KENT ve YEREL YÖNETÝM. Ýsmail Baþaran

Transkript

1 KENT ve YEREL YÖNETÝM Ýsmail Baþaran

2 Öðr. Gör. Ýsmail Baþaran 1962 yılında İzmir de doğdu. Lisans öğrenimini 1986 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümünde tamamladı. Lisans öğrenciliği sırasında 1985 yılında memur olarak girdiği Dokuz Eylül Üniversitesi Uygulama ve Araştırma Hastanesi nde 1994 yılına kadar görev yaptı. Yüksek lisans öğrenimini Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Anabilim Dalında Cumhuriyet Döneminde Kentsel Hizmetlerde Etkinliğin Sağlanmasında Vakıfların Rolü adlı tezi ile bitirdi yılında Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü nde öğretim görevlisi olarak atandığı görevine devam etmektedir. Yayınlanmış hakemli ve diğer dergilerde makaleleri bulunmaktadır. Ulusal ve uluslararası sempozyumlarda ve toplantılarda sunumlar yaptı. Ayrıca ülkemizde yürütülen çeşitli projelerde alan sorumlusu olarak görev aldı. Halen Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Anabilim Dalında yürüttüğü Sağlıklı Kent Planlaması Açısından Isparta adlı doktora tezini bitirmek üzeredir. Evli ve iki çocuk babasıdır. kent ve yerel yönetim Yayýna Hazýrlýk: OKUTAN YAYINCILIK Gazi Paþa Cad. Ortanca Sok. Ozan Ýþ Merk. No: 49/25 Pendik-ÝSTANBUL Tel: Faks: Mizanpaj-Kapak Tasarým Yusuf LÝMON Tashih Ayþe ÞENTÜRK Telif Haklarý: Okutan Yayýncýlýk Limited Þirketi Baský ve Cilt: Milsan Basýn San. A.Þ. Tel: R OKUTAN YAYINLARI 1. Baský, Mayýs 2008 ISBN Yerel Siyaset Dergisi nin ücretsiz ekidir. İzinsiz yayınlanamaz, kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz. 2

3 Ýçindekiler Sunuþ Küreselleþme: Merkezin Direnmesi, Yerelin Güçlenmesi mi? Kent, Kentleþme ve Kentlileþme Kentsel Yaþam Kalitesinin Saðlanmasýnda Kentsel Ýþbirliðinin Gerekliliði Küresel Boyuttan Ulusal Boyuta Yoksulluk Temsili Yönetimden Yerel Katýlýmcý Yönetiþime Kentlerdeki Truva Atlarý ve Kent Güvenliði Sivil Toplum Kuruluþlarý Yerel Demokrasinin Neresinde? Kentler Arasý Rekabette Ýzmir ve EXPO-2015 Kentsel Güvenlik Ýçin Kent Saðlýðý

4

5 Sunuþ Küreselleþme, ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde; ekonomik, siyasal ve sosyal yapýnýn sýnýrlar ötesi bir hareketlilikle tüm ülkelerin ve kentlerin birbirlerini etkilediði süreç olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Bu süreçte kentler ve yerel yönetimler daha çok ön plana çýkmaya baþlamýþ ve kendi aralarýnda ulusal ve uluslararasý düzeyde çeþitli aðlar ve organizasyonlar içinde iþbirliði içine girmiþlerdir. Küresel etkileþim süreci içinde giderek artan ekonomik ve kültürel baðlar, kentlerin ve kent yönetimlerinin gücünü ve etkinliðini artýrmýþtýr. Kentler; ekonomik ve teknolojik yeniliklerin, bilgi, haber ve fikirlerin akýþýna yardýmcý olan bu çerçevede yerel, bölgesel, ulusal ve küresel alanda önemli bir aktör haline gelmiþtir. Hýzlý bir þekilde kentleþmenin yaþandýðý ve kentlerin ön plana çýktýðý günümüz dünyasýnda kent sorunlarýnýn gittikçe büyüdüðüne ve çeþitlendiðine þahit olmaktayýz. Göçler ve hýzlý kentleþme eðitim, saðlýk, içme suyu, kanalizasyon, konut, kentsel ulaþým gibi altyapý ihtiyaçlarýnýn ve çevre kirliliðinin artmasýna yol açmýþtýr. Bu durum özellikle nüfusun yoðunlaþtýðý büyük kentlerde kaynak ihtiyacýný önemli ölçüde artýrmaktadýr. Kentleri medeni iliþkilerin yaþandýðý huzurlu mekânlar olarak yaþatmak için kentlilik kültürü geliþtirilmelidir. Kentte yaþayanlarýn ayný çatý altýnda yaþamanýn gerek ve sorumluluklarýnýn farkýna varmasý ve bu yönde hareket etmesi, merkezi/yerel yönetimlerin, sivil toplum örgütlerinin, özel sektörün ve o kentte yaþayan ve kentle etkileþim halinde olan tüm kesimlerin katýlýmýyla gerçekleþmesi mümkündür. Kentleri yaþanabilir ve yaþam kalitesinin yüksek olduðu, kentte yaþayanlarýn huzurlu, mutlu ve geleceðinden kaygýlarýnýn olmadýðý bir yapýya u- laþtýrabilmek için kentli haklarý korunup, kaliteli yaþam koþullarý saðlanmalýdýr. Kentsel yaþam kalitesi sadece kentte yaþayanlara deðil, kentte gelip geçen, kenti ziyaret eden, kentte eðitim, saðlýk, kültür, eðlence, ticari ve diðer faaliyetlerin içinde olanlarý da kapsayacak þekilde gerçekleþtirilmelidir. Dünyayý artan bir þekilde saran ve gelir daðýlýmýnda ve kaynaklarýn kul- 5

6 lanýmýndaki adaletsizliðin bir sonucu olarak karþýmýza çýkan, kentlerdeki en önemli sorunlardan biri hiç kuþkusuz yoksulluktur. Yoksullukla mücadele sadece yoksullarýn sorunu deðildir. Bu yoksul olmayanlarýn vicdanýyla ilgili sadece rahatsýzlýk hissedeceði bir konu da deðildir; sorun ayný zamanda yoksul olsun ya da olmasýn herkesi tehdit eden bir güvenlik sorunudur. Her þeyden önemlisi yoksulluk hem vicdanlarýn hem de yönetimlerin sorunudur. Elbette yoksulluk kentlerin yüz yüze kaldýðý en büyük insanlýk sýnavlarýndan biridir. Kentleri halkýn demokratik katýlýmýnýn saðlandýðý ve yerel yönetiþimin gerçekleþtiði arenalar haline getirmek yönetimlerin, sivil toplum kuruluþlarýnýn ve kentte yaþayanlarýn ortak uðraþ alaný olmalýdýr. Yerel demokrasinin tüm kurum ve kurallarýnýn geniþ halk kitleleri tarafýndan benimsenmesinde, vazgeçilmez bir yaþam tarzý olarak algýlanmasýnda, korunmasýnda ve yaygýnlaþmasýnda yerel yönetiþimin yeri ve önemi büyüktür. Yerel halkýn gerçek bir yönetiþim anlayýþý içinde katýlýmcýlýk etrafýnda toplanmasý ve harekete geçirilmesi ve bu bilinç içinde bir davranýþ sergilemesi gerekir. Günümüzde kentler güçlerini ülkelerden deðil ülkeler güçlerini kentlerden almaktadýrlar. Bölgesindeki diðer üretim merkezleri ile ticaret yapma imkânýna sahip olan ve üretim yelpazesini geniþletip giriþimcisinin önündeki engelleri kaldýrabilen kentler küresel rekabet güçlerini ve ekonomik aðýrlýklarýný artýrabilmektedirler. Kentler üretim merkezi olma iþlevlerinden sýyrýlmýþlar ve sanayi kentini tanýmlayan temel öðe olma niteliðini yitirmiþtir. Artýk günümüz kentlerini tanýmlayan temel öðe, sunduklarý hizmet, organizasyon, iletiþim, haberleþme gibi olanaklardýr. Diðer yandan, kentler arasý rekabeti hýzlanmýþ ve kentler yepyeni ekonomik, politik ve kültürel roller yüklenmiþtir. Kentlerin yapý ve fonksiyonlarýnda geliþim ve deðiþimin bir sonucu olarak; ülkeler kentleri aracýlýðý ile birbirleriyle rekabet eder hale gelmiþlerdir. Kentte yaþayanlarýn huzur ve refahý o kentin saðlýklý bir kent yapýsýna sahip olmasýyla yakýndan ilgilidir. Saðlýk, kent yaþantýmýzýn tümünü de içine alacak þekilde, insan varlýðýný etkileyen her þeyle ilgilidir. Kent yaþamýnýn iyileþtirilmesi konusunda birçok mesleðin ilgisi vardýr. Genellikle kabul edilebilir ve uygulanabilir yaklaþýmlara ulaþabilmesi için, farklý disiplinlerin kentle ilgili ilgilendiði konulara katýlmasý ve bilgi ve deneyimlerini birleþtirmesi, saðlýklý bir kente ulaþtýrmayý kolaylaþtýracaktýr. Saðlýklý bir kentin oluþturulmasýnda kent yaþamýyla ilgili tüm unsurlarýn/paydaþlarýn (merkezi ve yerel yönetimlerin, özel sektörün, sivil toplum örgütlerinin ve kentlilerin) sýký ve devamlý bir iþbirliðinin uygulanmasý bir zorunluluktur. Kentlerin geleceði konusundaki sorumluluk sadece kent yöneticilerine ait olmayacak kadar büyük ve karmaþýk bir durumu içermektedir. Öðr. Gör. Ýsmail Baþaran 6

7 KÜRESELLEÞME: MERKEZÝN DÝRENMESÝ YERELÝN GÜÇLENMESÝ MÝ? Giriþ Küresel süreçte yerelleþmeyle gündeme gelen asýl sorun, merkezi yönetimlerin görev ve yetkilerinin tümünü yerel yönetimlere býrakmasý deðildir. Ancak alacaðý yeni konum, görev ve etkinliðindeki hýzlý deðiþim, merkezi yönetimlerin geleceðinin nasýl olacaðý konusundaki tartýþmalarý artýrmaktadýr. Dünya çapýnda küresel aktörlerin çoðalýp çeþitlenmesi, bu aktörlerin artan bir þekilde merkezi yönetimlerin egemenlik alanlarýna müdahale etmesi merkezin rolünü zayýflatmýþtýr. Küresel etkileþim süreci içinde giderek artan ekonomik ve kültürel baðlar, ulus-devlet yapýsý içindeki hükümetlerin gücünü ve etkinliðini azaltmakta, hükümetler; ekonomik nesnelerin, teknolojik yeniliklerin, bilgi, haber ve fikirlerin akýþýný kontrol etmekte güçlük çekmekte ve bu çerçevede baþvurulan iç politika tedbirleri etkinliðini kaybetmektedir. Ulus-devletler küreselleþme ve yerelleþmenin baskýsý karþýsýnda kendi geleneksel konumlarýný gözden geçirmek durumunda kalmýþlardýr. Ulus-devletler açýsýndan bakýldýðýnda; eski konumlarýna göre gerilemenin kaçýnýlmaz olduðu görülmektedir. Bu durumda ulus-devletlerin izledikleri politikalar ya geleneksel yapýlarýný koruyarak yeni küresel düzene karþý direneceklerdir ya da yeni düzene uyum saðlayacak þekilde yapýlarýný gözden geçirerek yoluna devam etmek þeklinde olacaktýr. Bu da ancak merkezi yönetimlerin bir çok alanda görev ve yetkilerini ya daha alt birimlere aktarmasýyla, ya da alt birimlerin faaliyet alanlarýnýn geniþletil- 7

8 8 Kent ve Yerel Yönetim mesiyle mümkün görülmektedir. Burada öne çýkan sorun yerel ö- zerkliðin sadece idari ve hizmet bakýmýndan sýnýrlý kalýp kalmayacaðýdýr. Çünkü yerel özerkliðin bir adým ilersindeki siyasi istekler özellikle ulus devletlerin egemenlik alanlarýna bir müdahale olarak görülmektedir. Merkezi yönetimlerin geleneksel yetkilerinin yerel yönetim kuruluþlarýna aktarýlmasý ve aktarýlan yetkilerin sýnýrlarý ne olacaðý tartýþma konusudur. Bu açýdan bakýldýðýnda aklýmýza gelen soru þu olmaktadýr: Küreselleþme süreci merkezi hükümetlerin gerilediði, yerel olanýn ise güçlendiði bir süreç o- larak mý devam edecektir? 1.Küreselleþme Kavramýnýn Tanýmý Son yýllardaki hýzlý deðiþmelere bakýldýðýnda eski dönemlere göre çok farklý olan yeni bir döneme adým attýðýmýzý göstermektedir. Bu deðiþimin hýzý ve etki altýna aldýðý alanlar giderek artmaktadýr ile 1989 tarihleri arasýnda gerçekleþen Soðuk Savaþýn bitmesiyle, uluslararasý yapýsal eðilimin ve dünya düzeninin geleceði konusunda tartýþma ve düþünmeye yönelik ilgi tüm dünyayý sarmýþtýr. 1 Bu hýzlý deðiþimle birlikte içinde yaþadýðýmýz zamaný sorgulama ve geleceði anlamaya çalýþma açýsýndan gündeme gelen kavramlardan en önemlisi ve en çok tartýþýlaný küreselleþmedir. Ulusal kültürlerin, ekonomilerin ve sýnýrlarýn ortadan kalkmaya yüz tuttuðu, siyasal kutuplaþmalarýn kalktýðý, hemen her alanda liberal eðilimlerin güç kazandýðý, teknolojinin akýl almaz bir hýzla geliþtiði ve toplumsal hayatýn büyük bir kýsmýnýn küresel süreçler tarafýndan belirlendiði bir çaðýn içersindeyiz Küreselleþmenin getirdiði kuvvetli deðiþim rüzgarlarý dünyanýn her köþesinde her gün artan bir hýzla esmeye devam etmektedir. Dünya sürekli bir deðiþim içinde bulunmasýna karþýn; bu deðiþimin meydana getirdiði sonuçlar beraberinde son derece eþitsizliði de getirmektedir. Küreselleþmenin arkasýndaki ona yön veren düþünce, serbest piyasa kapitalizmidir. Küreselleþme serbest piyasa ekonomisinin hemen tüm dünyaya yayýlmasýn sürecidir. Küreselleþmenin tüm dünyaya getirdiði bir çok kendine özgü kurallar vardýr. Bunlar a- rasýnda; ülkelerin içe kapalýlýktan kurtulup dýþa açýlmasý, özelleþtirme ve iç ve dýþ ekonomik ve sosyal dengelerin deðiþmesiyle merkezi yönetimlerin denetiminin azalmasý böylece merkezin güç 1Richard FALK; Yýrtýcý Küreselleþme, Çev. Ali Çaksu, Küre Yayýnlarý, Ýstanbul, 2001, s.13.

9 Kent ve Yerel Yönetim 9 kaybetmesi göze en çok çarpanlardandýr. 2 Küreselleþme sürecinin ortaya çýkmasýnda ve hýzlý bir þekilde tüm dünyayý etkilemesinde teknolojideki geliþmeler, bilgi ekonomisinin öne çýkmasý, dünyada yaþanan yeni liberal politikalarýn yükseliþi, çok uluslu sermayenin tüm dünyaya yayýlýþý etkili olmuþtur. Bu geliþme, uluslar ve toplumlar arasýndaki karþýlýklý iliþkilerin ve etkileþimlerin yoðunlaþmasýna ve hýzlanmasýna yol açarak, ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel alanlarda birçok ortak deðer, standart ve uygulamanýn devletlerin sýnýrlarýný aþarak dünya çapýnda yayýlmasý sonucunu doðurmaktadýr. Ulusal hükümetler küreselleþmeyle birlikte geleneksel ekonomik kontrol mekanizmalarýný kaybetmektedirler. 3 Küreselleþme sürecinde demokratikleþme, çok kültürlülük, hukukun üstünlüðü, çevresel sürdürülebilirlik, terörizm ve organize suçlarla mücadele, ekonomik ve sosyal insan haklarý ve liberalleþme gibi deðerler de öne çýkmaktadýr. Bütün bu geliþmeler bir taraftan da ulus devletle iliþkili ulusal ekonomi, ulusal siyaset, ulusal kültür kavramýný tartýþýlýr hale getirmektedir. Farklý bakýþ açýlarýndan yapýlan tanýmlarla þüphesiz çok farklý küreselleþme tanýmlarýna rastlamaktayýz. Küreselleþme kavramý dünya çapýnda ulusal kimliklerin, ekonomilerin ve sýnýrlarýn çözüldüðü, sosyal hayatýn küresel süreçten etkilendiði ve daha baðýmlý hale geldiði, dünyanýn ekonomik bütünleþmeye gittiði, toplumlarýn daha çok benzeþmeye baþladýðý, tek bir küresel kültürün ortaya çýkmasýný veya topluluklarýn kendi kimliklerini ve özgünlüklerini ifade etme ve tanýmlama, dünyanýn daralmasý, küçülmesi, ulusal olan her þeyin anlamýný yitirmesi ve dünyanýn tek bir mekan olarak algýlanmasý süreci olarak da tanýmlanabilir. 4 Bunlarýn ötesinde küreselleþme, sosyo-ekonomik olaylarda coðrafi engellerin ve sýnýrlarýn önemini yitirerek dünyayý daha küçük bir yer haline getiriyor. Ýnsanlarýn dünyada oluþan küresel sorunlar konusunda bilinçlenmesi, bölgeler arasý iliþkinin yoðunlaþmasý, bölgeler arasý güç dengesinin deðiþmesi de küreselleþmeyle gündeme gelen geliþmeler arasýndandýr. 2 Thomas FRIEDMAN, Küreselleþmenin Geleceði, Çeviren Elif Özsayar, Boyner Holding Yayýnlarý, Ýstanbul, 2000, s Lester C. THUROW; Kapitalizmin Geleceði, Çevirenler Serpil DEMÝRTAÞ, Nebil ÝLSEVEN, Sabah Kitaplarý, Ýstanbul, 1997, s Hasan TUTAR, Küreselleþme Sürecinde Ýþletme Yönetimi, Hayat Yayýncýlýk, Ýstanbul, 2000, s.17.

10 10 Kent ve Yerel Yönetim Küreselleþme insan örgütlenmesinin dünya çapýnda, çok uzak topluluklarýn birbirleriyle temas edebilmesini saðlayan, iktidar i- liþkilerinin dünyanýn belli baþlý bölge ve kýtalarýna doðru geniþleyebilmesine yol açan bir dönüþüme iþaret etmektedir. Uluslararasý þirketler ekonomik anlamda küreselleþmeyi dünyanýn dört bucaðýna taþýyan aktörler olmaktadýrlar. Kürselleþme dünyayý yeniden yapýlandýrma isteðinin ve buna baðlý faaliyetinin tarihsel bir sonucudur. Bu nedenle küreselleþme tarihsel süreçte kendini açýða çýkaran sosyal, kültürel, ekonomik ve düþünsel süreçten baðýmsýz olarak düþünülemez. Bazýlarýna göre dünya tarihinde içinde yaþadýðýmýz küreselleþme sürecine benzer dünyanýn birçok kesiminin birbiriyle etkilendiði bir çok küreselleþme süreçleri görülmüþtür. Mýsýr, Helen ve Roma küreselleþmeleri buna örnek gösterilebilir. Fakat bugünkü anlamýyla küreselleþme bunlardan farklý olup; tamamen batýlý deðerler üzerine oturmaktadýr larda Sovyet komünizminin çökmesi üzerine Batýnýn ideolojik olarak rakibinin kalmamasý küreselleþmenin itici gücünü teþkil etmiþtir. Bu dönemde hükümetler ulusal ekonomilerini liberalleþtirme ve mevcut ekonomik düzenlerini deðiþtirme yoluna gitmiþlerdir. 6 Uzun yýllardan beri hakimiyetini devam ettiren planlý/devletçi sistem yerini demokrasi ve piyasa ekonomisine dayalý bir sisteme býrakmýþtýr. Böylece yýkýlan sadece Berlin Duvarý olmadý; onunla birlikte küreselleþmenin önündeki engellerlerde yýkýlmýþtý. 7 2.Yerel Yönetim ve Yerelleþme Devletlerin oluþumundaki temel etkenlerden birisi ekonomik gereksinimlerdir. M.Ö li yýllardan itibaren kentler ticaret merkezleri haline gelmeye baþlamýþtý. Bu geliþme bir yandan refah artýþýna diðer yandan para ekonomisiyle birlikte sermaye sýnýfýnýn geliþimine yol açmýþ ve bir düzen arayýþý içine girilmiþti. Kentlerdeki ekonomik geliþmeye paralel olarak, kentlilerin de baðýmsýz yönetim kurma çalýþmalarý ortaya çýkmýþtý. Daha sonra im- 5 Coþkun Can AKTAN; Küreselleþmenin Tarihsel Geliþimi, 6Anthony GIDDENS, Elimizden Kaçýp Giden Dünya, Çev: Osman Akýnhay, Alfa Yay., Ýstanbul, 2000, s Veysel BOZKURT, Küreselleþmenin Ýnsani Yüzü, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul, 2000, s.26.

11 Kent ve Yerel Yönetim 11 paratorluk düzeninden ulusal devlet düzenine geçiþte kentler; kendi istekleriyle ulusal bir devletin koruyuculuðuna sýðýnmýþlardýr. 8 Bu süreçte yerel yönetimlerin ve kent devletlerinin bazý yetkileri ulus-devlete aktarýlarak merkezi otoritenin oluþumu saðlanmýþtýr. Batý ülkelerinde bu dönemde yerel kültürlerin baðdaþarak ulusal üst kültürleri ve kimlikleri oluþturduklarý görülmektedir. Batý dýþýndaki sanayileþmemiþ toplumlar da sanayileþmiþ ülkelerin baský ve yýkýmlarýndan kurtulmak için ulus-devleti bir yönetim modeli olarak kabul edip benimsemiþlerdir. Böylece dünya haritasý bir ulus-devletler haritasý haline gelmiþ, Ýkinci Dünya Savaþý sonrasý 50 olan devlet sayýsý günümüzde 200 ü aþmýþtýr. Ulus-devletlerin konumundaki deðiþiklikler küreselleþmeyle birlikte baþlamýþ deðildir. Fakat bu dönemde ulus-devletlerin eskiden beri kullandýðý bir çok yetkinin kendisinin dýþýnda bazý birimlerce kullanýldýðý veya kullanýlmak istendiði görülmektedir. Ulus-devletlerin yetkilerini kullanan birimler de ayný þekilde küreselleþmeyle ortaya çýkan birimler olmasalar da; bunlarýn fonksiyonlarýnýn bu süreçte arttýðý görülmektedir. Ulusal ölçekte çatýþan ve çoðu zaman yarýþan yönetim araçlarýnýn oluþturduðu karmaþýk bir sistemde tek seviye olan merkezi politikalar, daha fazla çok merkezli yerelin de etkin birer aktör olduðu karmaþýk bir duruma gelmektedir. Ulus-devletlerin bazý yetkilerini yerel yönetim kuruluþlarý ve bunlarýn içindeki yerel etnik guruplar kullanmaktadýr. Bu açýdan bakýldýðýnda küreselleþme sürecinde yerelleþmeye ve yerel yönetim kuruluþlarýnýn görev ve sorumluluk alanlarýnýn artmasýna çok olumlu ve olumsuz bakan görüþler vardýr. Yerelleþmeyi demokrasinin bir gereði olarak katýlýmcýlýðýn, çoðulculuðun, yerelliðin, þeffaflýðýn ve siyasetin tabana yayýlmasý biçiminde görenler olduðu gibi, küresel sermaye güçlerince ulus-devleti zayýflatmak için yerelleþmenin bir araç olduðunu savunan görüþler de vardýr. Merkezi hükümetin altýndaki yönetimler, faaliyetlerinin gittikçe ulusal sýnýrlarýn dýþýna taþmasýyla ve uluslarüstü kurumlarýn yaratýlmasýyla, ulus-devletin tekelinde olan kendileri ile ilgili iþlerdeki yetkilerini kullanmaya baþlamýþlardýr. 9 8 Zerrin Toprak KARAMAN, Kent Yönetimi ve Politikasý, Anadolu Matbaacýlýk, 4. Baský, Ýzmir, 1998, s.3. 9 Zerrin Toprak KARAMAN, Küreselleþmede Yönetimin Etkisi, Türk Ýdare Dergisi Yýl 67, Sayý 409, Aralýk- 1995, Ankara, s.46.

12 12 Kent ve Yerel Yönetim Küresel sermaye serbest bir þekilde hareket etmek, karýný yükseltmek ve kendi güvenliði için sýnýrlarý içersinde kural koyma e- gemenliðine sahip ulus devletleri kendine engel görmektedir. Bu nedenle küresel sermaye ulus-devletlerin yerine karþýsýnda daha alt bir birim ve daha güçsüz bir muhatap olarak yerel yönetimleri görmek istemektedir. Küresel sermaye kendi çýkarlarýyla ilgili yapýlacak pazarlýklarda karþýsýnda ulus-devlet yerine yerel birimlerin olmasýný tercih etmektedir. Bir yandan uluslarüstü kimlikler o- luþurken ulusal kimlikler aþýndýrýlmakta, diðer yandan alt kültür kimlikleri ulusal kültürün önüne geçirilmektedir. Dünya çapýnda azýnlýklarý korumaya yönelik politikalara bu açýdan bakýldýðýnda yerelleþme adýna ulus-devletler bünyesinde azýnlýk haklarýnýn körüklenmesi, ulus devletleri zayýflatma siyasetinin bir parçasý olarak karþýmýza çýkmaktadýr lý yýllarda demokrasinin de diðer öðeler yanýnda ulus-devleti parçalayýcý süreçlere katýlmasý, etnik-dini kimliklerin bölgesel özerkli taleplerin çok zaman þiddet eylemleriyle karýþýk ortaya çýkmasý, bölgeselleþme süreçleriyle at baþý gitmektedir. Yerel kimlik arayýþlarý, merkezi hükümetlerin yetki ve görevlerinin zayýflamasý ve yerel politikalarýn geliþmesi gibi nedenlerle küreselleþme sürecindeki geliþmeler ulus-devletin konumunu deðiþtirmektedir. Ulus-devletin zayýflamasý ve güçsüzleþmesi karþýsýnda verilen iki tür tepkiden söz edilebilir. Ulus-devletin hem üstüne çýkýlmakta hem de yerel birimlerce altý oyulmaktadýr. Ulusal ekonomi ve kültürlerin hakim olduðu bir dönemde ulus-devletlerin karþýsýndaki yeni dönemin iki yüzü olarak küreselleþme ve yerelleþme çýkmaktadýr. 11 Küreselleþme sürecinde görülen ulusal devletin küçültülmesindeki en etkili araçlardan birinin ulusal sýnýrlar içersindeki yerel ve özerk yapýlanmalarýn uluslarüstü kuruluþlara eklemlenmeye götürülmesidir. Küreselleþmenin yerel yönetimlere yansýmasý, yerel yönetimlerin ulus-devletleri by-pass ederek uluslarüstü organizasyonlara eklemlenmesi sürecinin ortaya çýktýðý söylenebilir. 12 Bu sü- 10 Cem EROÐUL, Ulus Devlet ve Küreselleþme, Emperyalizmin Yeni Masalý Küreselleþme, Güldikeni Yayýnlarý, 4.Baský, Ankara, 1999, s Stuart HALL, Yerel ve Küresel : Küreselleþme ve Etniklik, Çeviren S. Hakan TUNCEL, Kültür, Küreselleþme ve Dünya Sistemi, Bilim ve Sanat Yayýnlarý, Ankara, 1998, s Alpaslan IÞIKLI, Konferans, Yerel Yönetimler ve Küreselleþme, Türk Belediyeler Birliði Derneði-Konrad Adenauer Vakfý Yayýný,Ankara, 2001, s.17.

