. 25 Bu dönemde (Kasım Şubat 1990) Türkiye, 1987 Protokolüne uygun olarak ortalama saniyede 509 metreküp su bırakmıştır. Ayrıca Türkiye, her iki ülkede de sulama ihtiyacının en az olduğu dönemde dolum işlemini planladığını vurgulamıştır Nisan ayında 13. OTK toplantısı Bağdat ta yapılmıştır. Bu toplantıda Suriye ve Irak, Fırat Nehri sularının %42 sini Suriye ye, % 58 ini ise Irak a tahsis eden bir anlaşma imzalamışlardır. Türkiye Atatürk Barajı nın hidroelektrik üretimi sırasında yol açtığı ekstrem akımı düzenlemesi için planlanan Birecik Barajı nın inşaatına başladığında, Fırat Nehri kıyıdaşları arasında yeni bir kriz ortaya çıkmıştır. Gerek Suriye gerek Irak, Aralık 1995 ve Ocak 1996 da Türkiye ye Birecik Barajı nın, Fırat Nehri sularını kalite ve miktar olarak olumsuz etkileyeceğini ileri süren resmi notalar iletmişlerdir. 26 I.I.III Tarafların Uyuşmazlığına İlişkin Görüşleri Dicle-Fırat havzasında bir ara kıyıdaş olarak Suriye ve bir aşağı kıyıdaş olarak Irak, küçük farklılıklarla paralel çözümler teklif etmişlerdir. Irak ın önerisi, sorunun ortaya çıktığı 1960 lardan Türkiye nin Dicle Nehri üzerinde barajlar inşa etme planlarına kadar geçen sürede sadece Fırat ile ilgilidir ve üç aşamaya dayanmaktadır. Birinci aşama olarak her kıyıdaş ülke sadece tamamlanmış projeler için değil aynı zamanda ilerideki planları için de su ihtiyacını açıklayacaktır. İkinci aşamada, üç kıyıdaş arasında hidrolojik veriler karşılıklı olarak değiştirilecek ve en sonunda OTK işletmede, inşa halinde ve planlanan projeler için su taleplerini hesaplayacaktır. Irak ın önerisine göre, her projenin ne kadar suya ihtiyaç duyduğu yine o ülke tarafından kararlaştırılacaktır. 27 Suriye nin önerisi, Fırat ve Dicle nehirlerinin paylaşılan kaynak olduğu yaklaşımına dayanmakta ve kıyıdaş ülkeler arasında bir kotaya göre bölünmesini temel almaktadır. Bu kota, her kıyıdaş ülkenin her nehre ilişkin ihtiyacını belirlemesini ve üç kıyıdaşın bildirdiği toplam miktarı geçmezse, nehirlerin suları bildirilen miktarlara göre üç ülke arasında paylaştırılması ile belirlenecektir. Toplam talebin toplam su miktarını geçmesi durumunda ise fazla olan kısım her ülkenin payından oransal olarak düşürülecektir. 28 Türkiye nin önerisi ise Fırat-Dicle Havzası nın Sınıraşan Suyollarından Optimum, Hakça ve Makul Faydalanma için Üç Aşamalı Plan olarak bilinmektedir. Bu plan Fırat ve Dicle ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 15 Rapor No: 15, Mayıs 2012

17 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı nehirlerinin tek bir havza oluşturduğu ilkesine dayanmaktadır. Söz konusu plan ilk olarak 1960 larda, havzadaki su sorununun su kaynaklarının yanlış yönetimi ve tahsisinden kaynaklandığı anlayışına dayanarak Devlet Su İşleri nde (DSİ) şekillenmeye başlamıştır. Türkiye havzada işbirliğinin havzanın temel verileri elde edilerek ulaşılabileceğini belirtmektedir. Havzanın tüm verilerine ulaşıldıktan sonra ortak projeler ve su yönetiminde işbirliği gerçekleşebilecektir. 29 Türkiye nin nihai amacı, havza bazında planlamadır. Türkiye nin planı olan, Fırat-Dicle Havzası nın Sınıraşan Suyollarından Optimum, Hakça ve Makul Faydalanma için Üç Aşamalı Plan, ilk aşama olarak, havzanın su envanterinin çıkarılması, ikinci olarak ise havzanın toprak kaynaklarının belirlenmesi ve üçüncü ve son aşama olarak da su ve toprak kaynaklarının eşleştirilerek suyun her ülkeye tahsisinin belirlenmesi şeklinde özetlenebilir. Bu plan gerek Irak gerek Suriye tarafından egemenliklerine arar vereceği düşüncesi ile reddedilmiştir. Esasen egemenliğe vurgu yapmak uluslararası arenada genellikle Türkiye nin karşı karşıya kaldığı bir suçlamadır. I.II. Yeraltı suları Irak ta akiferler, Fırat ve Dicle nehirlerinin alüvyol çökeltilerini ihtiva ederken, Mezopotamya klastik ve karbonat formasyonundan oluşmuştur. Alüvyal akiferler, kötü su kaliteleri sebebiyle verimli değildir. Kuzeybatı dağ eteklerinde Mezopotamya klastik formasyonu Fars, Bahtiyari ve Alüvyol sedimentler içermektedir. Kireçtaşı ara katmanlı jips ve anhidritten oluşan Fars formasyonu Irak ta geniş bir alan kaplamaktadır. Bahtiyari Alüvyol formasyon ise kil, kum, çakıl, konglomera ve büyük kaçaklardan oluşmaktadırlar. Bu formasyonların su kalitesi ppm arasında değişmektedir. Bir diğer önemli akifer sistemi ise Zagros dağlarında yer alan karbonat formasyonlarıdır. İki ana akifer kireçtaşı ve dolomit tabakalarında ve Kuvaterner alüvyol çökeltilerde yer almaktadır. Kireçtaşı akiferi büyük miktarda su ihtiva etmekte ve kaynaklarda yüzeylenmektedir. Alüvyol akiferler ise büyük miktarda, yaklaşık 620 milyon metreküp su rezervine sahiptir ve bu akifer yağmurların süzülmesi ve yüzey akışından beslenmektedir. Su kalitesi ppm arasında değişmektedir. 30 İyi kalite de yeraltı suyu ülkenin kuzeyinde yaralan dağlık bölgede yer almaktadır. Irak ın kuzeyinde yer alan akifer 5-50 metre derinlikte m 3 /sn emniyetli verime sahiptir. Güneye doğru inildikçe yeraltı suyu tuzluluğu artmakta ve 0,5-1 mg/lt değerlerine ulaşmaktadır. Fırat nehrinin batısında yer alan jips ve dolomitten oluşan akiferlerde 300 metre derinlikte su bulunabilmektedir. Bu akiferlerin emniyetli verimi saniyede 13 m 3 dür. Batıda suyun tuzluluk değeri 0,3 mg/lt dir. Bu rakam doğu kesiminde 0,5-1 mg/lt aralığındadır. İyi kalitede suya ulaşmak tuzluluk sorunu nedeniyle sınırlıdır. Ayrıca, Suudi Arabistan da bulunan Umm er Radhuma akiferinden tahmini olarak yılda 0.08 milyar m 3 su akışı gerçekleşmektedir. 31 I.III. Barajlar Irak ta su kaynakları yerüstü, yeraltı suları olarak sınıflandırılırken, rezervuarlarda su depolama amacıyla kullanıldıkları için kaynak olarak değerlendirilebilmektedir. Mevsimsel nehirler, taşkınlar, kurak periyotlar, sulama dönemlerinde sorunlara neden olmaktadır. Bu problemin üstesinden gelmenin en iyi yollarından biride baraj yapmaktır. Irak, elektrik üretmek, taşkın kontrolü, sulama ve şehirlere su sağlamak amacıyla barajlar yapmıştır. 16 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

18 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Tablo 3: Irak ta barajlar ve depolama kapasiteleri ve hidroelektrik üretimi 32 Barajın adı Nehir Depolama kapasitesi (Milyar m 3 ) Hidroelektrik üretimi (Megawatt) Musul barajı Dicle 11, Dokan barajı Küçük Zap 6,8 400 Darbandikhan barajı Diyala 3, Hemrin barajı Diyala 2,45 50 Haditha barajı Fırat 8, Duhok barajı Royar Duhok Al-Udaim barajı Al-Udaim inşa halinde Tartar Rezervuarı Dicle 85, milyar m 3 ölü hacim Habbaniye Rezervuarı Fırat Toplam (Tartar hariç) Dokan Barajı KBY sınırları içerisinde Süleymaniye vilayetindedir ve 1961 yılında sulama ve enerji amacıyla inşa edilmiştir. Kerkük ün 75 km kuzeydoğusunda yer alan barajın talvegden yüksekliği 116 metredir ve normal su kotunda 6800 milyon metreküp göl hacmine sahiptir. Barajın üzerinde yer aldığı Küçük Zap Suyu İran dan doğmaktadır. Samad ve binlerce çiftçi için önemli bir su kaynağı olan Küçük Zap Suyu, Dicle ile birleşmeden önce Kerkük ten geçmektedir. Yağış oranının düşmesi Dokan Barajı nda depolanan su miktarının düşmesine de neden olmuştur. Şubat 2011 de Dokan barajı su seviyesi bir önceki yıla kıyasla 6 metre düşmüştür. Dokan barajından Kerkük su projesine ulaşan su miktarı normal dönemde saniyede 75 metreküpken, şimdi bu rakamın saniyede 30 metreküp olduğu ifade edilmektedir. Çiftçiler bu su miktarının içme suyu için bile yeterli olmadığını belirtmişlerdir. 33 Büyük Zap üzerinde Bakhma barajı ve Dicle nehri üzerinde Badush barajı inşa edilen iki yeni barajdır. Ayrıca, Su Kaynakları Bakanlığı na göre, km uzunluğunda drenaj sistemi ve km uzunluğunda sulama şebekesi geliştirilmektedir. 34 Üçüncü Nehir veya diğer adlarıyla Saddam nehri ve Masab Elam Kanalı, 1992 yılında inşa edilmiştir ve 565 km uzunluğunda olup saniyede 210 metreküp debiye sahiptir. Bu kanalın amacı, su aktarma verimliliğini arttırmak, kayıpları ve toprağın suyu emmesini azaltmak ve su kalitesini arttırmaktır. 1,5 milyon hektar sulanan tarımsal alandan dönen sulanan alandan dönen suları da toplamaktadır yılında yaklaşık 17 milyon ton tuz Üçüncü Nehir tarafından Körfez e taşınmıştır. Bu kanal ile sulamadan dönen sular ana nehire karışmadan denize ulaşmaktadır. 35 II. Irak ta Su Kullanımı ve Yönetimi Irak ta farklı sektörlerde yoğun bir su ihtiyacı söz konusudur. Hidroelektrik enerji üretimi, sulama, ekosistemin korunması ve evsel kullanım amacıyla su ihtiyacı vardır. Irak ta 1990 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 17 Rapor No: 15, Mayıs 2012

19 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı yılında 42,8 milyar m 3 su çekilmiştir. Bu suyun yüzde 92 si sulama için, yüzde 3 ü evsel kullanım için ve yüzde 5 i de sanayide kullanılmıştır. FAO nun 2009 tarihli raporunda 2000 yılında 66 milyar m 3 su kullanılmıştır. Bu suyun yüzde 79 u sulamada, yüzde 6,5 i evsel kullanımda ve yüzde 14,5 i ise sanayide kullanılmıştır. Hidroelektrik enerji Irak ta elektrik üretiminin yüzde 17 sini karşılamaktadır. Ancak, Dünya Bankası nın raporuna göre, yıllarında 51,7 milyar m 3 su kullanılmıştır ve bu rakamın yüzde 90 ı sulamada, yüzde 4 ü evsel tüketimde ve yüzde 6 sı ise sanayide kullanılmıştır. 36 Tablo 4: Sektörlere göre su kullanımı 37 (BCM) 1990 % % 2003/4 % Tarım İçme Sanayi Toplam II. I. Irak ta Su Sorunu Irak tan alınan bilgiler, yağış miktarında düşüş olduğunu belirtmektedir ve bu doğrultuda da su sıkıntısının yaşandığına ilişkin şikayetler gün geçtikçe artmaktadır. Birleşmiş Milletler, Irak ta altı milyon insanın temiz suya ulaşamadığını ve su kaynaklarının yüzde ellisinin heba olduğunu belirtmektedir. 38 Geleneksel sulama tekniklerinin tercih edilmesi su kaybına ve ayrıca hızlı buharlaşma nedeniyle toprakta tuzlanmaya neden olmaktadır. Yoğun yağış olan dönemlerde büyük taşkınların yaşandığı Irak ta, su miktarının azlığından ziyade, su kaynakları yönetiminin yetersizliği ve su kaynakları geliştirme projelerinin tamamlanamaması sorun olarak öne çıkmaktadır. Su kaynaklarına ilişkin projeler için bütçenin yetersizliği projelerin tamamlanamamasına ve uzun süre işlevsiz kalmasına sebep olmaktadır. Ortalama yağış miktarının 216 mm olduğu Irak ta, su kaynaklarının yüzde 79 u sulama amacıyla kullanılmaktadır. Kişi başına kullanılabilir su miktarının yılda 2400 metreküp olduğu Irak ta 39, artan nüfus, şehirlerin büyümesi, sanayinin gelişmesi, sulak alanlar ve bataklıkların öneminin anlaşılması ve gündeme gelmesi, su kaynaklarına olan talebi ve kullanıcılar arası rekabeti arttırmaktadır. BM lere bağlı Inter-Agency Information and Analysis Unit in araştırmalarında Irak ın 2015 yılına kadar yüzde 91 oranında hanelerin güvenli içme suyunu kullanmasını sağlama hedefini yerine getirmede zorlanacağı ifade edilmiştir. Günümüzde hanelerin yüzde 20 sinin güvenli olmayan su kaynağı kullandığı ve yüzde 16 sında suyun günlük temininde problem yaşandığı belirtilmiştir. Durumun daha kötü olduğu kırsal bölgelerde yüzde 43 oranında güvenli içme suyuna erişememe söz konusudur. Bu durum kırsaldan şehirlere göçü arttırmaktadır. 18 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

20 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Nehrin membada görünümü; herhangi bir kanalizasyon deşarjı yok 1 km içinde şehir kanalizasyonun deşarjı ve nehir yatağının bozulması sonucu nehrin durumu Resim 1- Kulyasan (Qlyasan) nehri (Süleymaniye) (Şubat 2012) Yağışların azalması ile Irak ta yeraltı suları ile su ihtiyacı giderilmeye başlanmıştır. Kanalizasyon borularından ve fosseptiklerde meydana gelen sızıntılar içme sularını kirletmektedir. Buna ek olarak taşkınlar, sulamadan dönen sular, evsel ve sanayi atıkları, su kaynaklarının kalitesinin bozulmasına sebep olmaktadır. Hanelerin yüzde 80 i içme suyunu arıtmadan kullanmaktadır. Yalnızca atık suyun yüzde 18 i arıtılmakta, geri kalan ise suyollarına bırakılmaktadır yılı için Irak ın tahmini su gereksinimi toplam 66,85 milyar metreküptür. Irak Sulama Bakanlığı nın 2010 yılı araştırmalarına dayanan bu bilgiye göre söz konusu rakamın 8,4 milyar metreküpü buharlaşma ve diğer yollar ile kaybolacaktır. Geriye kalan su miktarının 40,5 milyar metreküpü tarım amacıyla, 11 milyar metreküpü sulak alanlarda, 3,78 milyar metreküpün evsel kullanımda, 2,77 milyar metreküpün sanayide, 0,4 milyar metreküp suyun da enerji üretimi için kullanılacağı hesaplanmıştır. 40 II.II. Irak ta Su Kaynakları Yönetimi Yıllık ortalama yağış miktarı ile Irak ın yüzölçümü ile çarptığımızda kabaca ortaya çıkan rakam 94,68 milyar metreküptür. FAO verilerine göre Irak a yıllık yağış oranı 216 mm dir ve Irak ın yüzölçümü ise kilometre karedir. FAO rakamlarına göre, söz konusu rakamlar 2000 yılına aittir, yılda kişi başına metreküptür. Dünya Bankasına göre bu rakam 2006 yılı raporuna göre metreküpün üstündedir. BM tarafından hazırlanan Water in Iraq Factsheet başlıklı yayınında 2010 yılı için bu değer 2400 dür yılında yayımlanmış Water Resources and war in Iraq, adlı eserde Irak ta yıllık ortalama yağış 154 mm/yıl olarak belirtilirken, kişi başına düşen yenilenebilir su miktarı da metreküp/kişi başı/yıl olarak belirtilmiştir. Verilerdeki tutarsızlık kendi başına büyük bir sorun teşkil etmektedir. 41 Uzun yıllar savaş içerisinde olan Irak ın su depolama yapıları ve su taşıma sistemleri büyük zarar görmüştür. Ayrıca, su kaynaklarının verimli kullanılamamasından kaynaklanan yönetim içersindeki aksaklıklar yaşanan su sorununu arttırmaktadır. Savaş öncesinde Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF in 1995 verilerine göre şehirlere yüzde 96 oranında, kırsal kesime de yüzde 48 oranında güvenli su temin edilmiştir. Şehir nüfusunun yüzde 93 ü ve kırsal nüfusun yüzde 31 i, farklı sani- ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 19 Rapor No: 15, Mayıs 2012