13 Kent ve Yerel Yönetim 13 reçte yerel yönetimler sadece ulusal sýnýrlar içersinde organizasyonlarla deðil, uluslararasý yerel yönetim organizasyonlarýyla yakýn bir iþbirliði içersine girmektedir. Küreselleþme toplumun u- lus-devletle özdeþleþmesini daha sorunlu bir sürece sokarken, u- lusal ve yerel arasýndaki mevcut baðlantýlarý eskisinden çok daha fazla ciddiye almaya zorlamaktadýr. 13 Zaman zaman yerel çýkarlarýn ulusal çýkarlarýn önüne geçip, ulusal çýkarlarla bir çatýþma i- çersine girdiði görülmektedir. Merkezi yönetimler sahip olduklarý geleneksel egemenliklerinin büyük bir kýsmýný kaybettikleri gibi baþkentlerdeki politikacýlarýn da olaylarý etkileme yetenekleri her geçen gün biraz daha a- zalmaktadýr. Merkezi yönetimler ve onlarýn yöneticileri toplumlarýnda saygýnlýklarýný yitirmelerinin yanýnda, elindeki yetkileri giderek azaldýklarýndan ve merkez/yerel çýkar çatýþmalarýndan kaynaklanan nedenlerle söyledikleri de eskisi gibi vatandaþlarý tarafýndan önemsenmemektedir. 14 Ekonomik ve sosyal bakýmdan tam geliþmemiþ ülkeler açýsýndan küreselleþme sürecine bakýldýðýnda, yerelleþme adýna göze çarpan durumun merkezi yönetimler için hiç de iç açýcý olmadýðý görülmektedir. Bu devletler küreselleþme sürecinde piyasa güçlerinden baþka, vatandaþlarýnýn ve onlarýn yerel, dini, bölgesel ve küresel çevrelerdeki kurum ve hareketlerin, demokrasi mücadelesi nedeniyle; merkezi düzeydeki bir çok kontrol ve karar alma mekanizmalarýný kaybetmektedirler. Sonuç Küreselleþme, ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde; ekonomik, siyasal ve sosyal yapýnýn sýnýrlar ötesi bir hareketlilikle tüm ülkelerin birbirlerini etkileme sürecidir. Bu süreçte sýnýrlarýn ve ulusal kimliklerin çözüldüðü, sosyal yaþamýn daha baðýmlý hale geldiði, dünyanýn ekonomik bütünleþmeye gittiði, toplumlarýn benzeþmeye baþladýðý ve küresel kültürün ortaya çýkmasýna karþýn ayný zamanda yerelliðin daha çok ifade edilip tanýmlandýðý görülmektedir. Bir baþka bakýþla küreselleþme; dünyanýn küçülmesi, ulusallýðýn anlamýný yitirmesi, dünyanýn tek bir mekan olarak algýlanýp, uluslararasý sermayenin dünyayý ele geçirme süreci olarak da ta- 13 E. Fuat KEYMAN, Küreseleþme, Devlet, Kimlik/Farklýlýk: Uluslar arasý Ýliþkiler Kuramýný Yeniden Düþünmek, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul, 2000, s GIDDENS, a.g.e., s.21.

14 14 Kent ve Yerel Yönetim nýmlanabilir. Küreselleþme, sýnýrlar üstü bir etkiye sahip olduðundan; egemenlik alaný coðrafi sýnýrlara baðlý olan ulus-devletler a- çýsýndan görevlerinin tanýmlanmasý açýsýndan yeni bir durum ortaya koymaktadýr. Küresel aktörlerin çoðalýp çeþitlenmesi, ulusdevletlerin egemenlik alanýna girmesine ortam hazýrlamýþ ve merkezi hükümetlerin rollerini zayýflatmýþtýr. Bu süreçteki geliþmeler merkezi yönetimlerin eski konumlarýný devam ettirmelerini zora sokmaktadýr. Ulus-devletler, bir yandan bütünleþmeye doðru giden uluslararasý oluþumlarla, küresel deðerler kazanýrken; diðer yandan yerel faktörlerle ellerindeki bir takým yetkilerinin alýndýðý bir sürecin i- çersinde bulunmaktadýr. Ulus-devletler elindeki bazý yetkileri ve karar alma süreçlerini ülkede var olan bölgesel/yerel yönetimlerle paylaþmak zorunda kalmýþlardýr. Ulus-devletlerin yürütecekleri politikalar sadece ülke baþkentlerinde alýnan kararlar doðrultusunda olduðu geleneksel yönetim politikalarý yerini; içinde merkezi yönetim ve yerel yönetimlerin, sivil toplum kuruluþlarýnýn, özel sektörün ve vatandaþlarýnýn bulunduðu çok aktörlü bir süreci beraberinde getirmiþtir. Mayýs 2006 Kaynakça AKTAN Coþkun Can; Küreselleþmenin Tarihsel Geliþimi, BOZKURT Veysel, Küreselleþmenin Ýnsani Yüzü, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul, EROÐUL Cem, Ulus Devlet ve Küreselleþme, Emperyalizmin Yeni Masalý Küreselleþme, Güldikeni Yayýnlarý, 4.Baský, Ankara, FALK Richard, Yýrtýcý Küreselleþme, Çev. Ali Aksu, Küre Yayýnlarý, Ýstanbul, FRIEDMAN Thomas,Küreselleþmenin Geleceði, Çev. Elif SAYAR, Boyner Holding Yayýnlarý, Ýstanbul; GIDDENS Antony, Elimizden Kaçýp Giden Dünya, Çeviri Osman AKINHAY, Alfa Basýn Yayým, Ýstanbul, HALL Stuart, Yerel ve Kültürel: Küreselleþme ve Etniklik, Kültür Küreselleþme ve Dünya Sistemi, Der.: Anthony D. King, Çev. Gülcan Seçkin, Ümit Hüsrev Yolsal, Bilim ve Sanat Yayýnlarý, Ankara, IÞIKLI Alpaslan, Konferans, Yerel Yönetimler ve Küreselleþme, Türk Belediyeler Birliði Derneði-Konrad Adenauer Vakfý Yayýný,Ankara, KARAMAN Zerrin Toprak, Kent Yönetimi ve Politikasý, Anadolu Matbaacýlýk, 4. Baský, Ýzmir, KARAMAN Zerrin Toprak, Küreselleþmede Yönetimin Etkisi, Türk Ýdare DergisiYýl67, Sayý 409, Aralýk-1995, Ankara.

15 Kent ve Yerel Yönetim 15 KEYMAN E. Fuat, Küreseleþme, Devlet, Kimlik/Farklýlýk: Uluslararasý Ýliþkiler Kuramýný Yeniden Düþünmek, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul, THUROW Lester C., Kapitalizmin Geleceði, Çevirenler Serpil DEMÝRTAÞ ve Nebil ÝLSEVEN, Sabah Kitaplarý, Ýstanbul, TUTAR, Hasan Küreselleþme Sürecinde Ýþletme Yönetimi, Hayat Yayýncýlýk, Ýstanbul, 2000.

16

17 Kent KENT, KENTLEÞME VE KENTLÝLEÞME Kent kavramý, tarih boyunca farklý þekillerde yorumlanmýþ olmasýna raðmen; genel olarak kentsel yerleþim alanlarýnýn genel a- dý olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Sanayi devriminden sonra kent kavramýnýn tanýmýnda hýzla geliþen kentlerin yapýlarýna baðlý deðiþime rastlamaktayýz. Kenti kendi sýnýrlarý içinde yaþayan nüfusun geçim kaynaklarýný tarým ve hayvancýlýk dýþý uðraþýlarýn oluþturduðu, yönetim yapýsý, toplumsal iliþkiler, kültürel alanlar, nüfus yoðunluðu gibi birçok yönden kýrsal alanlardan farklý olan yerler þeklinde tanýmlamak mümkündür. Bununla birlikte, bu a- landa tek bir kent kavramýna rastlamak mümkün deðildir. Deðiþik bakýþ açýlarýna baðlý olarak farklý kent tanýmlarý vardýr. Önceki dönemlere bakýlacak olursa, cité, polis, medine ve kent kelimelerinin birbirine yakýn anlamlarda kullanýldýðý söylenebilir. Kelimenin kullanýldýðý zamandaki yerleþim birimleri, bazen bir devleti, küçük bir kenti veya belli bir uygarlýk düzeyini ifade etmiþlerdir. Nitekim bunlardan cité küçük bir devletçiði (þehir devleti) ifade ederken, polis sözcüðü daha çok bir savunma gerekliliðini açýklamak üzere kale anlamýnda kullanýlmýþtýr. Buna karþýlýk, medine sözcüðü daha belirgin olarak kent sayýlabilecek yörelerdeki yaþam biçimiyle bu yerleþim alanlarýnýn dýþýndaki yaþam biçimini, hem iktisadi faaliyet hem de birlikte yaþamanýn getirdiði iliþkiler bakýmýndan birbirinden ayýrmak için kullanýlmýþtýr. Bu baðlamda medeni kelimesi kentli ve medeniyet kelimesi de kentleþme ve kentlileþme anlamlarýnda kullanýla gelmiþtir. Medine kelimesinin karþýtý, kentin karþýtý olarak nüfusun 17

18 18 Kent ve Yerel Yönetim büyük kýsmýnýn tarým ve hayvancýlýkla uðraþtýðý, daha çok kapalý toplum özelliði gösteren yerleþim göçebe ve kýrsal hayatý ifade etmek için kullanýlan karye dir. Dilimizde de medeni ve bedevi deyimleri, kentlerde yaþayan uygar ve kýrsal alanda yaþayan göçebe anlamlarýnda geliþmiþtir(toprak, 2001:6). Kent kelimesi sürekli olarak medeniyet ile eþ anlamlý olarak kullanýlmýþtýr. Bu anlamda medeniyetin kentleþmeyle geldiði ve kent ile birlikte var olduðunu söylemek, genel bir kanaat olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Latin kökenli dillerde medeniyet anlamýna gelen civilization kent anlamýna gelen civitas sözcüðünden türemiþtir. Bu özellik sadece batý kültürlerinde deðil ayný zamanda Arap kültüründe de medeniyet uygarlýk anlamýna gelmektedir. Kent dýþýndaki kýrsal yerleþim alanlarý mesleki gruplaþma ve uzmanlaþmanýn olmadýðý, kiþilerin örf, adet, deðer ve normlara göre davranýþlarýný biçimlendirdiði, eðitim oraný kentlerde yaþayanlara oranla düþük olan yerleþme birimleridir. Kentler; sosyal, ekonomik ve kültürel özellikleri hukuki niteliði ve nüfus bakýmýndan kýrsal alanlardan farklý, genellikle tarýmsal olmayan üretimin yapýldýðý, üretim daðýtým ve denetim iþlevlerinin toplandýðý, toplumsal farklýlaþma, mesleki uzmanlaþma ve hareketliliðin görüldüðü yerleþim yerleridir. Bunla birlikte kentler doðurganlýk o- ranýnýn kýrsal kesime göre düþük olduðu, büyük bir çoðunlukla anne, baba çocuklardan oluþan küçük aile yapýsýnýn olduðu, eðitim, öðretim ve kültürel faaliyetlerin yaygýn olarak yapýldýðý dinamik yerleþim birimleridir. Kentler, birlikte yaþayan insanlarýn, ortak yaþamlarýndan doðan ve yaþam biçimleri ile þekillenen mekânlardýr. Kentler sadece bir mekân olmalarýnýn ötesinde, tarihi, sosyal, kültürel, siyasi, ekonomik vb. özellikleri de bünyesinde barýndýran yerleþim yerleridirler. Aþaðýdaki tabloda il, ilçe, belediye ve büyükþehir sayýlarýndaki artýþ, ülkemizdeki kentleþme sürecinin hýzý hakkýnda bize bilgi vermektedir.

19 Kent ve Yerel Yönetim 19 Ýl, Ýlçe, Köy, Belediye Ve Büyükþehir Belediyeleri Sayýlarý, * **Ýki belediye nin tüzel kiþilikleri düþürülmüþtür. (Mahalli Ýdareler Genel Müdürlüðü) Kaynak: 9.Kalkýnma Planý( ) Yerleþme Kentleþme Özel Ýhtisas Komisyonu Raporu Þubat 2006 s.19. (Kaynaklar: DPT ÖÝK1, 2000 * die.gov.tr **Ýki belediye nin tüzel kiþilikleri düþürülmüþtür. MÝGM) Kentleþme Kentleþme dar anlamda, kent sayýsýnýn ve kentlerde yaþayan nüfusun artmasý demektir. Kentsel nüfus köyden kente göçlerle artar. Geliþmekte olan ülkelerde kentleþme bu þekilde nüfus akýnlarý halinde gerçekleþir. Kentleþmeyi yalnýzca nüfus hareketi ve kentlerin büyümesi o- larak görmemeliyiz. Kentleþmeyle, bir toplumun ekonomik ve toplumsal yapýsý arasýnda büyük bir baðlantý vardýr. Bu nedenle kentleþmeyi tanýmlarken o nüfus hareketini yaratan toplumsal ve ekonomik deðiþmelere de yer vermek gerekir. Bu þekilde düþünürsek kentleþme, sanayileþmeye ve ekonomik geliþmeye koþut olarak kent sayýsýnýn artmasý bugünkü kentlerin büyümesi sonucunu doðuran, toplum yapýsýnda artan oranda örgütleþme, iþbölümü ve uzmanlaþma yaratan, insan davranýþ ve iliþkilerinde kentlere özgü deðiþikliklere yol açan bir nüfus birikim süreci olarak tanýmlanabilir. Kentleþme ve sanayileþme arasýnda doðrudan bir iliþki vardýr. Geliþmiþ olan ülkelerde bu durum paralellik arz e- derken, geliþmekte olan ülkelerde, sanayileþme, kentleþmeyi yavaþ bir hýzla takip etmektedir. Kentleþmeyi dar anlamda, kent sayýsýnýn ve kent nüfusunun artmasý olarak tanýmlayabiliriz. Kent-

20 20 Kent ve Yerel Yönetim sel nüfus, doðumlarla ölümler arasýndaki farkýn doðumlar lehine olmasýndan ve ayný zamanda köylerden ve kasabalardan gelenlerle, yani göçlerle artmaktadýr. Kentleþme, yalnýz bir demografik yani nüfus artýþý hareketi olarak görülürse eksik kavranmýþ olur. Çünkü kentleþme bir toplumun ekonomik ve doðal yapýsýndaki deðiþmelerden de kaynaklanabilir. Bu nedenle kentleþmeyi tanýmlarken, nüfus hareketinin kaynaðýný oluþturan ekonomik ve toplumsal deðiþmelere de yer vermek gerekir(keleþ, 1990:1). Kentleþme nedenleri arasýnda gösterilen iletici nedenler, kýrla kenti birbirine baðlayan yollarýn geliþmesidir. Nitekim 50 li yýllardan sonra, Marshall yardýmýnýn da etkisiyle, makineli karayolu yapýmýna giriþilmiþ, öncesiyle kýyaslandýðýnda muazzam uzunlukta bir karayolu aðýna sahip olunmuþtur. Bu dönemde, kýrýn kendi içine kapanýk yapýsý kýrýlarak, kýrdan kente olan süreli veya daimi amaçlý göçler hýzlanmýþtýr. Bir baþka neden olan teknolojik nedenler, kýrdan kopmayý hazýrlayan teknolojik bir yeniliðin kullanýma girmesi baðlamýnda bir tür itici neden olarak da görülebilir. Marshall yardýmýndan sonra, kýrsal alana traktörün girmesi, a- ile içinde massedilen gizli iþsizliðin açýk iþsizlik haline gelmesine neden olmuþtur. Zira, traktörün kullanýldýðý durumlarda ortalama dört kiþilik emek gerektiren bir iþin tek kiþiyle yapýlmasý mümkün olmaktadýr. Zaten miras ve sair yollarla küçülen topraklar aileyi beslemekten de uzaklaþmýþtýr. Bu durum, köylerde yaþayan çiftçilikten baþka bir meslek sahibi olmayan kitleleri köylerinden çýkýp kente iþ aramaya yöneltmiþtir. Köyden kente göç e- den kiþiler barýnma sorunlarýný, gecekondu ile çözümleme çalýþmalarý neticesinde birçok kentte çarpýk kentleþme sorunlarý gündeme gelmiþ ve bu güne geldiðimizde bu sorunlar dað gibi büyüyüp karþýmýza çýkmýþtýr. Göçler ve hýzlý kentleþme eðitim, saðlýk, içme suyu, kanalizasyon, konut, kentsel ulaþým gibi altyapý ihtiyaçlarýnýn ve çevre kirliliðinin artmasýna yol açmýþtýr. Bu durum özellikle þehirleþmenin yoðun olduðu büyük kentlerde kaynak ihtiyacýný önemli ölçüde artýrmýþtýr. Kentlileþme Kentli, kentte yaþayan ve kentin kendine özgü kültürünü benimsemiþ olan, kýrsal yaþam biçimlerinden farklý bir yaþam biçimi sürdüren, geçimini tarým ve hayvancýlýk dýþý faaliyetlerden ka-

21 Kent ve Yerel Yönetim 21 zanan kiþidir(erten, 1999:30). Kentlileþme ise, kente göç edenlerin yeniden toplumsallaþma sürecini anlatan bir kavramdýr. Toplumsallaþma bireyin içinde bulunduðu aile, meslek ve arkadaþ gurubu gibi toplumsal gruplarýn ve toplumun deðer-norm sistemini, davranýþ kalýplarýný içselleþtirmesidir. Kentte yaþayanlar ve kente göç edenler kent toplumunun deðer sistemini, kentli gibi düþünme, davranýþ biçimlerini ve gittikçe kente özgü yaþam tarzýný benimser. Kiþinin kentle bütünleþip kendini bulunduðu kentin bir parçasý olarak hissetmesi süreci her bireyin ya da grubun geçmiþ yaþam tecrübesi, kentte bulunma süresi, devamlý etkileþim halinde olduðu toplumsal çevreler, yaptýðý iþ/meslek, eðitim düzeyi, yaþ, sosyal ve psikolojik yapýsý gibi birçok sebeple yakýndan iliþkilidir. Doðal olarak genel bir kentli insan tipi oluþsa da belli bir zamanda bir kente baðlý olarak gerçekleþen bir kentlileþme süreci ve bunun sonucunda bir kentli insan tipi oluþur. Yani sözü edilen kentleþme ve kentlileþme süreci her kent için farklý bir þekilde kendini gösterebilir. Ýstanbul ile Van ýn, Ankara ile Avrupa da veya bir Afrika ülkesindeki bir kentin kentleþme ve kentlileþme süreçleri birbirlerinden farklýdýr(bal, 2006:70). Ülkemizde çok partili hayata geçiþ ile birlikte sanayileþmenin hýz kazanmasý ve buna baðlý olarak da köylerden kentlere yoðun bir göçün yaþanmasý, toplumsal deðiþmeyle birlikte kentlerin sosyo-ekonomik yapýsýný deðiþtirip, bu süreç içersinde kentleþme sorunlarýyla birlikte kentlileþmenin önemini her zamankinden daha fazla gündeme getirmiþtir. Kentlerde yaþanan sosyal ve ekonomik geliþmeler, kentli olmanýn gereklerinden olan kültürel çoðulculuk, kentlileþme sürecindeki insanlarýn ayný kentte yaþamalarýna raðmen kendilerine benzemeyenlerle karþýlýklý bir iliþki ve diyalog içine girerek, bir arada yaþamanýn asgari müþterekleri ni yeniden üretmeleri anlamýna gelmektedir. Sorumluluk bilinci, vatandaþlýk ve kentlilik bilinci geliþmiþ insanlarýn bulunduðu bir kent ortamýnda yaþamak, katýlýmcý, paylaþýmcý, huzurlu ve güvenli bir mekânýn göstergesidir. Kendinden farklý olanlarla beraber barýþ içinde yaþama, toplumsal hayatý zenginleþtirirken katýlýmcýlýðý artýrmakta, farklýlýklara hoþgörü ile bakmayý öðretir ve kentsel yaþam kalitesini etkiler. Kentlileþme, kentleþme akýmý sonucunda, kentli insan davranýþlarýnýn bireyde, ailede ve diðer toplumsal gruplar içersindeki

22 22 Kent ve Yerel Yönetim davranýþlarýnda ve iliþkilerinde ve deðer yargýlarýnda deðiþiklikler yaratmasý sürecidir. Bu süreçte kentlilik kültürünün geliþtirilmesi ve kentte yaþayanlarýn ayný çatý altýnda yaþamanýn gerek ve sorumluluklarýnýn farkýna varmasý belediyelerin ve sivil toplum örgütlerinin önderliðinde, o kentte yaþayan tüm kesimlerin katýlýmýyla gerçekleþmesi mümkündür. Belediyelerin sunmuþ olduklarý hizmetlerde, kültürel faaliyetler en az diðer faaliyetler kadar ö- nemlidir. Çünkü kültürel hizmetler ve etkinlikler kent bütünü i- çersindeki hemþerileri ayný kentte yaþayanlar olarak kaynaþtýrmakla kalmayýp, ortak yerel ihtiyaçlar ve sorunlar karþýsýnda kentlilik bilincini geliþtirir. Ayný zamanda kültürel hizmetler, diðer hizmetleri tamamlayýcý ve bu hizmetlerin planlamasý ve yürütülmesi sürecinde bir kentlilik bilincini oluþturmaktadýr. Kentler hem teknolojik geliþmelerin ve çaðýn gerektirdiði yeni sosyal sorunlara çözüm bulmaya çalýþýrken; geleneksel deðerler ve deneyimler ýþýðýnda, günümüz þartlarýna uygun bir kültürel geliþim i- çin altyapý oluþturmaya çalýþmaktadýr. Kentlilik bilincinin oluþmasý çalýþmalarý sadece yerel yöneticilere býrakýlmayacak kadar büyük bir faaliyettir. Ayný zamanda merkezi yönetimin, yerel yönetimlerin, sivil toplum kuruluþlarýnýn ve hemþerilerin birlikte u- yum içersinde yürütmesi gerekmektedir. Bir yerleþim yerinin nüfusunun yoðun olmasý veya il olmasý o yerin gerçekten kent olduðunu göstermeye yetmez. Çünkü kentlerde yaþayan insanlarýn belirli bir kültüre sahip olmalarý zorunluluktur. Aksi halde bir arada olmaktan baþka hiçbir ortak noktasý olmayan tesadüfen bir arada bulunan topluluk konumunda olacaktýr. Bir kentte yaþayan insanlarýn sahip olduklarý ortak kültür insanlarýn sosyal iliþkilerini yansýttýðý kadar oluþturduklarý maddi ve manevi deðerleri de bütünüyle yansýtacaktýr. Komþuluk iliþkilerine, insana, çevreye tarihsel ve kültürel deðerlere saygý ve bir arada yaþamanýn gereklerini yerine getirme ve de kente ait olaný koruma ve geliþtirme gibi kavramlar kentlilik bilinci içersinde sosyal iliþkiler aðýný oluþturacak temel ilkelerdendir. Kentleþme ve kýrsal alanlardan kente göçler geçtiðimiz elli yýl içersinde hýzlanýp günümüze kadar sorunlarýný hem büyütüp hem de çeþitlendirmiþlerdir yýlýnda yüzde toplam nüfusun yüzde 45.5 i kentlerde yaþarken, bu oran 1985 yýlýnda % 51.1, 1990 yýlýnda % 56.3 e ve 2000 yýlýnda %65.03 e yükselmiþtir. Ülkemiz-

23 Kent ve Yerel Yönetim 23 de yaþanan kentleþme süreci de oldukça hýzlý bir süreç izlemiþ o- lup, kentli nüfus, den kalabalýk yerlere doðru kaymaktadýr. Günümüze gelindiðinde nüfusumuzun yarýsýndan fazlasýnýn milyonluk kentlerde yaþadýðý görülmektedir. Sadece ülkemizdeki deðil, dünyanýn diðer ülkelerindeki kentsel sorunlarla ilgili geliþmeler sadece yerel yöneticilerin üstesinden gelemeyeceði kadar büyük ve karmaþýktýr. Kentsel sorunlarýn aþýlmasý ve kentleri yaþanabilir huzurlu mekânlar kýlma mücadelesinde yerel yöneticilerle birlikte kentte yaþanlarýn, merkezi yönetimlerin, uluslararasý kuruluþ ve uluslararasý konferanslarýn ve faaliyetlerin çabalarýný görmekteyiz. Kentler, insanlara ekonomik ve kültürel geliþim imkânlarý sunan ve bunlarýn geliþimini saðlayan mekânlardýr. Kentlileþme süreci kýrdan kente göç sonucu kiþinin kente özgü iþlerde çalýþmasý, hem kente özgü davranýþ kalýplarýný benimsemesi, hem de kentin sunduðu tüm olanaklardan yararlanmasý yönünde bir deðiþimdir. Kente göçen insanlar zaman içinde ekonomik ve sosyal bakýmlardan kentlileþmektedirler. Kentlileþme sürecini sadece ekonomik ve sosyal açýdan deðerlendirmek eksik bir yaklaþým olacaktýr. Çünkü kentlileþme sürecini ekonomik, toplumsal, siyasal, psikolojik, dini ve estetik olmak üzere en az altý boyutta inceleyebiliriz(bal, 2006:70). Ekonomik açýdan kentlileþme; kentte yaþayanlarýn geçimini tamamen kentte veya kente özgü iþlerle saðlýyor duruma gelmesiyle gerçekleþir. Ekonomik faaliyetleri daha çok sanayi ve hizmet sektörleri karþýlamaktadýr. Sosyal açýdan kentlileþme; aile içi iliþkilerde demokratik tutumlar egemendir. Eðitime önem verilmekte olup, kendinin ve ailesinin geliþip toplumda bir statü elde etmesi için daha çok pay ayýrýr. Ýþ yaþamýnda geri kalan serbest zamanlarýný kiþisel ve toplumsal faydaya dönük sosyal faaliyetlerde kullanýr. Siyasal davranýþlar açýsýndan kentlilik; Siyasal toplumsallaþma öne çýkar ve bireyler kentli kimliðini benimser, kent yaþamý içindeki haklarýnýn ve sorumluluklarýnýn bilincindedir. Kent yönetimine ve sivil topluma özgü organizasyonlara destek verir, yerel yönetimlerin yetki, imkân ve sunduklarý hizmet düzeylerinin yükselmesi için sorumluluk alýrlar. Kente, ülkeye ve insanlýða iliþkin sorunlara karþý duyarlýdýrlar. Psikolojik davranýþlar açýsýndan kentlilik; Boþ zamanlarýný bilinçli bir þekilde kendi-

24 24 Kent ve Yerel Yönetim sini geliþtirmek için belli faaliyetlerin içersinde geçirir. Kendini ve, öz güvenini geliþtirici olarak, farklý bilgi kaynaklarýna ulaþmada isteklidir. Kentli olmanýn ve cemiyet içinde yaþamanýn gereklerine dikkat eder, ketteki normlara uyar ve geçmiþini iyi bir þekilde deðerlendirip geleceðiyle ilgili planlar yapar. Ýnançsal davranýþlar açýsýndan kentlilik; Kendi inancýnýn gereðini yerine getirirken gösteriþe kaçmaz, diðer gruplarýn inanç ve uygulamalarýna saygý duyar, dinin mesajlarýný anlamaya çalýþýr. Din dýþý batýl inançlarý sorgular. Kent yoksulluðuna karþý hemþerilerinin mücadelelerini maddi manevi olarak destekler. Komþuluk ve hemþerilik iliþkilerinin doðru bir düzlemde yürütülüp, iliþkilerdeki kendi sorumluluðunun varlýðýna inanýr. Estetik davranýþlar açýsýndan kentlilik; Oturduðu konutun, sokaðýn, mahallenin ve kentin yaþam alanlarýndaki çirkinliklerden rahatsýz olur ve bu mekânlarýn güzelleþtirilmesi için gayret gösterir. Dilini özenle kullanýr, argo ve yabancý kelimelerden uzak durur. Beden saðlýðýna önem verir beden bakýmýný düzenli yapar. Kentli olmanýn bir gereði olarak sanata önem verir ve sanatsal faaliyetlere katýlýmcý veya izleyici destekler. Ekim 2007 Kaynakça BAL Hüseyin, Kent Sosyolojisi, Fakülte Kitabevi Yayýnlarý, Isparta, ERTEN Metin, Nasýl Bir Yerel Yönetim, Anahtar Kitaplar Yayýnevi, Ýstanbul,1999, s.30. TOPRAK Zerrin, Kent Yönetimi ve Politikasý, Anadolu Matbaacýlýk, Ýzmir, Kalkýnma Planý( ) Yerleþme Kentleþme Özel Ýhtisas Komisyonu Raporu Þubat 2006.

25 KENTSEL YAÞAM KALÝTESÝNÝN SAÐLANMASINDA KENTSEL ÝÞBÝRLÝÐÝNÝN GEREKLÝLÝÐÝ Giriþ Ýnsanlarýn yaþam kalitesi, bireyin ihtiyaçlarýný karþýlama niteliklerine sahip bir çevreyle olan etkileþiminin dýþa vuruþunun bir göstergesidir. Bu dýþa vuruþ, bireyin yaþam kalitesinin gittikçe artan seviyede onu huzurlu ve mutlu yapmasý ve bunun kentsel yaþama ait ihtiyaçlar hiyerarþisindeki tatmini ile yakýndan ilgilidir. Bireyin yaþam kalitesi, huzur ve mutluluðu kentsel huzur ve yaþam kalitesinden baðýmsýz olmayýp sürekli bir etkileþim içersindedir. Kentsel yaþam kalitesinin geliþtirilmesinde toplam kalite yönetimi felsefesinin uygulanmasýnda, kent yaþamýyla ilgili tüm unsurlarýn/paydaþlarýn (merkezi ve yerel yönetimlerin, özel sektörün, sivil toplum örgütlerinin ve kentlilerin) sýký ve devamlý bir iþbirliðinin uygulanmasý bir zorunluluktur. 1. Toplam Kalite Yönetimi ve Yaþam Kalitesi Berlin Duvarý nýn yýkýldýðý liberal hareketlerin tüm dünyada hýzlý bir þekilde yayýldýðý küreselleþme sürecinde Toplam Kalite Yönetimi olarak adlandýrýlan yeni yönetim anlayýþýnýn tüm dünyada hýzla yayýldýðýný görmekteyiz. Toplam Kalite Yönetimi, özel iþletmelerin yanýnda kamu ve üçüncü sektör kuruluþlarýný da içine a- lan yeni yönetim anlayýþýný öðrenme ve uygulama çabalarýný hýzlandýrmýþlardýr. Öte yandan tüm geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde devlet ve yerel yönetim faaliyetlerinin sürekli geniþlemesi hem makro-ekonomik sorunlarýn, hem de yönetimle ilgili sorunlarýn artmasýna neden olmuþtur. Bu sorunlar yeni liberal felsefe çer- 25

26 26 Kent ve Yerel Yönetim çevesinde kamuya ait alanýn yeniden tanýmlanýp yapýlandýrýlmasý ve yerel ve genel düzeydeki kamu faaliyetlerinin sýnýrlandýrýlmasý görüþlerini yaygýnlaþtýrmýþtýr. Birçok ülkede bir taraftan yerel yönetimlere daha fazla yetki ve görev verilmesi, özelleþtirme ile devletin ekonomideki rolü ve görevleri daraltýlmaya çalýþýlýrken, öte yanda merkezi ve yerel yönetim birimlerince sunulan kamu hizmetlerinde kalitenin ve verimliliðinin artýrýlmasýna yönelik çalýþmalar hýzla devam etmektedir(aktan, 1999;2). Toplam Kalite yönetiminin önemli geliþme alanlarýndan biri de insan haklarý, insani deðerler, kiþilik gibi insan faktörlerinin yönetimlerdeki öneminin ön plana çýkmasýný saðlayan alanlarda olmaktadýr(merter, 2006:48). Toplam Kalite Yönetiminin uygulanmasý farklý mekânlarda olabileceði gibi, insanlarýn yoðun bir þekilde varlýklarýný devam ettirmeye çalýþtýklarý yerleþim yerlerinde kentsel yaþam kalitesinin gerçekleþtirilmesi ve kentsel hizmetlerin yürütülmesinde merkezi yönetim ve yerel yönetimlerin sýký bir iþbirliði içinde çalýþma alanýnda da olumlu katkýlarýný olacaðý kaçýnýlmazdýr. Günümüzde bizlere hoþ gelen veya korkutan birçok kelimeyle yan yana kullanýlan yerel yönetimlere iliþkin tartýþmalara, konuþmalara ve yazýlara rastlamaktayýz. Bütün bu tartýþmalarýn odak noktasýnda hiç þüphesiz insan bulunmaktadýr. Yaþamýmýzý sürdürüp gittiðimiz dünyada çevremize baktýðýmýzda, gördüðümüz her þeyin insan için dizayn edilip insanýn kontrolüne verildiðini görürüz. Ýnsan bu gücünü kullanýrken hem kendisini hem de kendisinin dýþýndaki diðer canlýlarý ve doðayý dikkate almak zorundadýr. Ýnsanoðlu yaþam denilen süreçte yalnýz olmayýp, kendisinin dýþýndaki varlýklarýn durumundan olumlu ya da olumsuz etkilenmektedir. Ýnsanlar arasýnda yayýlan bulaþýcý ve öldürücü hastalýklar, hayvanlar arasýnda veya hayvanlardan insanlara geçebilen hastalýklar, yediðimiz gýdalarýn saðlýklý olmasý ve doða olaylarýndaki deðiþmeler ve doðal afetler insanlarý etkilemektedir. Mutluluk denilen olgu sadece tek baþýmýza bizim mutlu olmamýza baðlý olmayýp bizim dýþýmýzdaki unsurlarla da yakýndan ilgilidir. Kendi baþýmýza yakalayacaðýmýz mutluluk, bizim iç dünyamýzla, huzurlu olmamýzla, olaylara ve dünyaya bakýþýmýzla bir paralellik göstermektedir ve mutlu insan olmanýn en önemli noktasý da budur. Bununla birlikte, toplum içinde yaþayan insan tek baþýna olduðunda bile hiçbir zaman yalnýz olmadýðýnýn, kendisinin dýþýnda diðer

27 Kent ve Yerel Yönetim 27 varlýklara, insanlara, hayvanlara ve çevreye karþý sorumluluklarý olduðunun bilinci içinde olmalýdýr. Þüphesiz insanýn huzurlu ve mutlu olmasýyla ilgili, deðiþik inanç ve düþünce sistemlerinin, bilim adamlarýnýn, yöneticilerin, araþtýrmacýlarýn ve bireylerin çok farklý veya birbirine benzer yaklaþýmlarý vardýr. Huzurlu ve yaþam kalitesini yakalamýþ olan birey iç ve dýþ dünyasýndaki ahenk ile bunu gerçekleþtirebilir. Bireyin iç dünyasý kendi psikolojik durumuyla ilgiliyken; dýþ dünyasýyla ilgili olan olgular onun sosyal a- çýdan kentlileþmesiyle yani aile, iþ ve çevresiyle kiþisel ve toplumsal etkileþimiyle ilgilidir(baþaran,2006:46). 2. Merkezi ve Yerel Yönetimlerin Kentsel Ýþbirliði Dünyada ve ülkemizdeki insanlarýn çoðunun kentlerde yaþadýðý ve kentlerin hýzla büyüme trendine girdiði dikkate alýndýðýnda; hem kentlerde oluþan sorunlarla mücadele edilmesi ve kentlerde yaþayanlarýn yaþam kalitesinin artýrýlmasý için devletin, yerel yönetimlerin, özel sektörün, sivil toplum kuruluþlarýnýn ve hemþerilerin devamlý bir çaba içersinde olmasý gerekmektedir. Kentte yaþayan insanlarýn huzur, güvenlik ve yaþam kalitesinin oluþmasýnda merkezi ve yerel/özel birimler tarafýndan sunulan hizmetlerin niteliði ve tatmin kalitesinin önemi büyüktür. Ülkemizde yönetimler arasýndaki iliþkiler ve sýnýrlar genel o- larak mali etkinlik ve adalet düþüncelerine göre deðil, aksine büyük ölçüde tarihsel, siyasal ve hizmetlerin sunulduðu yer gibi e- konomik faktörlere göre belirlenmiþtir. Bu nedenle kentsel hizmetlerin yürütülmesi etkin olmayan bir biçimde yönetim sýnýrlarý ile uygun olmayan biçimde paylaþýlmýþ mali görev ve yetkilerle karþý karþýya kalýnmasý sonucunu doðurmuþtur. Günümüzde kentsel hizmetlerle ilgili olarak yerel yönetim düzeyinde, hem kamu hem de özel kesim faaliyetlerinden doðan fayda ve maliyet tartýþmalarýnýn olmasý söz konusu olmaktadýr. Yerel yönetimler ile merkezi yönetim kentsel mekânlarda ayný vatandaþ kitlesine hizmet etmekte, yerel yönetimlerle ilgili politikalar genel hatlarýyla ulusal düzeyde merkezi idare tarafýndan belirlenmektedir. Yerel yönetimin de, kanunlardan almýþ olduðu yetkiye dayanarak bu politikalarý yorumlamak ve yerel kaynaklarýn yürüttükleri hizmetlere en uygun sonuçlar verecek alanlara aktarma konusunda takdir yetkisi vardýr. Yerel yönetimler, birçok yerel kamu hizmetlerinin

28 28 Kent ve Yerel Yönetim yerine getirilmesinde merkezi idare ile iþbirliði yapmaktadýrlar. Her ne kadar merkezi yönetim tarafýndan belediyelerin gelir kaynaklarýnýn iyileþtirilmesiyle ilgili düzenlemelere gidilip, merkezi yönetimin bu yöndeki çalýþmalarýna raðmen; belediyelere yeterli kaynak aktarýmý süreci ülkedeki genel ekonomik yapýdan sürekli etkilenmektedir(toprak, 2001:83). Yerel yönetimlerle ilgili yapýlan reform çalýþmalarýnda yerel yönetimlerin, kanunlarýn kendilerine vermiþ olduðu görev ve sorumluluklarý kullanmada daha etkin, verimli ve özerk kuruluþlar haline getirilmesi yönünde olduðu halde, uygulamada, istenen a- maca ulaþmada zorluklarla karþýlaþýldýðý görülmektedir. Bu sonucun ortaya çýkmasýnda farklý kaygýlarla siyasi tercihlerin, merkezi idare lehine aðýrlýðýný koymasýndan kaynaklanmaktadýr. Genellikle geliþmekte olan ülkelerde merkezi idareler, yerel yönetimler üzerinde, siyasi, idari ve mali yönden etkili olmanýn, baský kurmanýn yollarýný aramakta ve eline imkân geçtiðinde, bunu kendi siyasi eðilimleri doðrultusunda deðerlendirmeye çalýþmakta ve siyasi, iktisadi ve sosyal sebeplerden dolayý oldukça merkezileþme eðilimine girmeyi bir zorunluluk olarak görmektedirler(eryýlmaz, 2000:77). Siyasi faaliyetlerin yapýsýndaki güç mücadelesi kazanma hýrsý gibi faktörlerinin merkezi idarenin bu eðilimlerini güçlendirdiði ve elindeki yetkilerini yerel yönetim birimlerine doðru aktarmada iktidara geldiklerinde direnebildikleri sürece isteksiz davrandýðý tüm hükümetler döneminde görülmüþtür. Merkezin yerele yetki ve görev aktarýmýnda bulunduðu ve yerel yönetimlerle ilgili reformlarýn yapýldýðý zamanlara bakacak olursak ya merkezin kendini çok güçlü hissettiði, ya da Avrupa Birliði ile uyum yasalarýnýn çýkarýldýðý dönemler göze çarpar. Merkezi idarenin merkeziyetçi yaklaþýmý ve yerelle ilgili kaygýlarý, demokratik deðerlerle dengelenmezse, otoriter bir nitelik kazanmasý her zaman söz konusu olabilir. Bu amaçla, merkezi idare ile yerel yönetimler arasýndaki iliþkilerin kanunlarla düzenlenmesinde yerellik ilkesine ve demokratik deðerlerin uygulanmasý ilkelerinin uygulanmasýna önem verilmelidir. Merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasýndaki iliþkilerin saðlýklý olabilmesi için, idareler arasýndaki idari ve mali paylaþýmýn objektif esaslara göre adil ve demokratik bir biçimde yapýlmasý gerekmektedir. Kamu hizmetleri ve kamu gelirlerinin ikiye ayrýlarak Merkezi idare hizmet ve gelirleri ile

29 Kent ve Yerel Yönetim 29 yerel yönetim hizmet ve gelirleri þeklinde bölünmesi devlet ile yerel yönetimler arasýnda iliþkilerin gereðini zorunlu kýlmýþtýr. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasýnda ilk önce hizmet paylaþýmý yapýlmýþ daha sonraki aþamada da hizmetlerin paylaþýmýna da uygun olarak mali kaynaklarýn paylaþýlmasý gündeme gelmiþtir(armaðan, 2000:129). Fakat uygulamada yerel yönetimlere verilen görevlerle orantýlý olmayan ve verilen görevlerin tamamý üstesinden gelinmeyecek þekilde kaynak ayrýmý ve aktarýmý söz konusu olmuþtur. Kamu hizmetlerinin devlet ile yerel yönetimler a- rasýnda paylaþtýrýlmasý kamu idareleri arasýnda sýký mali iliþkileri de beraberinde getirmiþtir. Kentsel yaþamýn zorunlu kýldýðý ortak ihtiyaçlarýn bir kýsmýnýn tatmini görevi yerel idarelere verilirken, bunlardan doðacak olan kamu yüklerini karþýlayacak araçlarýn da kendilerine temin edilmesi gerekmektedir. Kamu hizmetlerinin paylaþtýrýlmasýna paralel olarak; kamu kaynaklarýnýn da ayný o- randa devlet ile yerel yönetimler arasýnda paylaþtýrýlmasý gerekir. Kamu hizmetlerinin bir kýsmýnýn yerel idarelere verilmesi, bu hizmetlerin yapýlmasý için gerekli olan mali araçlarý hangi kaynaklardan karþýlayacaklarýnýn da belirlenmesini beraberinde getirir. Kamu hizmetlerinin ve kentsel hizmetlerin etkin, verimli ve istenen amaca uygun bir þekilde yürütülmesi için merkezi idare i- le yerel yönetimler arasýnda açýk bir þekilde paylaþýlmýþ olmasý gerekmektedir. Ayný tür görevlerin yürütülmesi hem merkezi hem de yerel yönetim birimlerine verilmemelidir. Benzerlik görülen görev ve hizmetlerde yakýn bir iþbirliðinin saðlanmasý kentsel hizmetlerin yerine getirilmesindeki önceliklerden olmalýdýr. Bir yandan belediye görevlerindeki fazlalýk diðer yandan merkezi yönetimin müdahalesi hizmetlerin yerine getirilmesinde bir belirsizlik kazandýrýrken, kentsel hizmetlerde etkinlin saðlanmasýný da zorlaþtýrmaktadýr(toprak, 2001:83). Bazý kamu görevleri geleneksel olarak merkezi idareler tarafýndan yerine getirilmektedir. Adalet, iç ve dýþ güvenlik hizmetleri ve diplomasi hizmetleri bunlar arasýndadýr. Yerel nitelikli olan bazý hizmetlerin de hemen hemen her yerde yerel yönetimler tarafýndan üstlenildiðini görmekteyiz. Temizlik, aydýnlatma, içme suyu, itfaiye gibi hizmetlerde bunlar arasýndadýr. Yerel yönetimlere bazý görevler býrakýlýrken, bu görevleri yerine getirmelerine imkân veren araçlar ve kaynaklarda saðlanmalýdýr.

30 30 Kent ve Yerel Yönetim 3. Kentsel Yaþam Kalitesinde Ýþbirliði Yerel yönetimler özellikle ve öncelikle belediyeler, kamu kurumlarý, özel sektör ve hemþerileriyle birlikte, insaný bir bütün o- larak ele alýp, kentsel yaþam kalitesini sürdürülebilir bir þekilde yürütülmesi politikalarýnýn takipçisi olmalýdýrlar. Kentsel yaþam kalitesinin artýrýlmasýnda birinci öncelik temel ihtiyaçlarýn karþýlanmasýna verilmelidir. Nitekim yerel yönetimlerin kuruluþ gerekçelerinde baþýnda mahalli müþterek ihtiyaçlarýn karþýlanmasýna yönelik faaliyette bulunmalarý gelmektedir. Kentte yaþayanlarýn günlük yaþamýna iliþkin sosyal gereksinmelerinin karþýlanmasýnda yerel düzeydeki örgütlenmelerin merkezi düzeydeki örgütlenmelerden daha etkin olduðu açýktýr. Daha uzun vadeli ve büyük kapsamlý güvenlik, kalkýnma gibi ihtiyaçlarýn karþýlanmasýnda merkezi düzeyde daha rasyonel bir örgütlenme düzeyi olmakla birlikte, günlük yaþama dair ulaþým, temizlik, içme suyu, saðlýklý barýnma, kentsel alt yapý gibi ihtiyaçlarýn yerel örgütlenme yoluyla karþýlanmasý gereði yerel yönetimleri önemli bir konuma getirmiþtir. Belediyeler kanunda kendilerine verilen yetkileri kullanýrken, mevcut yapýsal ve hukuki durumun, bürokrasinin, mali ve idari mazeretlerin arkasýna sýðýnmamalýdýr. Görev ve sorumluluk alanlarýndaki vatandaþlarýn huzur ve mutluluðu ve de kaliteli bir kentsel yaþam için her türlü tedbir ve uygulamayý gerçekleþtirerek, çözüm üreten, hizmet eden sürdürülebilir politikalara sahip olmalýdýr. Kentsel yaþam kalitesinin ölçütleri arasýnda; saðlýk ve eðitim hizmetlerinden yararlanma, yeterli beslenme ve korunma, saðlýklý bir çevre, hak, fýrsat ve cinsiyet eþitliði, günlük yaþama katýlma, saygýnlýk ve güvenlik gibi birçok unsurlar vardýr. Bunlardan bazýlarýnýn var olup diðerlerinde meydana gelen eksiklik kentsel yaþam kalitesini etkileyecektir. Ayný kentte, ayný semtte, ayný mahallede, ayný sokakta ve hatta ayný binada yaþayan birçok insan birbirinin sýkýntýlarýndan ve durumlarýndan habersiz gibi görünse de zaman içinde ayný kentsel mekânda yaþamanýn olumlu/olumsuz birçok etkeni ortak yaþam alanlarýna yansýyacaktýr. Kentte yaþayan hiçbir kimse baþkalarýnýn rahatsýzlýðý veya sýkýntýlarýný görmemezlikten gelemez. Bu bir arada yaþayan insanlarýn ayný havayý solumalarýndan ve ortak yerel ihtiyaçlar içersinde olmalarýndan öte bir ahlaki ve insanlýk sorunudur. Ayný kentsel a-

31 Kent ve Yerel Yönetim 31 landa yaþayan insanlarýn sorunlarýný belediyelere havale etmek sorunun çözümü için yeterli bir durum deðildir. Belediyeler ve belediye bünyesindeki personel elbette sorunlarýn çözümü için büyük gayret sarf edeceklerdir. Hatta kent yaþam kalitesinin artýrýlmasýnda baþrolü oynayacaklardýr. Yerel sorunlarý, ihtiyaçlarý ve bunlarýn çözüm yollarýný yerel idareciler merkezi yönetim birimlerinden daha iyi bir þekilde bilmek durumdadýrlar. Kentsel yaþam kalitesinin yakalanmasýnda, belediye baþkanlarý kentteki diðer yöneticilere göre daha avantajlý durumlardadýrlar. Kentlerin yaþam kalitesinin artýrýlmasýnda belediyeler öncü rol oynarlarken merkezi yönetimin desteðini almalarý gerekmektedir. Konut sýkýntýsý, gecekondulaþma, yoksulluðun artmasý, gelir daðýlýmýndaki u- çurumun büyümesi, altyapý yetersizliði, trafik týkanýklýðý, çevre kirliliði, suç oranlarýndaki artýþ, mevcut yapý stokunun eskimesi, yabancýlaþma, uyuþturucu kullanma gibi sorunlar bütün ülke kentlerinin karþýlaþtýklarý ortak sorunlardýr. Bu sorunlar küresel, ulusal ve kentsel düzeyde sosyal ve siyasi gerginliði artýrdýðý gibi, kültür ve medeniyetin beþiði ve taþýyýcýsý olmasý gereken kentleri suç, þiddet, yoksulluk ve çevre kirliliði gibi çeþitli olumsuzluklarýn ortaya çýkýp yayýldýðý mekanlar haline getirmiþtir(eryýlmaz, 1997:89). Özellikle büyük yerleþim alanlarýndaki kentsel sorunlar, yerel yönetimlerin üstesinden gelemeyeceði kadar karýþýk ve iþin içinden çýkýlmaz boyutlara gelmiþtir. Bir kentin ülkenin en büyük kenti olmasý, baþkent olmasý, eðitim, saðlýk, sanayi veya turizm kenti olmasý, nüfusunun milyonlarý geçmesi, çok göç almasý, coðrafi konumu ve güzelliði, geliþmiþlik düzeyi gibi özelliklerinin olmasý, kentsel yaþam kalitesi açýsýndan yeterli olduðunun göstergesi deðildir. Bir kent ne kadar olumlu özelliklere sahip olursa olsun; ülkelerin ve kentlerin iç içe girip yoðun bir etkileþim içinde olduðu küreselleþme sürecinde kentin yaþam kalitesi standartlarýnýn yükseltilmesi tek baþýna belediyelere býrakýlamayacak kadar önemli bir sorundur. Yine de birçok ülkede, ülke çapýndaki refahýn önemli bir bölümünün yerel yönetimler kanalý ile gerçekleþmesi, ekonomik ve sosyal kalkýnmanýn yalnýzca merkezi yönetimlerin görevi olmadýðý, yerel yönetimlerin de bu alanda desteklenmesi gerektiðini ortaya koymaktadýr(ünlü, 1994;5) Çaðdaþ kent yönetimlerinin yerel demokrasiden ödün vermeden, kýrsal çevre ve etki alanlarý ile diðer kentler ve üst yönetim

32 32 Kent ve Yerel Yönetim birimleri ile iþbirliði ve eþgüdüm içinde olmasý gerekmektedir. Bu amaçlarýn gerçekleþmesi için sadece kamu kuruluþlarýnýn deðil; ayný zamanda sivil toplum kuruluþlarý ve kentte yaþayanlarýn desteði gereklidir. Kentte toplumsal iletiþimi güçlendirip, kentin olanaklarýndan herkese eþit yararlanma hakký sunan bir politikayla i- letiþim ve iþbirliði gerçekleþtirilmelidir. Kentlerin yaþanabilir mekanlar olmasý için saðlýk ve sosyal yardým hizmetlerinin saðlandýðý, kaliteli eðitim alýnabilen, yeterli kültür ve rekreasyon olanaklarýna sahip, konut açýðý olmayan, kamusal toplu taþým olanaðý geliþmiþ, suç oraný düþük olan ve yeterli gýdaya eriþimin saðlandýðý ve bu amaçlara yönelik kesim, pazarlama ve daðýtým gibi tedbirlerin alýndýðý yerleþimler olmalýdýr. Kentlerde insan saðlýðýný hedefleyen, her türlü kentsel kirlenmeyi önlemeye çalýþan, iletiþim olanaklarýný artýran saðlam bir altyapý saðlanmasý gereklidir. Kentleri yaþanabilir mekânlar yapmak için yerel istihdamý ve yerel kalkýnmayý teþvik edecek bir ekonomik yapý esas alýnmalýdýr. Bu amaçla özellikle kentsel yoksulluðu önleyici yeni istihdam a- lanlarý oluþturulmalýdýr. Yerel kalkýnmanýn geliþmesi, kent yoksulluðunun önlenmesi ve yeni istihdam alanlarýnýn açýlmasý ayný zamanda kent güvenliðiyle yakýndan ilgi olduðu gerçeði unutulmamalýdýr. Bu konuda yine, merkezi yönetim, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluþlarý ve hemþeriler arasýnda sýký bir koordinasyon aðý kurulmalý her türlü felakete karþý hazýrlýklý olunmalýdýr. Merkezi yönetim, yerel yönetim, özel sektör, sivil toplum kuruluþlarý ve kentlilerin desteðiyle temiz hava, toprak ve su, ekolojik süreçlerle uyumlu arazi kullanýþ dokularý, saðlýklý doða habitatlarý, gürültü kirliliði, su baskýný, erozyon ve diðer tehlikelere karþý güvenlik, afete duyarlý kentsel dokularý hedefleyen yaklaþýmlar benimsenmeli, bu konularda sorunlarý ortadan kaldýrýcý ve önleyici tedbirler alýnmalýdýr(titiz, 2006:58). Sonuç Kentsel yaþam kalitesinin yüksek olduðu, kentte yaþayanlarýn huzurlu, mutlu ve geleceðinden kaygýlarýnýn olmadýðý bir kent yapýsýný gerçekleþtirmek için kentli haklarý korunup, kaliteli yaþam koþullarý saðlanmalýdýr. Kentsel yaþam kalitesi sadece kentte yaþayanlara deðil, kentte gelip geçen, kenti ziyaret eden, kentte eðitim, saðlýk, kültür, eðlence, ticari ve diðer faaliyetlerin içinde o- lanlarý da kapsayacak þekilde gerçekleþtirilmelidir. Bu amaçla;

33 Kent ve Yerel Yönetim 33 altyapý, trafik, yaþam, çalýþma alanlarý vb. þekilde sosyo-ekonomik ve kültürel tüm unsurlarýn kentte hizmet sunan ve hizmet a- lanlarca uyum ve iþbirliði içersinde sürdürülebilir bir süreç olmalýdýr. Kasým 2006 Kaynakça AKTAN, Coþkun Can, Devlet Yönetiminde Toplam Kalite, Türk Ýdare Dergisi, S.422, Mart ARMAÐAN, Ramazan ve Mehmet AKTEL, Küreselleþme Sürecinde Belediyelerin Finansman Sorunlarý, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.1, Isparta, BAÞARAN, Ýsmail, Kent, Kentleþme ve Kentlileþme, Yerel Siyaset Aylýk Bilimsel Siyasi Dergi, S.10, Ekim ERYILMAZ, Bilal, Yerel Yönetimlerin Yeniden Yapýlandýrýlmasý, Bileþik Yayýncýlýk, Ýstanbul, ERYILMAZ, Bilal, Kamu Yönetimi, Erkam Matbaasý, Ýstanbul, MERTER, Mehmet Emin, Toplam Kalite Yönetimi, Atlas Yayýnlarý, Ýstanbul, TÝTÝZ, Ýsmet, Kentleri Yaþanabilir Mekânlar Yapmak, Yerel Siyaset Aylýk Bilimsel Siyasi Dergi, S.10, Ekim TOPRAK Zerrin, Yerel Yönetimler, DEÜ-ÝÝBF Yay. Ýzmir, 5. Baský, ÜNLÜ Halil, Yerel Yönetimler Arasý Ýþbirliði, TOKÝ ve IULA-EMME, 2. Baský, Ýstanbul 1994.