21 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı tasyon şekillerinde temiz suya ulaşabilmektedir. ABD nin Mart 2003 de Irak ı işgal etme sürecinde barajlar, pompalama istasyonları, kanallar, deniz suyu arıtım tesisleri ve atıksı arıtım tesisleri zarar görmüştür yılı verilerine göre savaştan sonra, şehir nüfusunun yüzde 73 ü, kırsal nüfusun yüzde 43 ü temiz suya ulaşabilmektedir. Bağdat ta yaşayanların yüzde 25 i ise su dağıtım ağına dahil değildir yılı verilerine göre atık suyun sadece yüzde 17 si arıtılarak nehirlere deşarj olmaktadır. Bunun sonucunda çocuklarda su kaynaklı hastalıklar çoğalmış, yüzey suları ve akiferlerde kalite sorunu gözlenmeye başlanmıştır. BM nin hazırladığı Water in Iraq Factsheet verilerine göre 2010 yılında yüzde 57 si beş yaş altı çocuk olmak üzere, diyare vakası tespit edilmiştir. Su kaynaklı hastalıklar sebebiyle, 1000 çocuktan 41 i beş yaşına gelmeden yaşamını yitirmektedir. Su kalitesinin de büyük bir sorun haline geldiği Irak ta içme ve tarım amacıyla kullanılan suyun kalitesi Irak Ulusal Standartları ve Dünya Sağlık Örgütü değerlerinin çok altında kalmaktadır. 42 Irak ta, su kaynakları, Su Bakanlığı yönetimi altında beş komisyon ve altı şirket tarafından yönetilmektedir. Su Bakanlığı, tüm ülkeye su sağlamakla yükümlüyken ayrıca, ulusal su planlamasından, barajların işletilmesinden, hidroelektrik istasyonlarından ve pompalama istasyonlarından sorumludur. Ayrıca, Tarım Bakanlığı, Enerji Bakanlığı, Şehir ve Kamu İşleri Bakanlığı, Çevre Bakanlığı ve yerel valilikler su yönetimi ile ilgili diğer kurumlardır. Üniversiteler ve enstitüler de su konusunun teknik destek kısmında yer almaktadırlar. 43 Su kaynakları yönetim ve planları 1960 ve 1980 lerde hazırlanmıştır. İki farklı dönemde yapılan bu çalışmalarda, Irak ın su kaynaklarının yönetimi ve geliştirilmesi için ihtiyaçlar, fırsatlar ve planların analizleri yapılmıştır. Irak ta su kaynakları ile ilgili yasal düzenlemeler; Su Kaynakları Bakanlığı Kanunu, Sayı.50, 2008, Su Kaynaklarının Korunmasına İlişkin Düzenleme, Sayı. 2, 2001, Sulama ve Drenaj Sisteminin Bakım Kanunu, Sayı 12, 1995, Çevre Kanunu, Sayı 3, , Sulama Kanunu, Sayı 6, BM ye göre Irak 2015 yılında, hanelerin yüzde 91 ine güvenilir içme suyu sağlama hedefine ulaşmakta zorluk yaşayacaktır. Irak Su Kaynakları Bakanlığı, gelecek yıllarda artacak su yönetimi sorununa çözüm bulmak için yıllarını kapsayan 20 yıllık Irak ın Su ve Toprak Kaynakları Stratejisi planı çalışmalarına başlamıştır. Başlangıçta veri toplama ve planı uygulamak için gerekli analitik araçların toplanmasına odaklanan bu plan içerisinde ülke bütününe dağılmış 121 sulama projesinin, 7 büyük barajın ve 18 bentin değerlendirilmesi ve detaylı haritalanması yer almaktadır. Planın ilk beş yılı yoğun bir dönem olarak planlanırken 2035 yılına kadar her 5 yılda bir planın güncellenmesi tasarlanmıştır. 45 Irak ın Su ve Toprak Kaynakları Stratejisi planının içeriği aşağıda sıralanmıştır; 46 Mevcut ve gelecek tarımsal gelişme ve verimlilik, Mevcut sulama ve ilgili su yapılarının etkinliği, Evsel, kırsal ve sanayi amaçlı suyun tahsisi, atık su arıtma, geri dönüşümü ve atıksa ve drenajdan dönen suyun tekrar kullanımı, 20 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

22 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Yeraltı suları ( yeraltı suyu ve yüzey suyu bağlantısı), Her bir sulama projesi için mevcut durum ve gelecek için su tahsisi, Drenaj sistemi, Tuzluluk ve tarıma etkisi, Meraların durumu, Hidroelektrik, Ulaşım ve nakliye, Balıkçılık, Taşkın kontrolü, Basra Bataklıkları, Yukarı kıyıdaş ülkelerin projelerinin etkilerinin araştırılması, Çölleşme ve tarım alanlarına etkisi, İklim değişimi gibi su yönetimini ve sürdürülebilir kullanımı etkileyebilecek diğer etkenler. Bu plan kurulan yönetim komitesi ile birlikte bakanlıklardan seçilmiş karar vericiler ve teknik komite ile paydaşların desteği ile yürütülecektir. Bu plan entegre su kaynakları yönetimi yaklaşımı ile 2015, 2020, 2025 ve 2035 yılları için master plan hazırlanacaktır. Entegre yaklaşım içerisinde su yapılarının özelleştirilmesi ve sürdürülebilir kalkınma için farklı sektörlerden sermaye yatırımı da söz konusudur. Ayrıca bu plan, Fırat-Dicle havzası kıyıdaşları ile güvenli etkin ve hakça kullanım ile zarar vermeme ilkelerini temel alarak müzakereler yapılmasını da öngörmektedir. İtalya ve Ürdün den üç şirket tarafından oluşturulan konsorsiyum ile planın 42 ay içerinde tamamlanması öngörülmektedir. II.III. Irak ın Federal Yapısı ve Su Yönetimine İlişkin Sorunlar Irak su sıkıntısı yaşayan bir ülke olarak tanınmaktadır. Bulunduğu coğrafyanın kurak ve yarı kurak bir iklime sahip olduğu dikkate alındığında bu beklenebilecek bir durumdur. Ancak Irak ın yaşadığı su sıkıntısını sadece coğrafi ve iklimsel nedenlere bağlamak sorunun tamamını gözden kaçırmak anlamına geleceği için yetersiz kalacaktır. Irak ın yaşadığı su sıkıntısının önemli bir bileşeni su alt yapısının uzun süredir devam eden savaş, ambargo, işgal ve iç savaş döngüsü nedeniyle tahrip olmasıdır. Irak ta kişi başına düşen su miktarı, FAO rakamlarına göre yıllık 2461 metreküptür. 47 Bu miktar çevre ülkeler ile karşılaştırıldığında yüksek bir miktardır. Kişi başına düşen yıllık su miktarı Türkiye de 1652 metreküp, 48 Suriye de 837 metreküp, 49 İran da 1880 metreküp, 50 Ürdün de 155,5 metreküp, 51 Suudi Arabistan da ise 89,52 metreküptür. 52 Irak çevresindeki ülkelerle kıyaslandığında kişi başına düşen su miktarının yüksek olmasına rağmen yoğun bir su sıkıntısı yaşamaktadır. Irak ın başkenti Bağdat ın %25 i su şebekesine sahip değildir ve burada yaşayan nüfus, arz güvenliği olmayan ve pahalı kaynaklara dayanmak zorundadırlar. Bağdat dışındaki diğer şehirlerde de nüfusun %30 u su hizmetlerine ulaşma imkanından yoksundurlar. Bu oran kırsal kesimde çok daha yüksektir. Irak ın doğal kaynakları arasında petrol ve doğal gaz en önde gelen iki kaynak durumundadır. Bu iki kaynak gerek Irak içinde gerek uluslararası alanda Irak ile ilgili değerlendirmelerde dikkate alınan en önemli konular arasında ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 21 Rapor No: 15, Mayıs 2012

23 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı yer almaktadır. Ayrıca bu iki doğal kaynak Irak ta yeni yönetim şekli olan federalizm tartışmalarında da etnik ve dini konuların yanı sıra tartışmaların temelini oluşturan bir konu olmuştur. Ancak Irak ta uzun zamandır dile getirilen ve son zamanlarda daha sık olarak duyulmaya başlanan bir sıkıntı olan su sorunu da gündemde ön sıralarda yer almaya başlamıştır. Irak genel olarak ülkede yaşanan su sıkıntısının kaynağı olarak komşu ülkeleri ve özellikle Türkiye yi görmektedir. Türkiye nin uygulamaya koyduğu çok yönlü bir kalkınma projesi olan Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) nedeniyle ülkeye giren Fırat ve Dicle nehirlerinin sularında bir azalma meydana geldiğini ve Irak ta su sıkıntısının baş gösterdiğini iddia etmektedir. ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerinin 2003 yılında Irak ı işgali ve Saddam Hüseyin i iktidardan uzaklaştırması ile birlikte, yeni Irak yönetiminin nasıl şekilleneceği tartışılmaya başlanmıştır. Bu dönemde etnik ve dini çekişmeler su yüzeyine çıkmış ve iç savaş boyutunda, olumsuz gelişmeler yaşanmıştır. Yeni yönetim şeklinin federalizmi temel alacağı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi nin 1546 sayılı kararı ile ortaya çıkmıştır. Söz konusu kararda federal, demokratik, çoğulcu ve birleşik bir Irak tan söz edilerek, Irak ın geleceği de çizilmiştir. 53 Daha sonra kurulan Geçici Yönetim Konseyi ile birlikte Geçiş Dönemi İdari Yasası hazırlanmış ve 2005 tarihli Irak Anayasası nın temeli oluşturulmuştur. 15 Ekim 2005 Tarihinde kabul edilen Irak Anayasasının 1. maddesine göre Irak parlamenter, demokratik federal bir cumhuriyettir. 54 Ayrıca 2006 Ekim ayında çıkan federalizm yasası ile federal bölgelerin kurulması ve düzenlenmesi öngörülmüş ancak yasa gerek merkezi yönetim ile Bölgesel Kürt yönetimi; gerekse etnik, dini ve mezhepsel gruplar arasındaki gerilimler nedeniyle yürürlüğe girememiştir. Irak ta oluşan federal yapı etnik ve dini kimliklerden ayrı tutulamamaktadır. Bu nedenle de birleştirici olması beklenen yapı ayrıştırıcı bir niteliğe bürünmüş görünmektedir. Siyasi partilerin de etnik ve dini temelde örgütlenmiş olması Irak ta demokrasi için hala uzun bir yol olduğu düşüncesini kuvvetlendiren temel argüman durumundadır. Irak ta her grup federalizme farklı bakmaktadır. Özellikle Bölgesel Kürt Yönetimi federalizmi, merkezi yönetimin Kürt bölgeleri üzerindeki etkisini kırıcı ve Bölgesel Yönetimin etkisini artırıcı bir mekanizma olarak değerlendirmektedirler. Geçmişte yaşanan acı olaylar da bu yöndeki kararlılıklarını güçlendirmektedir. Şii gruplar arasında ise federalizme karşı olan gruplar olduğu gibi dokuz vilayeti kapsayan bir Şii bölgesinin kurulmasını isteyen gruplar da bulunmaktadır. Sünni kesim ise Irak ın federal bir yapıya dönüşmesi ile birlikte bütünlüğünü koruyamayacağı endişesi taşımaktadırlar. 55 Irak Anayasasına göre, Bağdat ve geçici olarak Kerkük hariç olmak üzere, diğer vilayetler kendi aralarında birleşerek bölge oluşturabilirler. Ancak şu ana kadar ülkenin kuzeyindeki Bölgesel Kürt Yönetimi nden başka bölge oluşturulmamıştır. Bu yönde zaman zaman istek oluşsa da şimdilik bu fikirlere karşı olanların baskın geldiği düşünülebilir. Bölgesel Kürt Yönetimi Duhok, Süleymaniye ve Erbil vilayetlerinden oluşmaktadır. Irak ın kuzeyindeki dağlık alanı kapsayan bu bölge Irak ın diğer bölgeleri dikkate alındığında su kaynakları açısından oldukça zengindir. Dicle nehrinin birçok kolu bu bölgede bulunmaktadır. Ayrıca Dokan ve Darbandikhan hidroelektrik santralleri de Bölgesel Kürt Yönetimi sınırları içinde bulunmaktadır. Ülkenin en büyük barajı ve hidroelektrik santrali olan ve Dicle Nehri ana kolu üzerinde bulunan 22 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

24 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Musul Barajı da her ne kadar Bölgesel Kürt Yönetimi nin sınırları içinde bulunmasa da fiilen, KDP ve KYB nin ortak kontrolü altında bulunmaktadır. Irak anayasası 111. maddede petrol ve doğal gaz kaynaklarının tüm Iraklılara ait olduğunu vurgulamaktadır. Ancak hemen arkasından gelen 112. maddede federal hükümetin petrol ve doğal gaz kaynaklarını üretici durumundaki vilayetler ve bölgelerle birlikte yöneteceği ve Irak halkına eşit bir biçimde dağıtacağı belirtilmiştir. Bu maddede aynı zamanda eski rejim tarafından yoksun bırakılan bölgelere öncelik tanınacağı da ifade edilmiştir. Bu ifadeler petrol ve doğal gazdan elde edilecek gelirlerin yönetimi ve dağıtımına ilişkin tüm taraflara yeterli argümanı sağlamakta ve belirsiz bir düzenleme getirmektedir. Su kaynakları konusuna gelindiğinde ise aynı belirsizlik yeniden ortaya çıkmaktadır. Anayasa su kaynaklarını Irak dışından ve Irak içinde olarak ikiye ayırmakta ve Irak dışından gelen su kaynaklarına ilişkin federal hükümete açık yetki vermektedir. Anayasanın 110. maddesi federal hükümetin münhasır yetkilerini düzenlemektedir. Maddenin 8. paragrafına göre Uluslararası hukuk ve sözleşmelere uygun bir şekilde, Irak dışından gelen su kaynakları ile ilgili planlama politikaları ve Irak a akan suların oranını garanti altına almak ve Irak içinde adil bir şekilde dağıtımını sağlamak Irak federal hükümetinin yetkisi dahilindedir. Anayasanın 114. maddesi de federal yönetim ile bölgesel yönetimler tarafından ortaklaşa kullanılacak yetkileri düzenlemektedir. Söz konusu maddenin 7. paragrafında federal ve bölgesel hükümetlerin, dahili su kaynaklarının adil dağıtımını garanti altına alan su politikasını düzenleme yetkilerinin paylaştırıldığı belirtilmektedir. Bunun bir kanun vasıtasıyla olacağı da hüküm altına alınmıştır. Irak Anayasası nın 115. maddesinde ise, bölgesel ve federal hükümetlerin yürüttükleri politikalar konusunda ihtilafa düşmeleri durumunda, bölgesel ve bölge halinde örgütlenmemiş vilayetlerin politikalarının önceliğe sahip olduğu açıkça belirtilmiştir. 56 Ayrıca yine aynı konuda Irak Anayasası nın 121. maddesi de, federal hükümetin münhasır yetkisi içinde olmayan konularda, federal hükümetin kullanacağı yasama yetkisinin bölgesel yasama yetkisi ile çatışması durumunda, bölgesel yönetimin ulusal düzeydeki düzenlemeyi bölgesel düzeyde değiştirmeye yetkisi olduğuna işaret etmektedir. Bölgesel Kürt Yönetimi ile merkezi hükümetin su kaynaklarının geliştirilmesine dair politikalar konusunda ihtilafa düşmeleri durumunda Irak yeni bir sorun ile karşı karşıya kalacaktır. Mevcut anayasa ise bu konuda çözüme dair fazla bir umut vermemektedir. Bölgesel Kürt Yönetimi nin 1992 yılından bu yana içselleştirmiş göründüğü bölgesel yönetim deneyimi ve mevcut anayasa tarafından verilmiş hakları konusunda geçmişte yaşadığı acı tecrübeleri de öne sürerek kıskanç davranacağı açıktır. Ancak su yönetiminde havza bazında yönetimin öneminin anlaşıldığı günümüzde parçalı bir su yönetiminin sorun yaratacağı da tüm taraflarca dikkate alınmalıdır. Ancak Irak Anayasası, su yönetimi konusunda bölgesel ve federal hükümetler arasında görev ve yetki paylaştırmasına giderken bir konu açık değildir. Ülke dışından gelen sulara ilişkin federal hükümet yetkili iken buradan kastedilenin Fırat ve Dicle nehirlerinin ana kolları olduğu anlaşılmaktadır. Fırat nehrine Irak ta hiçbir kol katılmamaktadır ve Irak anayasası açısından bir sorun bulunmamaktadır. Sorun Dicle nehrine ilişkin olarak değerlendirilmelidir. Dicle nehri ana kolunun Türkiye topraklarını terk etmeden hemen önce Cizre ölçüm istasyonunda yıllık ortalama akımının sadece 16 milyar metreküp olduğu unutulma- ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 23 Rapor No: 15, Mayıs 2012

25 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı malıdır. Nehrin yıllık ortalama akımı ise 50 milyar metreküp civarındadır. Bu iki rakam arasında kalan miktarın bir kısmı Irak ın kuzeyinden kaynaklanmakla birlikte, önemli bir miktarı da Türkiye den kaynaklanan Habur suyu, Büyük Zap gibi yan kollar ile İran da Zagros dağlarından kaynaklanan Küçük Zap gibi yan kollardan kaynaklanmaktadır. Irak Anayasası nda ülke dışından gelen sular ve ülke içinden kaynaklanan sular üzerindeki yönetim hakkı konusunda ayrıma gidilmesinden dolayı hangi suların hangi kapsama girdiğinin belirlenmesi gerekmektedir. Eğer, Dicle nehrine başka ülkelerde doğup Irak içinde katılan kollar, Federal hükümetin yetki alanı içinde kabul edilirse, Bölgesel Kürt Yönetimi nin su yönetimine ilişkin faaliyet alanı oldukça daralacaktır. Fakat söz konusu suların ülke içindeki su kaynakları şeklinde değerlendirilmesi durumunda da hidrolojik bir gerçeklik inkar edilmiş olacak ve Irak ta su yönetimine ilişkin sorunlara başka bir boyut daha eklenecektir. Bu sorunun ortadan kalkması için yasal bir düzenleme ile konunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. III. Kürt Bölgesel Yönetiminde Su Kaynakları KBY-Kürt Bölgesel Yönetimi nde su kaynakları yeraltı suları, yüzey sularıdır. KBY de, üç önemli baraj yer almaktadır. Söz konusu Dokan, Darbandikan ve Duhok barajlarının toplam kapasitesi milyon metreküptür. Duhok da yer alan küçük barajların kapasitesi milyon metreküptür. Bu barajlar sırasıyla; Benata, Bilijonka, Ghilishe, Kora, Ghilbob, Bihere, Darkor ajom, Basali, Beghabor, Levo ve Girbir barajlarıdır. Ayrıca, inşa halinde olan ve planlanan barajlar da söz konusudur. Bu barajların toplam kapasitesi milyon metreküptür. 57 KBY bölgesinde nehirler, kaynaklar ve Dicle nin sularını diğer bölgelere taşıyan kanallar vardır. Bölgeye Zaho da giren Dicle nehri, bölgenin en önemli nehridir. Büyük Zap, Küçük Zap, Uzayim, Sirwan ve Habur diğer önemli nehirlerdir. Tablo 5: Nehirlerde su miktarı 58 Nehirler Uzunluk (km) Alan (km 2 ) Atık Su Oranı(m 3 7sec) Dicle Nehrine Akış Oranı % Büyük Zab , Küçük Zab , Uzayim 220 1, Sirvan , Habur 160 6, Toplam su sağlanımı (milyarm 3 ) Yeraltı suyu özellikle de kaynaklar KBY de önemli kaynaklardır. Yeraltı suyu, yağışlardan ve kardan beslenirken, kurak dönemler yeraltı suyunun potansiyelini doğrudan etkilemektedir yılları arası KBY de yağış ve kar miktarlarını incelediğimizde, yağış oranlarında farklar olduğu gözlenmektedir. Erbil de yılları arası yağış miktarı yıllık 61 milyar metreküptür, yılla- 24 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