34

35 KÜRESEL BOYUTTAN ULUSAL BOYUTA YOKSULLUK Giriþ Hýzla deðiþen dünyamýzda, ulusal kültürlerin, ekonomilerin ve sýnýrlarýn ortadan kalkmaya yüz tuttuðu, hemen her alanda liberal eðilimlerin güç kazandýðý, teknolojinin akýl almaz bir hýzla geliþtiði ve toplumsal hayatýn büyük bir kýsmýnýn küresel süreçler tarafýndan belirlendiði bir zaman diliminin içersinde yaþamaktayýz. Bu öyle bir süreç olarak karþýmýza çýkmaktadýr ki; yeryüzünde devamlý yaygýnlaþmakta ve etkisini her geçen gün bir önceki güne göre daha da artýrmaktadýr. Küreselleþme sürecine baðlý olarak batýda sosyal devlet ve refah devleti politikalarýnýn uygulamasýnýn deðiþtiði; bu politik deðiþikliðin Dünya Bankasý, IMF gibi kuruluþlar a- racýlýðýyla geri kalmýþ ve geliþmekte olan ülkelere de yansýtýlarak, sosyal ve refah devleti anlayýþýnýn terk edilmesi gerektiði gerçeði yoksulluðu arttýran en önemli unsurlar arasýnda görülmektedir. Bu yeni politikalarýn sonucu küresel çaptaki yoksulluk ulusal ve yerel düzeyde olmak üzere etkilerini dünyanýn her köþesinde farklý oranlarda da olsa göstermiþtir. Devletlerin liberalleþme sürecinde sosyal devlet anlayýþýndan uzaklaþmasýnýn neticesinde artan yoksullukla mücadeleyi yerel yönetimlere ihale ettikleri görülmektedir. Yoksullukla mücadele yerel yönetimlerin üstesinden gelemeyeceði kadar büyük olmasýna raðmen; sosyal devlet anlayýþýnýn yerini sosyal belediyecilik anlayýþýna terk etmesi sonucu belediyelerin en büyük uðraþ alanlarýnýn baþýnda yer almaktadýr. Küresel Yoksulluk Dünya sürekli bir deðiþim içinde bulunmasýna karþýn; bu deði- 35

36 36 Kent ve Yerel Yönetim þimin meydana getirdiði sonuçlar beraberinde son derece eþitsizliði de getirmektedir. Bu süreçle birlikte kimileri tam ve gerçek anlamda küresel bir duruma geldiler, kimileri de yerelliklerinin içinde kalmaya devam ettiler. Kimi geliþmiþ ülkeler küreselleþmenin nimetlerinden alabildiðine faydalanýrlarken, geri kalmýþ veya geliþmeye çalýþan ülkelerdeki durum ise hiç iç açýcý bir görüntü vermemektedir. Küreselleþme sürecinde özellikle geliþmiþ ve az geliþmiþ ülkeler arasýnda yaþanan gelir daðýlýmý adaletsizliði hem ülkeler, hemde ülke içindeki gruplar açýsýndan küreselleþmeye yönelik en önemli tehdidi oluþturmaktadýr. Son yüzyýl dünyanýn gündeminde olan yoksulluk üzerine tartýþmalarýnýn boyutu her geçen gün artarak bir çok kesim tarafýndan en çok tartýþýlan ve kaygý duyulan konular arasýnda algýlanmýþtýr. Yoksulluðun, küreselleþmenin getirdiði artan zenginlikle, hýzla geliþen teknolojik atýlýmlarla ve yüksek büyüme oranlarýyla beraber yaþanmaya baþlamasýyla gündemdeki yeri hiç kaybolmamýþtýr. Kimilerine göre küreselleþme süreciyle beraber kurulan yeni sermaye birikim modeli ve buna baðlý geliþen büyüme stratejileri, bugünkü yoksulluðun temel nedenidir. Çünkü bu büyüme stratejileri belli toplumsal kesimleri giderek daha az hesaba katmakta, üretimin ve bölüþümün deðiþen yapýsý yoksulluðu toplum içinde yaygýnlaþtýrmakta ve yoksulluðun þiddetini artýrmaktadýr. Küreselleþme sürecine egemen olan yeni liberal iktisat politikalarýnýn savunucularýna göre ise yoksulluðun azaltýlmasýnýn en gerçekçi çözümü, küreselleþmeyi derinleþtirmek ve küreselleþmeye entegrasyonu sýkýlaþtýracak yapýsal dönüþümleri eksiksiz tamamlamaktýr. Ekonomik küreselleþme gelir eþitsizliðini hem ülke içinde hem de ülkeler arasýnda dramatik olarak arttýrmaktadýr. Her dönemde oluþan yeni anlayýþ ve politikalar öncelikle refahýn bir kesimin lehine geliþmesini, yoksulluðun ise büyük bir kesimin aleyhine artmasýný da beraberinde getirmektedir. Her ülkenin içinde, zengin ve yoksul arasýnda ve ülkeler arasýnda ve yine sosyal kesimler arsýndaki çeliþkiler devamlý artmaktadýr li yýllarda baþlayýp 90 larda hýz kazanan, 2000 lerde ise olaðanüstü sonuçlarýyla küreselleþme artan bir hýzla tüm olumsuzluklarýna ve getirdiði mutsuzluða raðmen yayýlmaktadýr. Sovyet rejiminin çöküþüyle birlikte küreselleþmenin artan bir þekilde ivme kazanmasýy-

37 Kent ve Yerel Yönetim 37 la, bu dönemde Sovyet rejimine yakýn ve bu ülkenin devamlý yardýmlarýndan yararlanan devletler birden bire kendi baþlarýna kaldýlar. Bu devletler kapitalist sistemin karþýtlarý tarafýndan idealize edilen ülkeler olmasýna karþýn, aniden yoksulluk trendinin içersine girdiler. Böylece tüm dünyada kapitalist sistem karþýtý hareketlerin meþruiyetinin zayýflamaya baþladýðý görüldü(karugman, 2000:4). Michel Chossudovsky, Yoksulluðun küreselleþmesi adlý eserinde, ülkelerin, kredi açma þartlarýyla denetlendiðini, uygulanacak politikalara dayalý kredi verme sisteminin geçerli olduðunu, borçlarýn devamlý artmasý için özel bir sistemin uygulandýðýný, bütün bunlarýn IMF programlarý, niyet mektuplarý ve Stand By anlaþmalarý ile gerçekleþtirildiðini birinci evrede ekonomik istikrar önlemlerinin dayatýldýðýný belirtmektedir. Ulusal paranýn bu önlemlerle ortadan kaldýrýldýðýný, ücretlerin enflasyondan baðýmsýzlaþtýrýldýðýný, ücret artýþlarýnýn enflasyonu körüklediði gerekçesinin bu sýrada kullanýldýðýný, Merkez Bankasý nýn siyasal iktidardan baðýmsýzlýðýnýn saðlanarak paranýn IMF kontrolüne alýndýðýný, IMF in merkez bankasýnýn o ülkenin meclisi karþýsýnda da baðýmsýz olmasýný talep ettiðini, merkez bankalarýnýn yöneticilerinin bir defa atandýktan sonra onlarýn baðlýlýklarýnýn sadece uluslararasý finans kurumlarýna olduðunu, merkez bankasý baþkanlarýnýn dolara endeksli ek maaþ almalarýnýn saðlandýðýný, kamu çalýþanlarýnýn iþten atýlmasýnýn ve sosyal programlarda kesintiye gidilmesinin IMF ve Dünya Bankasý gibi kuruluþlar tarafýndan dayatýldýðýný, devlet yatýrýmlarýnýn çöküþünün planlandýðýný, yeni yatýrýmlara izin verilmediðini, fiyatlarýn serbest býrakýldýðýný, devlet giriþimlerinin yaðmalanmasý operasyonuna geçildiðini, vergi reformu ile düþük ve orta gelirli kesimlerin daha fazla bir vergi yüküne muhatap edildiðini, bankacýlýk sisteminin kuralsýzlaþtýrýldýðýný, sermaye hareketlerinin serbestleþtirildiðini, yasa dýþý faaliyetlerden elde edilen kirli paralarýn borç servisi için yeniden çevrime sokulduðunu söylemektedir. (Bessis, 2001). Küreselleþmenin getirdiði zorunlu ekonomik sistem sayesinde yoksullar daha yoksul hale gelirken zenginler hiç durmadan zenginleþmektedirler. XX. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda, dünya geliri yedi katý arttý ve kiþi baþýna düþen teorik ortalama da üçe katlandý. Yoksulluk içinde yaþayan insanlarýn sayýsý, yalnýzca 80 li yýllar

38 38 Kent ve Yerel Yönetim boyunca 100 milyon kiþilik bir artýþ göstererek hýzla týrmanýþa geçti. Aþýrý yoksulluk ile en aþýrý servetin birlikte yaþamasý tarih kadar eski bir fenomen olmakla beraber, çaðdaþ dönem, dünya e- konomik büyümesinin, son on yýllar boyunca, nüfus artýþýndan hiçbir zaman daha aþaðýda kalmadýðý bir ortamda, pek çok yönden ilk kez karþýlaþýlan vahim eþitsizliklere tanýk olmaktadýr. Yoksulluk Afrika da bir dram haline gelirken, Asya nýn önemli bir bölümünde gerilemektedir. Küresel olarak, dünya toplumu 2000 li yýllarda yine de kýrk yýl önceye göre iki kez daha eþitsizdir. Nitekim 1960 da, yer küre nüfusunun %20 oranýndaki en zengin insanlarýnýn elde ettikleri gelir, en yoksul bir milyar kiþininkinden yaklaþýk otuz kat fazlaydý. 90 lý yýllarýn sonunda, orantý 1 e 60 olmuþtur ve en zengin ülkeler küresel gelirin beþte dördünü elde etmektedirler. Yoksulluk ve zenginlik, gelir eþitsizliklerinin ötesinde, bir ülkenin sahip olduðu altyapýlarýn yoðunluðu ya da saðlýk ve eðitim hizmetlerinin niteliðiyle de ölçülmektedir. Burada da yine farklýlýklar çok büyüktür. Zengin uluslarýn insanlarý 77 yaþýna kadar yaþayabilmeyi u- marlarken, doðumdan sonraki yaþama süresi umudu Burkina da 46, Kamboçya da da 53,5 yaþta kalmaktadýr. Okullaþma oranýnýn en düþük ve okuma yazma bilmeyen nüfusun en yoðun olduðu ülkeler de, yine en yoksul olanlardýr. Buna karþýlýk zengin ülkeler, 1,3 milyar insanýn içinde yaþadýklarý yoksulluða bakýldýðýnda, neredeyse aþýrý tüketim düzeyleriyle farklýlaþmaktadýrlar. Ulusal Yoksulluk Son yýllarda Türkiye de de benzeri bir süreç yaþanmaktadýr. Son 20 yýldýr neredeyse periyodik olarak yaþanan finansal krizlerin yoksullaþtýrýcý etkileri bir yana, ulusal gelir artarken, rekor büyüme oranlarý yakalanýrken de yoksulluk sorunu çözülmemekte aksine derinleþmektedir. Türkiye, insani kalkýnma deðerlendirmelerinde orta düzeyde bir yer almaktadýr. (Bir önceki yýlýn Ýnsaný Kalkýnma Endeksi ne göre 177 ülke arasýnda 94 üncü sýrada.) 1990 dan bu yana yukarý doðru ilerliyor. Kiþi baþýna düþen dolarlýk gelirle (2005 Raporu na göre) 75. sýrada yer alýyor. Ortalama yaþ süresi 68.7 (177 ülkeden 100.); okullaþma oraný ise %68 (111. sýra). Türkiye de aþýrý yoksulluk (yani günde 1 dolardan az gelir) dikkat çekici düzeyde olmasa da, günde en fazla 4,5 dolar-

39 Kent ve Yerel Yönetim 39 la geçinenlerin oraný, nüfusun %24 ünü oluþturuyor. Türkiye de yeni yoksulluk denen olgu da yükseliþte. Özellikle 2001 ekonomik krizinden sonra, uzun süreli yoksullarýn sayýsý, geleneksel yardýmlaþma usulleriyle giderilemeyecek oranda artmýþ görünüyor. Beþ yaþýn altýndaki çocuk ölümleri de çok yüksek ( arasý verilerine göre %37). Bölgeler-arasý ve kadýnlarla erkekler arasý eþitsizlikler de dikkat çekici. Kadýnlarýn sosyal yaþamda yer almasý konusunda Türkiye, 140 ülke arasýnda 76 ýncý sýrada. Kadýnlar, parlamentoda sadece %4.4 oranýnda temsil ediliyor; profesyonel ve teknik iþlerde %30, yönetici düzeyde ise sadece %6 oranýnda yer alýyor. Türkiye Ýstatistik Kurumu nun 2005 yýlý yoksulluk araþtýrmasýna göre; 2005 yýlýnda 4 kiþilik hanenin aylýk açlýk sýnýrý 190 YTL, aylýk yoksulluk sýnýrý ise 487 YTL olarak belirlendi.2004 yýlýnda yüzde 1,29 olarak tahmin edilen, açlýk sýnýrýnýn altýnda yaþayan fert oraný, 2005 yýlýnda yüzde 0,87 ye, yoksul fert oraný da yüzde 25,6 dan yüzde 20,5 e düþtü.kýrsal kesimde açlýk sýnýrýnýn altýnda yaþayanlarýn oraný yüzde 2.36 dan yüzde 1.24 e düþerken, kentlerde yüzde 0.62 den yüzde 0.64 e yükseldi. Yoksulluk sýnýrýnda yaþayanlarýn oraný ise kentlerde yüzde den yüzde e, kýrda ise yüzde den yüzde e geriledi. Türkiye genelinde 2004 yýlýnda 17 milyon 991 bin kiþi olarak belirlenen yoksulluk (gýda ve gýda dýþý) yoksulluk sýnýrýnýn altýnda yaþayanlarýn sayýsý 2005 yýlýnda 14 milyon 681 bin kiþiye geriledi. Bu gerilemede hem kentlerdeki hem de kýrsal kesimdeki gerileme etkili oldu yýlý itibariyle kentlerdeki yoksul sayýsý 7 milyon 146 binden 5 milyon 687 bine, kýrsal kesimde ise 10 milyon 846 binden 8 milyon 994 bine düþtü. Türkiye genelinde 2004 yýlýnda yüzde olan yoksulluk oraný yüzde ye indi. Bu oran kentlerde yüzde den yüzde e, kýrsal kesimde yüzde den yüzde e geriledi. TÜÝK in belirlemelerine göre Türkiye de 2004 yýlýnda 9 milyon 967 bin olan göreli yoksulluk sýnýrýnda yaþayanlarýn sayýsý 11 milyon 574 bin kiþiye çýktý. Göreli yoksulluk sýnýrýndakilerin Türkiye genelinde yüzde olan nüfusa oraný, kentlerde yüzde 9.89, kýrsal kesimde ise yüzde olarak belirlendi. Bu oran 2004 yýlýnda Türkiye geneli için yüzde 14.18, kentler için yüzde 8.34 ve kýrsal kesim için de yüzde olarak hesaplanmýþtý.

40 40 Kent ve Yerel Yönetim TÜÝK in belirlemelerine göre, satýnalma gücü paritesine göre Türkiye de 2005 yýlýnda bir dolarýn ( YTL) altýnda bir harcamayla yaþayanlarýn sayýsý 11 bin kiþiden 10 bin kiþiye düþtü. Kiþi baþýna günlük 2.15 dolarýn altýnda ( YTL) bir harcamayla geçinenlerin sayýsý 1 milyon 752 bin kiþiden 1 milyon 109 bin kiþiye düþtü. Günlük ortalama 4.3 dolarýn ( YTL) altýnda bir harcamayla yaþayanlarýn sayýsý da 14 milyon 681 binden 11 milyon 712 bin kiþiye indi. Buna göre, Türkiye nüfusunun 0.01 i günlük bir dolarýn, yüzde 1.55 i, 2.15 dolarý ve yüzde sý i- se 4.3 dolarýn altýnda harcamayla geçiniyor. Söz konusu oranlar kýrsal kesimde kentlere göre daha yüksek düzeyde bulunuyor. Günlük 2.15 dolarýn altýnda bir parayla geçinenlerin oraný kýrsal kesimde yüzde 2.49 a, 4.3 dolarýn altýnda bir harcamayla geçinenlerin oraný ise yüzde a kadar çýkýyor. Ancak söz konusu o- ranlar bir önceki yýla göre daha düþük bir seviyeye iþaret ediyor. TÜÝK in yoksulluk çalýþmasýnda, dört kiþilik bir ailenin açlýk sýnýrý 2005 yýlýnda 190 YTL, yoksulluk sýnýrý ise 487 YTL olarak belirlendi yýlýnda ise açlýk sýnýrý 182 YTL, yoksulluk sýnýrý ise 429 YTL olarak belirlenmiþti. TÜÝK, 2006 yýlý için de dört kiþilik bir ailenin açlýk sýnýrýný 207 YTL, yoksulluk sýnýrýný ise 533 YTL olarak hesapladý. TÜÝK in verilerine göre 2005 yýlýnda 84 YTL olan bir kiþinin açlýk sýnýrý 2006 yýlýnda 92 YTL ye, iki kiþilik ailenin açlýk sýnýrý 127 YTL den 139 YTL ye, üç kiþilik ailenin açlýk sýnýrý ise 161 YTL den 176 YTL ye yükseldi. Yoksulluk sýnýrý ise bir kiþi için 216 YTL den 236 YTL ye, iki kiþi için 327 YTL den 358 YTL ye ve üç kiþilik aile için de 414 YTL den 453 YTL ye çýktý. TÜÝK in verilerine göre, 2004 yýlýnda 325 YTL o- lan 10 kiþilik bir ailenin açlýk sýnýrý 2006 yýlýnda 355 YTL ye çýktý. 10 kiþilik bir ailenin yoksulluk sýnýrý ise 836 YTL den 905 YTL ye yükseldi. Hanehalký fertlerinin çalýþtýðý sektörlere göre daðýlýmýna bakýldýðýnda en yüksek yoksulluðun yüzde le tarým sektöründe çalýþanlar arasýnda olduðu belirlendi. Tarým kesimindeki yoksulluðun bir önceki yýla göre gerilediði belirlendi yýlýnda tarým kesimindeki yoksulluk yüzde olarak hesaplanmýþtý. Sanayi sektöründe çalýþanlar arasýndaki yoksulluk o- raný ise yüzde den yüzde 9.85 e geriledi. Hizmetler sektöründe ise bu oran yüzde dan yüzde 8.68 e düþtü. Ýþsizler a- rasýndaki yoksulluk oraný yüzde den yüzde a gerilerken, ekonomik olarak aktif olmayanlar arasýndaki yoksulluk ise

41 Kent ve Yerel Yönetim 41 yüzde den yüzde ye indi. Türkiye genelinde 15 yaþ altýndaki nüfusun ise yüzde inin yoksulluk sýnýrýnýn altýnda yaþadýðý belirlendi. TÜÝK in yoksulluk çalýþmasýnda, hanehalký bireylerinin iþteki durumlarýna göre yoksulluða da yer verildi. Buna göre, Türkiye de yoksulluðun ücretsiz aile iþçileri arasýnda yaygýn olduðu belirlendi. Tarým sektöründe yaygýn olan ücretsiz aile iþçilerinin yüzde si, kendi adýna çalýþanlarýn yüzde si, yevmiyelilerin yüzde si, ücretli çalýþanlarýn yüzde 6.57 si ve iþverenlerin yüzde 4.80 i yoksulluk sýnýrýnýn altýnda bulunuyor sonu itibariyle fert baþýna yüzde ye ulaþan yoksulluk, hanehalký türüne göre yüzde olarak hesaplandý. Aile türüne göre bakýldýðýnda ise en yüksek yoksulluðun yüzde le ataerkil ve geniþ aileler arasýnda olduðu belirlendi. Türkiye de çocuklu çekirdek ailelerin yüzde ünün, çocuksuz çekirdek ailelerin yüzde 8.35 inin ve tek yetiþkinli ailelerde ise yoksulluk oranýnýn yüzde olduðu belirlendi. Türkiye deki ailelerde fert sayýsý arttýkça yoksulluk oranýn da arttýðý belirlendi. 1 ve 2 kiþilik ailelerin yüzde 8.44 i, 3-4 kiþilik ailelerin yüzde 9.22 si, 5-6 kiþilik ailelerin yüzde i ve 7 den fazla fert bulunan ailelerin ise yüzde i yoksulluk sýnýrýnda bulunuyor. Okur yazar olmayanlarda yoksulluk oraný yüzde olurken, ilköðretim mezunlarýnda bu oran yüzde 22.42, lise ve dengi meslek okullarý mezunlarýnda yüzde 6.79, yüksekokul, fakülte ve üstü mezuniyete sahip fertlerde yüzde 0.79 olarak belirlendi. yoksulluk oraný kadýnlarda yüzde erkeklerde ise yüzde olarak belirlendi. Sonuç Küreselleþmenin getirdiði küresel politikalar sonucunda tüm dünyada yoksulluðun arttýðý gözlemlenmektedir. Son yýllarda yoksulluk oranlarýnda bir azalma görülmesine raðmen bu arzu e- dilen geliþmenin çok altýnda kalmaktadýr. Küreselleþmeyle birlikte tüm dünyayý saran ekonomik krizler ve ulusal ekonomilerin çöküþ trendine girmesi, sosyal politikalarýn yerini liberal politikalara býrakmasý, yoksulluðun bizim gibi geliþmekte olan ülkeler için en önemli sorunlarýn baþýnda geldiði bir gerçektir. Yoksullukla mücadelede elde edilmesi gereken asýl sonuç, ülke bütününde yaþayan bütün vatandaþlarýn yoksulluk sýnýrý üzerine taþýma hedefi olmalýdýr. Yoksullukla mücadele yerel, bölgesel ve hatta ulusal

42 42 Kent ve Yerel Yönetim politikalarý aþan küresel bir politika haline gelmelidir. Yoksullukla mücadele sadece yoksullarýn sorunu deðildir. Bu yoksul olmayanlarýn vicdanýyla ilgili sadece rahatsýzlýk hissedeceði bir konu da deðildir; sorun ayný zamanda yoksul olsun ya da olmasýn herkesi tehdit eden bir güvenlik sorunudur. Yoksullukla mücadele sadece bir kentin, bölgenin, ülkenin güvenliði ile ilgili deðil ayný zamanda küresel güvenliði tehdit eder bir konumdadýr. Bu derece vahim ve küresel ölçekli bir sorun karþýsýnda küresel ve ulusal düzeyde destek almayan yerel yönetimlerin tek baþýna sorunun üstesinden gelmesi çok zor görülmektedir. Küresel ve onun sonucu u- lusal politikalarla hortlatýlan yoksulluk, yerel yönetimlerin üstesinden gelemeyeceði kadar aðýr ve büyük bir sorundur. Þubat 2007 Kaynakça Paul KARUGMAN, Bunalým Ekonomisinin Geri Dönüþümü, Çev. Neþenur DOMANÝÇ, Literatür Yayýnlarý, Ýstanbul, Sophie BESSIS, Yoksulluðun Küreselleþmesi,

43 TEMSÝLÝ YÖNETÝMDEN YEREL KATILIMCI YÖNETÝÞÝME Giriþ Yönetim tek yönlü, yukarýdan aþaðýya, yönetenden yönetilenlere doðru iþleyen bir süreç olmasýna karþýn; yönetiþim hem yöneticiden yönetilene hem de yönetilenden yönetene karþýlýklý iþleyen, sürekli ve çok yönlü bir etkileþim sürecini oluþturmaktadýr. Yönetim süreçleri içersinde halk, yönetenlere göre ikincil konumdadýr. Temsili yönetim anlayýþýnýn bir gereði olarak halk, seçtikleri yöneticilerden belli bir süre için temsil yetkisini kullanarak kendilerini temsil etmesini ve yönetim sürecini gerçekleþtirmelerini bekler. Bu süreçte halk aktif bir rol üstlenmemekte ancak devrettiði bu yetkinin temsilciler tarafýndan nasýl kullanýldýðýný, seçim dönemlerinde oy kullanarak göstermektedir. Oysa. geliþmiþ pek çok ülke de halk sivil toplum örgütleri aracýlýðý ile yönetime katýlým sürecinde daha etkin bir rol oynayabilmektedir. Halkýn yönetim süreçlerine aktif bir þekilde katýlýmý, beraberinde bir çok yönetime katýlým fýrsatlarýný da ortaya çýkarmýþtýr. Karar alma süreçlerinde bu kararlarýn uygulanmasý ve uygulamanýn denetimi bir çok konuda yönetimde etkileþim sürecini beraberinde getirmiþtir. Yönetim sürecindeki temel aktör yöneticilerken; yönetiþim sürecinde bir çok sivil toplum örgütü etkin bir þekilde yer almaktadýr. Merkezi yönetim, yerel yönetim, özel sektör, eðitim kurumlarý, örgütlü/örgütsüz, resmi, sivil tüm birimlerin, karþýlýklý etkileþimde ve yönetim süreçleri içersinde yönetiþimin etkin aktörleri olduðu görülmektedir. 1. Bir Kavram Olarak Yönetiþim Yönetiþim kavramý, kamu yönetimi, özel sektör ve sivil top- 43

44 44 Kent ve Yerel Yönetim lum kuruluþlarýnýn içinde bulunduðu karýþýk bir sistem ve bunlarýn birbirleriyle olan iliþkiler aðý ve karþýlýklý etkileþimini ifade etmektedir(eryýlmaz, 2005:28). Yönetiþim; merkezi ve yerel yönetimlerde temsil, katýlým ve denetimin, etkin bir sivil toplumun, hukukun üstünlüðünün, açýklýk ve hesap verme sorumluluðunun, kalite ve ahlakýn, kurallar ve sýnýrlamalarýn, rekabet ve piyasa e- konomisi ile uyumlu alternatif hizmet sunum yöntemlerinin mevcut olduðu bir siyasal ve ekonomik düzeni ifade etmektedir. Yönetilenler ile yöneticiler arasýnda iletiþim kanallarýnýn daima açýk ve iþler halde olmasý gerekir. Yönetim ve iletiþim, vatandaþla yönetim arasýnda her düzeyde etkileþim ve bilgilenmeyi saðlamasý açýsýndan birbirlerinden ayrýlamayacak iki kavramdýr. Son yýllarda yaygýn olarak kullanýlmaya baþlanan governance yönetiþim kavramý, yöneticiler ile yönetilenler arasýndaki iletiþimin önemini ortaya koymasý açýsýndan deðer taþýmaktadýr(canaktan.org).yeni yönetim anlayýþýnýn bir gereði olarak küreselleþme süreciyle devam eden çoðulculuk politikalarýnýn gereði olarak yönetiþim anlayýþý, yönetimlerin vatandaþlarýný dikkate almadan tek yönlü politika ve hizmet üretmeleri yerine yönetilenlerle birlikte karar alma, birlikte düzenleme, birlikte uygulama, birlikte yönetim, birlikte üretim, birlikte denetim ve yönetenler/yönetilenler birlikteliðini ifade eder(göymen, 1999:74). Küreselleþmenin getirdiði iyi yönetiþim anlayýþýyla birlikte merkezi yönetim ve yerel yönetimlerinden baþka, sivil toplum kuruluþlarý da geniþ bir aktörler yelpazesi içersinde yönetim sistemine dahil olmaya çalýþmaktadýr. Böylece sivil toplum kuruluþlarý küreselleþmeyle yaygýnlaþan yönetiþim anlayýþýyla merkezi/yerel yönetimlerin faaliyet alanlarý içersindeki rollerine giderek artan bir þekilde ortak olmaktadýr. Yönetimler karar süreçlerinde artýk sivil toplum kuruluþlarýný da dikkate almak zorunda kalmýþlardýr. Küreselleþme sürecinde yönetimler ister kendi ulusal/yerel sýnýrlarýnda olsun isterse uluslararasý boyutta faaliyet gösteren sivil toplum kuruluþlarý olsun onlarýn kararlarýndan ve eylemlerinden etkilenmektedir. Yönetim sürecinde etkin aktör olarak merkezi/yerel yönetimler görülürken, yönetiþim sürecinde yönetimle birlikte yönetilenleri vatandaþlarý ve uluslararasý kuruluþlarý görmekteyiz(baþaran, 2005:51). Devlet ve toplum arasýndaki yönetsel iliþkileri tanýmlamak i-

45 Kent ve Yerel Yönetim 45 çin kullanýlan yönetiþimin yerel düzeyde uygulanmasýnda yerel katýlýmcýlarýn etkinliði, istekliliði, gönüllülük ve demokrasi anlayýþý önemli bir yere sahiptir. Bu süreç, yönetime etkin bir þekilde katýlým ile sorumluluklarýn yönetenler yanýnda yönetilenlere de daðýtýlmasýný gerektirmektedir. Yönetsel erkin yürütülmesi ve kullanýmý sonrasýnda sorumluluðun sýnýrlarýnýn geniþletilmesi ile þekillenecek yönetiþim uyarlamasý, temsili demokraside karþýlaþýlan bir kýsým sorunlarýn aþýlmasýna katkýda bulunurken katýlýmcý demokrasinin uygulanmasýnda uygun bir ortam oluþturmaktadýr. Sivil toplum; gönüllü, gücünü kendi oluþturduðu yapýsýndan alan, devletten özerk, özel alan ve devlet arasýnda örgütlü sosyal bir yapýlanmadýr. Sivil toplumun geliþmesi çoðulculuk, baðýmsýzlýk, dayanýþma, toplumsal bilinçlenme, katýlým, eðitim, sorumluluk ve yetki devri gibi unsurlarýn geliþmesiyle paralellik taþýmaktadýr. Bu yapýlanma içersinde dernekler, meslek kuruluþlarý, vakýflar gibi sivil toplum kuruluþlarý yer almaktadýr. En geniþ bakýþ açýsýyla sivil toplum; bireylerin ve gruplarýn devlet organizasyonu dýþýnda ve devlet müdahalesinin olmadýðý sosyal faaliyetlerden oluþur(armaðan, 2004:275). 2. Temsilden Katýlýmcýlýða Demokrasi Anlayýþý ve Yönetiþim Devlet ve toplum arasýndaki iliþkilerin düzenlenmesinde bir takým kurum ve kurallarýn konulmasý gereði, zaman içinde demokrasi kavramýný ortaya çýkarmýþtýr. Demokrasi bir devletin a- çýk, güvenilir ve katýlýmcý olmasý bakýmýndan vatandaþlarýna tanýdýðý bir dizi haklarýn toplamýný ifade etmektedir. Bu haklar; bireylerin örgütlenme özgürlüðü, özellikle belirli konularda merkezi/yerel politikalardan haberdar olma, bu politikalarýn tespiti sürecinde kendilerine danýþýlmasý ve bizzat katýlýmýný da içermektedir. Demokrasi, doðrudan veya dolaylý-egemenliði veya iktidar kullanýmý, halk egemenliði veya çoðunluðun egemenliðini ifade etmektedir. Demokrasi, özel anlamýyla ilk kez M.Ö 5. yüzyýldan 4. yüzyýla kadar Antik dönemde Yunan þehir devletlerinde uygulanan, bir halk meclisinin egemenliði ve iktidar kullanýmý anlamýna da gelmektedir(schmidt, 2001:13). Yunan þehir-devletinde yönetim, doðrudan demokrasi ilkesine göre düzenlenmiþtir. Vatandaþlar yönetime, hem katýldýklarý kamusal toplantýlarda kendileri

46 46 Kent ve Yerel Yönetim kararlar alarak hem de deðiþmeli olarak kamusal makamlarda bulunarak katýlmaktaydý. Halkýn halk tarafýndan yönetimi olarak tanýmlanan demokrasinin uygulanmasýnda yaygýn olarak iki model kullanýlmaktadýr. Birinci modelde; bireyler kendilerini ilgilendiren konularda tüm kararlar için tek tek oy verirler. Doðrudan demokrasi olarak adlandýrýlan bu model; ideal bir demokrasi biçimini simgelemekte ve nüfusu az olan toplumlarda uygulanabilmektedir. Ýkinci modelde ise; halk kendi adýna karar verecek yöneticileri seçer ve seçilenler halk adýna karar alýrlar. Günümüz toplumlarýnda yerleþim alanlarýnýn geniþlemesi, kentleþmenin hýzlanmasý ve nüfusun hýzlý artýþý gibi nedenler bireylerin her karar ve uygulamaya katýlýmýný zorlaþtýrmýþtýr. Bu tür geliþmeler doðrudan demokrasinin zaman, maliyet ve etkinlik açýsýndan uygulanabilirliðini kýsýtlamýþtýr. Diðer bir ifadeyle; zaman içinde Doðrudan Demokrasi yerini Temsili Demokrasi ye býrakmýþtýr(geray, 1995:72). Toplumsal ve mevcut kurumsal yapýlarda zaman içindeki deðiþim ve geliþim, temsil uygulamasýnda yetersizlikleri gündeme getirmiþtir. Demokratik iþleyiþin egemen olduðu tüm yönetimlerde, temsili demokrasiden katýlýmcý demokrasiye geçiþ çabalarý bulunmaktadýr. Yönetime katýlýmý seçim dönemlerindeki oy hakkýnýn dýþýna taþýyarak tüm yönetim sürecine yaymak gerekmektedir. Çünkü temsili demokrasilerde belirli aralýklarla egemenlik haklarýný temsilcilerine devreden bireyler seçim dönemleri arasýnda sistem dýþýnda kalmaktadýr. Böylece, bireyler aktif bir özne olmak yerine sadece seçmen olmak durumundadýrlar. Çoðu toplumlarda, siyasal gücü kimin kullanacaðýnýn belirli aralýklarda yapýlan seçimler yoluyla saptanmasý temsili demokrasiyi yýpratmýþtýr(göymen, 2000:6). Demokrasilerde seçilmiþlerin seçmenler üzerinde tek baþýna bir yetkiye sahip olamayacaklarý gibi, iktidarlarýnýn da bir sýnýrýnýn olduðu gerçektir. Bu açýdan bakýldýðýnda, seçimlerden daha baþka meþruiyet ilkelerine dayanarak seçilmiþlerin yanýnda, demokrasinin yeni aktörleri öne çýkmaktadýr. Demokratik düþünce, yurttaþlarýn ortak tercihler üzerinde etkili olma hakkýný elinde tutmalarýný öngörmekte ve etkin bir yurttaþlýk anlayýþýný desteklemektedir. Halkýn görüþ ve düþüncelerini çeþitli biçimlerde doðrudan doðruya ifade etmesi, ulusal/yerel bütün düzeylerde geliþmesi, bu açýlým içinde yer bulmasý temsili demokrasinin ek-

47 Kent ve Yerel Yönetim 47 siklerini gidermektedir. Temsili demokrasi böylece, aþýrýlýklarý düzeltmeye ve yönetenler ile yönetilenler arasýnda açýlmýþ bulunan mesafeyi kapatmaya yönelik, yarý-doðrudan demokrasi öðeleri aracýlýðýyla tamamlanmaktadýr (Chevalier, 2001). Günümüzde, halkýn sadece seçmen konumunda kalmasý ile gerçekleþen temsili demokrasi, seçimler ve çeþitli yerel meclislerde görev almak, halkýn gözetim ve denetiminde bulunmak bir siyasal ve yönetsel yapýnýn oluþmasýný saðlamamaktadýr. Birçok ülkede halkýn yönetsel etkinlikleri artýrýcý, yaþam çevresini biçimlendirebileceði yöntemler geliþtirilmekte ve uygulanmaktadýr. Kent planlamasý, çevre koruma, halk oylamasý, seçilmiþleri görevden düþürme, önemli konularda halka danýþma, halkýn çeþitli konularda yakýnmalarý ve kentsel toplumsal hareketler gibi birçok alanda katýlým olanaklarý söz konusu olabilmektedir (Çukurçayýr, 2002:39). 3. Yerel Katýlýmcý Yönetiþim Yönetim anlayýþýnda hangi sistem uygulanýrsa uygulansýn, katý merkeziyetçilikle yönetilen ülkelerde, toplumun refahýnýn arttýrýlmasý ve demokrasinin yaygýnlaþtýrýlmasýnda, önemli yapýsal sorunlarla karþýlaþýlmaktadýr. Bu sorunlarýn çözümünde toplumsal geliþim açýsýndan yerel yönetimler önemli bir yere sahiptir. Geliþmiþ ülkelerde kalkýnma önemli ölçüde, halkýn yönetime etkin katýlýmý ve yerel kaynaklarýn harekete geçirilmesi ile gerçekleþmiþtir. Bu ülkelerde, yerel yönetimlerin özellikle demokratik deðerlerin yaygýnlaþtýrýlmasý, yerel kaynaklarýn harekete geçirilmesi, hizmet önceliklerinin belirlenmesi ve hizmet maliyetlerinin düþürülmesi açýlarýndan, merkezi yönetimin üstünlüðü kabul edilmektedir. Merkezi ve yerel düzeyde katýlýmcýlýðýn saðlanmasý ve yönetiþim sürecini deðerlendirdiðimizde; katýlmanýn gerçekleþmesi için en uygun düzey olarak yerel yönetimler karþýmýza çýkmaktadýr(çitçi, 1996:10). Yerel yönetim organlarýnýn sadece seçimle iþbaþýna gelebileceðinin öngörülmesi bu kurumlara demokratik özellik kazandýrmaya yetmeyecektir. Biçimsel koþullarýn bir adým daha ilerisine geçilerek gerçek bir halk katýlýmýnýn saðlanmasý gereklidir. Bu ise toplumdaki tüm katmanlara yönetime katýlým yolunu açmakla mümkün olur. Demokrasi kavramýnýn baþlýca öðeleri olan halkýn

48 48 Kent ve Yerel Yönetim katýlýmý, çoðulculuk ilkesi ve liderlerin hem danýþmaya önem vermeleri hem de seçmene karþý hesap verme sorumluluðu hissetmeleri yerel ölçekte de geçerli deðerlerdir (Toprak, 2001:9). Çaðýmýzýn yönetsel gerçekleri ve iþleyiþ biçimleri açýsýndan bakýldýðýnda, yerel yönetimler ile demokrasi, özerklik, katýlým ve yönetiþim kavramlarý birbirini tamamlamaktadýr. Yerel düzeyde demokrasinin gerçekleþmesi için öncelikle yerel özerkliðin gerçekleþmesi, yerel halkýn yönetim kararlarýna etkin bir biçimde katýlmasý, gerek karar alma sürecini gerekse kararlarýn uygulanmasýna yönelik denetimin yerel halkýn katýlýmýyla yerel yönetiþimin gerçekleþtirilmesi gerektiði savunulmaktadýr (Öner, 2001:54). Demokratik yerel katýlým kentsel yaþam, yerel bilinç ve kimliðin oluþmasýna etki ederek ekonomik, sosyal ve kültürel konularýn tartýþýlmasý ve bu konularda ulusal/yerel ölçekte halkýn belirleyici olmasý, gerçek anlamda demokrasiye ulaþmada önemli katkýlar saðlayacaktýr. Bununla beraber sorunlar daha saðlýklý belirlenirken çözümler de daha isabetli olacaktýr. Geliþmiþ demokrasilerde yerel yönetimler kentsel yaþamý biçimlendiren, kentteki deðiþik sosyal ve ekonomik gruplarýn yaþamlarýný çeþitli þekillerde belirleyen kararlar alýrken, kentte yaþayanlar da öncelikle seçim olmak üzere deðiþik yöntemlerle kent yönetimine katýlma ve yönetimi etkileme çabasý içindedirler (Kalaycýoðlu, 1983:23). Özellikle halkýn uygulamada yer almasý onlarýn daha istekli olmasýný saðladýðý gibi; amaçlara daha kýsa zamanda ulaþarak daha kaliteli hizmet sunumunu gerçekleþtirecektir (Ýnan, 1998: 128). Günümüzde halkýn yönetime daha çok ve daha aktif olarak katýlmak istemesi, yerel politikalarýn önemini arttýrmýþ, yerel düzeyde oluþturulan politikalar, ülke çapýndaki politikalarý daha çok etkilemeye baþlamýþtýr. Bu baðlamda demokrasinin güçlendirilmesi ve yaygýnlaþtýrýlmasý konusunda yerel yönetimlere daha çok rol düþmektedir. Yerel yönetimler, yalnýzca bir hizmet kuruluþu olarak deðil, ayný zamanda, demokratik siyasi kurumlar olarak yeni iþlevler üstlenmektedir (Baykal, 1998:932). Dünyanýn her tarafýndan bireyler ve gruplar, içinde kendilerinin de katýlýmcý olacaklarý ve geliþmesini arzu ettikleri bir sivil toplumun temelini oluþturacaklarý kurumlar meydana getirmektedirler. Örgütlü toplum olmaksýzýn yerel sorunlarda söz sahibi olmak, yönetim ve siyasette etkin olmak bireyler açýsýndan son derece zordur. Bu nedenle bi-

49 Kent ve Yerel Yönetim 49 reyler çeþitli oluþumlarla örgütlenerek sivil toplumunda aktif rol üstlenebilmektedirler. Bu oluþumlarýn amacý; kitleleri etkileyerek ortak sorunlarý dile getirmek ve yönetimler üzerinde baský oluþturmak ve alternatif konularda uzmanlaþarak kalkýnmada katýlýmcý bir rol oynamaktýr (Zengin,1999:122). Demokratik sistem bütünüyle iþletilemezse, onun alt sistemlerinin de gereði gibi iþlemesi beklenemez. Yerel yönetimlerin, demokrasinin beþiði olduðu görüþüne göre; ülke çapýnda geliþmiþ bir demokratik rejim var olmadýkça yerel demokrasiden söz edilemeyeceði de açýktýr. Çaðdaþ bir yerel yönetim sisteminin kurulmasýnda ve yaþatýlmasýnda asýl aktör halktýr. Yaþadýðý beldeye sahip çýkan bir halk ve sorunlarýna sahip çýkabilen yönetim olmadan, demokratik, etkin ve verimli yerel yönetimin varlýðýndan söz edilemez (Keleþ, ). Sonuç Yerel demokrasi halký doðrudan ilgilendiren, günlük hayatýnda önemli yer tutan gerçek ve somut sorunlarýn gündemi belirlediði, tartýþýlýp karara baðlandýðý ve uygulanmaya konulduðu bir süreçtir. Bu süreçte yerel demokrasinin tüm kurum ve kurallarýnýn geniþ halk kitleleri tarafýndan benimsenmesinde, vazgeçilmez bir yaþam tarzý olarak algýlanmasýnda, korunmasýnda ve yaygýnlaþmasýnda yerel yönetiþimin yeri ve önemi büyüktür. Yerel halkýn gerçek bir yönetiþim anlayýþý içinde katýlýmcýlýk etrafýnda toplanmasý ve harekete geçirilmesi için yerel sorumluluk ve hemþehrilik bilinçlerinin geliþtirilmesi ve bu bilinç içinde bir davranýþ sergilemesi gerekir. Yerel halk, kendilerini yaþadýklarý yere baðlý hissetmeli, içinde yaþadýðý ortamýn sorunlarýna ve çözümlerine duyarsýz kalmayýp, bu sorunlarýn çözümünü sadece yöneticilerden beklememelidir. Burada yöneticilere düþen görev tek yanlý yönetim süreçleri i- çersinde yönetim iþlevlerini yerine getirmek olmamalýdýr. Karar alma, uygulama, izleme ve denetim sürecinde yönetiþimin tam o- larak tüm kesimlerin katýlýmýyla gerçekleþtirilmesine uygun bir ortam hazýrlamalýdýrlar. Merkezi ve yerel düzeyde gerçekleþtirilen yönetim sadece yönetilenlerle yöneticiler arasýnda yönetim ve iletiþimin gerçekleþmesiyle sonuçlanan bir durum deðildir. Ayný zamanda demokratik katýlýmcý bir yönetimin gereði olarak da karþýmýza çýkmaktadýr. Yönetiþim sürecinin tam ve etkin olarak uy-

50 50 Kent ve Yerel Yönetim gulanmasý yöneticilerin iþlerini daha da kolaylaþtýracaktýr. Ýyi yönetiþim anlayýþý içerisinde sadece görevlerde bir paylaþým gerçekleþmeyecek ayný zamanda yönetilenlerle birlikte sorumluluklarýn paylaþýmý gündeme gelecektir. Yönetiþimin hayata geçirilmesi ile birlikte kent bütünü içersinde merkezi ve yerel yönetimin sunmuþ olduðu hizmetlerdeki etkinlik ve memnunluk derecesini, kent konseylerinin etkiliðini arttýrýp, kentdaþlýk bilincini, kent yaþamýyla ve kentin geleceði ile ilgili halkýn ilgi ve katýlýmýný, kentle ilgili kazanýmlarýn ve deðerlerin korunmasýný ve bir arada yaþamanýn önem ve sorumluluðu konusunda kentte yaþayan herkesin sorumluluk bilincinin artmasýna büyük katký saðlayacaktýr.. Sürdürülebilir kalkýnma, çevresel deðerlere karþý duyarlýlýk hemþehrilerin karþýlýklý yardýmlaþma ve dayanýþma duygusunun geliþmesi iyi yönetiþim ilkesinin etkin bir þekilde uygulanmasýyla gerçekleþir. Ayrýca yöneten yönetilen etkileþimi içersinde saydamlýk, hesap sorma ve hesap verme katýlým ve yerellik ilkesinin uygulanmasýnda iyi yönetiþim anlayýþýnýn çaðdaþ yönetimi gerçekleþtirmede büyük ve etkin bir araçtýr. Mart 2007 Kaynakça AKTAN Can; ARMAÐAN Ramazan, Ýsmail BAÞARAN; Yerel Demokrasinin Geliþiminde STK larýn Rolü I. Ulusal Sivil Toplum Kuruluþlarý Kongresi, Çanakkale, Haziran BAÞARAN Ýsmail, Küreselleþme Karþýsýnda Ulus Devletler: Direnen Geleneksel Egemenlik, SDÜ-SBE Dergisi, C.1, S.1, Isparta, BAYKAL Hülya, Gelecekte Çevre Sorunlarý Ýçin Çözüm Önerilerine Bir Bakýþ, Yeni Türkiye, Yýl 4, S.19, CHEVALIER Jacques, Temsili Yönetim Demokratik Gerekirliðe Cevap Veremiyor, ÇÝTÇÝ Oya, Temsil, Katýlma ve Yerel Demokrasi, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C.5, S.6, TODA- ÝE Yay. Ankara, ÇUKURÇAYIR M. Akif, Siyasal Katýlma ve Yerel Demokrasi, Çizgi Kitabevi, Konya, ERYILMAZ Bilal, Kamu Yönetimi, Erkam Matbaasý, Ýstanbul, GERAY Cavat, Yerel Demokrasi, Özerklik ve Halkýn Katýlýmý, Yeni Türkiye Dergisi, S.4, Ankara, GÖYMEN Korel, Türkiye de Yerel Yönetimler Ve Yönetiþim: Gereksinmeler, Önermeler, Yönelimler, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C.9, S.2, TODAÝE Yay. Ankara, GÖYMEN Korel, Türk Yerel Yönetiminde Katýlýmcýlýðýn Evrimi: Merkeziyetçi Bir Devlette Yönetiþim Dinamikleri, Amme Ýdaresi Dergisi, C.32, S.4, Ankara, Aralýk ÝNAN Atilla, Demokratik Kitle Örgütlerinin Yerel Yönetimlere Demokratik Katýlýmý, Çaðdaþ

51 Kent ve Yerel Yönetim 51 Yerel Yönetimler, C. 7, S.2, TODAÝE Yay. Ankara, Nisan KALACIOÐLU Ersin, Karþýlaþtýrmalý Siyasal Katýlma Siyasal Eylemin Kökenleri Üzerine Bir Ýnceleme, Ý.Ü. Yayýný, Ýstanbul, KELEÞ, Ruþen, Hizmette Halka Yakýnlýk Ýlkesi ve Yerel Yönetimler, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C.4, S.1, Ocak ÖNER Þerif, Sivil Toplum Kuruluþlarýnýn Yerel Demokrasi ve Katýlým Algýlamalarý, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C.10, S.2, TODAÝ Yay., Ankara, SCHMIDT Manfred G., Demokrasi Kuramlarýna Giriþ, (Çev. M. Emin KÖKTAÞ), Vadi Yayýnlarý, Ankara, TOPRAK Zerrin, Yerel Yönetimler, DEÜ-ÝÝBF Yay. Ýzmir, 5. Baský, ZENGÝN Eyüp, Yerel Hizmetlere Gönüllü Katýlým,Türk Ýdare Dergisi, S. 422, Y. 71, Ankara, 1999.