26 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM rı arasında bu rakam ortalama 19 milyar metreküpe düşmüştür. Süleymaniye, yılları arasında 68 milyar metreküptür, yılları arasında 21 milyar metreküptür. Duhok da bu değerler, yılları arasında 27 milyar metreküptür. Bölgede çok sayıda kuyu bulunmaktadır, bunların bir kısmı yasal ve bir kısmı yasal değildir. Öncelikli olarak kuyular içme suyu amacıyla kullanılmaktadır. Bölgede, yasal kuyuların sayısı dir, yasal olmayan kuyuların sayısı ise dir. 59 Tarım Sektörü Bölgede iki tür tarım yapılmaktadır. Tahıl üretiminin yanında, meyve, sebze ve baklagiller de üretilmektedir. Bölgede bin ton buğday üretilmektedir. Fakat bölgenin buğday talebi 500 bin tondur yılı verilerine göre Erbil de ekilen alanın büyüklüğü dönümdür. Süleymaniye de bu rakam ve Duhok da ise dönümdür. 60 Sanayi Sanayide yeraltı suyu kullanımı yoğundur ve suyun büyük bölümü beton ve demir üretiminde kullanılmaktadır. Kurak dönemler, hem üretimi ve hem de ürünün maliyetini etkilemektedir. Ayrıca, mineral su da suyun sanayi alanında kullanımcılarından biridir. 61 Evsel Kullanım Erbil in nüfusu dir ve kişi başına tahsis edilen su miktarı 350 litredir, tüm şehrin nüfusu için bu rakam metreküptür. Süleymaniye de ise günde metreküp su Dukan barajından gelirken, Serçınar Projesinden metreküp, yerel kuyulardan ise 4000 metreküp su elde edilir, toplam elde edilen su miktarı metreküptür. Bu suyun yüzde 20 si boru hatlarında kaybolmaktadır ve bu miktar metreküptür. Şehre net olarak ulaşan su miktarı metreküptür. Süleymaniye nin nüfusu dir. Erbil gibi Süleymaniye de de kişi başına tahsis edilen su miktarı 350 litredir, Süleymaniye nin toplam su ihtiyacı günlük metreküptür. Duhok da ise birden çok su kaynağı vardır. Çum Barakat, Gali Duhok Projesi ve yeraltı suyu Duhok vilayeti için önemli su kaynaklarıdır. Bu kaynaklardan günlük toplam metreküp sağlamaktadır. KBY de su kaynakları, merkezi yönetimden bağımsız olarak yönetilmektedir. Irak ta Basra Bataklığı sorunu Irak ta yaşanan su sıkıntısı ile birlikte Irak ın güneyinde yer alan bataklık (marshland) alanın yok olma tehlikesi de sık sık gündemde yerini almaktadır. Sosyo-kültürel ve çevresel önemi ile Basra/Mezopotamya bataklığı Ortadoğu nun en büyük sulak alanıdır. Basra, Meysan (Missan) ve Zikar (Thi-Qar) vilayetleri sınırları içerisinde yer alan bataklık alan birbiri ile bağlantılı üç bataklıktan oluşmaktadır. Bu bataklıklar Merkez bataklık, Al-Hammar bataklığı ve Al- Hwizeh bataklığıdır lerden itibaren tahrip olmaya başlayan alanın günümüzde yüzde 90 nı kaybolmuştur. 63 Önlemler alınmaz ise söz konusu alanın beş yıl içerisinde tamamen yok olacağı öngörülmektedir. Bataklık alanın başlıca problemleri bataklık alanın bozunması, içme suyunun ve sanitasyonun yokluğudur. Su kalitesi tarım ilaçları, arıtılmamış sanayi atıkları, kanalizasyon ve tuzlanma nedeniyle insan sağlığını ve yaşam türlerini tehdit eder bir boyuta ulaşmıştır. ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 25 Rapor No: 15, Mayıs 2012

27 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı Yaklaşık 500 bin Iraklının geçim ve su kaynağı olan bölgenin, 1980 li yıllarda ve 1991 sonrası, drene edilmesi sazlıklardan ve balıkçılıktan geçimini sağlayan bölge halkının yaşantısını olumsuz etkilemiştir. UNEP, 2004 yılında Basra bataklığı çevresel yönetimi için destek çalışmasına başlamıştır. Bu projenin amacı bataklık alanın sürdürülebilir yönetimini sağlamak ve restorasyonunu yapmaktır. Yaklaşık km 2 büyüklüğünde bir yüzölçümüne sahip olan bataklık alanın restorasyonu bölgeyi terk etmiş bataklık Arapların geri dönüşü için bir umut ışığı olmuştur yılında tamamlanan ve üç aşamadan oluşan UNEP projesinin birinci aşaması yılları arasında gerçekleşmiştir. Japon hükümetinin maddi desteği ile gerçekleşen aşama içerisinde veri toplama ve analiz, kapasite oluşturma, EST (Environmentally Sound Technology) sistemlerinin oluşturulması ve toplumun bilinçlendirilmesi yer almaktadır. Birinci aşamaya paralel olarak süren ve İtalyan ve Japon hükümeti tarafından desteklenen A ve B olarak iki bölümde ilerleyen ikinci aşama yılları arası devam etmiştir. A aşaması içerisinde su kaynaklarına ilişkin veri toplama ve analizlerin desteklenmesi, çevresel, sosyo-ekonomik ve toprak planlama çalışmalarının desteklenmesi yer almaktadır. Ayrıca, bataklık alan yönetim planı için kurumlar arası veri paylaşımını sağlayacak koordinasyonun sağlanması da ele alınan bir diğer konudur. B aşaması içerisinde ele alınan konular ise içme suyu sağlanımı için pilot proje uygulaması, EST sistemlerinin uygulanması ve topluluk katılımın sağlanması, bilinçlendirmenin arttırılmasıdır yılları arasını kapsayan son aşama Japon hükümeti tarafından desteklenmiştir. Son aşamada sulak alan ve katı atık arıtımı için kapasite oluşturma, EST sistemlerinin ve toplum iştirakinin sağlanması, elde edilen verilerin analizi ve dağıtımı yer almaktadır. Bu proje içerisinde Irak Su Kaynakları Bakanlığı, Irak Bataklıkları Restorasyon Merkezi, Irak Çevre Bakanlığı ve Irak Belediye ve Kamu Bakanlığı yer almıştır. Proje dahilinde içme suyu, sanitasyon, bataklık rehabilitasyonu ve yönetimi pilot projeleri uygulanmıştır. Kurulan istasyonlar ile bataklık izlemesi, su kalitesi ve biyolojik çeşitlilik verileri toplanabilmektedir. Başarı ile tamamlandığı belirtilen projede, ekosistem rehabilitasyonu ve yeniden geliştirmenin önlemler ve müdahaleler ile uzun bir süreç olduğu belirtilmiştir. Bu alanın sürdürülebilir yönetiminin öncelikli olarak ulusal kalkınma gündeminde yer alması gerekliliği belirtilmiştir. İki yıl süren kuraklık, 2009 yılında bataklık alanda su seviyesinin düşmesine, bitki örtüsünün zarar görmesine sebep olmuştur. 65 Kuraklık, çölleşme, iklim değişikliği, yağış oranının düşmesi tüm ülkenin su sıkıntısını etkilemiştir. 66 Ortadoğu nun en büyük sulak alanı, ekolojik olarak büyük öneme sahiptir. Ayrıca, bataklık Arapları olarak anılan ve bu bölgede yaşamını devam ettiren halk için önemli bir yaşam alanıdır. Bataklıkların tekrar eski haline gelebilmesi için, Irak Su Bakanlığı, 2015 yılı için oluşturduğu su ihtiyacı miktarı hesaplarının içine bataklık alanın onarımı için 11 milyar metreküp su ihtiyacını da eklemiştir.67 Bu su miktarı toplam 66,85 milyar metreküp su ihtiyacı içerisinde yüzde 16,4 e tekabül etmektedir. Ülkede tarımsal kullanımdan sonra tahsis edilen en büyük su miktarı bataklıkların onarımına ayrılmıştır. 26 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

28 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Sonuç Irak ta bir su sorunu yaşandığı açıkça ortadadır. Ancak bu sorun Irak ın uzun süredir ileri sürdüğü gibi Fırat-Dicle havzasındaki yukarı kıyıdaş faydalanmalarından değil, Irak ta kötü su kaynakları yönetiminden ve etkin olmayan faydalanmalardan kaynaklanmaktadır. Irak ta su kaynaklarının etkin kullanımı için öncelikle su alt yapı sistemlerinin en kısa sürede onarılması ve projelerin tamamlanması gerekmektedir. Su kaybının hem sızıntılar hem de buharlaşma nedeniyle fazla olduğu tarımsal kullanımında, modern sulama tekniklerine geçilmesi ve uygun bitki deseni oluşturulması gerekmektedir. Irak Su Bakanlığı nın bu yıl yaptığı açıklamalarda da sulamaya ilişkin projeler geliştirildiği, sulama donanımı ve teknikleri için bir bütçe ayarlandığı belirtilmiştir. Önümüzde aylarda yağışlarda meydana gelecek düşüş ve yaz mevsiminin iklim şartları ile Irak ta su sıkıntısı daha da artacak ve bu durum Irak basınında sıkça yer alacaktır. Gelecek günlerde, Irak Türkiye den daha fazla su talebini dile getiren açıklamalar yapılacaktır. Bu durum Fırat- Dicle havzası kıyıdaş ülkeleri doğrudan etkileyecektir. Irak ta su yönetimindeki bir diğer temel sorun 2005 tarihli Irak anayasasıdır. Anayasaya göre Irak ın dışından kaynaklanan sular Bağdat taki Federal Hükümet in yetkisi altındayken, Irak içinden kaynaklanan diğer sular bölgesel hükümetlerin kontrolü altındadır. Su kaynakları yönetimindeki bu ikiliğin Irak içinde sorunlara yol açacağı düşünülmektedir. Irak taki su yönetimi suyun etkin ve akılcı kullanımı için tüm ülkeyi kapsamalıdır. Havza sularının optimum, hakça ve makul kullanımı için Fırat-Dicle havzasında işbirliği bir gerekliliktir. Ancak kıyıdaşlar arasında işbirliğinin bölgede iyi niyet ve siyasi istikrar gerektirdiği açıktır yılı Dünya Su Gününde BM yaptığı açıklamada, Irak ta suların kullanım aşamasında yüzde 50 oranında kayıp olduğu belirtmiştir. Mevcut su kaybı, su kaynaklarının kötü yönetimi ve daha öncede belirtildiği gibi tahrip olmuş su yapılarından (barajlar, kanallar, su şebekeleri, sulama sistemleri vb.) kaynaklanmaktadır. Irak ın Su ve Toprak Kaynakları Stratejisi planı uygulanabilir ve başarıya ulaşırsa, su kaynaklarının etkin kullanımı açısından Irak için büyük fayda sağlayacağı ve yaşanan su sorununu çözeceği düşünülmektedir. ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 27 Rapor No: 15, Mayıs 2012

29 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı SONNOTLAR 1 World Bank, Iraq: Country Water Resource Assistance Strategy: Addressing Major Threats to People s Livelihoods, Juna 28, 2006, s FAO, Irrigation in the Middle East region in figures; Aquastat Survey-2008, FAO Water Reports 24, Roma, 2008, s World Bank Data, FAO AQUASTAT, Factsheets, 4 FAO AQUASTAT, Country Profiles, 5 DSİ, DSİ Ajandası 2011, DSİ, Ankara. 6 Tuzlu su; jeolojik formasyonlardan veya tarımdan dönem sulardan dolayı da nehirlerde tuzlanma gözükmektedir. 7 Bağış, Ali İhsan, Turkey s Hydropolitics of the Euphrates-Tigris Basin, Water Resources Development, Vol. 13, no:4, 1997, s Beaumont, Peter, Middle Eastern Natural Environments, Yale F&ES Bulletin, 1998, s Beaumont, Peter & Keith S. McLachlan, eds, Agricultural Development in the Middle East. Chichesler: Wiley. 10 M.L. Kavvas, Z.Q. Chen, M.L. Anderson, N.Ohara, J.Y. Yoon, A Hydro Climate Model of the Tigris-Euphrates Watershed fort he Study of Water Balances, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, 2009, s Beumont, s Beumont, s Beaumont, s Ü. Öziş, Y. Özdemir, Turkey s Transboundary Watercourses and the Euphrates-Tigris Basin, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, 2009, s FAO, s Beaumont, s Kibaroğlu, Ayşegül Dispute Over the Euphrates and Tigris: Institutions as Possible Responces, paper presented at the Water 98 Conference: Legal and Regulatory Issues, Dundee, Warriner, Doreen, Land Reform and Development in the Middle East, Oxford University Press, London, 1962, s Bilen, Özden, Turkey and Water Issues in the Middle East, DSİ, Ankara, 2009, s Kibaroğlu, Ayşegül, Building a Regime for the Waters of the Euphrates-Tigris River Basin, Kluwer Law International, London, The Hague, New York, 2002, s Kibaroğlu, 2002, s Kibaroğlu, 2002, s Kut, Gün, Burning Waters: Hydropolitics of the Euphrates and Tigris, New Perspectives on Turkey, Kibaroğlu, 2002, p, Bulloch, John and Darwish, Adel, Water Wars: Coming Conflicts in the Middle East, London, Turkish Ministry of Foreign Affairs Water Issues between Turkey, Syria and Iraq, Perceptions: Journal of International Affairs, 1996 vol. 1, s OTK toplantısının nihai bildirisi ( ), Kibaroğlu 2002 ye atıfla, s a.g.e. 29 Kibaroğlu, 2002,s FAO, 2009, s. 204; Z. Stevanovic, A. Iurkiewicz, Groundwater Management in Norther Iraq, Hydrogeology Journal, 2009, 17, p FAO, 2009 s Managinig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August 2010, s Water - a New Battleground Between Kurds and Arabs, Zanko Ahmed, 31/03/2011, news/ htm; Dukan Dam at Center of Ethnic Conflict in Northern Iraq, 14/04/2011, Managinig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August 2010, s World Bank, Iraq: Country Water Resource Assistance Strategy: Addressing Major Threats to People s Livelihoods, 28 June 2006, s.19; FAO, s FAO, 2009, s. 205; World Bank, 2006, s World Bank, 2006, s ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

30 IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM 40 T.E.Maden, Iraq s Water Problem and the Facts, ORSAM, 27/05/2011, online at: en/waterresources/showanalysisagenda.aspx?id= T.E.Maden, Iraq: Water Resources Management and Studies for Forthcoming Period, 01/04/2012, EM- WIS, online at: 43 FAO, 2009, s FAO, 2009, s Maden, EMWIS, DSİ, Su ve DSİ, Ankara, DSİ, ny.un.org/doc/undoc/gen/n04/381/16/pdf/n pdf?openelement Duman, Fatma Ceren Türkmen, Bu rakamlar, 2012 Şubat ayında Irak Saha Araştırmasında elde edilmiştir. 58 Su Kaynakları Bakanlığı -Irak, Yıllık Rapor, Bu rakamlar, 2012 Şubat ayında Irak Saha Araştırmasında elde edilmiştir. 60 Bu rakamlar, 2012 Şubat ayında Irak Saha Araştırmasında elde edilmiştir. 61 Bu rakamlar, 2012 Şubat ayında Irak Saha Araştırmasında elde edilmiştir ds_ pdf com/2011/03/09/restoring-iraqs-marshland/ ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 29 Rapor No: 15, Mayıs 2012

31 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı KAYNAKÇA Bağış, A. İ., Turkey s Hydropolitics of the Euphrates-Tigris Basin, Water Resources Development, Vol. 13, no:4, Beaumont, P., Middle Eastern Natural Environments, Yale F&ES Bulletin, Bilen, Öz., Turkey and Water Issues in the Middle East, DSİ, Ankara, Bulloch, J.and Darwish, Adel, Water Wars: Coming Conflicts in the Middle East, London, DSİ, Su ve DSİ, Ankara, DSİ, FAO AQUASTAT, Country Profiles, FAO, Irrigation in the Middle East region in figures; Aquastat Survey-2008, FAO Water Reports 24, Roma, M.L. Kavvas, Z.Q. Chen, M.L. Anderson, N.Ohara, J.Y. Yoon, A Hydro Climate Model of the Tigris-Euphrates Watershed fort he Study of Water Balances, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, Kibaroğlu, Ayşegül, Building a Regime for the Waters of the Euphrates-Tigris River Basin, Kluwer Law International, London, The Hague, New York, Kut Gün, Burning Waters: Hydropolitics of the Euphrates and Tigris, New Perspectives on Turkey, Managinig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August Öziş Ü., Y. Özdemir, Turkey s Transboundary Watercources and the Euphrates-Tigris Basin, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, Stevanovic Z., A. Iurkiewicz, Groundwater Management in Norther Iraq, Hydrogeology Journal, 2009, 17, p. 367 Turkish Ministry of Foreign Affairs Water Issues between Turkey, Syria and Iraq, Perceptions: Journal of International Affairs, 1996 vol. 1, p.105. World Bank, Iraq: Country Water Resource Assistance Strategy: Addressing Major Threats to People s Livelihoods, Juna 28, 2006, s ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012