52

53 KENTLERDEKÝ TRUVA ATLARI VE KENT GÜVENLÝÐÝ Giriþ Uygarlýk tarihi, bir anlamda kentlerin tarihi olarak da görülmektedir. Ýnsanoðlu göçebe yaþam biçiminden, yerleþik yaþam kültürüne binlerce yýllýk bir tarih kesitinde ulaþmýþtýr. Ýlk yerleþim mekânlarý, Mezopotamya, Antik Yunan ve Anadolu kentleri, uygarlýk tarihinin de baþlangýcý olarak görülmektedir. Yüzyýllar i- çinde, tarým ve hayvancýlýk faaliyetleri ve bunlarýn yansýmasý o- lan ticari iliþkiler, paylaþým savaþlarý, keþifler, iþgaller yeni kent ve yerleþim alanlarýný ortaya çýkarmýþ, doðal olarak da bu mekânlar deðiþim ve dönüþüme açýk olmuþtur. Geçmiþte birçok kentin yüksek yerlerde kurulmuþ olmasý, bir sur veya hendekle çevrili olmasý, kendilerini dýþ baský ve saldýrýlara karþý korumak ve güvenli olma arayýþýndan kaynaklanmaktaydý. Bu gibi kentlerde dýþ tehdit ve tehlikelere karþý çeþitli güvenlik önlemlerinin alýnmýþ olduðu görülmektedir(giddens,2000:500). Bu günün dünyasýnda kentler ve ülkeler arasýnda tehdidin boyutu deðiþirken, kentler arasýnda savaþlar ve tehditler sona ermiþtir. Günümüz kentlerinde, kentlerin birbirleriyle baðlantýlarý deniz, havayolu, karayolu ve demiryollarý gibi ulaþým a- raçlarý ile saðlanmýþ ve kentsel ulaþým aðlarýnýn tüm dünyayla u- yum içinde olmasý amaçlanmaktadýr. Geçmiþin kent sakinleri kendi varlýðýna, kentsel yaþam ve uyuma, can ve mala karþý en büyük tehdidi kent dýþýndan beklerken; günümüz kentlileri en büyük tehdidi Truva Atý gibi kentin içine girmiþ olan unsurlardan beklemektedir. Kentlerdeki bu ortam, Truva Atý nýn içersine yerleþmiþ ve her an dýþarý çýkmak için fýrsat kollayan suç, suçlu ve birey ve- 53

54 54 Kent ve Yerel Yönetim ya topluluklarý suça iten, kentte yaþayanlarý sürekli tehdit eden unsurlarý andýrmaktadýr. Kentlerin içine deðiþik sebeplerle sinmiþ, insanlarýn mal ve canýný tehdit eden suçlular, kentte yaþayan insanlarýn birbirlerine güvenini azaltmakta ve kentsel kaynaþma ve bütünleþmeyi engellemektedir. Elbette suç ve suçlularla mücadele etmek kadar önemli olan bir unsur da insanlarý suç iþlemeye iten nedenlerle mücadele etmek ve bu gibi kiþileri topluma kazandýrmaktýr. Kent ve Güvenlik Yoksulluk, hýzlý nüfus artýþý, gýda ve temiz su kaynaklarýnýn kýtlýðý, iklim deðiþikliði, kültürel kimliðin muhafazasý ve beraberinde oluþan kentlere göç hareketleri, günümüz kentsel eðilimlerin ortaya çýkardýðý sorunlarýn sadece bir bölümünü oluþturmaktadýr. Göç sorununa benzer þekilde çevre sorunlarý da, dünyamýzda hem küresel hem de ulusal bir endiþe kaynaðý olmaya devam etmektedir. Bu sorunlar sadece yakýn çevredekilere deðil, bir bütün olarak dünya toplumuna ve gelecek nesillere aðýr maliyetler yüklemektedir. Ülkelerin ve kentlerin sürdürülebilir kalkýnmasý, toplumda huzur ve güvenliðin saðlanmasýný gerekli kýlmaktadýr. Bu açýdan bakýldýðýnda iþleyen sürecin varacaðý noktada geleceðin kentlerinde ve yerleþim yerlerinde en yaþamsal sorunlardan birinin kent güvenliði olacaðý tahmin edilmektedir. Birçok yerleþim alaný, sosyo-ekonomik yapýlarýna baðlý olarak farklýlýklar göstermekle birlikte, suç olaylarýndaki artýþ küresel bir sorun olarak karþýmýza çýkmakta ve suçlarla ilgili çalýþmalar giderek önem kazanmaktadýr. Birçok alanda yapýlan araþtýrmalarda ve yerel, u- lusal ve uluslararasý gündem konularýnda uluslararasý güvenlik ve ülke güvenliði gibi kavramlar yeniden deðerlendirilmeye alýnmýþ ve en çok tartýþýlan konular arasýna girmiþtir. Kentlerin göç hareketlerine baðlý olarak nüfusunun hýzla artmasý, özellikle kentsel yerleþim alanlarýný sosyal kontrolün azaldýðý, kent ve kentliler i- çin tehdit oluþturduðu mekânlara dönüþtürmektedir. Bu deðiþim nedeniyle, kentlerde topluma ve kente karþý iþlenen suçlarýn oluþmamasý, engellenmesi ve suç ve suçlularla mücadele önem kazanmýþtýr. Kentlerde oluþan hýzlý dönüþüm nedeniyle, kentlerin en ö- nemli sorunu, geçmiþinde de görüldüðü gibi, kent güvenliðini saðlamak olmuþtur. Devletlerin sýnýrlarý içersinde silahlý çatýþmalarýn týrmanmasý, uluslararasý toplumu; yerel çatýþmalar ve top-

55 Kent ve Yerel Yönetim 55 lumsal þiddet, yoksulluk ve iþsizlik, örgütlü suç ve terörizm, göç hareketleri ve kitlesel zorunlu göç gibi istikrazsýzlýk kaynaðý olan konularda eskisine oranla daha fazla meþgul etmekte ve bu konularla daha fazla ilgilenmeye zorlamaktadýr(toprak,2000:132). U- lusal ve uluslararasý alanda giderek artan güvenlikle ilgili endiþeler þüphesiz en çok kentleri tehdit etmektedir. Güvensizlik duygusu artan bir þekilde kentsel alanlarda yaþayanlarda sýklýkla görülen bir durum haline gelmiþtir. Kentlerde güvenlik korkusu ile daha fazla suçtan etkilenebilir topluluklar o- luþtuðu gibi, geceleri dýþarý çýkma, güvenli yerleri tercih etme, potansiyel suç alanlarýndan uzak durma gibi toplumsal iletiþimi, toplumsal denetimi ve komþu iliþkilerini azaltan toplumsal davranýþ düþüncelerinin ortaya çýkmasýna neden olabilmektedir(apak ve Ülgen,2002:66). Günümüz kentlerinde güvenlik olgusu giderek artan, önemli bir toplumsal sorunu oluþturmakla birlikte, can ve mala karþý iþlenen suçlarda hýzlý bir artýþ göze çarpmaktadýr. Büyük kentlerin bazý semtlerinde hýrsýzlýk olaylarý sýradan hale gelmiþ, ayný ev, iþyeri veya otomobiller defalarca hýrsýzlarýn uðrak yeri olmuþtur. Bazý yerlerde sýklýkla yaþanan kapkaç, yankesicilik, kavga, yaralama ve öldürme olaylarý vatandaþlarý sokaða çýkmaða korkutmaktadýr. Geceleri belli bir saatten sonra kentlerin bazý semtlerinde gezmek veya geçmek büyük bir tehdit ve tehlike oluþturmaktadýr. Özellikle gece çalýþan taksiciler veya diðer meslek guruplarý iþlerini yaparken ciddi bir güvenlik endiþesi içersinde çalýþmaktadýrlar. Ýyi niyetli olarak baþlayan eðlence, spor ve sosyal olaylar, ilerleyen saatlerde art niyetli kiþilerin kýþkýrtmalarý ve yönlendirmeleriyle vatandaþlara ve görevlilere karþý saldýrýlarla, kamu/özel kiþilerin can ve mal varlýðýna giriþilen bir eylem haline dönüþebilmektedir. Dünyayý saran kentsel þiddetin birçok sebepleri olmasýna raðmen; en belli baþlý sebepleri iþsizlik, yoksulluk, eðitimsizlik ve göçtür. Özellikle kýrsal kesimden kente göç eden gençler kentlerde büyük sorunlarla karþý karþýya kalmaktadýr. Sorunlarýný çözemeyen gençler strese girmekte ve þiddeti çözüm yolu olarak görebilmektedir. Kentsel yoksullukla birlikte, öncesine oranla þiddet ve suç unsurunun toplumsal dokuyu tahrip edecek oranda büyük boyutlara ulaþtýðý görülmektedir. Artan kent yoksulluðu, toplum gruplarý arsýnda çeþitli bölünmelere neden olmakta ve kent güven-

56 56 Kent ve Yerel Yönetim liðini tehdit eden en önemli sorunlardan biri haline gelmektedir(çolakoðlu,2003:487). Kent bütününde, sokakta, okulda, iþte, ailede, eðlencede, sporda, siyasette vb. alanlarda güvenlik duygusu içinde yaþamak için sosyal sorunlarla öncelikle dünya çapýnda mücadele edilmelidir. Çeþitli nedenlere baðlý olarak ortaya çýkan þiddet kültürüne karþýlýk demokrasi kültürünü geliþtirmede küresel boyuttan ulusal boyuta, ulusal boyuttan yerele kadar her alanda iþbirliðine gidilmelidir. Bireyin yaþam kalitesi, huzur ve mutluluðu kentsel huzur ve yaþam kalitesinden baðýmsýz olmayýp sürekli bir etkileþim içersindedir. Dünyada kentsel nüfusun yarýsýndan fazlasý son derece olumsuz saðlýk koþullarýnda yaþamaktadýr. Büyük çoðunluðu herhangi bir sosyal güvenlik sistemine baðlý deðildir. Gelir düzeyleri saðlýk hizmetlerine ulaþma olanaklarýný tümüyle ortadan kaldýrmaktadýr. Özellikle gecekondular saðlýklý olmayan yerleþim alanlarýna, kent çöplüklerine, dere yataklarýna kurulmuþtur. Bu kent bölgeleri ekonomik deðiþiklikler, kuraklýk, seller, depremler, sokak çatýþmalarý, siyasi baský ve þiddet uygulamalarýna en yoðun biçimde maruz kalan, kent güvenliðini devamlý tehdit eden yerlerdir. Suçun oluþumunda birincil derecede önemli olan etkenlerin baþýnda; sosyal yabancýlaþma, buna baðlý olarak ortaya çýkan o- lumsuzluklar ve özellikle, belli bir kültürle, aileyle, okulla veya toplumla bütünleþememiþ olan gençler gelir. Bu sürecin ruhsal a- landaki sonuçlarý sýklýkla duygusal yaþam ve sosyal iliþkilerde zedelenme, karamsarlýk, umutsuzluk, çaresizlik, öfke, ilgi kaybý, benlik gücü ve saygýsýnda azalma, davranýþ bozukluklarý, aþýrýlaþma, maddeye yönelme ve toplumsal iþlevsellikte bozulma olmaktadýr. Böylece kiþi topluma karþý yabancýlaþmaktadýr(akyýldýz ve Dulupçu, 2003:16). Birey yabancýlaþmayla birlikte sosyal yaþamdan kopmakta; kentle bütünleþememekte, kentte yaþayanlara düþman olmakta, kentteki suçlarýn veya suç örgütlerinin bir parçasý haline gelebilmektedir. Kentsel çevreyi iyileþtirici önlemleri alýrken beraberinde; gençlere saðlýk, eðlence, eðitim, istihdam konularýnda olanaklar yaratmak, suç oluþumuna karþý alýnacak tedbirlerdendir. Toplumda zorluklarla karþý karþýya olan kesimlere; ayrýmcý yapýlar oluþturarak deðil, aksine, ekonomik bütünleþme, konut gibi sorunlarýna detaylý yaklaþýmlarla, özel önem verilmesi gerekir.

57 Kent ve Yerel Yönetim 57 Yaþanabilir kent ayný zamanda o kent sakinlerinin haklarýndandýr. Kentsel haklar kentte yaþayanlarýn kente ve kentte yaþayanlara karþý sorumluluklarýný beraberinde getirmektedir. Hukuka baðlý devlet ve hukuka baðlý birey, yaþanabilir yerleþimlerin sürdürülebilirliðini birlikte yürütmelidirler. Dayanýþma ve katýlým ilgisi var olduðu ve tüm kesimler tarafýndan desteklenip yürütüldüðü sürece yaþanabilir bir kent oluþturmadaki baþarýyý gerçekleþtirme þansý yüksek olacaktýr(toprak, 2006:293). Kent sakinleri ve temsilcileri emniyet güçleriyle, güvenlik etkisini artýrabilmek i- çin; toplumun tüm faal birimleriyle gerekli koordinasyonu oluþturarak, iyi bir diyalog geliþtirmelidir. Bu koordinasyon ve diyalog için, ortak çalýþmayla, yerel izleme birimleri oluþturulup, yeni yöntemler geliþtirilmelidir. Emniyet güçleri de kendi görev alanlarýnda; özellikle belli yer ve zamanlarda devriyelerin gezmesi, gençleri hedefleyen eðitime yönelik çabalar, kamu kurumlarýnýn ve kent sakinlerinin hýrsýzlýðý önleyici tedbirler geliþtirmesi, yapýlarýn yeni teknolojilerle korunmasý ve mahallelerde devriye bulundurulmasý konularýnda iþbirliði içinde olmalýdýr. Emniyet güçleri ayrýca, özel güvenlik güçlerinin faaliyetlerinin desteklenmesi ve sosyal servis ve benzeri kuruluþlara gelen telefon ve þikâyetlerin ciddiyetle anýnda takibi, gibi önlemleri titizlikle yürütmelidirler. Her þeyden önce vatandaþlarýn, diðer kamu ve özel kuruluþlarýn katýlýmlarýnýn saðlanabilmesi için polise güvenin temin edilmesi noktasý polis hizmetlerinin temel yaklaþýmý olmalýdýr(bahar, 1998:139). Uyuþturucu baðýmlýlýðý, suçun oluþumuna yol açan çeþitli faktörleri içerir; zaten kendisi bir suç oluþturan bu eylem, u- yuþturucu trafiði de dâhil olmak üzere, tek tek kiþilerin uyuþturucuyu elde etmeye yönelik tüm eylemlerini kapsar. Saðlýk ve sosyal hizmet danýþmanlarýyla ortak çalýþacak uzman bir birim, yapacaðý ön araþtýrma veya durum tespitinin yaný sýra, özellikle okul i- çi ve dýþýnda gençlere yönelik uyarý programlarýyla söz konusu çalýþmalara katkýda bulunmalýdýr. Uyuþturucu madde ve alkol kentlerde iþlenen suçlarda ve can ve mal kaybýna yol açan olaylarda en büyük etken olarak baþroldedir. Bireyin yaþadýðý yerler, iþ ve arkadaþ çevresi, onun sosyo-kültürel þekillenmesinde önemli bir etkendir. Kente gelen ve kentsel yaþama ayak uyduramayanlarýn yaþadýðý çeþitli toplumsal ve psikolojik zorluklar, onlarýn madde kullanma ve baðýmlý olma riski-

58 58 Kent ve Yerel Yönetim ni artýrmaktadýr. Cezaevi ortamýnda yapýlan araþtýrmalar, alkol ve/veya madde kullanýmýnýn suç eðilimini kuvvetlendiren bir etken olduðunu ortaya koymaktadýr. Göç, alkol ve/veya madde kullanýmý ve suç arasýnda dikkat çekici bir iliþki bulunmaktadýr. Bu sorun; çözümü çok yönlü ele alýnmasý gereken, siyasal, ekonomik ve sosyo-kültürel bütün yönleriyle dað gibi karþýmýzda durmaktadýr(balcýoðlu, 2001:191). Özellikle büyük kentlerde sokak ve mahallelerde yetiþen bazý gençler kötü arkadaþ örnekleriyle suça yönelmektedirler. Sigara, alkol, kumar, uyuþturucu madde alýþkanlýklarý, açýk saçýk resim, kýz, kadýn iliþkileri onlarý adým adým çeþitli suçlara sürüklemektedir. Bu gibi gençlerde ülkeye, aileye, çevreye ve toplumsal deðerlere karþý kin, nefret, kýskançlýk ve saldýrganlýk duygularý doðar ve geliþir. Bu duygularý içinde taþýyan bireyler amaçsýz, güvensiz, baþýboþ bir yaþam sürdürme eðilimindedirler(köknel: 2006). Özellikle gençlerin ve çocuklarýn topluma kazandýrýlmasý ve eðitimi konularýnda slogan üreten deðil gerçek çalýþma yapan sivil toplum kuruluþlarý ve ilgili birimlerin projeleri desteklenmelidir. Aksi halde kentte yaþayan, suç iþlemeye devam eden, kendi ailesine, çevresine, yerleþim yerine, ülkesine ve en baþta kendisine zarar veren kiþilerin davranýþlarý sonuçta devletin ve kamu birimlerinin üzerinde üstesinden gelemeyeceði kadar büyük bir sosyal yara olarak kalacaktýr. Bu açýdan bakýldýðýnda bu gibi kiþilerin topluma kazandýrýlmasýnýn maliyeti vermiþ olduðu maddi ve manevi zararlardan daha az olacaktýr. Hiçbir zaman unutulmamasý gereken asýl nokta ise yapýlan iþleri fayda maliyet analizinden çok insan kazanmak olarak deðerlendirmek gerekmektedir. Bir insaný kazanmak tüm insanlýðý kazanmak gibi deðil midir? Kentsel huzur ve güvenliðin saðlanmasý, mümkün olduðunca suç, þiddet ve yasa dýþý olaylardan arýndýrýlmýþ emin ve güvenli bir kent için, olmazsa olmaz koþullardan biridir. Bir yerleþimde güvenliðin saðlanmasý ve suçun önlenmesi kurumlar arasý dayanýþmayý ve iþbirliðini gerektirir. Bu amaçla; öncelikle suçun oluþmasýný önlemeye yönelik tedbirler ve araçlarýn kullanýmý önem taþýmaktadýr. Devlet ve otorite iç içe girmiþ iki kavramdýr. Bir ülkede ve kentte suç ve suçlularla mücadelede asýl sorumlu devlet o- toritesi olmasýna raðmen diðer birimlerin de sorumluluklarý vardýr. Devletle aile, okul, iþ yeri, sivil toplum kuruluþlarý ve kamu

59 Kent ve Yerel Yönetim 59 kuruluþlarýnýn iþbirliðinin sürekliliðiyle güvenlik konusunda yapýcý ve kalýcý çalýþmalar yapýlabilir. Aile fertleri arasýndaki geçimsizlikler ve sorumsuzluklar sonucunda oluþabilen aile içi þiddet, eðitim sistemindeki sorunlar (ilköðretim, lise ve yükseköðretim kurumlarý arasýndaki uyumsuzluklar, kopukluklar ve farklý otoritelerin varlýðý ve iþbirliði içinde çalýþmamasý), çalýþanlarýn almýþ olduklarý ücretle yaþam koþullarý arasýndaki büyük fark, yoksulluk ve kamu kuruluþlarýnýn veya baþýndaki yetkililerin güvenlikle ilgili yapýlan iþlerde kendi kuruluþlarýný veya isimlerini öne çýkarma gayreti ve kurumlar arasý rekabet ve sonucunda iþbirliðinin zayýflýðý ülke ve kent güvenliðini tehdit eden unsurlardýr. Suçla karþýlaþanlara yapýlacak yardýmlar, destek programlar ve buna paralel olarak suçlunun topluma kazandýrýlmasý çabasý toplum varlýðý açýsýndan hayati bir öneme sahiptir. Bu tür yaklaþýmlar, kamu veya toplum tarafýndan ortaklaþa oluþturulmalýdýr. Maðdurlara gerekli destek ve rehberlik hizmetlerini saðlayacak ö- zel birimlerle, emniyete ve mahkemelere yansýyan þikâyetlerin sürekli izlenerek ilgili bilgilerin anýnda iletilmesiyle, tanýklýðý teþvik ve kolaylaþtýrýcý düzenlemelerle, maðdurlara destek saðlanmalýdýr. Kentlerindeki yüksek suç oraný ve bu konudaki açýklar, genelde bu kentlerdeki yaþamýn temel sorunlarý olmasýna ve önleyici tedbirlerin kapsamlý bir biçimde tartýþýlmasýna raðmen; yerel yönetimler bu sorunlarla mücadele etmek için gerekli finansal kaynaklarý aktarmamaktadýrlar. Aktarýlacak fonlar; suçu önlemek üzere koordine edilmiþ birimlere, yeni yöntem ve tekniklere, uyuþturucu karþýtý politikalar oluþturulmasýna, suçun tekrarýný engelleyecek programlara ayrýlmalý, maðdurlara yardým ve cezaevlerine alternatif yaklaþýmlar gibi çalýþma alanlarýnda kullanýlmalýdýr. Merkezi yönetim veya yerel yönetimler gerekli kaynak aktarýmýnýn saðlanmasý için iþbirliði içersinde olmalýdýrlar. Suç geçmiþten günümüze bütün toplumlarda var olmuþ ve var olmaya devam edecek sosyal ve evrensel bir olgudur. Suç, toplumun refah ve düzenine ters düþen davranýþ olmakla birlikte önemli bir sorun olarak gündemdeki yerini sürekli korumaktadýr. Suçlarýn kentlerdeki mekânsal daðýlýmý incelendiðinde geliþigüzel olmadýðý açýkça görülmektedir. Özellikle uyuþturucu kullanýmýna baðlý olarak ortaya çýkan suçlar büyük kentlerde öyle bir noktaya yükselmiþtir ki, kentte politik, kamusal ve profesyonel oluþumla-

60 60 Kent ve Yerel Yönetim rýn birinci derecede gündemini oluþturmaktadýr. Toplumsal düzenin saðlanmasýnda en etkin yöntem okul, aile ve çevrenin toplumsal denetiminin sürekli ve iþler halde olmasýdýr. Buna ek olarak toplumsal denetim mekanizmalarý kentsel suç ve suçlularla mücadeledeki sorumluluklarýný tam olarak yerine getirmelidir. Genel anlamda suç ve suçlularla mücadelede polisin toplumsal düzenin saðlanmasýndaki rolü sýnýrlýdýr(bahar, 2006). Kentsel güvenlik konusu sadece polisin üstesinden gelemeyeceði kadar büyük ve karmaþýk bir sorundur. Kent güvenliði ve suç önleme politikasý; a- lýnacak önlemlere, kanuni yaptýrýmlara ve ortak desteðe dayandýrýlmalý, suçun sebeplerine göre çözümler de buna göre çeþitlendirilmeli ve yerel, ulusal ve uluslararasý iþbirliði saðlanmalýdýr. Yerel yönetimler; uygun sosyal kalkýnma politikalarýyla, sosyal baðlarý yenileyerek, karþýlýklý destek ve ortaklýða dayalý aktif programlar geliþtirerek, mevcut sorunlarý göz önüne alarak, o toplumda yaþayan herkese güvenli bir ortamda yaþama hakký kazandýrmalýdýr. Yerel düzeyde, seçilmiþlerin temsilcileri, kamu görevlileri, polis kuvvetleri, hukukçular, sosyal danýþmanlar, sivil toplum kuruluþlarý ve kentte yaþayanlarýn iþbirliðini içeren kent güvenliðiyle ilgili yapýlarýn oluþumlarý saðlanmalýdýr. Yerel güvenlik politikalarý, açýk, net, detaylý bilgilere ve kapsamlý istatistiklere dayandýrýlmalýdýr. Bu alandaki çalýþmalar, yerel yönetimlere ve yerel suç izleme birimlerinin çalýþmalarýna temel oluþturacak nitelikte olup gerekli bilgi akýþý saðlanmalýdýr. Sonuç Dünyada ve ülkemizde hýzlý yaþanan sosyal, ekonomik, siyasal ve teknolojik geliþmeler ve bunlara baðlý olarak kent yerleþkelerinde meydana gelen sorunlar yumaðýna karþý, kentler sürekli bir mücadelenin içine itilmiþtir. Kentlerin karþý karþýya kaldýklarý sorunlar bazen içinden çýkýlmaz, karýþýk ve çok yönlü mücadeleyi beraberinde getirmiþtir. Büyük kentlerin günümüzdeki en büyük sorununu oluþturan, kentlerin yarýnlarý için de ciddi bir tehdit haline gelen kent güvenliði konusunda alýnan tedbirler yetersiz olmaktadýr. Özellikle kentlerin ve kentlerde yaþayan bireylerin güvenliði sadece yerel otoriteleri ilgilendiren bir sorun deðildir. Küresel ölçekten ulusal ölçeðe ve yerel ölçekten bireylere kadar, resmi otoriteleri, özel sektörü ve sivil kiþi ve kuruluþlarý çok yakýn-

61 Kent ve Yerel Yönetim 61 dan ilgilendirmektedir. Kent sakinleri kent güvenliðini tehdit e- den suç, suçlu ve suç ortamlarýyla iç içe yaþamanýn devamlý bir tedirginliðiyle kentsel yaþamlarýný devam ettirmektedirler. Kentlere sinmiþ ve yerleþmiþ bulunan Truva Atlarý özellikle büyük kentlerimiz açýsýndan korku ve kaygý kaynaðý olmaya devam etmektedirler. Bu korku ve kaygý kaynaklarýnýn yok edilmesi veya kente kazandýrýlmasý için tüm kesimlerin katýlýmýyla küresel, ulusal ve yerel düzeyde sosyo-ekonomik ve siyasal politikalar geliþtirilip hayata geçirilmelidir. Kentlerin güvenliðinin, mevcut mevzuatlarla ve tedbirlerle ve kamu otoritelerinin üzerine atýlan sorumluluklarla çözüme kavuþturulmasý olanaksýz görüldüðü gibi, çýð gibi büyüyerek kentlerin geleceðini karartmaktadýr. Kent güvenliði konusuna günü kurtarma meselesi olarak bakýlýrsa, yarýn karþýmýzdaki canavar birçok kiþiyi yutabilir. Mayýs 2007 Kaynakça AKYILDIZ Hüseyin ve Murat Ali DULUPÇU, Kavramsal Diyalektik Süreç Olarak Yabancýlaþma, SDÜ-ÝÝBF. Dergisi, C.8. S.3. Isparta APAK Suat, Gökhan ÜLKEN ve Alper ÜNLÜ, Yeni Bir Toplu Konut Yerleþmesinde (Güvenlik Duygusunun) Deðerlendirilmesi, Ýtüdergisi/a, Mimarlýk, Planlama, Tasarým, C.1, S.1, Ýstanbul Mart BAHAR Halil Ýbrahim, Poliste Demokrasi ve Ýnsan Haklarý, Türk Demokrasi Vakfý Yayýnlarý, Ankara BAHAR Halil Ýbrahim, Suçlarla Mücadele Politikasý, BALCIOÐLU Ýbrahim ve Diðerleri, Madde Baðýmlýlýðý, Göç ve Suç, Yeni Symposium Dergisi, C.39., S.4, Ýstanbul ÇOLAKOÐLU Elif, Kentsel Yoksulluk, Yerel ve Kentsel Politikalar, Çizgi Kitabevi, Konya GIDDENS Anthony, Sosyoloji, Yayýna Hazýrlayan Hüseyin Özel, Cemal Güzel, Ayraç Yayýnevi, Ankara KÖKNEL Özcan, Gençlik Suçlarý, TOPRAK Zerrin, Kent Yönetimi ve Politikasý, Anadolu Matbaacýlýk, 5.Baský, Ýzmir, TOPRAK Zerrin, Yerel Yönetimler, Nobel Yayýn Daðýtým, 6. Baský, Ankara 2006.