32 SAM IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Su Araştırmaları Programı ORSAM AKADEMİK KADRO Hasan Kanbolat ORSAM Başkanı Prof. Dr. Hayati Aktaş ORSAM Trabzon Temsilcisi, KTÜ Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Doç. Dr. Veysel Ayhan ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Abant İzzet Baysal Üniversitesi Doç. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Danışmanı, ORSAM Avrasya Stratejileri Koordinatörü - Bilkent Üniversitesi Doç. Dr. Tarık Oğuzlu ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Uluslararası Antalya Üniversitesi Doç. Dr. Mehmet Şahin ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Gazi Üniversitesi Doç. Dr. Harun Öztürkler ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Ekonomileri - Afyon Kocatepe Üniversitesi Doç. Dr. Özlem Tür ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - ODTÜ Habib Hürmüzlü ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Yrd. Doç. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Ahi Evran Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. Canat Mominkulov ORSAM Uzmanı, Ortadoğu El Farabi Kazak Milli Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Yrd. Doç. Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Dr. Abdullah Alshamri ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - ORSAM Riyad Temsilcisi Dr. Neslihan Kevser Çevik ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Dr. Didem Danış ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Galatasaray Üniversitesi Dr. Jale Nur Ece ORSAM Danışmanı, Deniz Emniyeti ve Güvenliği Dr. Doç. İlyas Dr. İlyas Kamalov Kemaloğlu (Kamalov) ORSAM Danışmanı, Avrasya Dr. Yaşar Sarı ORSAM Danışmanı, Avrasya ORSAM Bişkek Temsilcisi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniv. Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Atatürk Üniversitesi Dr. Süreyya Yiğit ORSAM Danışmanı, Avrasya Av. Aslıhan Erbaş Açıkel ORSAM Danışmanı, Enerji-Deniz Hukuku Fazıl Ahmet Burget ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Afganistan Volkan Çakır ORSAM Danışmanı, Afrika - ORSAM Antananarivo (Madagaskar) Temsilcisi Esra Demir ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Bilgay Duman ORSAM Uzmanı, Ortadoğu Ogün Duru ORSAM Yönetici Editörü Noyan Gürel ORSAM İzmir Temsilcisi Selen Tonkuş Kareem ORSAM Erbil (Irak) Temsilcisi Oytun Orhan ORSAM Uzmanı, Ortadoğu Sercan Doğan ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Nebahat Tanriverdi ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Uğur Çil ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Nazlı Ayhan ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu & Projeler Leyla Melike Koçgündüz ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu & Projeler Ufuk Döngel ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Göknil Erbaş ORSAM Uzman Yardımcısı, Karadeniz Aslı Değirmenci ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Jubjana Vila ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu Mavjuda Akramova ORSAM Uzman Yardımcısı, Ortadoğu ORSAM Su Araştırmaları Programı Dr. Tuğba Evrim Maden ORSAM Su Araştırmaları Programı Hidropolitik Uzmanı Dr. Seyfi Kılıç ORSAM Su Araştırmaları Programı Hidropolitik Uzmanı Kamil Erdem Güler ORSAM Uzman Yardımcısı, ORSAM Su Araştırmaları Programı Çağlayan Arslan ORSAM Uzman Yardımcısı, ORSAM Su Araştırmaları Programı ORSAM DANIŞMA KURULU Dr. İsmet Abdülmecid Irak Danıştayı Eski Başkanı Prof. Dr. Hayati Aktaş ORSAM Trabzon Temsilcisi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Hasan Alsancak BP & BTC Türkiye, Enerji Güvenliği Direktörü Prof. Dr. Meliha Benli Altunışık ODTÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Ahat Andican Devlet Eski Bakanı, İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Dorayd A. Noori Irak ın Ankara Büyükelçiliği Kültür Müsteşarı Yardımcısı Prof. Dr. Tayyar Arı Uludağ Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ali Arslan İstanbul Üniversitesi, Tarih Bölümü Başar Ay Türkiye Tekstil Sanayi İşveren Sendikası Genel Sekreteri Prof. Dr. Mustafa Aydın Kadir Has Üniversitesi Rektörü Doç. Dr. Ersel Aydınlı Bilkent Üniversitesi Rektör Yardımcısı & Fulbright Genel Sekreteri Doç. Dr. Veysel Ayhan ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Prof. Dr. Hüseyin Bağcı ODTÜ, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Itır Bağdadi İzmir Ekonomi Üniversitesi Öğretim Görevlisi, Uluslararası İlişkiler ve Avrupa Birliği Bölümü Prof. Dr. İdris Bal TBMM 24. Dönem Milletvekili Yrd. Doç. Dr. Ersan Başar Karadeniz Teknik Üniversitesi, Deniz Ulaştırma İşletme Mühendisliği Bölüm Başkanı Kemal Beyatlı Irak Türkmen Basın Konseyi Başkanı Barbaros Binicioğlu Ortadoğu Danışmanı Prof. Dr. Ali Birinci Polis Akademisi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mustafa Budak Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdür Yardımcısı Dr. Hasan Canpolat İçişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı E. Hava Orgeneral Ergin Celasin 23. Hava Kuvvetleri Komutanı Volkan Çakır ORSAM Danışmanı, Afrika Doç. Dr. Mitat Çelikpala Kadir Has Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Prof. Dr. Gökhan Çetinsaya YÖK Başkanı Dr. Didem Danış ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Galatasaray Üniversitesi, Sosyoloji Bölümü Esra Demir ORSAM Danışmanı, Ortadoğu Prof. Dr. Volkan Ediger İzmir Ekonomi Üniversitesi, Ekonomi Bölümü Prof. Dr. Cezmi Eraslan Başbakanlık Atatürk Araştırma Merkezi Başkanı Prof. Dr. Çağrı Erhan Ankara Üniversitesi ATAUM Müdürü, SBF Uluslararası İlişkiler Bölümü Yrd. Doç. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Ahi Evran Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Dr. Amer Hasan Fayyadh Bağdat Üniversitesi, Siyaset Bilimi Fakültesi Dekanı Av. Aslıhan Erbaş Açıkel ORSAM Danışmanı, Enerji-Deniz Hukuku 18 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 12, Şubat 2012 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI 31 Rapor No: 15, Mayıs 2012

33 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı SINIRAŞAN AKİFERLER HUKUKU TASLAK MADDELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME OR Cevat Gök Irak El Fırat TV Türkiye Müdürü Mete Göknel BOTAŞ Eski Genel Müdürü Osman Göksel BTC ve NABUCCO Koordinatörü Timur Göksel Beyrut Amerikan Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Muhamad Al Hamdani Irak ın Ankara Büyükelçiliği Kültür Müsteşarı Habib Hürmüzlü ORSAM Ortadoğu Danışmanı Numan Hazar Emekli Büyükelçi Doç. Dr. Pınar İpek Bilkent Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Dr. Tuğrul İsmail TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Doç. Dr. İlyas Dr. İlyas Kamalov Kemaloğlu (Kamalov) ORSAM Avrasya Danışmanı Doç. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Danışmanı, ORSAM Avrasya Stratejileri Koordinatörü - Bilkent Üniversitesi Doç. Dr. Şenol Kantarcı Kırıkkale Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Selçuk Karaçay Vodafone Genel Müdür Yardımcısı (Türkiye) Doç. Dr. Nilüfer Karacasulu Dokuz Eylül Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü İsmet Karalar Edremit Belediye Başkanı Danışmanı Dr. Hasan Canpolat İçişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Prof. Dr. M. Lütfullah Karaman Fatih Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Yrd. Doç. Dr. Şaban Kardaş TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Av. Tuncay Kılıç Edremit Belediye Başkanı Doç Dr. Elif Hatun Kılıçbeyli Çukurova Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Prof. Dr. Aleksandr Knyazev Rus-Slav Üniversitesi (Bişkek, Kırgızistan) Prof. Dr. Alexander Koleşnikov Diplomat Prof. Dr. Erol Kurubaş Kırıkkale Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Prof. Dr. Talip Küçükcan Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü Müdürü Arslan Kaya KPMG, Yeminli Mali Müşavir Dr. Hicran Kazancı Irak Türkmen Cephesi Türkiye Temsilcisi İzzettin Kerküklü Kerkük Vakfı Başkanı Prof. Dr. Mustafa Kibaroğlu Okan Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Dr. Max Georg Meier Hanns Seidel Vakfı Proje Müdürü (Bişkek) Prof. Dr. Mosa Aziz Al Mosawa Bağdat Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mahir Nakip Erciyes Üniversitesi İİBF Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tarık Oğuzlu ORSAM Danışmanı, Ortadoğu - Uluslararası Antalya Üniversitesi Prof. Dr. Çınar Özen Ankara Üniversitesi, SBF Uluslararası İlişkiler Bölümü Murat Özçelik Kamu Düzeni ve Güvenliği Müsteşarı Doç. Dr. Harun Öztürkler ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisat Bölümü Dr. Bahadır Pehlivantürk TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Prof. Dr. Victor Panin Pyatigorsk Üniversitesi (Pyatigorsk, Rusya) Doç. Dr. Fırat Purtaş Gazi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü, TÜRKSOY Genel Sekreter Yardımcısı Prof. Dr. Suphi Saatçi Kerkük Vakfı Genel Sekreteri Dr. Yaşar Sarı ORSAM Danışmanı, Avrasya ORSAM Bişkek Temsilcisi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniv. Ersan Sarıkaya Türkmeneli TV (Kerkük, Irak) Yrd. Doç. Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Doç. Dr. İbrahim Sirkeci Regent s College (Londra, Birleşik Krallık) Dr. Aleksandr Sotnichenko St. Petersburg Üniversitesi (Rusya Federasyonu) Zaher Sultan Lübnan Türk Cemiyeti Başkanı Dr. Irina Svistunova Rusya Strateji Araştırmaları Merkezi, Türkiye-Ortadoğu Araştırmaları Masası Uzmanı Doç. Dr. Mehmet Şahin ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Gazi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Prof. Dr. Türel Yılmaz Şahin Gazi Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Mehmet Şüküroğlu Enerji Uzmanı Doç. Dr. Oktay Tanrısever ODTÜ, Uluslararası İlişkiler Bölümü Prof. Dr. Erol Taymaz ODTÜ, Kuzey Kıbrıs Kampusü Rektör Yardımcısı (KKTC) Prof. Dr. Sabri Tekir İzmir Üniversitesi, İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dekanı Dr. Gönül Tol Middle East Institute Türkiye Çalışmaları Direktörü (ABD) Doç. Dr. Özlem Tür ORSAM Ortadoğu Danışmanı, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü M. Ragıp Vural 2023 Dergisi Yayın Koordinatörü Dr. Ermanno Visintainer Vox Populi Direktörü (Roma-İtalya) Dr. Umut Uzer İstanbul Teknik Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Prof. Dr. Vatanyar Yagya St. Petersburg Şehir Parlamentosu Milletvekili, St. Petersburg Üniversitesi (Rusya Federasyonu) Dr. Süreyya Yiğit ORSAM Avrasya Danışmanı ORTADOĞU ETÜTLERİ YAYIN KURULU Meliha Benli Altunışık Orta Doğu Teknik Üniversitesi Bülent Aras Dışişleri Bakanlığı Stratejik Araştırmalar Merkezi Başkanı Tayyar Arı Uludağ Üniversitesi İlker Aytürk Bilkent Üniversitesi Recep Boztemur Orta Doğu Teknik Üniversitesi Katerina Dalacoura Londra Ekonomi Üniversitesi (Birleşik Krallık) F. Gregory Gause Vermont Üniversitesi (ABD) Fawaz Gerges Londra Ekonomi Üniversitesi (Birleşik Krallık ) Ahmet K. Han Kadir Has Üniversitesi Raymond Hinnebusch St. Andrews Üniversitesi (Birleşik Krallık) Rosemary Hollis City Üniversitesi (Birleşik Krallık) Bahgat Korany Durham Üniversitesi (Birleşik Krallık) Peter Mandaville George Mason Üniversitesi (ABD) Emma Murphy Durham Üniversitesi (Birleşik Krallık) ORTADOĞU ANALİZ YAYIN KURULU Prof. Dr. Meliha Benli Altunışık ODTÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü Hasan Kanbolat ORSAM Başkanı Doç. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Danışmanı, ORSAM Avrasya Stratejileri Koordinatörü - Bilkent Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Danışmanı, Ahi Evran Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı 32 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 15, Mayıs 2012 ORSAM SU ARAŞTIRMALARI PROGRAMI Rapor No: 12, Şubat

34

35 ORSAM Report No: 122 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES ORSAM CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES

36 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ IRAK TA SU KAYNAKLARI YÖNETİMİ ORSAM Report No: 122 ORSAM Water Research Programme Report No: 15 May 2012 ISBN: Ankara - TURKEY ORSAM 2012 Content of this report is copyrighted to ORSAM. Except reasonable and partial quotation and exploitation under the Act No. 5846, Law on Intellectual and Artistic Works, via proper citation, may not be used or re-published without prior permission by ORSAM. Assessments expressed in this report reflect only the opinions of its authors and do not represent the instiutional opinion of ORSAM.

37 ORSAM center for mıddle eastern strategıc studıes Strategıc Informatıon Management and Indepentdent Thought Productıon CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES History In Turkey, the shortage of research on the Middle East grew more conspicuous than ever during the early 90 s. Center for Middle Eastern Strategic Studies (ORSAM) was established in January 1, 2009 in order to provide relevant information to the general public and to the foreign policy community. The institute underwent an intensive structuring process, beginning to concentrate exclusively on Middle affairs. Outlook on the Middle Eastern World It is certain that the Middle East harbors a variety of interconnected problems. However, neither the Middle East nor its people ought to be stigmatized by images with negative connotations. Given the strength of their populations, Middle Eastern states possess the potential to activate their inner dynamics in order to begen peaceful mobilizations for development. Respect for people s willingness to live together, respect for the sovereign right of states and respect for basic human rights and individual freedoms are the prerequisities for assuring peace and tranquility, both domesticalhly and internationally. In this context, Turkey must continue to make constructive contributions to the establishment of regional stability and prosperity in its vicinity. ORSAM s Think-Tank Research ORSAM, provides the general public and decision-making organizations with enlightening information about international politics in order to promote a healtier understanding of international policy issues and to help them to adopt appropriate positions. In order to present effective solutions, ORSAM supports high quality research by intellectuals and researchers that are competent in a variety of disciplines. ORSAM s strong publishing capacity türansmits meticulous analyses of regional developments and trends to the interested parties. With its web site, its books, reports, and periodicals, ORSAM supports the development of Middle Eastern literature on a national and international scale. ORSAM supports the development of Middle Eastern literature on a national and international scala. ORSAM facilitates the sharing of knowledge and ideas with the Turkish and international communities by inviting statesmen, bureaucrats, academics, strategicts, businessmen, journalists, and NGO representatives to Turkey.

38 ORSAM Water Research Programme ORSAM center for mıddle eastern strategıc studıes About the Programme Water is irreplaceable, valuable and one of the most important substances for the sustainability of the life not only for human beings, plants and animals but also for the whole ecosystem. The surface and ground waters are utilized for domestic, agricultural and industrial aims. However, there is a dual pressure over water sources due to the human activities and natural changes. Especially, in the places where water shortage is experienced, over-population, immigration from rural areas to urban, food security policies, growing socio-economic wealth, agricultural, domestic and industrial based contamination, the changes in precipitation due to the global climate changes, affects the hydrological cycle. Thus, the water sources are exposed to some changes in respect of their quantity and quality. While demand for water has been gradually growing up, in water stressed areas, the water supply stays stable. While the problems on the management of water resources are experienced, on the other hand the effects of environmental problems on water resources are gradually increasing. Turkey and its close environment, especially, the Middle East are the most influenced regions by such problems. On the other hand, Turkey s relations with Euphrates-Tigris Basin riparian neighbours are very important when taken into consideration that Turkey has more than 40 percent of the water resources potential on the transboundary basins. In order to reach the political target which both Turkey and other riparian states pursue, of establishing regional stability, augmention of welfare and deepening the relationship among the neigbouring states, it is essential for all the parties, to have good faith and knowledge based active cooperation in the water resources utilization. In addition, during the process of Turkey s EU candidacy, the agenda of harmonization of EU Water Framework Directive with her own national legislation will along with bring the future water policies to have a new content. In accordance with the foregoing factors, ORSAM Water Research Programme was established on 1st January, 2011 within ORSAM, for the aim of presentation of the enlightening findings and the observations of the current developments on water issues of Turkey s close environment and in the worldwide, to the public opinion and to the decision-makers, which have been acquired by means of analysis. In the studies of ORSAM Water Research Programme, the Middle East engaged issues are given priority as there is a big increase in the political, economic and social problems, due to the both climate changes and inefficient utilization of water sources in the Middle East and as existing problems in the water budget. ORSAM Water Research Programme aims to produce new ideas that offer different political alternatives on water issues, to encourage and diversify the qualified studies of competent reseachers and intellectuals from different disciplines in order to form vigorous solution offers and to support the development of water literature in Turkey. In this scope, ORSAM Water Research Programme aims both, to facilitate the hosting of academics, the representitives of the non-governmental organizations, bureaucrats, statesmen, diplomats, strategists, journalists and businessmen, who studies on the water issues in region countries and to provide the sharing of informations and considerations of those, with the public opinion both in Turkey and in the worldwide.

39 PRESENTATION Population growth, climate change, urbanization, increasing water demand increases pressure on natural resources gradually. Water resources are not distributed to the worldwide equally. In the Middle East region which Turkey is also located, water resources and precipitation is under the global average. For the Iraq, Turkey s neighbour and one of the riparians of the Euphrates-Tigris basin, situation is almost the same. Iraq experiences decreasing precipitation rates, and long periodical droughts. Besides, long lasting war, occupation and civil war circle demolished the water infrastructure in Iraq. Thus big losses have been occurred during the process of water delivery. In this report, ORSAM Water Research Programme Specialists write the report titled Water Resources Management in Iraq which depends both on the field research in Northern Iraq in February 2012 and to the sources in the related literature and evaluate the water resources and management in Iraq. The ORSAM Water Research Program is going to continue its on the water policy issues in the Middle East, in the forthcoming period. We would like to indicate that we are always open to your opinions and assessments about all the subjects related to the Water policy studies. Hasan KANBOLAT ORSAM Director 38 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

40 Tuğba Evrim Maden (Phd) Tuğba Evrim Maden, who completed her undergraduate study at Hacettepe University Department of Hydrogeological Engineering, did her master s degree at Hacettepe University Hydropolitics and Strategic Research Center.In 2010, she received her Ph.D. from Ankara University, Institute of Social Sciences. She is working in Center for Middle Eastern Strategic Studies (ORSAM) Water Research Programme as Hydropolitics Specialist. Seyfi Kılıç (Phd) Seyfi Kılıç, who completed his undergraduate study at Gazi University Department of International Relations, did his master s degree at Hacettepe University Hydropolitics and Strategic Research Center.In 2010, he received his Ph.D. from Ankara University, Institute of Social Sciences. He is working in Center for Middle Eastern Strategic Studies (ORSAM) Water Research Programme as Hydropolitics Specialist. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 39 Report No: 15, May 2012

41 Contents Presentation...38 Executive Summary...41 Introduction...42 I. Water Resources in Iraq...42 I.I Surface Waters...42 I.I. I Hydrology of the Euphrates-Tigris Basin...43 I.I. II Main Crisis in the Basin I.I.III Views of the Parties Relating to the Dispute...49 I.II Groundwater...50 I.III Dams in Iraq...50 II. Water Use and Management...52 II.I Water problems in Iraq...52 II.II Water Management in Iraq...53 II.III Iraq s Federal Structure and Water Management Issues...56 III. Case Study: Water Resources in Kurdish Regional Government (KRG)...58 Conclusion...60 References ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

42 ORSAM Report No: 122 ORSAM Water Research Programme Report No: 15 May 2012 ORSAM ORSAM center for mıddle eastern strategıc studıes By: Tuğba Evrim Maden (Phd) Seyfi Kılıç (Phd) WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ Executive Summary Water problems are getting more acute day by day especially in arid and semi-arid regions like Middle East. Not only economic activities like agriculture and daily life but also relations among countries which are riparians to a transboundary watercourse are also affected directly by this shortage. In the Euphrates-Tigris basin crisis erupted when a riparian state started to develop its water resources. The water problem in the Euphrates-Tigris basin is wanted to indicate as a conflict factor by many western specialists. However, the approach of Turkey on the transboundary watercourses issue is quite clear and cooperative. Iraq which is a downstream country often accuses Turkey by interrupting the waters of Euphrates and Tigris and sees Turkey s utilizations the main source of the water problem in Iraq. However, long lasting war, occupation and civil war circle demolished the water infrastructure in Iraq. Additionally, improper utilizations and mismanagement of water resources are the main problems that Iraq faces. In this report, the water resources of Iraq and water management issues are discussed in technical, political and legal aspects. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 41 Report No: 15, May 2012

43 ORSAM ORSAM Water Research Programme Introduction Iraq, with a total area of km 2, have a total cultivated area of about 6 million ha. The climate in Iraq is subtropical and semi arid. Rainfall distribution is not even. Rainfall is seasonal and seen in the winter from December to February. Average annual precipitation is estimated at 216 mm (According to World Bank report annual precipitation is 154 mm), 1 and ranges from 1200 mm in the northeast to less than 100 mm in the south of the country. 2 The mountains region of Northern Iraq gets more precipitation than the central and southern desert region. Rainfed agriculture is applied in the northern region of the country. The Gross Domestic Product (GDP) was US$ 82,1 billion in 2010 and total population is about 32,03 million in In 2000, the agricultural sector accounted for 5 percent of GDP. While the agricultural labour force represented 31 percent of the economically active population in 1975, it decreased to about 8 percent in Total amount of water in Iraq is billion m 3 annually while total water withdrawal is 66 billion m 3 of which 79 percent for agricultural purposes, 6.5 percent for domestic supplies and 14.5 percent for industrial use. In 1991 urban areas have access in 100 percent to safe water supplies but only 54 percent in rural areas. The water supply and sanitation situation has deteriorated as a result of the wars. In 2006, access to improved drinking water sources reached 77 percent of the population. 4 Table 1: According to World Bank report 2006, water resources in Iraq (BCM) Period Euphrates Tigris Groundwater Total I. Water Resources in Iraq I.I Surface Waters Originating in Turkey, the Tigris and the Euphrates are transboundary rivers in Iraq. Before their confluence, the Euphrates flows for about km and the Tigris for about km within the territory of Iraq. The area of the Tigris River Basin in Iraq is 253 thousand km 2, which is 54 percent of the total river basin area. According to DSİ data, the average annual runoff is 16,24 MCM at Cizre gauging station. The Tigris tributaries are; 5 The Greater Zab, which originates in Turkey, generates billion m 3 at its confluence with the Tigris and 62 percent of the total area of this river basin is in Iraq. The daily flow of the Greater Zab is varied from 118 m 3 /sec to m 3 /sec. in period the Greater Zab s average flow was 313 m 3 /sec at Eskikelek station, The Lesser Zab, which originates in Iran, generates about 7.17 km 3. The daily flow of the Lesser Zab is varied from 82 m 3 /sec to 1265 m 3 /sec, The Al-Adhaim drains about km 2 entirely in Iraq and generates about 0.79 billion m 3 at its confluence with the Tigris, The Diyala originating from Iran generates about 5.74 billion m 3 at its confluence with the Tigris, 42 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

44 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM The Nahr at Tib, Doveyrich and Shehabi rivers, draining together more than km 2, bring together about 1 billion m 3 of highly saline waters 6 in the Tigris, Karkheh river originates from Iran is. Its discharge area is km 2 and annual discharge is 6.43 billion m 3. Utilizing Euphrates-Tigris basin waters dates back about to four thousand years. 7 Like any other basins, this activity occurred primarily in the lower parts of the basin. However with the twelfth and thirteenth centuries, large scale land abandonment has occurred due to the Mongol invasion. Without a central government, this arranges the irrigation schemes; vast areas of land in the basin remained uncultivated. By the twentieth century, modern civil engineering techniques pave the way to build large scale irrigation network. The main riparian s, namely Turkey, Syria and Iraq started to develop their water resources at the same time, in 1950 s. Without big store facilities water management of the basin limited since there is not enough water for irrigation throughout the year out of from April to June. This low flow conditions causes crop failures because there would not be enough water for the crops at some distance from the river. Adversely in the period from April to June high flood conditions could not be arranged by inadequate irrigation systems, thus crop failure could occur by excess amounts of water. Beside, excess water causes salination of soil which is another primary concern. I.I. I Hydrology of the Euphrates-Tigris Basin In order to understand the effects and importance of the development of water resources in the basin, it is vital to understand the hydrology of the basin. Both the Euphrates and the Tigris rivers regimes depend on strong snowmelt peaks. Tigris River s peak recharges seen on April, while Euphrates seen on May. Both rivers originate from Turkey s eastern regions, just 30 kilometres far away. However for the Tigris River, Iraq s and Iran s highland regions also contribute to the flow of the river. The Euphrates River originates near Erzincan province in Turkey. Tigris River originates from Hazar Lake in Elazığ province. Eastern Anatolia highlands that two rivers originate have more than 1,000 mm precipitation level. Precipitation in the Euphrates-Tigris basin is particularly seen in winter months from October to April. As a consequence of winter precipitation, a large total falls as snow and stays as solid on the highlands and flows in spring and early summer. Though there are many similarities on flow regimes of the two rivers, in some respects they differ. First difference is about snow-melt peaks. On the Tigris River month of peak discharge is in April. However on the Euphrates it is on May, one month later. In Iraq, maximum flow of the Euphrates can be observed usually in April and May. It is shorter than the Tigris maximum flow. Euphrates maximum flow in April and May accounts for approximately 42% of the total annual flow. Though there is some controversy on the total annual flow of the Euphrates River it is roughly between billion cubic meters. Tigris River has a greater volume than the Euphrates. Total annual discharge of the Tigris is around 50 billion cubic meters. 8 Second difference between two rivers is on their discharge patterns. While Euphrates takes nearly all of its discharge from Turkey with a rate of 88%, the Tigris River receives water from serious major tributaries in the mid-portion of its course, in Iraq. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 43 Report No: 15, May 2012

45 ORSAM ORSAM Water Research Programme According to Beaumont s book (1985), the Euphrates flow is MCM and the Tigris flow is 52,665 MCM. Tigris River receives water from tributaries in Northern Iraq. Tigris discharge in Mosul is MCM and the contribution of the tributaries is 29,455 MCM. 9 Greater (Upper) Zap is the main tributary and it produces half of the contribution of all tributaries. The other tributaries are Lesser (Little) Zap, Adhaim and Diyala Rivers. Map 1: Water Resources in Iraq 44 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

46 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM In Euphrates-Tigris River; the rate of the flow changes from year to year. This situation is the main problem in the basin. Critical drought period has defined as the period the least amount of water is available in the basin during the historical period. Besides this, critical wet period is the period that the largest excess water is available in the basin. Under the circumstances, water supply has been problem in the basin. Before the constructions of the big dams in Upper Euphrates ( ) long term records had set out that minimum flow can decline to 16,871 BCM in 1961, maximum value is recorded as 43,457 BCM in Wettest year was recorded in 1969 and discharge of the Euphrates river discharge at the Turkish border point is 53,548 BCM. As to Tigris River, the average discharge of the river is 16,800 BCM in Cizre station in Turkey. The minimum flow value was 7,891 BCM in 1961 and the maximum flow value was BCM. 10 On the other hand, there have been years in the mid-1960s when 68 km 3 were recorded in the two rivers and years in the mid-1970s when the amount reached over 84 km 3. Such variations in annual discharge have caused large and possibly disastrous floods as well as periodic severe droughts. In the southern part of the country, immense areas are regularly inundated, levees often collapse, and villages and roads must be built on high embankments. The Tharthar Reservoir was planned in the 1950 s to protect Baghdad from the ravages of the periodic flooding of the Tigris. 11 Tigris Rivers is originated from Turkey and Turkey provides nearly 32% of the river s mainstream flow with the addition of the Greater Zab which originates in Turkey, contribution of Turkey is 44%. Euphrates river is originates from Turkey like Tigris river. The contribution of Turkey is 88% and the rest which is nearly 12%, is coming from Sajur, Balikh and Khabur rivers. These rivers occur in Turkey s territory. 12 When we take into consideration the Tigris River, it has more excess water for Iraq. First of all, as mentioned above, just 16,800 million cubic meters of water annually passes the Turkey-Iraq border in Cizre, while total volume of the river is around 52,000 million cubic meters. Turkey plans to utilize a small portion of that water, nearly 5,500 million cubic meters. As seen from the figures, Iraq has a greater control on the waters of the Tigris than Turkey. After the Turkey s planned utilizations, there are still approximately 47,000 million cubic meters of water are available for Iraq s utilizations. This huge amount of water can irrigate, theoretically, ha. with a rate of cubic meters per hectare or ha. with a rate of cubic meter per hectare. 13 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 45 Report No: 15, May 2012

47 ORSAM ORSAM Water Research Programme Table 2: Approximate Water Balance for a Year of Average Hydraulic Data in Tigris Subbasin ( BCM/year) 14 Natural flow at Cizre in Turkey 17.5 Natural flow of Greater Zab from Turkey 4.5 Natural flow of the other tributaries from Turkey 2.0 Total natural flow originating from Turkey Evaporation from Middle Tigris reservoirs -1.0 Irrigation in Middle Tigris ( ha) -6.5 Return flow in Middle Tigris (to main river) +0.5 Return flow in Middle Tigris ( to tributaries) +0.5 Evaporation from Eastern Tigris reservoirs -0.5 Water losses in Urban & Industrial users -0.5 Flow from Turkey to Syria-Iraq in Tigris Flow originating from Syria 0.0 Irrigation in Syria -0.5 Flow to Iraq in Tigris Flow originating from Iran Flow originating from Iraq Evaporation from reservoirs in Iraq -6.0 Irrigation in Iraq (incl. Euphrates) ( ha) Return flow in Iraq (-) +7.0 Water losses in Urban & Industrial users -1.0 Flow from the Tigris to Shatt-al-Arab and Gulf delta +4.0 Karun River is another important river, which is originated form Khozestan province in Iran. Its catchment area is km 2 and its annual discharge is 24.7 BCM. Karun River s tributary is Dez River. Karun River joins Shatt Al-Arab at the South of Al Muhamara city with discharge of 14.4 BCM. 15 I.I. II Main Crisis in the Basin It should be noted that, before the second half of the twentieth century, there was no substantial upstream utilization from the waters of the Euphrates-Tigris basin. However, after the 1950 s situation has changed and upstream water storage projects gained momentum like downstream diversion efforts. Turkey started to construct Keban dam in 1965 on the upper Euphrates which is for the generation of hydroelectricity. This dam has a total of 30,700 million cubic meters capacity which 17,000 million cubic meters is active storage. After this dam the volume of water flowing downstream did not changed; however flow pattern of the Euphrates River unifor- 46 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

48 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM med considerably. The minimum flow limited to 400 cubic meters per second and maximum to 1000 cubic meters per second. 16 It is clear that just with the Keban dam low flow or flood risk eliminated at the main tributary of the Euphrates River. Since 1960 s, three main riparian states namely Turkey, Syria and Iraq have invested huge amounts of resources and efforts in order to develop water resources in the Euphrates-Tigris basin. However, there is friction on the waters of Euphrates-Tigris basin. Above all the general disagreement on the waters of Euphrates-Tigris basin, the frictions have been occurred when a riparian state, generally Syria and Turkey, midstream and upstream respectively, implement water resources development project. Before the major projects in the basin, to the 1960 s, riparian countries relations on Euphrates-Tigris basin waters can be deemed as harmonious. In this era, Syrian and Iraqi concerns were just about the flooding. 17 All riparian s launched big water resources development projects in 1960 s. While Turkey started to build Keban dam in 1965, Syria put the cornerstone of the Tabka dam in 1966 with Soviet assistance. In this era Iraq announced new irrigation schemes with abundant fiscal resources that come from oil revenues. 18 After the Turkey s decision to construct Keban dam, a new era opened for Euphrates- Tigris basin. The Keban dam has a very positive impact for Syrian and Iraqi storage facilities by regulating the Euphrates waters. 19 However Iraq insisted that a guaranteed flow of 350 cubic meters per second must be released by Turkey during the impounding period of the Keban dam. Donors of the Keban dam pressured Turkey in this aspect and Turkey guaranteed to undertake all measures to maintain 350 cubic meters of water flow to downstream with an agreement that signed in Ankara in While Turkey decided to construct Karakaya dam, downstream of Keban, the World Bank, new donor, also insisted a guaranteed flow to downstream during the impounding period and operation of reservoir. These two experiments of Turkey caused a negative approach for third party involvement to the issue. Donor s intervention has perceived as to defend just the rights of downstream countries, not a balanced attitude both for upstream and downstream. The first meeting of the riparians held in June 1964 in order to decide the flow of the river during the impounding period of Keban dam. While Iraq insisted on a fixed amount, Turkey asserted that it was impossible to reach a single formula. 20 The second meeting of the riparian was held in Ankara again in 1964, which delegations of Syria and Turkey met. Both sides gave each other the achievements on Keban and Tabqa dam projects. After those bilateral meetings, the first trilateral meeting was held in Baghdad in 1965 and exchanged the information about Keban, Tabqa and Haditha dams. 21 In this meeting, establishing the Joint Technical Committee (JTC) discussed among the riparians. Iraq proposed an agreement which contains a permanent JTC and to have authority to supervise the implementation of the agreement. In accordance with Turkey, Syria rejected the Iraqi proposal and claimed a counter proposal that, JTC might have investigated possibilities of water transfer from Tigris River to Euphrates River. However Iraq opposed this proposal and insisted that the debate is on the Euphrates not the both rivers. However Syria changed its attitude in 1980 s and this change perceived as an Arab stance against Turkey. In this era, the achievement on the negotiation process among the riparian countries was forming a JTC at least on ad hoc basis. Three riparians agreed on joint trips to gauging stations and main water resources development projects. After the observations of three ri- ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 47 Report No: 15, May 2012