62

63 SÝVÝL TOPLUM KURULUÞLARI YEREL DEMOKRASÝNÝN NERESÝNDE? Giriþ Sivil toplum kuruluþlarý; gönüllülük temeline dayanan, gücünü yapýsýndan alan, devletten ayrý, özerk, özel alan ve devlet arasýnda örgütlü bir yapýlanmadýr. Bu yapýlanma içersinde dernekler, gönüllü faaliyetler, meslek kuruluþlarý, vakýflar, birlikler, giriþimler vb. kuruluþlar yer almaktadýr. Öte yandan, yerel yönetimler de hizmet gördükleri bireylere daha yakýn kurumlar olmasýndan dolayý; demokrasinin öngördüðü özgürlük, eþitlik, katýlma, sorumluluk gibi deðerlerin yaþama geçirilmesinde daha elveriþli örgütlenmeler olduðu görüþü genel kabul görmektedir. Yerel yönetimler-stk iþbirliði, kent halkýnýn katýlým taleplerini organize ederek, merkezi yönetim ile iliþkilerinde kendisine destek olarak kullanabilmektedirler. Hatta yerel yönetimler yetkili olmadýklarý konularda STK larý ve öteki gönüllü katýlým odaklarýný harekete geçirerek, sivil örgütlenme ve yardým-destek kampanyalarý aracýlýðýyla talep edilen etkinliklerin ve hizmetlerin yapýlmasýnda örgütleyici ve destekleyici olarak iþlev yapabilmektedir. Yerel yönetimler ve STK larýn birbirleriyle iyi iliþkiler içerisinde olmalarý onlarýn iþlerini daha da kolaylaþtýracaklarý gibi; kentsel hizmetlerin sunumunda kalite, etkinlik, verimlilik, yönetimde saydamlýk, katýlým ve yerel demokrasiye katký saðlamaktadýr. 1. Yerel Yönetim ve Katýlým Kamu hizmetlerinin yürütülmesinde merkezi yönetim, genel 63

64 64 Kent ve Yerel Yönetim düzeyde faaliyet yürüten gruplar veya büyük toplumsal katmanlar arasýnda þekillenen iliþkileri belirlerken, yerel yönetimler yerel politikalar ile çýkar ve tutumlar arasýndaki etkileþim ile ilgilenmektedir. Yönetim anlayýþýnda hangi sistem uygulanýrsa uygulansýn, halkýn katýlýmý olmadan yönetilen ülkelerde, toplumun refahýnýn arttýrýlmasý ve demokrasinin yaygýnlaþtýrýlmasý konusunda ö- nemli sorunlar ortaya çýkmaktadýr. Bu sorunlarýn çözümünde toplumsal geliþim açýsýndan yerel yönetimler önemli bir yere sahiptir(armaðan, 2006:85). Yerel yönetim organlarýnýn sadece seçimle iþbaþýna gelebileceðinin öngörülmesi bu kurumlara demokratik özellik kazandýrmaya yetmemektedir. Demokratik deðerlerin iþletilmesi için gerçek bir halk katýlýmýnýn saðlanmasý gereklidir. Bu ise toplumdaki tüm katmanlara yönetime katýlým yolunu açmakla mümkün olur. Yerel düzeyde demokrasinin gerçekleþmesi için öncelikle yerel özerkliðin gerçekleþmesi, yerel halkýn yönetim kararlarýna etkin bir biçimde katýlmasý, gerek karar alma sürecini gerekse kararlarýn uygulanmasýna yönelik denetimin yerel halkýn katýlýmýyla gerçekleþtirilmesi gerektiði savunulmaktadýr (Öner, 2001:54). Halkýn sadece seçmen konumunda kalmasý yerine; birçok ülkede halkýn yönetsel etkinlikleri artýrýcý, yaþam çevresini biçimlendirebileceði yöntemler geliþtirilmekte ve uygulanmaktadýr. Demokratik yerel katýlým kentsel yaþam, yerel bilinç ve kimliðin oluþmasýna etki ederek ekonomik, sosyal ve kültürel konularýn tartýþýlmasý ve bu konularda ulusal/yerel ölçekte halkýn belirleyici olmasý, gerçek anlamda demokrasiye ulaþmada önemli katkýlar saðlayacaktýr. Bununla beraber sorunlar daha saðlýklý belirlenirken çözümler de daha isabetli olacaktýr. Özellikle halkýn uygulamada yer almasý onlarýn daha istekli olmasýný saðladýðý gibi; a- maçlara daha kýsa zamanda ulaþarak daha kaliteli hizmet sunumunu gerçekleþtirecektir (Ýnan, 1998:128). Yerel halkýn gerçek bir katýlýmcý düþünce etrafýnda toplanmasý ve harekete geçirilmesi i- çin yerel sorumluluk ve hemþehrilik bilinçlerinin geliþtirilmesi ve bu bilinç içinde bir davranýþ sergilemesi gerekir. Halkýn yönetime daha çok ve daha aktif olarak katýlmak istemesi, yerel politikalarýn önemini arttýrmýþ, yerel düzeyde oluþturulan politikalar, ülke çapýndaki politikalarý daha çok etkilemeye baþlamýþtýr. Yaþadýðý beldeye sahip çýkan bir halk ve sorunlarýna sahip çý-

65 Kent ve Yerel Yönetim 65 kabilen yönetim olmadan, demokratik, etkin ve verimli yerel yönetimin varlýðýndan söz edilemez. Yerel demokrasi halký doðrudan ilgilendiren, günlük hayatýnda önemli yer tutan gerçek ve somut sorunlarýn gündemi belirlediði, tartýþýlýp karara baðlandýðý ve uygulanmaya konulduðu bir süreçtir. Halkýn, yerel yönetimlerde yönetime katýlýmýnýn gerekliliðinin daha iyi anlaþýlmasý, vatandaþlarýn yerel yönetimlerin sýnýrlý kapasiteleri karþýsýnda yaþanýlan hayal kýrýklýlýðý, sivil toplum örgütlerinin çeþitlenmesine ve gün geçtikçe önemlerinin daha iyi anlaþýlmasýna yol açmýþtýr(toprak, 2006:293). Bu süreçte yerel demokrasinin tüm kurum ve kurallarýnýn geniþ halk kitleleri tarafýndan benimsenmesinde, vazgeçilmez bir yaþam tarzý olarak algýlanmasýnda, korunmasýnda ve yaygýnlaþmasýnda sivil toplum kuruluþlarýnýn yeri ve önemi büyüktür. 2. Sivil Toplum ve Sivil Toplum Kuruluþlarý STK larýn çeþitlenip çoðalmasýnda demokratik hayatýn iþleyiþinde temsil yetkisinin sorgulanmasý ve yeni katýlým arayýþlarý etkili olmaktadýr. Devletçe düzenlenmeyen toplumsal iliþkiler alanýnda STK lar içinde daha özel bir konumda olan gönüllü kuruluþlar da demokratik kitle örgütleri olarak önemli roller üstlenmektedirler. Bu konuda genel yaklaþým; hükümet dýþý kuruluþlarýn toplum yaþamýnda üstlendikleri rollerin analizinde genel bir çerçeve olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Bu bakýmdan hükümet dýþý kuruluþlar, sivil toplum örgütleri olarak adlandýrýlabilir. Ancak, bu örgütler Birleþmiþ Milletler Ana Sözleþmesi nde Non Governmental Organisation NGO kavramý daha yaygýn olarak kullanýlmaktadýr. Bu kavram, bireylerin ve gruplarýn devletin dýþýndaki her türlü toplumsal faaliyeti içermekte ve baþlýca özellikleri þöyledir; - Sivil toplum, merkezi ve yerel yönetimlerden baðýmsýz bir toplumsal alanda faaliyette bulunur, - Kar amacý gütmeksizin gönüllülük esasýna dayanýr, - Bireyler, sivil toplumu oluþturan herhangi bir gruba katýlmaya zorlanmadan karar ve uygulamalarýnda katýlýmcý yaklaþýmý benimser, - Genelde bürokratik olmayan esnek bir yapýya sahiptir,

66 66 Kent ve Yerel Yönetim - Sivil toplum, hukuk düzeninin dýþýnda deðildir, - Sivil toplum, bireyler ve devlet arasýnda aracý ve itici güç olarak rol oynar(tçv, 1995:23). STK lar öncelikle kendi çýkarlarýný koruma amacýnda olsa da; bulunduðu toplumun içinde yerel, ulusal ve küresel anlamda toplumun gereksinimlerini ve demokrasi geleneðinin geliþmesinde insanlýk anlayýþý ve dayanýþma gereði bütünsel bir sorumluluk taþýmaktadýrlar. Böylelikle, her þeyi devletten beklemeyen toplumlar, temsil ettikleri farklý çýkarlar, ilgi alanlarý ve hedefler için örgütlenerek, kitlelerin taleplerini daha etkin bir þekilde gündeme taþýyabilmektedirler. Hükümet dýþý örgütlerin, 80 li yýllarýn sonu ve 90 lý yýllarýn baþýnda, uluslararasý ölçekte öne çýkýþý, devletin rolünün zayýfladýðý ve dolayýsýyla iþlevlerinden bir kýsmýnýn ü- çüncü bir sektöre, ne kamusal gücün ne de ekonomi ve özel çýkarýn küresine ait olan bir sektöre devredilme imkânýnýn doðduðu bir ortamda gerçekleþmiþtir(roca,2004). STK larýn yürüttükleri faaliyetlerle alaný; demokratikleþme taleplerinden insan haklarýna, mesleki çýkarlarýn korunmasýndan çevrenin korunmasýna kadar çok geniþ bir alaný kapsar. Kendi amaçlarýný gerçekleþtirmek için yerel/merkezi otoriteyi ve kamuoyunu etkilemeye çalýþmaktadýrlar. STK lar, Uluslararasý Af Örgütü nden, Greenpeace Örgütüne, kadýn örgütlerinden, yerel düzeydeki örgütlenmelere kadar birçok kuruluþu kapsamaktadýr. Çaðdaþ anlamýyla yerel yönetimlerin tarihsel geliþiminin temel doðrultusu, yerel halkýn kendi kendisini yönetme geleneðinin oluþmasý sonucunda doðan yerel demokrasi ve yönetim kültürüne dayalý olarak tabandan yukarý doðru gerçekleþmiþtir. Batý ülkelerinde yaþanan bu geliþimin tersine, ülkemizde yerel yönetimler, yerel demokrasi gelenek ve kültürü yukarýdan aþaðýya kurulmuþtur. Ayný þekilde sivil toplum kuruluþlarýnýn geliþiminde de itici güç her zaman devlet eliyle olmuþtur. Devletin toplumu çaðdaþlaþma yönünde deðiþtirme çalýþmalarýnda kullandýðý baþlýca araç yasal düzenlemelerle saðlanmýþtýr. Oysa batý tarihindeki sivil toplum geliþimi devlet eliyle deðil devletin dýþýnda geliþmiþtir (Belge,1983:1920). Bazý durumlarda yerel yönetimler belirli hizmetlerin saðlanmasýný sivil toplum kuruluþlarýyla birlikte gönüllü katýlýmlarla

67 Kent ve Yerel Yönetim 67 gerçekleþtirmektedir. STK lar, hemþehrilerin bilgi, deneyim ve becerilerinin harekete geçirilmesinde, yerel temsil ve katýlýmýn saðlanmasýnda ve gönüllü kiþi ya da kuruluþlarýn desteðinin saðlanmasýnda çok önemli yararlar sunmaktadýrlar. STK lar yerel yönetimler açýsýndan büyük bir insan gücü kaynaðý oluþturabilmektedir. Bu konuyla ilgili olarak itfaiye, ilkyardým, huzurevleri, o- kullar, kütüphaneler, hastaneler, aþevleri, kreþler, parklar, trafik, çevre koruma, yerel projelerde danýþmanlýk ve kadýn sorunlarý gibi pek çok alanda yerel yönetimlere destek vermektedirler. Bu kuruluþlar ve gönüllü etkinlikler özellikle, sivil toplumun karar verme mekanizmalarýna katýlýmýný artýrarak yerel demokrasinin geliþmesinde büyük bir rol oynamaktadýrlar. Merkeziyetçi bir yönetim politikalarý yerel ve bireysel yaklaþýmlarý zayýflattýðý gibi her þeyi devletten bekleyen bir anlayýþý ortaya koymaktadýr. Günümüzde dünyada ve ülkemizde toplumsal dinamizmin kaynaðý olarak, göz ardý edilen yerel/sivil inisiyatifleri geliþtirmeye yönelik bir politika deðiþikliði yaþanmaktadýr. Böylece bir kýsým kamu görev ve yetkileri merkezi yönetimden yerel yönetimlere, bazýlarý da özel sektöre ve sivil toplum kuruluþlarýna aktarýlmaktadýr. Kýsaca desantralizasyon (yerinden yönetimleþtirme) olarak tanýmlanan bu süreçte yerel yönetimler daha da güçlenirken STK lar da onlarla iþbirliði içinde yerel demokrasinin geliþmesine yardýmcý olmaktadýrlar(eryýlmaz, 1996:91). 3. Yerel Demokraside Sivil Toplum Kuruluþlarý Yerel yönetimler; çeþitli meslek kuruluþlarý, sendikalar, kooperatif birlikleri, dernekler, vakýf ve diðer gönüllü kuruluþlar gibi STK larla iþbirliði ile bazý yerel hizmetler gerçekleþtirmektedir. STK larýn desteðiyle saðlanabilecek yerel hizmetlerin sýnýrý yoktur. Bu hizmetler arasýnda, çevre koruma ve çevresel etki deðerlendirmesi çalýþmalarý, bilgisayar yazýlým programlarýnýn hazýrlanmasý, büyük çaplý kamu projelerinde danýþmanlýk, v.b alanlarda yayýlmýþ bulunmaktadýr. Gönüllülerin yerel yönetim personelleri ile birlikte çalýþarak baþarýlý olmalarý büyük ölçüde onlarýn istekliliðine, becerisine katkýlarýna baðlý olduðu kadar, yerel yönetim personelinin de gönüllü kiþi ve kuruluþlarý kendileri açýsýndan bir tehdit olarak görmeyerek, uyumlu bir ortak çalýþma yaratmalarýna baðlýdýr (Emrealp ve Horgan, 1993:41). Çevre konusunda halkýn her

68 68 Kent ve Yerel Yönetim geçen gün duyarlýlýðýnýn artmasý, yerel düzeyde özellikle çevresel deðerlerin korunmasý, yaþatýlmasý ve geliþtirilmesi yönündeki ilgiyi artýrmaktadýr. Yerel yönetimler özellikle belediyeler, STK larýn desteðiyle tüm kent halkýna dönük aðaçlandýrma, parklarýn bakýmý, spor alaný kazandýrma, atýklarýn toplamasý ve ayrýþtýrýlmasý, temiz çevre, ilaç toplama ve çevre kirliliðiyle mücadele gibi gönüllü faaliyetler yürütülmesinde iþbirliði içinde çalýþmaktadýrlar sayýlý Belediye Kanunu nun 76. Maddesi belediyelere Kent Konseyi kurma görevi vermiþtir. Yerel Yönetimler ve STK larýn birlikte yaptýklarý en önemli faaliyetlerden biri de Kent Konseyi dir. STK larýn oluþturulan Kent Konseylerine ö- nem vermeleri ve katýlarak görüþ bildirmeleri, yerel yönetimler i- çin önem taþýmakta ve yaptýklarý faaliyetler için yol gösterici olmaktadýr. Kent Konseyi, bir belde veya þehirdeki kiþi kurum/kuruluþ ve sivil toplum örgütlerinin belediye yönetimine katýlýmýný saðlamak ve kentle ilgili kararlarý almak için oluþturulan önemli bir organdýr. STK larýn kent konseyi aracýlýðýyla yönetime halkýn katýlýmýný saðlamasý, yerel yönetimlerde karþýlaþýlan sorunlarý çözmek yönündeki çabalarý, kendi kuruluþlarý ve temsilcileri aracýlýðýyla doðrudan yerel ihtiyaçlarý belirleyerek çözümler üretmesi, yerel yetersizlikleri halk katýlýmý ve gönüllü etkinlikleriyle destekleyerek kaliteli, çaðdaþ ve dayanýþma içinde saðlýklý bir kent oluþturulmasý yönünde yerel demokrasinin geliþmesine çok büyük katký saðlamaktadýrlar STK larla ilgili genel bir deðerlendirme yapýldýðýnda; - Yerel yönetimlerin halk tarafýndan talep edilen yerel hizmetleri sunumundaki yetersizliðine karþý, yerel halkýn sözcülüðünü yapmaktadýrlar. - Yerel yönetimlerin merkezi yönetimin siyasi ve idari baskýsý altýnda kalarak hareket etmesi sonucu ortaya çýkan uyuþmazlýklarda yerel halk ve yönetim arasýnda uzlaþtýrýcý bir rol üstlenebilmektedirler. - Merkezi yönetimin yürüttüðü çalýþmalarla saðlýklý bir kent planlamasý yapýlamaz. Bu konuya iliþkin olarak yerel yönetimlerle daha isabetli proje hazýrlanmasýnda STK lar destek verebilmektedirler.

69 Kent ve Yerel Yönetim 69 - Hemþehrilik bilincinin geliþmesine ve yerel sorunlarýn yerel halk tarafýndan sahiplenmesinde öncü rol oynamaktadýrlar. - STK lar diðer toplumsal aktör, merkezi/yerel yönetimlerle iþbirliði içinde sorunlarý birlikte çözerek bir yurttaþ bilinci yaratmaktadýrlar. - Yerel yönetimlerin yaptýðý faaliyet alanlarýnda karar ve uygulamalarýn yönlendirilmesinde ve takibinde önemli bir güç niteliðindedirler. - Doðal afet vb. olaðanüstü durumlarda halka en kýsa zamanda ulaþarak gerekli yardým saðlanmasýnda etkindirler. - Yerel hizmetlerin, belirlenen amaca uygun ve yeterli þekilde daha az kaynak ve emek harcayarak yerine getirilmesi, hizmetlerde etkinlik ve yerindeliðin saðlanmasýnda yapýcý bir görev alabilmektedirler. - Kendi aralarýnda oluþturduklarý iþbirliði ve üst kuruluþlarý a- racýlýðýyla etki alanlarýný geniþletebilmektedirler. - Yerel yönetimler STK lar aracýlýðý ile doðru kararlar alabileceði gibi, bu kararlarýn uygulanmasý aþamasýnda gerekli halk desteðini de faaliyete baþlamadan elde etmiþ olur. - Merkezi/yerel yönetim üzerinde halk adýna bir denetim mekanizmasý oluþturmaktadýr. - Kentsel alanlarda haksýz rant yaratýlmasý ve paylaþýlmasýnda STK lar merkezi ve yerel düzeyde baský oluþturarak önleyici olabilmektedirler. - STK lar yürütmüþ olduklarý etkinliklerle temsili demokrasiden katýlýmcý demokrasiye geçiþi kolaylaþtýrabileceklerdir. - Sosyal, kültürel, ekonomik yönlü sorunlara iliþkin destek kampanyalarý baþlatarak bunlarýn yürütülmesine önderlik etmektedirler. - STK larda görülen olumsuzluklar; - STK larýn var oluþ nedenleri ve faydalarýnýn tam olarak anlaþýlamamasý, - STK mali kaynaklarýnýn belirlenen hedeflere oranla kýsýtlýlýðý.

70 70 Kent ve Yerel Yönetim - Bazý STK larýn mali kaynaklarýnýn belirsizliði. - Özellikle halkýmýz tarafýndan yabancýlarýn içinde bulunduðu veya merkezleri yabancý ülkelerde olan STK lara karþý bir ön yargýnýn olmasý. - Gönüllülük ilkesinin istenilen ölçüde iþletilememesi ve faaliyet alanlarýnýn iyi tanýmlanmamýþ olmasý. - Halkýn STK larýn yürüttüðü gönüllülük faaliyetlerinin arkasýnda bir çýkar iliþkisini aramasý. - Benzer alanlarda faaliyette bulunan STK lar arasý yeterince iþbirliðinin saðlanamamasý nedeniyle etkilerinin zayýflamasý. - STK larýn görünür (biçimsel) amaçlarýnýn dýþýnda farklý ideolojik amaç taþýmalarý halkýn bu kuruluþlara karþý þüpheyle bakmasý. - STK larýn kendi içerisinde demokratik bir yapýya sahip olmamasý ve tepeden inme kararlarla yönetilmesi ve demokrasiyi tam olarak benimsememiþ guruplarca yönetilmesi. Sonuç Yerel yönetimler yetki, iþlev ve kaynaklarýný STK larla paylaþmak suretiyle hem meþruiyetlerini güçlendirebilecekleri gibi, katýlým yoluyla kentsel hizmetlerin sunumunda verimlilik ve saydamlýðý gerçekleþtireceklerdir. Ayný zamanda, yerel yönetimlerde karar alma süreçlerini de içeren katýlýmcý yöntemlerin yaygýnlaþtýrýlmasý, temsili demokrasiden katýlýmcý demokrasiye geçiþi kolaylaþtýrabilecektir. Sürdürülebilir kalkýnma ve sürdürülebilir bir kent oluþturma amacý ile saðlýk, planlama, çevre, konut, ulaþým, eðitim, güvenlik ve benzeri kent sorunlarýný ele almak, yerel yönetimlere ve karar alma, uygulama süreçlerine halkýn katýlýmýný saðlamak, kentin kalkýnma, geliþme ve eylem planlarýný hazýrlamak, bu planlarýn hayata geçirilmesini saðlayacak önerilerde bulunmak, yerel demokrasinin geliþim ve yerleþimine katkýda bulunmak sivil toplum kuruluþlarýnýn yerel demokrasinin geliþimini saðlamadaki en önemli katkýlarýndandýr. Temmuz 2007

71 Kent ve Yerel Yönetim 71 Kaynakça ARMAÐAN Ramazan, Yerel Hizmetlerin Yürütülmesinde Hemþeri Denetimi, Yerel Siyaset Dergisi, Yýl 1, S.11, Ýstanbul, BELGE Murat, Sivil Toplum ve Türkiye Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Ýletiþim Yayýnlarý, Ýstanbul, EMREALP Sadun ve Drew HORGAN, Belediyelerde Alternatif Hizmet Sunma Yöntemleri, Baþbakanlýk Toplu Konut Ýdaresi Baþkanlýðý Yay. Ankara, ERYILMAZ Bilal, Küreselleþen Dünyada Kent, Ýnsan ve Yönetim, Ýzlenim Dergisi, S.33-34, Ýz Yayýncýlýk, Ýstanbul, Mayýs-Haziran ÝNAN Atilla, Demokratik Kitle Örgütlerinin Yerel Yönetimlere Demokratik Katýlýmý, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C. 7, S.2, TODAÝE Yay. Ankara, Nisan ÖNER Þerif, Sivil Toplum Kuruluþlarýnýn Yerel Demokrasi ve Katýlým Algýlamalarý, Çaðdaþ Yerel Yönetimler, C.10, S.2, TODAÝ Yay., Ankara, ROCA Pierre Jean, Hükümetdýþý Örgütler in Kimlik ve Temsiliyet Sorunu Var, TÇV (Türkiye Çevre Vakfý), Gönüllü Kuruluþlar Konferansý, NGO s Conference dan çeviri, Ankara, TOPRAK Zerrin, Yerel Yönetimler, Nobel Yayýn Daðýtým, 6. Baský, Ankara 2006.

72

73 KENTLER ARASI REKABETTE ÝZMÝR VE EXPO 2015 Giriþ Günümüzde uluslar arasý rekabetin þekli deðiþmiþ, yarýþ, kentler arasý rekabete dönüþmüþtür. Dünyada hýzlý bir þekilde deðiþimin yaþandýðý küreselleþme sürecinde, yarýþmacý kentler kuramý güçlenmiþ ve kentler sosyal ve ekonomik olarak hayatta kalabilen, kendini sürdürebilen bir çevre yaratmalarý hususunda baský altýnda kalmýþlardýr. Bu dinamik süreç içersinde kentler ulus devletlerin rakibi deðil, tam tersine merkezi yönetimlerin sosyal ve e- konomik hedeflerini gerçekleþtirmede cazibe merkezleri olarak stratejik ortaklarý haline gelmiþlerdir. Kentler hýzla geliþmekte ve deðiþmektedir. Geri dönülemez ve karþý konulamaz büyümesiyle, günümüzün sorunlar yumaðý haline gelen kentlerden beklenen; sürekli öðrenen ve bilgiyi kullanabilen, yaratýcý ve yarýþmacý kent olmasýdýr. 1 Yatýrým çekmek ve iþ olanaklarý yaratmak konularýnda kentler arasý rekabetin artmasý; kentte bulunan bütün sektörlerin sektörler arasý iþbirliði çerçevesinde çalýþmasýný gerekli kýlmýþtýr. Dünyanýn en büyük fuar organizasyonlarýndan biri olan Expo teki organizasyonun ev sahipliðini Ýzmir e taþýmak için, merkezi ve yerel yöneticiler, ticaret ve sanayi sektör temsilcileri, eðitim ve öðretim kurumlarý, sivil toplum kuruluþlarý ve Ýzmir deki birçok sektör temcileri, sektörler arasý iþbirliði ve kentsel yönetiþimin örnek ve baþarýlý çalýþmalarýný sergilemektedirler. 1 Zerrin TOPRAK, Yerel Gündem 21 ler Yenilikçi - Düþünen Kentler ve Toplumsal Ýliþkiler, Ýller ve Belediyeler Dergisi, Mart- Nisan, 2003, s

74 74 Kent ve Yerel Yönetim Kentler Arasý Rekabet Günümüzde artýk kentler güçlerini ülkelerden deðil ülkeler güçlerini kentlerden almaktadýrlar. Bölgesindeki diðer üretim merkezleri ile ticaret yapma imkânýna sahip olan ve üretim yelpazesini geniþletip giriþimcisinin önündeki engelleri kaldýrabilen kentler küresel rekabet güçlerini ve ekonomik aðýrlýklarýný artýrabilmektedirler. 2 Ýçinde yaþadýðýmýz süreçte kentlerin dünyadaki konumlarýný belirleyen iliþkiler hýzla deðiþmiþ, bazý kentler yükselirken bazýlarý da hýzlý bir düþüþ sürecine girmiþtir. Bu süreç kentlerin geliþimini belirleyen dinamikler açýsýndan da bir dizi deðiþikliðe yol açmýþtýr. Kentler üretim merkezi olma iþlevlerinden sýyrýlmýþlar ve sanayi kentini tanýmlayan temel öðe olma niteliðini yitirmiþtir. Artýk günümüz kentlerini tanýmlayan temel ö- ðe, sunduklarý hizmet, organizasyon, iletiþim, haberleþme vb. olanaklarýdýr. Diðer yandan, kentler arasý rekabeti hýzlandýrmýþ ve kentler yepyeni ekonomik, politik ve kültürel roller yüklenmiþtir. 3 Günümüzde artýk ülkeler kentleri aracýlýðýyla birbirleriyle rekabet etmektedirler. Bankacýlýk, ticaret ve ulaþým gibi alanlarda ulusal ve uluslar arasý sistemle bütünleþmiþ olan kentlere sahip olan ülkeler bu rekabette avantajlý konuma geçmektedirler. 4 Küresel sermayenin ihtiyaç duyduðu türde hizmetleri yerine getirebilen kentler dünya kenti olarak adlandýrýlmakta ve sürekli bir geliþim göstererek yükselmekte, bu sürecin dýþýnda kalan kentler ise dýþlanmakta, hýzla kentler arasý rekabetin dýþýna itilmektedir. Bütün bu geliþmeler, kentler ve küresel süreç arasýndaki etkileþimin sosyo-kültürel, ekonomik boyutlardaki analizleri, yeni bakýþ açýlarýný gündeme getirmektedir. Kentin dünya ekonomisine eklemlenme biçimi ve bu süreçteki mekânsal fonksiyonlar, kentte oluþan yapýsal deðiþiklikleri etkilemektedir. Bu süreçte küresel sermayeyi çekebilecek altyapýya sahip olan kentler giderek dünya kenti hiyerarþisinde yerlerini alacaklardýr. Kentler artýk günümüzde ekonomisiyle, kültürüyle, sosyal ve siyasal yapýlanmasýyla ön 2 Cem KOZLU, Türkiye Mucizesi Ýçin Vizyon Arayýþlarý ve Asya Modelleri, Ýþ Bankasý Yayýnlarý, 1994 Ankara, s Oðuz IÞIK, Kenti Düþünmek, Kent Üzerine Düþünmek, Toplum ve Bilim, Mayýs-Haziran 1999, Cilt: 14, Sayý: 3, s Kadir TOPAL, Küresel Ekonomik Düzen ve Kentsel Yönetimler Üzerine, Belediye Dergisi, Sayý: 8, Þubat 1997, s. 5.