49 ORSAM ORSAM Water Research Programme parians, Iraq asserted that, Iraq s water needs was about 18 billion cubic meters. However Turkish delegation evaluated this figure as Iraq s effort in order to guarantee future utilizations and rejected the Iraq s figures. Turkish delegation also emphasised that wasteful utilization of water in Iraq refutes the Iraqi demands. 22 Inappropriate utilization of water in irrigation is still an issue in negotiations among the riparians. The Tabqa dam in Syria and Keban Dam in Turkey were complicated in 1974 and 1975 respectively. Thus impounding period of two dams caused a water shortage in Iraq. This shortage gave a reason to two downstream riparians Syria and Iraq to escalate the situation to a political crisis in the spring of The two hostile Baath regimes, which were in the brink of a war, were mediated by Saudi Arabia and additional water was released by Syrians. In 1976 Turkey started to construct Karakaya dam at the downstream of Keban as a first step of Southeastern Anatolia Project, with the Turkish acronym GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi). Since the Turkey guaranteed to release 500 cubic meters to the downstream, no crisis had erupted during the impounding period and operation of the dam which became operational in In 1980 s Turkey started to implement the plans to irrigate the region mainly from the Euphrates river waters, downstream countries raised their objection based on historical rights claims. Being aware of Turkey planned to utilize more from the Euphrates, Syria and Iraq both rejected the Turkish proposal to evaluate both rivers as a single basin. By admitting the hydrological reality that both rivers constitutes a single basin, water transfer from Tigris to the Euphrates river can solve the alleged shortage in the Iraqi part of the Euphrates river. However as a midstream country Syria was aware of that if Iraq gets more water Syria could utilize those waters because of her location. On the other hand Iraq concluded that, Turkey s utilization plans focused on Euphrates not Tigris, hence decided to negotiate just Euphrates waters. 24 In 1987 the Turkish-Syrian Joint Economic Commission have met and signed a protocol named Protocol of Economic Cooperation between Turkey and Syria. Protocol was not only about the water issue. However this protocol is important since Turkey pledged to release 500 cubic meters per second at the Turkish Syrian border. According to the article 6 of the protocol, during the filling up period of Atatürk Dam reservoir and until the final allocation of the waters of Euphrates among three riparian countries, the Turkish side undertakes to release a yearly average of more than 500 cubic meters per second at the Turkish-Syrian border and in cases where monthly flow falls below the level of 500 cubic meters per second, the Turkish side agrees to make up the difference during the following month. Article 7, 8 and 9 arranges joint efforts on Euphrates and Tigris rivers waters with Iraq, JTC works on regional waters and principle about to construct and operate irrigation and hydroelectric power projects. It is clear that while article 6 of the Protocol guarantees the flow pursuant to downstream concerns, articles 7, 8 and 9 reflects Turkey s attitude on Euphrates-Tigris issue. However with the 1987 Protocol downstream countries get a concrete gain with article 6, Turkey just managed to get general goodwill expressions. Even so, Syria and Iraq did not satisfy with this protocol on the base that this is an interim reconciliation and the waters of Euphrates River must be shared equally by the three riparians. 48 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

50 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM Despite the clear article of the 1987 Protocol, in the impounding period of Atatürk dam in 1990 both Syria and Iraq raised reactions. Turkey urged both governments in November 1989 and explained technical reasons behind the interruption. However, during the interruption of Euphrates River from 13 January to 12 February 1990, Turkey assured Syria would receive at least 120 cubic meters per second from the tributaries downstream of the Atatürk dam and released water at a rate of 750 cubic meters per second from November 1989 to 13 January 1990, the starting period of impounding. This interruption and Syrian and Iraqi reactions was caused a wave of water war scenarios. 25 In this period, (from November 1989 to 12 February 1990), Turkey released an average flow of 509 cubic meters per second which is proper to the 1987 Protocol. Additionally Turkey emphasized that, the impounding period was planned when the irrigation needs of both countries at the lowest level. In April th JTC held in Baghdad. In this meeting Syria and Iraq signed an agreement which allocates Euphrates river waters in a rate of 42% to Syria and 58% to Iraq. There was another crisis among the riparians of the Euphrates River when Turkey started to construct Birecik dam which was planned to regulate the extreme flow of the Atatürk dam during the hydroelectricity production. Both Syria and Iraq sent official notes to Turkey in December 1995 and January 1996 by asserting that the Birecik dam would affect adversely quality and quantity of the Euphrates waters. 26 I.I.III Views of the Parties Relating to the Dispute Syria, as a midstream and Iraq as a downstream country in the Euphrates-Tigris basin, proposed parallel solutions with small disparities. Iraqi proposal, in the beginning of the dispute from 1960 s to the Turkey s plans to construct dams in Tigris river, based on three stages and on just about Euphrates river. As a first step, each riparian would announce its water needs not only for completed projects but also for future plans. In the second step, hydrological data would be exchanged among the three riparians and at the end JTC would calculate the demands of water for the projects in operation, then in construction and for planned projects. According to the Iraqi proposal, determination of how much water was needed for each project might depend on the each riparian country. 27 Syrians proposal was based on an approach that, Euphrates and Tigris rivers are shared resources and should be divided among the riparian countries according to a quota. This quota would be determined by an approach that, each riparian should declare its needs on each river and if the demand of three riparian s does not exceed total flow of each river, the waters should be shared according to riparian s demands. If total demand exceeds the amount of each river, the exceeding amount should be deduced proportionally from the demand of each riparian state. 28 However Turkey s proposal was Three Stage Plan for Optimum, Equitable and Reasonable Utilization of the Transboundary Watercourses of the Euphrates-Tigris Basin. This plan was based on the criteria that, Euphrates-Tigris rivers constitutes a single basin. The plan was first emerged in 1960 s in State Hydraulic Works (DSİ) and depends on the approach that the water problem stems from mismanagement and misallocation of water resources. Turkey claimed that cooperation in the basin could be reached by an agreement on fundamental data on water and land resources of the basin. After reaching the whole data of the basin, coordination on water management ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 49 Report No: 15, May 2012

51 ORSAM ORSAM Water Research Programme and joint projects could be realized. 29 The final goal of the Turkish plan was a basin-wide planning. Turkey s Three Stage Plan for Optimum, Equitable and Reasonable Utilization of the Transboundary Watercourses of the Euphrates-Tigris Basin can be summarized as the first stage, water inventory of the basin should be determined, for the second stage land resources of the basin should be studied. At the third and final stage water and land resources should be matched and allocation of water to each country would be determined. This plan was rejected both by Iraq and Syria since the belief that this plan could harm their sovereignty. In fact emphasising on sovereignty is a common criticism for Turkey in international arena. I.II Groundwater Groundwater aquifers are formed by extensive alluvial deposits of the Tigris and Euphrates rivers, and are composed of Mesopotamian-clastic and carbonate formations. The alluvial aquifers potential is restricted cause of the poor water quality. The Mesopotamianclastic aquifers in the north western foothills consist of Fars, Bakhtiari alluvial sediments. The Fars formation which cover a large area in Iraq, is compose of anhydrite and gypsum inter-bedded with limestone. The Bakhtiari alluvial formations are formed by a variety of material, including silt, sand, gravel, conglomerate and boulders, with a thickness of up to 6000 metres. Water quality ranges from 300 to ppm. The other significant aquifer system is contained in the carbonate layers of the Zagros Mountains. Two main aquifers are found in the limestone and dolomite layers, as well as in the Quaternary alluvium deposits. The limestone aquifer contributes large volumes of water through a number of springs. The alluvial aquifers contain large volume reservoirs and annual recharge is estimated at 620 million m 3 from direct infiltration of rainfall and surface water runoff. Water quality is good, ranging from 150 to ppm. 30 Subterranean water with good quality has been placed in the foothills of the mountains in the northeast of the country and in the area on the right bank of the Euphrates. The aquifer in the northeast of Iraq has an estimated safe yield of between 10 and 40 m 3 /sec at depths of 5 50 metres. Its salinity increases towards the southeast of the area until it reaches between 0.5 and 1 mg/l. Gypsum and dolomite reserved the aquifers on the right bank of the Euphrates River, at depths increasing towards the west where water is found at 300 m (at Abu-Aljeer), have an estimated safe yield of 13 m 3 /sec. When comparing with the eastern section mg/l, the salinity of the water in the western part of that area is only 0.3 mg/l. Good quality water is fairly limited in other areas of the country cause of the high levels of salinity. Also, An estimated 0.08 km 3 /year of water from the Umm er Radhuma aquifer enters Iraq from Saudi Arabia. 31 I.III Dams in Iraq Water resources in Iraq can be classified as surface, groundwater and reservoirs which are used as a source of water storage. Seasonality of rivers discharge, floods, drought period causes problems in agriculture periods, to overcome those problems, building dams and barrages are the best solution. So, Iraq has construct dams and reservoirs on both rivers and tributaries. Dams have been built for hydropower, irrigation, flood control and water supplying for cities. 50 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

52 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM Table 3: Iraq s dam and their storage capacity and hydropower generation 32 Name of dam River Mosul dam Tigris 11,11 Storage with normal level BCM Dokan Dam Lesser Zab 6,8 400 Darbandikhan Dam Diyala 3, Himreen Dam Diyala 2,45 50 Haditha Dam Euphrates 8, Dohuk Dam Royar Dohuk Energy produced by hydroelectric station (Megawatt) 750 main dam, 60 organization s dam, 200 pumped storage Al-Udaim Dam Al-Udaim being constructed Thartar Reservoir Tigris 85, bcm dead storage Habaniye Reservoir Euphrates Total (ex. Thartar) The Dokan Dam, which was built in 1961 for irrigation and energy production purposes, is located within the borders of the Kurdish Regional Government in Suleimaniyah. The dam is located at 75 kilometres northeast of Kirkuk, 116 metres high and has a reservoir capacity of 6800 million cubic metres. The river Little Zab on which the dam is located originates from Iran and runs through Kirkuk before it meets river Tigris. This river is an important water source for Samad and thousands of its farmers. The recent decrease in the levels of precipitation has resulted in a corresponding decrease in the Dokan Dam s level of water. Comparing to the previous year, the water level have decreased by 6 metres by February The amount of water that used to flow from the Dokan Dam to the Kirkuk water project was 75 cubic metres per second. At the present, this amount is said to be reduced to 30 cubic metres per second. The farmers of the region have noted that this is not enough even for their drinking needs. 33 Two more dam will build; Bakhma Dam on the Greater Zab and Badoosh Dam on Tigris are under construction. In total, according to the Ministry of Water Resources, kilometres of draining systems and kilometres of irrigation streams are being developed. 34 Furthermore, Third River (The Main Outfall Drain/ Masab Elam Canal), which is constructed in 1992, is 565 km with total discharge of 210 m 3 / sec. The aim of the Third River; is increasing water transport efficiency; minimize losses and water logging, and improve water quality. It collects drainage water from more than 1,5 million hectares of irrigated ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 51 Report No: 15, May 2012

53 ORSAM ORSAM Water Research Programme agricultural land. In 1995, approximately 17 million tons of salt have been transported to the Gulf through the Third River. By this river; much of the drainage water has reached the sea without polluting the mainstream. 35 II. Water Use and Management There is a high demand on water resources from different sectors in Iraq. Water demands for hydropower production, managing sustainable ecosystems, agriculture, households and industry. 42,8 BCM water had withdrawed in 1990 in Iraq. 92 percent of water was used for agriculture purposes, 3 percent of water was used for households supplies and 5 percent was used for industry. According to FAO report 2008, total water withdrawal was 66 BCM in percent of water was used for agriculture, 6.5 percent of water was used for household s purposes and the rest, 14,5 percent was used for industry. Hydroelectric power generation is about 17 percent of the total energy production in Iraq. Considering the World Bank report in 2003/4, 51,7 BCM water had been withdrawed. 90 percent of the water was used for irrigation, 4 percent of water was used for households and 6 percent of the water is used for industry. 36 Table 4: Water Withdrawals by sector 37 (BCM) Withdrawals for: 1990 % % 2003/4 % Agriculture Domestic Industry Total II.I Water problems in Iraq The information provided from Iraq states that there is a decline in precipitation, and because of that the complaints related to the fact that water problem exists are increasing with each passing day. The United Nations states that in Iraq six million people do not have an access to clean water and that 50 per cent of water resources is wasted. 38 The fact that traditional irrigation techniques are leads to excessive amount of water loss, besides it creates the risk of salination in the soil because of the rapid evaporation. During the periods, when precipitation is dense; in Iraq, where severe floods take place, insufficient management of water resources and incomplete water resources development projects rather than insufficient water quantity come to the forefront. The inadequacy of budget for the projects related to water resources leads to the fact that the projects cannot be completed and that they stay disfunctional for a long period of time. In Iraq, where the average precipitation is 216 mm, 79% of water resources are used for irrigation. In Iraq, where the available amount of water per capita in a year is 2400 cubic meters, 39 the fact that population has increased, cities are expanding and industry is growing. Additionally, the importance of wetland areas and marshes have increased and have been brought to the agenda, thus the demand for water resources and the competition between the users have been increased. 52 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

54 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM The studies of the Inter-Agency Information and Analysis Unit which is an UN body indicate that Iraq will have difficulties in meeting the goal of enabling 91% of households with safe drinking water supply by It was stated, today 20% of households uses unsafe drinking water source, and 16% of them have problem with supplying the daily water. In rural areas, where the situation is much worse, 43% of households can access safe drinking water. And this situation increases the ruralurban migration. River status in the upstream without discharge of any sewage River status in 1 km after discharge of sewage and destruction of the river bed Picture 1- Qlyasan River in Suleimaniyah (February 2012) Because of the decline in precipitation, the groundwaters have started to be used in order to meet the water demand in Iraq. The leakages in sewer pipes and septic tanks contaminate drinking water. In addition to this, floods; waters returning from irrigation; domestic and industrial wastes also lead to impairment of quality in water resources. 80% of the households use drinking water without any purification. Only 18% of waste water is purified; and the rest is left to watercourses. For 2015, the estimated water demand in Iraq is 66,85 billion cubic meters in total. According to this information, which is provided by the 2010 studies of the Iraq Ministry of Irrigation, 8,4 billion cubic meters of the aforesaid figure will disappear as a result of evaporation and through other ways. According to estimates, among the rest of the water; 40,5 billion cubic meters will be used for agriculture; 11 billion cubic meters will be used in wetland areas; 3,78 billion cubic meters will be reserved for the household uses; 2,77 billion cubic meters for industrial use; and 0,4 billion cubic meters will be used for the energy generation. 40 II.II Water Management in Iraq When we multiply the annual average precipitation with the surface area of Iraq, the average figure we obtain is 94, 68 billion cubic meters. According to the FAO datum, the annual average precipitation rate in Iraq is 216 mm, and her surface area is square kilometres. According to the figures of FAO, the aforesaid figures belong to year 2000, and its annual amount is 2632 cubic meters per capita. According to the World Bank, this fi- ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 53 Report No: 15, May 2012

55 ORSAM ORSAM Water Research Programme gure is over 2500 cubic meters, as the report of year 2006 indicates. In the publication entitled, Water in Iraq Factsheet, prepared by the UN, this value is 2400 for the year While the annual average precipitation in Iraq was indicated as 154 mm/year in the work entitled, Water Resources and war in Iraq, which was published in 2011; the renewable amount of water per capita was indicated as 3287 cubic meters/capita/year. The inconsistency in datum constitutes a major problem on its own. 41 The water storage structures and water transportation systems of Iraq, who had been in war for many years, were damaged to a great extent. In addition to this, the troubles in management, which stem from the lack of productive use of water resources, increase the current water problem. According to the data of World Health Organization (WHO) and UNICEF in 1995, before the war, safe water supply was provided to cities at the rate of 96 per cent; and to rural areas at the rate of 48 per cent. The 93 per cent of the city population and 31 per cent of the rural population can reach clean water through different sanitation methods. As a result of the U.S. invasion in March 2003; dams, pumping stations, canals, sea water desalination plants and wastewater treatment plants were damaged. According to the datum after the American invasion in the year 2004, 73 per cent of the city population, and 43 per cent of the rural population can have access to clean water. And 25 per cent of the population, who lives in Baghdad, is not included in water distribution network. According to the datum of the year 2007, only 17 per cent of the wastewater is treated and discharged into rivers. As a result, waterborne diseases increased among children, and quality problem started to be observed in surface waters and aquifers. According to the datum of the Water in Iraq Factsheet, this was prepared by the UN, diarrhoea cases, among which 57 per cent is children under the age of 5 years, were detected in Because of waterborne diseases, 41 children out of 1000 die before the age of 5 years. In Iraq, where the water quality also became a major problem, the quality of water, which is used for drinking and agricultural purposes, remain way below the values of Iraqi National Standards and the World Health Organization. 42 In Iraq, The Ministry of Water Resources (MWR) is the main institution which consists of five commissions and eleven companies. The MWR is responsible for supplying water for the whole country and national water planning, operating dams, hydropower station and pumping stations. Also, the Ministry of Agriculture, the Ministry of Energy, the Ministry of Municipalities and Public Works, the Ministry of Environment and local governorates are the other institutions which are related with water works. Universities and institutions have a role to provide technical support on water issues. 43 Water resources development and management plans were prepared in the 1960 s and 1980 s. These studies included a comprehensive and detailed analysis of needs, opportunities and plans for the development and management of Iraq s water resources. The legal regulations about water resources in Iraq are; Ministry of Water Resources Law, No. 50 of 2008, Regulations on Preservations of Water Resource, No. 2 of 2001, Maintained of Irrigation and Drainage Systems Law, No. 12 of 1995, Law on Environment, No.3 of 1997,44 Irrigation Law, No. 6 of ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

56 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM According to UN, it is predicted that Iraq will have difficulty in fulfilling the amount of domestic use of water, which is targeted to be 91 per cent, in The Iraqi Ministry of Water Resources has started to work on 20 year Strategy for Water and Land Resources in Iraq, which covers the years between 2015 and 2035, in order to find a solution for the problem of water management that will increase in the forthcoming years. The evaluation and detailed mapping of 121 irrigation projects, 7 major dams and 18 barrages across the country take place within this plan, which firstly focuses on collecting data and collecting analytic tools, which are necessary to implement the plan. While the first 5 years of the plan is planned as a busy period, it is planned to update the plan every 5 years until The content of the plan of Strategy for Water and Land Resources in Iraq is as follows; 46 Current and Forthcoming agricultural development and productivity, The efficiency of the current irrigation and relevant water structures, The appropriation of water for domestic, rural and industrial purpose; waste water treatment, its recycle, and reuse of water turning back from drainage, Ground waters (connection between ground water and surface water), Current situation for each irrigation project, and appropriation of water for the future, Drainage system, Salinity and its effect on agriculture, The status of pastures, Hydroelectric, Transportation and transfer, Fishery, Flood control, Basra Marshes, Searching effects of the projects of upper riparian countries, Desertification and its effect on agricultural lands, Other factors such as climate change, which could affect water management and sustainable utilization. This plan will be conducted by the assistance of the management committee, decisionmakers and technical committee, which are selected from ministries, and also by the assistance of shareholders. With the approach of integrated water resources management, a master plan will be prepared for the years 2015, 2020, 2025 and The water structures will be privatized within this integrated approach, and capital will be invested by different sectors for sustainable development. In addition, this plan also includes conducting negotiations by recognizing the principles of a secure-efficient and equitable use of water with the Euphrates-Tigris basin riparian s and the principle of not causing significant harm. It is foreseen that this plan will be completed within 42 months with a consortium, created by three companies from Italy and Jordan. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 55 Report No: 15, May 2012

57 ORSAM ORSAM Water Research Programme II.III Iraq s Federal Structure and Water Management Issues Iraq is known as a water stress country. This is an expected situation due to arid and semiarid climate conditions of Iraq s geographical location. However, relating Iraq s water stress with only geographical and climatic conditions is inadequate since it means ignoring the whole problem. One of the most important components of Iraq s water stress is destroyed water infrastructure due to long lasting circle of war, embargo, occupation and civil war. According to FAO datum, water per capita per annum in Iraq is 2461 cubic meters. 47 This amount is high relative to neighbouring countries. Water per capita per annum is 1652 cubic meters in Turkey, cubic meters in Syria, cubic meters in Iran, , 5 cubic meters in Jordan 51 and 89, 52 cubic meters in Saudi Arabia. 52 Despite the fact that water per capita per annum is higher compared to the neighbouring countries, Iraq faces a heavy water stress. 25% of the capital Baghdad does not have water network and the population depends on unsecured and expensive water resources. 30% of the urban population out of Baghdad is deprived of water services. This ratio is much higher in rural areas. Oil and natural gas are the two leading natural resources of Iraq. Those two resources are the most important issues that take attention both in Iraq and in assessments about Iraq. As an addition, those resources are also constitutes the ground for the debates about federalism, new administration system in Iraq, along with the ethnic and sectarian issues. However, water issue is mentioned as a problem for a long time and this issue gradually became on the agenda in Iraq. Iraq sees neighbouring countries in general and Turkey specifically as responsible for the water problem in the country. Iraq asserts that, because of the Southeast Anatolia Project (GAP) which Turkey implements as a multi dimensional project, the amount of water which flows to the country from Turkey is decreased. After the invasion of Iraq and overthrow of Saddam Hussein by coalition forces with the leadership of USA, the debates were about the new government system in the country. In this era ethnic and sectarian strife emerged and caused a civil war. With the United Nations Security Council s Resolution No: 1546 it is come on the scene that, new governmental system will depend on federalism. In that resolution federal, democratic, pluralist and united Iraq is mentioned and therefore future of Iraq is constituted. 53 After forming of Interim Administration Council, Transitional Period Administrative Law has been adopted and this law constituted the basic of 2005 Iraqi Constitution. According to the first article of the Iraqi Constitution, dated 15 October 2005, Iraq is a parliamentarian, democratic and federal republic. 54 Moreover, with the federalism law adopted in October 2006, establishment and regulation of federal regions are provided however, not only because of the tension between federal government and Kurdish Regional Government but also among sectarian and ethnic groups, the law could not come into force. Federal structure of Iraq cannot be considered apart from the ethnic and sectarian identities. Thus, the structure expected to be a 56 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

58 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM unifier seems to have a secessionist character. The basic argument that strengthens the thought that there is a long way for democracy in Iraq is the organization of political parties in ethnic and sectarian basis. Each group in Iraq considers federalism differently. Particularly, the Kurdish Regional Government considers federalism as a mechanism softening the power of federal government on Kurdish areas and increasing the influence of regional government. Tragic events in the past strengthen their determination on this issue. There are some groups rejecting federalism as well as some groups that consider establishing a Shi ite region composed of 9 governorates. Iraqi Sunnis are concerned that federalism will harm the unified Iraq. 55 According to the Iraqi Constitution, governorates have the right to organize into a region except Baghdad and temporarily Kirkuk governorates. However to date there is no region other than the Kurdish Regional Government have been established. Even if there are demands for establishing regions, it can be considered that dissents to these demands are more dominant. Kurdish Regional Government is constituted from Dohuk, Suleimaniyah and Erbil. The region that covers the mountainous areas of northern Iraq has rich water resources with respect to other areas of Iraq. Many tributaries of the Tigris River are in this region. Moreover Dukan and Darbandikhan HEPP s are also located in this region. Even if the greatest dam and HEPP of the country, Mosul Dam, is not located in the borders of the Kurdish Regional Government, de facto, it is controlled jointly by KDP and PUK. Iraqi Constitution states in article 111 that oil and natural gas resources belong to all Iraqis. On the other hand, in article 112 points out that the federal government will manage oil and natural gas resources with the producing governorates and distributes its revenues in a fair manner in proportion to the population distribution in all parts of the country. At the same time this article stresses that the regions which were deprived of by the old regime will have priority in this distribution. These expressions bring an ambiguous regulation and provide sufficient arguments to all parties about the management and distribution of oil and natural gas revenues. The same ambiguity appears about water resources. Constitution diversifies the water resources as external and internal and gives exclusive authority to the federal government on waters which comes outside Iraq. Article 110 arranges exclusive authorities of the federal government. According to the 8. paragraph of the article, Planning policies relating to water sources from outside Iraq and guaranteeing the rate of water flow to Iraq and its just distribution inside Iraq in accordance with international laws and conventions is in the authority of federal government Article arranges the competencies shared between the federal authorities and regional authorities. 7. Paragraph of the related article expresses that the competencies about formulating and regulating the internal water resources policy in a way that guarantees their just distribution are shared between federal and regional governments and this will be arranged by a law. It is explicitly stated in the article 115 of the constitution that, in the case of conflicting water resources development policies between federal and regional governments, the policies of the regional governments have prio- ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 57 Report No: 15, May 2012

59 ORSAM ORSAM Water Research Programme rity. 56 Furthermore, article 121 states, in case of a contradiction between regional and national legislation in respect to a matter outside the exclusive authorities of the federal government, the regional power shall have the right to amend the application of the national legislation within that region. In the case of a disagreement about water resources development policies between Kurdish Regional Government and Federal Government Iraq will face a new problem. Current constitution does not give much hope for a solution. Kurdish Regional Government has much experience on regional government practices since It is clear that Kurdish Regional Government will behave jealously, by stating their tragic experiences, on the rights given by the current constitution. Nowadays, importance of holistic approach in water management is understood. Consequently, it must be taken into account by all parties that a disintegrated water management will create heavy problems. In the Iraqi Constitution authority shared between federal and regional governments is not clear about waters originate inside and outside Iraq. By the definition the waters originate outside Iraq on which federal government has exclusive authority, Tigris and Euphrates rivers are implied. There is no tributary in Iraq that joins Euphrates River, thus there is no problem with respect to the constitution in this issue. The issue must be considered for Tigris River. It must be kept in mind that just before leaving Turkish territory, in Cizre gauging station, main tributary of the Tigris River s average flow is 16 billion cubic meters. Average annual flow of the river is about 50 billion cubic meters. A part of the difference between these two figures originates from northern Iraq while another important part of it comes from tributaries such as Khabur, Greater Zap that originate from Turkey and Lesser Zap that originates from Zagros mountains in Iran. Since there is a distinction of authority for waters originating inside and outside Iraq, it must be determined that which water will be included in which scope. If Tigris River s tributaries that originate from other countries and join Tigris in Iraq are included in the authority of the federal government, water management competency of Kurdish Regional Government will be limited. On the other hand, in the case that these waters are considered as waters originating inside Iraq, this implies ignoring of a hydrological fact and another dimension will be created in water management issues in Iraq. In order to solve this problem a legal arrangement is required. III. Case Study: Water Resources in Kurdish Regional Government (KRG) Water resources in KRG can be classified as surface and ground waters. There are three important dams in KRG. They are Dukan, Darbandikan and Dohuk Dams. The total amount of the storage capacity of these dams is MCM. In addition to this, there are small dams in Dohuk with MCM storage capacities. The names of the dams are respectively; Benata, Bilijonka, Ghilishe, Kora, Ghilbob, Bihere, Darkor-ajom, Basali, Beghabor, Levo and Girbir. Also, there are several dams which are under construction or planned. These dams s storage capacity will be MCM. 57 KRG has many rivers, springs and channels which are diverting Tigris River waters to the other areas. Tigris River is the most important river in KRG which enters into region in Zakho. There are five tributaries of Tigris in KRG. These rivers are Upper Zab, Lower Zab, Uzaym, Sirwan and Chabour. 58 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

60 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM Table 5: Quantity of Water from the Rivers 58 Rivers Length (km) Area (km 2 ) Rate of waste water(m 3 7sec) Rate of Water to Tigris % Greater Zab , Lesser Zab , Uzaym 220 1, Sirwan , Chabour 160 6, Total Water Supply (bcm) Groundwater especially springs are important water resources in KRG. Groundwater is fed by rainfall and snow and the drought periods affect the groundwater potential. When we compare the rainfall and snowfall quantities in KRG between the years of 2000 and 2008 there is deficit between the amounts of the precipitation. In Erbil; amount of precipitation in was 61 MCM, in that amount was 19 MCM. In Suleimaniyah; amount of precipitation in was 68 MCM, in that amount was 21 MCM. In Dohuk; amount of precipitation in was 27 MCM. There are number of wells in the region, just some of them are legal. Primarily, the wells are used for drinking water. In KRG, the number of legal wells is and the number of the illegal wells is Agriculture Sector There are two type of agriculture in the region. One of them is cereals and the other is fruits, vegetables and legumes. The amount of wheat produced is thousand tonnes in the region and wheat demand of the region is 500 thousand tones. The area of cultivated land is dunam in Erbil, dunam in Suleimaniyah and dunam in Dohuk in Industry Goundwater is used in the industry sector and the largest portion of that water is used for producing concrete and iron products. In the drought periods, the production of those have decreased and affected the price of the products. Also, the other consumer of the groundwater resources in industry sector is mineral water production. 61 Household sector The population of Erbil is nearly Water which is allocating for per capita is nearly 350 lt. per day according to the planning, which equals m 3 per day for the all population of the city. In Suleimaniyah governorate, water is pumping from Dukan Project and the city receives m 3 of water per day. The other water source is Sarchinar Project with capacity of m 3 per day. Local well production is another source of the city with 4000 m 3 per day. Total supply of the water is m percent of this water is wasted cause of the network losses; this amount is equal to 16,800 m 3 per day. With calculation, actual water supply amount is 67,200 m 3 per day. The population of the Suleimani- ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 59 Report No: 15, May 2012

61 ORSAM ORSAM Water Research Programme yah is Water which is allocating per capita is 350 lt. per day as in Erbil, total need of the Suleimaniyah is m 3 per day. In Dohuk governorate, there are three sources for water needs of the governorate, one of them are Chum Barakat area, the second is substitution water and Gali Dohuk Project, and the third is groundwater. The total water supply is 56,160 m 3 per day. Water resources has managed by own policy of the KRG apart from federal government. Basra Marshlands Issue In addition to the water shortage in Iraq, the risk of destruction of marshlands in the southern Iraq is frequently brought to agenda. With its socio-cultural and environmental importance, the Basra marshland is the largest wetland area of the Middle East. The wetland, which is located within the borders of Basra, Missan, and Thi-Qar provinces, is composed of three marshes that are connected to each other. These marshes are the Central marsh, Al Hammar marsh, and Al-Hawizeh marsh. 62 Nowadays, 90% of the area, which started to be destroyed as from 1970 s, has been lost. 63 If measures are not taken, the area is estimated to be totally destructed within five years. The primary problems of the wetland area are the destruction of the wetland, the lack of drinking water, and the lack of sanitation. The water quality reached such dimension that it threatens human health, and living organisms because of pesticides, untreated industrial wastes, sanitary sewerage, and salinization. The fact that the region, which was the source of income and water resource of approximately Iraqis, was drained in the post-1980 and post-1991 negatively affected the local community making their livings from reeds and fishing. In 2004, UNEP (United Nations Environment Programme) started to the support studies for the environmental management of Iraq s marshlands. The goal of this study is to provide the sustainable management of the wetland, and to restore the area. The restoration of the wetland, whose surface area is approximately km 2, has become a glimmer of hope for the return of the Marsh Arabs, who left the region. 64 In the first stage of the UNEP project, which was completed in 2009, and which is composed of three stages, was carried out between the years Within the stage, which was carried out by the financial contribution of the Japanese government, is found creating data collection and analysis, capacity building, EST (Environmentally Sound Technology) systems, and raising the awareness of the society. Advancing in two parts (A and B parts) the second stage, which was carried out in parallel with the first stage, and which was supported by the Italian and Japanese governments, continued between the years The A stage is composed of studies such as; supporting the data collection related to water resources and analysis, and supporting the environmental, socioeconomic and land planning. Besides, providing the coordination that would enable the inter-institutional data sharing for the wetland management plan is another subject, which has been dealt with. And the B stage deals with subjects such as; implementing pilot project in order to provide drinking water, implementing EST systems, providing social participation, raising the awareness. The last stage, which covers the years between 2007 and 2009, was supported by the Japanese government. The last stage contains capacity building for the wetland and solid waste treatment, enabling EST systems and social participation, the analysis and distribution of the obtained datum. The Iraq Ministry of Water Resources, the Centre for the Restoration of the Iraq Marshes, 60 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

62 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM the Iraq Ministry of Environment, and the Iraq Ministry of Municipalities and Public Works also participated in the project. Within the project, pilot projects such as; drinking water, sanitation, marsh rehabilitation and management were implemented. Thanks to the established stations, marsh monitoring, water quality, biological diversity datum could be collected. In the project, which was indicated to have been successfully completed, it was stated that ecosystem rehabilitation and redevelopment was a long process along with precautions and interventions. Above all, the requirement of the sustainable management of this area was indicated to take place on the national development agenda. The two-year-long drought led to a decrease in the level of water in the marshland in 2009, and to the destruction of the vegetation. 65 Drought, desertification, climate change, decrease in the precipitation affected the whole country. 66 The largest wetland of the Middle East has a great importance in ecological terms. Besides it is an important living land for the people, who are also called Marsh Arabs, and who live in this region. The Iraq Ministry of Water Resources also added 11 billion cubic meters water need for the restoration of the marshlands to the amount of water requirement calculations that the Ministry made for 2015, in order to restore the marshes again. 67Among 66,85 billion cubic meters of water requirement in total, this amount of water equals with 16,4%. Following the agricultural use in the country, the second greatest amount of water was reserved for the restoration of marshes. Conclusion It is clear that there is a water problem in Iraq. However this problem is not stem from upstream utilizations of the Euphrates-Tigris Basin as Iraq asserts for a long time, but because of ineffective utilization and inappropriate water management of water resources in Iraq. For the efficient use of water resources in Iraq, above all water infrastructure systems are supposed to be repaired as soon as possible, and the projects are supposed to be completed. In agricultural utilization, where water loss is huge both because of leakages and evaporation, it is necessary to adopt modern irrigation techniques, and to implement proper plant patterns. According to statements that the Iraq Ministry of Water made this year, it was indicated that projects related to irrigation have been carried out, and budget for irrigation equipment and techniques have been arranged. In the forthcoming months, the fact that water problem will increase as a result of decline in precipitation since climate conditions of summer season and will frequently take place on the Iraqi press. In the near future, Iraq will made statements indicating her water demand from Turkey. This situation will directly affect the riparian relations of the Euphrates- Tigris basin. Another fundamental problem in water management in Iraq is the Iraqi constitution dated According to the Constitution while waters that flows outside Iraq is under the authority of Federal Government in Baghdad, other waters which originate in Iraq is under the control of regional governments. This duality in water resources management also seems to create problems inside Iraq. Water management in Iraq must cover the whole country to reach effective and reasonable utilization of water. Cooperation in the Euphrates-Tigris Basin is a necessity for optimum, equitable and reasonable utilization of the basin s waters. However, it is clear that the cooperation among the riparians needs goodwill and political stability in the region. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 61 Report No: 15, May 2012

63 ORSAM ORSAM Water Research Programme In the statement on World Water Day, 2011, the UN indicated that, 50 per cent of water at the level of usage is lost in Iraq. The current water loss stems from mismanagement of water resources and damaged water structures (dams, canals, water networks, irrigation systems etc.), as indicated above. If the Strategy for Water and Land Resources in Iraq can be implemented and succeeds, it is believed that it will provide a major benefit for Iraq in terms of the efficient use of water resources, and will eliminate the current water problem. 62 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

64 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM ENDNOTES 1 World Bank, Iraq: Country Water Resource Assistance Strategy: Addressing Major Threats to People s Livelihoods, Juna 28, 2006, s FAO, Irrigation in the Middle East region in figures; Aquastat Survey-2008, FAO Water Reports 24, Roma, 2009, p World Bank Data, FAO AQUASTAT, Fact Sheets, aquastat/data/factsheets/aquastat_fact_sheet_irq_en.pdf 4 FAO AQUASTAT, Country Profiles, 5 DSİ, DSİ Ajandası 2011, DSİ, Ankara. 6 Saline Water; Salinity is originating from both jeological formations and drainage waters. 7 Bağış, Ali İhsan, Turkey s Hydropolitics of the Euphrates-Tigris Basin, Water Resources Development, Vol. 13, no:4, 1997, p Beaumont, Peter, Middle Eastern Natural Environments, Yale F&ES Bulletin, 1998, p Beaumont, Peter & Keith S. McLachlan, eds, Agricultural Development in the Middle East. Chichesler: Wiley 10 Kavvas M.L., Z.Q. Chen, M.L. Anderson, N.Ohara, J.Y. Yoon, A Hydro Climate Model of the Tigris-Euphrates Watershed fort he Study of Water Balances, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, 2009, p Beaumont, p Beaumont, p Beaumont, p Ü. Öziş, Y. Özdemir, Turkey s Transboundary Watercourses and the Euphrates-Tigris Basin, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, 2009, p FAO, p Beaumont, Kibaroğlu, Ayşegül Dispute Over the Euphrates and Tigris: Institutions as Possible Responces, paper presented at the Water 98 Conference: Legal and Regulatory Issues, Dundee, Warriner, Doreen, Land Reform and Development in the Middle East, Oxford University Press, London, 1962, p Bilen, Özden, Turkey and Water Issues in the Middle East, DSİ, Ankara, 2009, p Kibaroğlu, Ayşegül, Building a Regime for the Waters of the Euphrates-Tigris River Basin, Kluwer Law International, London, The Hague, New York, 2002, p Kibaroğlu, 2002, p Kibaroğlu, 2002, p, Kut, Gün, Burning Waters: Hydropolitics of the Euphrates and Tigris, New Perspectives on Turkey, Kibaroğlu, 2002, p, Bulloch, John and Darwish, Adel, Water Wars: Coming Conflicts in the Middle East, London, Turkish Ministry of Foreign Affairs Water Issues between Turkey, Syria and Iraq, Perceptions: Journal of International Affairs, 1996 vol. 1, p The final communiques of the 16. JTC meetings ( ), quoted by Kibaroğlu, 2002, p Ibid. 29 Kibaroğlu, 2002, p FAO, p. 204; Z. Stevanovic, A. Iurkiewicz, Groundwater Management in Norther Iraq, Hydrogeology Journal, 2009, 17, p FAO, p Managinig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August 2010, p Water - a New Battleground Between Kurds and Arabs, Zanko Ahmed, 31/03/2011, news/ htm; Dukan Dam at Center of Ethnic Conflict in Northern Iraq,14/04/2011, /dukan-dam-center-ethnic-conflict-northern-iraq 34 Manginig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August 2010, p World Bank, Iraq, 2006, p.19. FAO, p FAO, 2009, p. 205; World Bank, 2006, p World Bank, 2006, p T.E.Maden, Iraq s Water Problem and the Facts, ORSAM, 27/05/2011, online at: org.tr/en/waterresources/showanalysisagenda.aspx?id=604 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 63 Report No: 15, May 2012

65 ORSAM ORSAM Water Research Programme T.E.Maden, Iraq: Water Resources Management and Studies for Forthcoming Period, 01/04/2012, EMWIS, online at: 43 FAO, 2009, p FAO, 2009, p Maden, EMWIS, DSİ, Su ve DSİ, Ankara, DSİ, ny.un.org/doc/undoc/gen/n04/381/16/pdf/n pdf?openelement Duman, Fatma Ceren Türkmen, This information had been obtained during the Northern Iraq field research in Ministry of Water Resources, Annual Report, This information had been obtained during the Northern Iraq field research in This information had been obtained during the Northern Iraq field research in This information had been obtained during the Northern Iraq field research in ds_ pdf com/2011/03/09/restoring-iraqs-marshland/ ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

66 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM REFERENCES Bağış, A. İ., Turkey s Hydropolitics of the Euphrates-Tigris Basin, Water Resources Development, Vol. 13, no:4, Beaumont, P., Middle Eastern Natural Environments, Yale F&ES Bulletin, Bilen, Öz., Turkey and Water Issues in the Middle East, DSİ, Ankara, Bulloch, J.and Darwish, Adel, Water Wars: Coming Conflicts in the Middle East, London, DSİ, Su ve DSİ, Ankara, DSİ, FAO AQUASTAT, Country Profiles, FAO, Irrigation in the Middle East region in figures; Aquastat Survey-2008, FAO Water Reports 24, Roma, M.L. Kavvas, Z.Q. Chen, M.L. Anderson, N.Ohara, J.Y. Yoon, A Hydro Climate Model of the Tigris-Euphrates Watershed fort he Study of Water Balances, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, Kibaroğlu, Ayşegül, Building a Regime for the Waters of the Euphrates-Tigris River Basin, Kluwer Law International, London, The Hague, New York, Kut Gün, Burning Waters: Hydropolitics of the Euphrates and Tigris, New Perspectives on Turkey, Managinig The Tigris Euphrates Watershed: The Challange Facing Iraq, August Öziş Ü., Y. Özdemir, Turkey s Transboundary Watercources and the Euphrates-Tigris Basin, M.Karpuzcu, M.D. Gürol, S.Bayar,(ed.), Transboundary Waters and Turkey, Gebze Institute of Technology, Kocaeli, Stevanovic Z., A. Iurkiewicz, Groundwater Management in Norther Iraq, Hydrogeology Journal, 2009, 17, p. 367 Turkish Ministry of Foreign Affairs Water Issues between Turkey, Syria and Iraq, Perceptions: Journal of International Affairs, 1996 vol. 1, p.105. World Bank, Iraq: Country Water Resource Assistance Strategy: Addressing Major Threats to People s Livelihoods, Juna 28, 2006, s.10. ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 65 Report No: 15, May 2012

67 ORSAM ORSAM Water Research Programme ORSAM ACADEMIC STAFF Hasan Kanbolat ORSAM Director Prof. Dr. Hayati Aktaş ORSAM Trabzon Represantative, Karadeniz Technical University Department of International Relations Assoc. Prof. Dr. Veysel Ayhan ORSAM Advisor, Gulf of Basra - Abant Izzet Baysal University, Department of IR Assoc. Prof. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Advisor, ORSAM Eurasian Strategies Coordinator - Bilkent University Assoc. Prof. Dr. Tarık Oğuzlu ORSAM Advisor, Middle East Antalya International University Department of Political Science and IR Asst. Prof. Dr. Mehmet Şahin ORSAM Advisor, Middle East - Gazi University, Department of IR Assoc. Prof. Dr. Harun Öztürkler ORSAM Advisor, Middle East Economies - Afyon Kocatepe University, Department of Economics Assoc. Prof. Dr. Özlem Tür ORSAM Advisor, Middle East - METU, Department of IR Habib Hürmüzlü ORSAM Advisor, Middle East Asst. Prof. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Advisor, Middle East -Ahi Evran University, Department of IR Asst. Prof. Dr. Canat Mominkulov ORSAM Researcher, Middle East Al Farabi Kazakh National University Asst. Prof. Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Advisor, Middle East Yıldırım Beyazıt University, Department of IR Dr. Abdullah Alshamri ORSAM Advisor, Middle East ORSAM Riyadh Representative Dr. Neslihan Kevser Çevik ORSAM Advisor, Middle East - METU, Department of IR Dr. Didem Danış ORSAM Advisor, Middle East - Galatasaray University, Department of Sociology Dr. Jale Nur Ece ORSAM Advisor, Maritime Safety and Security Dr. İlyas Kamalov ORSAM Advisor, Eurasia Dr. Yaşar Sarı ORSAM Advisor, Eurasia - ORSAM Bishkek Represantative, Kyrgyzstan-Turkey Manas University Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Advisor, Middle East - Atatürk University Dr. Süreyya Yiğit ORSAM Advisor, Eurasia Att. Aslıhan Erbaş Açıkel (LL.M.) Hamburg ORSAM Advisor, Energy-Maritime Law Fazıl Ahmet Burget ORSAM Advisor, Middle East - Afghanistan Volkan Çakır ORSAM Advisor, Africa - ORSAM Antananarivo (Madagascar) Representative Esra Demir ORSAM Advisor, Middle East Bilgay Duman ORSAM Researcher, Middle East Ogün Duru ORSAM Managing Editor Noyan Gürel ORSAM İzmir Represatative Selen Tonkuş Kareem ORSAM Erbil (Iraq) Represantative Oytun Orhan ORSAM Researcher, Middle East Sercan Doğan ORSAM Research Assistant, Middle East Nebahat Tanriverdi ORSAM Research Assistant, Middle East Uğur Çil ORSAM Research Assistant, Middle East Nazlı Ayhan ORSAM Research Assistant, Middle East & Projects Leyla Melike Koçgündüz ORSAM Research Assistant, Middle East & Projects Göknil Erbaş ORSAM Research Assistant, Black Sea Aslı Değirmenci ORSAM Research Assistant, Middle East Ufuk Döngel ORSAM Research Assistant, Middle East Jubjana Vila ORSAM Research Assistant, Middle East Mavjuda Akramova ORSAM Research Assistant, Middle East ORSAM Water Research Programme Dr. Tuğba Evrim Maden Dr. Seyfi Kılıç Kamil Erdem Güler Çağlayan Arslan ORSAM ADVISORY BOARD Dr. Ismet Abdulmecid Prof. Dr. Hayati Aktaş Dr. Abdullah Alshamri Hasan Alsancak Prof. Dr. Meliha Benli Altunışık Prof. Dr. Ahat Andican Prof. Dorayd A. Noori Prof. Dr. Tayyar Arı Prof. Dr. Ali Arslan Başar Ay Prof. Dr. Mustafa Aydın Assoc. Prof. Dr. Ersel Aydınlı Assoc. Prof. Dr. Veysel Ayhan Prof. Dr. Hüseyin Bağcı Itır Bağdadi Prof. Dr. İdris Bal Assist. Prof. Dr. Ersan Başar Kemal Beyatlı Barbaros Binicioğlu Prof. Dr. Ali Birinci Assoc. Prof. Dr. Mustafa Budak Dr. Hasan Canpolat Ret. (Air) Gen. Ergin Celasin Assoc. Prof. Dr. Mitat Çelikpala Prof. Dr. Gökhan Çetinsaya Dr. Didem Danış Esra Demir Prof. Dr. Volkan Ediger Prof. Dr. Cezmi Eraslan Prof. Dr. Çağrı Erhan Asst. Prof. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Water Research Programme Hydropolitics Researcher ORSAM Water Research Programme Hydropolitics Researcher ORSAM Water Research Programme Research Assistant ORSAM Water Research Programme Research Assistant Former President of Iraqi Council of State ORSAM Trabzon Represantative, Karadeniz Technical University Department of International Relations ORSAM Advisor, Middle East ORSAM Riyadh Representative BP & BTC Turkey, Energy Security Director METU, Director of Institute of Social Sciences Former Minister & Istanbul University Vice-Undersecretary in Iraq s Embassy in Ankara Uludağ University, Head of Department of International Relations Istanbul University, Department of History General Secretary, Turkish Textile Employers Association President of Kadir Has University Vice-President of Bilkent University, Fulbright Executive Director ORSAM Advisor, Middle East - Abant Izzet Baysal University, Department of IR METU, Head of Department of International Relations İzmir Economy University, Department of International Relations and European Union Member of Parliament in the 24th Legislative Term of Grand National Assembly of Turkey Karadeniz Techinical University, Maritime Transportation and Management Engineering Head of Iraqi Turkman Press Council ORSAM Advisor, Middle Eastern Economies Police Academy Deputy Director General in Prime Ministerial State Archives Deputy Undersecretary of Turkish Ministry of Interior 23rd Commander of Air Forces Kadir Has University, Head of Deparment of International Relations President of The Council of Higher Education ORSAM Advisor, Immigration Studies & Iraqi Refugees, Galatasary Uni., Dep. of Sociology ORSAM Advisor, Middle East İzmir Economy University, Department of Economics President of Atatürk Research Center, Istanbul University, Department of History Ankara University, Faculty of Political Science, Department of IR & Director of ATAUM ORSAM Middle East Advisor, Ahi Evran Uni., Head of the Dep. of Int. Relations 66 ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME Report No: 15, May 2012

68 WATER RESOURCES MANAGEMENT IN IRAQ ORSAM Dr. Amer Hasan Fayyadh Baghdad University, Dean of Political Sciences Faculty (Iraq) Aslıhan Erbaş Açıkel (LL.M.) Hamburg) ORSAM Advisor, Energy-Maritime Law Cevat Gök Turkey Represantative of Iraqi Al Fırat TV Mete Göknel Former Director of Petroleum Pipeline Corporation (BOTAŞ) Osman Göksel BTC & NABUCCO Coordinator Timur Göksel Beirut American University (Lebanon) Prof. Muhamad Al Hamdani Cultural Undersecretary in Iraq s Embassy in Ankara Numan Hazar Retired Ambassador Habib Hürmüzlü ORSAM Middle East Advisor Assoc. Prof. Dr. Pınar İpek Bilkent University, Department of International Relations Dr. Tuğrul İsmail TOBB University of Economics & Technology, Department of International Relations Dr. İlyas Kamalov ORSAM Eurasia Advisor Assoc. Prof. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Advisor, ORSAM Eurasian Strategies Coordinator - Bilkent University Assoc.Prof.Dr. Şenol Kantarcı Kırıkkale University, Department of International Relations Selçuk Karaçay Deputy Director, Vodafone (Turkey) Assoc. Prof. Dr. Nilüfer Karacasulu Dokuz Eylül University, Department of International Relations İsmet Karalar Advisor to Mayor of Edremit/Balıkesir Prof.Dr. M. Lütfullah Karaman Fatih University, Head of the Department of International Relations Asst.Prof. Dr. Şaban Kardaş TOBB Economy and Technology University, Department of International Relations Att. Tuncay Kılıç Mayor of Edremit/Balıkesir Assoc. Prof. Dr. Elif Hatun Kılıçbeyli Çukurova University, Head of the Department of International Relations Prof. Dr. Aleksandr Knyazev Kyrgyz Slavic University (Bishkek) Prof. Dr. Alexander Koleşnikov Diplomat Prof. Dr. Erol Kurubaş Kırıkkale University, Head of the Department of International Relations Prof. Dr. Talip Küçükcan Director of Marmara University, Institute of Middle East Studies Arslan Kaya KPMG, Sworn-in Certified Financial Accountant Dr. Hicran Kazancı Iraqi Turkman Front Turkey Representative İzzettin Kerküklü President of Kirkuk Foundation Assoc. Prof. Dr. Mustafa Kibaroğlu Okan University, Head of Department of International Relations Dr. Max Georg Meier Hanns Seidel Foundation, Projects Director (Bishkek) Prof.Dr. Mosa Aziz Al-Mosawa President of Baghdad University (Iraq) Prof. Dr. Mahir Nakip Erciyes University, Faculty of Economic and Administrative Sciences Assoc.Prof.Dr. Tarık Oğuzlu ORSAM Advisor, Middle East Antalya International Uni. Dep. of Pol. Science and IR Prof.Dr. Çınar Özen Ankara University, Faculty of Political Science, Department of International Relations Murat Özçelik Undersecretary of Public Order and Security Assoc. Prof. Harun Öztürkler ORSAM Middle East Economies Advisor, Afyon Kocatepe Uni., Dep. of Economics Dr. Bahadır Pehlivantürk TOBB Economy and Technology University, Department of International Relations Prof. Dr. Victor Panin Pyatigorsk University (Pyatigorsk, Russian Federation) Assoc.Prof.Dr. Fırat Purtaş Gazi University Department of Int. Relations, Deputy Secretary General of TÜRKSOY Prof. Suphi Saatçi Secretary-General of Kirkuk Foundation Ersan Sarıkaya Türkmeneli TV (Kirkuk, Iraq) Asst. Prof. Dr. Bayram Sinkaya ORSAM Middle East Advisor Yıldırım Beyazıt University Assoc.Prof.Dr. İbrahim Sirkeci Reader in Demography and Marketing Regent s College, (London, UK) Dr. Aleksandr Sotnichenko St. Petersburg University (Russian Federation) Zaher Sultan President of Lebanese Turkish Association Dr. Irina Svistunova Russia Strategic Research Center, Turkey-Middle East Studies Expert (Russian Fed.) Asst. Prof. Dr. Mehmet Şahin ORSAM Advisor, Middle East, Gazi University, Department of International Relations Prof. Dr. Türel Yılmaz Şahin Gazi University, Department of International Relations Mehmet Şüküroğlu Energy Expert Assoc. Prof. Dr. Oktay Tanrısever METU, Department of International Relations Prof. Erol Taymaz Vice President of the METU North Cyprus Campus (TRNC) Prof. Sabri Tekir Dean of İzmir University, Faculty of Economics and Administrative Sciences Dr. Gönül Tol Director of Middle East Institute Turkish Studies (USA) Asst. Prof. Dr. Özlem Tür ORSAM Advisor, Middle East, METU, Department of International Relations Mehmet Üneş Kastamonu University M. Ragıp Vural General Coordinator of 2023 (Magazine) Dr. Ermanno Visintainer Director of Vox Populi (Rome,Italy) Dr. Umut Uzer Istanbul Technical University, Humanities and Social Sciences Prof. Dr. Vatanyar Yagya St. Petersburg City Council Member, St. Petersburg University (Russian Federation) Dr. Süreyya Yiğit ORSAM Eurasia Advisor EDITIORIAL BOARD OF MIDDLE EAST STUDIES Meliha Altunışık Middle East Technical University (Turkey) Bülent Aras Ministry of Turkish Foreign Affairs, Head of Center for Strategic Strategic Research Tayyar Arı Uludağ University (Turkey) İlker Aytürk Bilkent University (Turkey) Recep Boztemur Middle East Technical University (Turkey) Katerina Dalacoura London School of Economics (UK) F. Gregory Gause Vermont University (USA) Fawaz Gerges London School of Economics (UK) Ahmet K. Han Kadir Has University (Turkey) Raymond Hinnebusch St. Andrews University (UK) Rosemary Holiis City University (UK) Bahgat Korany Durham University (UK) Peter Mandaville George Mason University (USA) Emma Murphy Durham University (UK) MIDDLE EAST ANALYSIS EDITORIAL BOARD Prof. Dr. Meliha Altunışık Middle East Technical University, Director of Institute of Social Sciences Hasan Kanbolat ORSAM Director Assoc. Prof. Dr. Hasan Ali Karasar ORSAM Advisor, ORSAM Eurasian Strategies Coordinator - Bilkent University Asst. Prof. Dr. Serhat Erkmen ORSAM Middle East Advisor, Ahi Evran Uni., Head of Dep. of International Relations ORSAM WATER RESEARCH PROGRAMME 67 Report No: 15, May 2012

69 Mithatpaşa Caddesi 46/4 Kızılay-ANKARA Tel: 0 (312) Fax: 0 (312) [email protected]