75 Kent ve Yerel Yönetim 75 plana çýkan birimler olmuþlardýr. Kentler arasý rekabet son yýllarda kentlerin hatta merkezi yönetimlerin gündeminde olan temel konulardan biri olmuþtur. Yeni kalkýnma stratejilerinde bölgesel ve yerel kalkýnma ulusal kalkýnma stratejilerinin hedefine ulaþmasýndaki en büyük araç olarak görülmektedir. Bu yaklaþým yerel ve bölgesel kalkýnmayý sadece yerel veya bölgesel yöneticiler açýsýndan deðil; merkezi yöneticiler açýsýndan da gerekli kýlmýþtýr. Yerel ve bölgesel kalkýnma için kentler anahtar bir role sahiptirler. Dünyada olduðu gibi ülkemizde de yerel kalkýnma ile birlikte kentsel kalkýnma ve kentlerin e- konomik, sosyal ve kültürel rekabeti göze çarpmaktadýr. Kentler yerel ve bölgesel kalkýnma stratejisinin ana unsurlarýdýr. Ulusal politikalarda kentsel sorunlara daha fazla görünürlük ve daha fazla öncelik verilmesi gerekli olmakla kalmayýp, ayný zamanda ulusal, bölgesel ve yerel düzeylerde yeni politikalar da gerekli olmaktadýr. Gerek merkezi gerekse yerel düzeydeki yönetimler kendi iþlev ve sorumluluklarýný yeniden gözden geçirmeli ve bir iþbirliði çerçevesi içerisinde sinerji oluþturma yollarý araþtýrmalýdýr. 5 Kentler arasý rekabette sadece söz konusu kentin geliþimi ve ekonomik kalkýnmasý hedef olarak alýnmaz. Bunun yanýnda yerel ve bölgesel kalkýnma unsurlarýna dikkat edilmektedir. Bir kentin ekonomik ve sosyal rekabet içersinde olmasý ve ekonomik ve sosyal deðerler üretmesi ve kazanmasý, o kent ve çevresindeki kentlere, bölgeye ve dolaysýyla ülke ekonomisine büyük katkýlar saðlayacaktýr. Fuarlar ve Expo Fuarlar tarih öncesi dönemlerden beri düzenlenen organizasyonlardýr. Eski çaðlarda kent hayatýnýn önemli bir gereði ve kentsel yaþam döngüsünün bir parçasý olan pazarlarda ticari mallarýn tanýtýlmasý ve pazarlanmasýyla baþlayan fuar kavramý, zaman içerisinde nitelik deðiþtirmiþ, fuarlar; tanýtým, paylaþým, rekabet ve kültürel iletiþim olgularýný da içeren mekanlar haline gelmiþlerdir. 6 Kentler arasý rekabetin ve ekonomik ve sosyal hareketliliðin 5 Competitive Cities in the Global Economy, OECD Territorial Reviews Eriþim: T.Didem AKYOL ALTUN Dönüþtürücü Bir Güç Olarak Expolar: Ýzmir in Expo 2015 Adaylýðý Yolunda Dünya Fuarlarýna Bir Bakýþ Eriþim:

76 76 Kent ve Yerel Yönetim önemli bir aracý olan fuarlar, ticaretle ilgili ürün ya da hizmetlerin, teknolojik geliþmelerin, bilgi ve yeniliklerin tanýtýmý, pazar bulunabilmesi ve satýn alýnabilmesi, teknik iþbirliði, geleceðe yönelik ticari iliþki kurulmasý ve geliþtirilmesi için, belirli bir takvime baðlý olarak, düzenli aralýklarla genellikle de ayný yerlerde gerçekleþtirilen bir tanýtým etkinliði olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. Fuarlarda alýcý ve satýcýlar çeþitli iþ anlaþmalarý gerçekleþtirmek üzere bir araya gelmektedirler. Zaman açýsýndan sýnýrlandýrýlmýþ aktiviteler olup, çok sayýda katýlýmcý, bir veya birden fazla ekonomik dalýn önemli ürünlerini sergilemekte ve aðýrlýklý olarak sanayi toptancýlarýna, sanayi tüketicilerine ve büyük miktarlarda satýn alanlara örnek ürünler tanýtmaktadýr. Kýsacasý fuarlar; belirli ve önceden tespit edilmiþ bir zaman sürecinde, mal ve hizmetlerin ticari amaçla sergilendiði, satýcýlarla potansiyel a- lýcýlarýn karþý karþýya geldiði ve yeni iþ olanaklarýnýn oluþtuðu fiziksel mekânlardýr. 7 Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði Yönetim Kurulu nun tarihli ve 242 sayýlý Kararýyla, tarihinde yürürlüðe giren Yurt Ýçinde Fuar Düzenlenmesine Dair Usul ve E- saslar da fuar þu þekilde tanýmlanmýþtýr. Fuar, standlar kurulmasý yoluyla, ticarete konu mal ve hizmetlerin, bunlar ile ilgili teknolojik geliþme, bilgi ve yeniliklerin tanýtýmýný ve aktarýmýný a- maçlayan, ziyaretçi ve katýlýmcý arasýnda bilgi alýþveriþi, iþbirliði, pazar büyütmeye ve geleceðe yönelik ticari iliþkilerin kurulmasý ve geliþtirilmesi için bu Esaslarda belirlenen niteliklere uygun a- lanlarda düzenlenen, konusunu oluþturduðu alanýn, sektörün ve toplumun menfaatlerini gözeten, düzenleyicisi, adý, türü, yeri, konusu, tarihi ve süresi önceden belirlenen etkinliklerdir. 8 Dünya Sergisi ya da Dünya Fuarý olarak da adlandýrýlan Expo, Exposition ýn kýsaltmasýdýr. Exposition ýn Türkçe karþýlýðý Sergi dir. Dünyanýn kültür, tarih ve eðitim olimpiyatlarý olarak nitelendirebileceðimiz Expo lar, ülkeleri uzmanlaþmýþ olduklarý konulardaki bilgi birikimlerini daha yaþanýr bir dünya için paylaþmak üzere bir araya toplar. Burada ürünler deðil fikirler, kültürler 7 Halil AKBAY, Uluslar arasý Pazarlamada Önemli Bir Promosyon Aracý: Fuarlar, Ýgeme den Bakýþ, S.1, Ocak Mart 97 Ankara, s Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði, Yurt Ýçinde Fuar Düzenlenmesine Dair Usul ve Esaslar, Madde 4/j.

77 Kent ve Yerel Yönetim 77 ve dünyanýn geleceði için projeler sergilenir. Expo lar birer ticari fuar olmaktan öte eðitsel amaçlý birer tema ve kültür etkinliði o- larak anýlmaktadýr. Bu tema ve kültür etkinlikleri; teknoloji, yenilik ve doðaya uyum gibi evrensel konularý hedef alarak tüm dünya ülkelerinin kültürel miraslarý ile geleceðe yönelik beklentilerini harmanlamaya yöneliktir. 9 Günümüzde 101 üyeye sahip Uluslararasý Sergiler Bürosu (BI- E), Paris te 1928 yýlýnda imzalanan uluslararasý diplomatik bir anlaþma ile kuruldu. Ýþlevi, sergilerin zamanýný ve kalitesini belirlemektir. Expo lar bir ülkenin resmi makamlarý tarafýndan organize edilen ve diðer ülkelere davetiyelerin daðýtýmýnýn diplomatik kanallarla yapýldýðý üç haftadan uzun süren, ticari yapýda olmayan bütün uluslararasý sergileri içermektedir de Londra Kristal Palas ta düzenlenen sergi ile temelleri atýlan Expo lar, 98 ülkenin üye olduðu Uluslararasý Sergiler Bürosu tarafýndan organize edilmektedir. Expo lar 5 yýlda bir kez düzenlenerek en az 3, en çok 6 ay sürerler. Kapladýklarý ortalama 1 milyon 500 bin metrekarelik alanda dünyanýn dört bir yanýndan on milyonlarca ziyaretçiyi kucaklarlar. Böylelikle Expo lar, sergilendikleri kentlere, dünya halklarýný bir araya getirerek yeniliklerin ve sürdürülebilir geliþmenin kapýsýný uyum içinde aralamada rol oynama fýrsatý verir, kent kimliðine hafýzalardan silinmeyecek bir prestij kazandýrmýþ olurlar. Expo tarihine göz attýðýmýzda, bir kente kalan Expo mirasýnýn nitelik ve niceliðinin ne kadar zengin olduðunu görmek mümkündür. Ýlk dünya fuarý, 1851 yýlýnda Londra da düzenlenirken kente ünlü Kristal Palas ý kazandýrmýþtýr. Eyfel Kulesi ise, 1889 Paris Expo su için geçici olarak inþa edilmesine raðmen, 100 yýlý aþkýn süredir Paris e hem maddi getiri saðlayan hem de þehrin hafýzalardaki yerini saðlamlaþtýran eþsiz bir yapý olmuþtur. Örneðin ilk hesap makinesi, telgraf, telefon, daktilo, benzinli araba, bisiklet, radyo, televizyon, naylon, lazer ve X ýþýnlarý gibi yüzlerce buluþ da düzenlenen Expo larda tanýtýldý. Expo 150 yýlda tam 63 kez düzenlenmiþ, ancak, ülkemiz 2004 te üye olduðu için bunlarýn hiçbiri Türkiye de gerçekleþtiri- 9 Eriþim:

78 78 Kent ve Yerel Yönetim lememiþtir. Bu organizasyonun sonuncusu 2005 yýlýnda Japonya nýn Aichi kentinde altý ay süren organizasyonda, toplam 22 milyon kiþi, Ýspanya nýn Sevilla kentinde yapýlan Expo yu ise 40 milyondan fazla kiþi ziyaret etmiþti. Ýzmir in 2015 yýlýnda düzenlenecek Expo için seçilmesi halinde, 50 milyondan fazla turistin kente gelmesi beklenmektedir yýlýndaki Expo Þanghay kentinde düzenlenecektir. Ülkemiz, 2004 yýlý Ekim ayýnda Uluslararasý Sergiler Bürosu na üye olmuþ ve Expo ya ev sahipliði yapma yolu bu geliþme ile birlikte açýlmýþtýr. Rekabetçi Kent Ýzmir Ýzmir sosyal, kültürel, sportif ve dinlence ve eðlence faaliyetleri, ticari, sanayi, turistik yatýrým olanaklarý, hipermarketleri, a- lýþveriþ merkezleri, fuarlarý ile yerli ve yabancý yatýrýmcýlarýn aradýklarýný bulabilecekleri bir kenttir. Türkiye de uzun yýllar boyunca sanayi ve ihracat alanýnda ilk akla gelen kent Ýzmir olmuþtur. Bunda Alsancak Limaný ve Ýzmir Enternasyonal Fuarý kadar, kentteki yatýrýmcý ruh ile Türkiye nin ihraç ürünleri olan pamuk, zeytinyaðý, çekirdeksiz kuru üzüm ve üretiminin Ege de yapýlmasýnýn da etkisi vardýr li yýllarda ihracat hamlesinin baþlamasý, ihraç ürünlerinde çeþitliliðin ve sanayi ürünlerinin payýnýn artmasýyla Ýzmir de Türkiye nin dýþa a- çýlan penceresi olma özelliðini yitirmeye baþladý. Fakat ihracatýn Ýzmir için önemi hiçbir zaman azalmadý. Bugün Ýzmir de tarýma dayalý sanayilerin yaný sýra tekstil-hazýr giyim, demir-çelik, otomotiv yan sanayi, madencilik, kâðýt ve ambalaj sektörü ve petrokimya ve turizmdeki yatýrýmlar dikkat çekmektedir. Yýllarca Ýzmir in ne kenti olmasý gerektiðini tartýþan kentteki sivil toplum örgütleri sonunda Ýzmir in yapýsýnýn tek bir kimlik ve kültürle açýklanamayacaðý sonucuna vardýlar. Bu nedenle sanayiden turizme, ticaretten tarýma hemen her sektörden yatýrýmýn bulunduðu Ýzmir de, yatýrým olanaklarý da çeþitlidir. Ýzmir limaný, havaalaný, ulaþým altyapýsý, serbest bölgeleri, küçük ve büyük sanayi siteleri, yetiþmiþ iþgücü ile oldukça elveriþli bir yatýrým ortamýna sahip olan Ýzmir de 20 ye yakýn organize sanayi bölgesi bulunmaktadýr.

79 Kent ve Yerel Yönetim de Akdeniz Olimpiyatlarý, 2005 te Universiade (Dünya Üniversitelerarasý Yaz Olimpiyatlarý) gibi dev organizasyonlara ev sahipliði yapan Ýzmir, 3,7 milyon nüfusuyla 2015 teki Expo ya taliptir. Expo 2015 için Ýtalya nýn Milano kenti ile yarýþan Ýzmir, bu organizasyonu da üstlenerek dünya kentler liginde daha üst sýralara çýkmayý hedeflemektedir. Düzenlendiði her kentte ekonomik canlanma ve kentsel dönüþümü saðlayan Expo nun Ýzmir de baþta turizm ve inþaat olmak üzere çok sayýda sektörü canlanma yönünde tetiklemesi beklenmektedir. 10 Yapýlmakta olan Expo hazýrlýklarý ev sahipliðinin kesinleþmesinden sonra daha büyük bir ivme kazanarak kentte ekonomik ve sosyal bir canlýlýk saðlayacaktýr. Ýzmir in Expo Sürüveni Ýzmir de Expo düzenlenmesi fikri ilk kez 1992 de Ýzmir Ticaret Odasý nýn hazýrladýðý 15 yýllýk Ýzmir Stratejik Planý ile doðmuþtur. Bu doðrultuda, Türkiye nin Uluslararasý Sergiler Bürosu na üye olmasý yönünde birçok giriþimde bulunulmuþtur. Merkezi yönetimlerle ve merkezi yönetimlerin kentsel geliþim ve kalkýnmayla ilgili yaklaþýmlarý, çoðu zaman yerel yöneticilerle ve onlarýn temsilcileriyle yakýn bir iþbirliðini gerektirmesine raðmen saðlanamamaktadýr. 11 Bu durumun tersine Expo-2015 için hükümet ve yerel birimler arasýnda saðlanan sýký bir iþbirliði ve dayanýþma önemli adýmlarýn atýlmasýný beraberinde getirmiþtir. Ýzmir deki yerel yöneticiler ve diðer sektörler tarafýndan Uluslararasý Sergiler Bürosu na üyelik konusunda daha önce cevaplanmayan talepler 59. Hükümet tarafýndan deðerlendirilerek kabul görmüþ, 2004 Ekim ayýnda, ülkemizin Uluslararasý Sergiler Bürosu na üyeliði saðlanmýþtýr. 23 Kasým 2005 tarihli ve sayýlý Resmi Gazete de Ýzmir in adaylýðýna ve bu adaylýk ile ilgili iþlemlerin Dýþiþleri Bakanlýðý tarafýndan yerine getirileceðine dair verilen Bakanlar Kurulu Kararý yayýnlanmýþtýr. Expo için hazýrlýk çalýþmalarýna baþlanýrken, öncelikle, Ex- 10 Ahmet USMAN, Anadolu nun Batýya Açýlan Kapýsý: Ýzmir, eriþim: Yüksel DÝNÇER, Kent Planlamasý ve Kentsel Kaynaklar: Kent Kentleþme ve Kent Planlamasý, Sivil Toplum Ýçin Kent, Yerel Siyaset ve Demokrasi Seminerleri, Demokrasi Kitaplýðý, Ýstanbul 1999, s.353.

80 80 Kent ve Yerel Yönetim po lara ev sahipliði yapmýþ ve bundan sonra da üstlenmeyi taahhüt etmiþ kentlerin yasal ve yapýsal örgütlenme modelleri incelenmiþtir. Bu deneyimler ýþýðýnda Expo Ýzmir 2015 Ýcra Komitesi o- luþturulmuþtur. Komite; Ýzmir Ticaret Odasý Yönetim Kurulu Baþkaný nýn liderliðinde Ege Ýhracatçý Birlikleri Baþkaný, Ýzmir Ýl Genel Meclisi Baþkaný, Ege Bölgesi Sanayi Odasý, Ýzmir Ticaret Borsasý Yönetim Kurulu Baþkaný, ÝZFAÞ Genel Müdürü, Deniz Ticaret Odasý Ýzmir Þube Baþkaný, Ege Genç Ýþadamlarý Derneði Baþkaný, Ege Ekonomisini Geliþtirme Vakfý Baþkaný ndan oluþmuþtur. 3 Mayýs 2006 tarihinde, Expo 2015 aday þehri olarak Ýzmir in resmi adaylýk baþvurusu, T.C. Paris Büyükelçisi, Ýzmir Ticaret O- dasý Genel Sekreter Yardýmcýsý ve Expo 2015 Ýcra Komitesi Genel Sekreteri, Dýþiþleri Bakanlýðý Tanýtým Daire Baþkaný ile T.C. Paris Büyükelçiliði 3. Kâtibi nden oluþan heyetle, BIE Genel Sekreteri ne sunulmuþtur. Baþvuruyla birlikte Expo 2015 in bir devlet projesi olarak kabul edildiði ifade edilmiþ ve Expo 2015 Ýzmir in resmi temasý Daha Ýyi Bir Dünya Ýçin Yeni Yollar ve Herkes Ýçin Saðlýk olarak kesinleþtirilmiþtir. 12 Tema ile uyumlu olarak Expo 2015 Ýzmir Logo sunun tasarým çalýþmalarý ÝzExpo Konsorsiyumu bünyesinde bulunan Landor Firmasý tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir. Firma tarafýndan hazýrlanan 17 adet Expo 2015 Ýzmir Logo tasarýmý önerisi Ýcra Komitesi tarafýndan deðerlendirilerek 5 e indirilmiþ, gazetelerde ve Expo 2015 Ýzmir web sitelerinde yayýnlanan anketler ile Ýzmir Ticaret Odasý giriþ katýna kurulan oy sandýðý aracýlýðýyla halkýn tercihleri deðerlendirilmiþtir. Buna göre, en çok oyu alan Zeytin Aðacý olmuþtur. Ýzmir adýna BIE nezdinde yapýlan resmi baþvuru ile birlikte diðer aday olacak kentlerin baþvuru yapabilmesi için 6 aylýk bir süreç baþlamýþtýr. Bu süreç içerisinde, aday olmayý planlayan diðer kentlerin baþvuru yapmalarý mümkün kýlýnmýþtýr. Daha önce 1906 da Expo ya ev sahipliðinde bulunmuþ ve 6 ay süren fuarda 10 milyon kiþiyi aðýrlamýþ olan Milano, 3 Kasým 2006 tarihi itibariyle tamamlanan bu süreçte 30 Ekim 2006 tarihinde, Gezegeni Beslemek, Hayat Enerjisi baþlýklý temasýyla BIE ye resmi baþvurusunu yapmýþtýr. Kurallar gereði 3 Kasým 2006 tarihinden sonra 12 Eriþim:

81 Kent ve Yerel Yönetim 81 yeni aday kabul edilmediðinden, 2015 Expo suna ev sahipliði için adaylýk yarýþý Milano ile Ýzmir arasýnda yaþanacaktýr sonbahar aylarýnda yapýlacak denetim ekibi ziyareti sonrasýnda, 2008 yýlý Þubat-Mart aylarýnda, Uluslararasý Sergiler Bürosu (BÝE) üyesi 98 ülke delegeleri arasýnda yapýlacak kapalý/elektronik oylama sonucunda en fazla oyu alan Milano veya Ýzmir kentlerinden biri 2015 yýlýnda düzenlenecek Expo nun ev sahibi olarak seçilmiþ olacaktýr. Neden Ýzmir? Ýzmir Türkiye nin Asya ile Avrupa yý, Karadeniz ile Akdeniz i birbirine baðlayan eþsiz coðrafyasý üzerinde Batý nýn en Doðu, Doðu nun en Batý noktasýdýr. Ýzmir Fuarlar ve Kongreler Kentidir. Türkiye nin ilk uluslararasý genel ticaret fuarý olan Ýzmir Enternasyonal Fuarý ile 75 yýllýk fuar deneyimine sahiptir. Dünyanýn önde gelen ihtisas fuarlarýndan, Ýzmir Ýle özdeþleþen ve bugün itibariyle yurtdýþýnda marka haline gelen MARBLE Fuarý ile beraber yýlda 40 ý aþkýn fuar gerçekleþtirilmektedir. Ýzmir Ticaret Kentidir; 2005 yýlýnda milyon dolar ihracat ve milyon dolar ithalat gerçekleþtirmiþtir. Bu rakamlar ülke ihracatýnýn %17.4 üne, ithalatýnýn ise %12.5 ine denk gelmektedir. Ýzmir Sanayi Kentidir; Ýzmir de 19 adet Organize Sanayi Bölgesi, 2 Serbest Bölge bulunmaktadýr. Ýzmir Liman Kentidir; binlerce yýldýr Liman Kenti olmuþtur. Avrupa nýn ürünlerini Asya ya, Asya nýn ürünlerinin Avrupa ya ulaþtýrýlmasýnda önemli bir duraktýr. Ýzmir Üniversiteler kentidir. Beþ üniversitesi vardýr. Üniversitelerinde okuyan öðrenci ile ayný zamanda bir öðrenci kentidir. Ýzmir Turizm Kentidir; Kent içi ve çevresi zengin turizm potansiyeli ve olanaklarý ve kentin etrafýný saran güzel denizi ile yýllýk ortalama 300 güneþli gün yaþanýr. Ýzmir Tarih ve Arkeoloji Kentidir; Kent içi ve çevresi tarihi ve

82 82 Kent ve Yerel Yönetim arkeolojik zenginliklerle donanmýþtýr. Efes, Bergama Agora, Meryemana Ýzmir in 8500 yýllýk tarihinin en iyi bilinen örnekleridir. Ýzmir Barýþýn ve hoþgörünün kentidir; medeniyet ve dinler arasý çatýþmanýn giderek týrmandýðý dünyamýzda bir hoþgörü ve barýþ noktasý olarak Ýzmir tarihten bugüne üstlendiði bu misyonu Expo 2015 adaylýðý ile pekiþtirecektir. Ýzmir Kültür ve Sanat Kentidir; binlerce yýllýk geleneði ile farklý kültürlerin ve sanat dallarýnýn merkezi olmuþ, birçok uluslararasý kültür sanat etkinliðine ev sahipliði yapmýþ estetiðin yaratýcýlýkla buluþtuðu bir coðrafya olmuþtur. Ýzmir Uluslararasý Organizasyonlar Kentidir; 1971 yýlýnda ilk sýnavýný Akdeniz Olimpiyatlarýný organize ederek vermiþtir. Fuarlar ve diðer uluslar arasý kültür sanat etkinliklerinin yaný sýra Expo 2015 yolculuðunda önemli bir sýnav olarak gördüðü; UNI- VERSÝADE 2005 organizasyonunu baþarýyla gerçekleþtirerek, en iyiler arasýna girmeyi baþarmýþtýr. Ýzmir Geliþim, Deðiþim ve Dönüþüm Kentidir; Ýzmir Yaþam kalitesi sürekli geliþen, eðitimli bir kenttir. Ýzmir Hava Kara ve Deniz Ulaþýmý sürekli ve planlý bir þekilde geliþmektedir. Ýzmir Genç Nüfusu ile dinamik ve sürekli deðiþen bir kenttir. Ýzmir Kentsel Dönüþümünü gerçekleþtirmek zorundadýr ve Expo 2015 bu nedenle de Ýzmir in en önemli hedefidir. Ýzmir Saðlýk Kentidir. Bergama Allianoi Antik Þifa Merkezi; Ýzmir dedir. Homeros un destanlarýnda bahsi geçen Agamemnon Kaplýcalarý Helenistik dönem Ýzmir kentinin çevresinde yer almaktadýr. Ýzmir in jeotermal kaynaklarý ve kaplýcalarý saðlýk turizmi a- çýsýndan dünyanýn en bereketli noktalarýndan olup, ender bulunan özelliklerinden birisi de denizle kaplýcanýn buluþmuþ olmasýdýr. 13 Ýzmir in 2015 yýlýnda düzenlenecek Expo ya ev sahibi olarak seçilmesi durumunda; Expo 2015, 30 Nisan 2015 Perþembe 31 Ekim 2015 Cumarte Eriþim:

83 Kent ve Yerel Yönetim 83 si tarihlerinde Ýzmir de düzenlenecek ve 105 ülke katýlacak. Dünyanýn en büyük fuarý 185 gün boyunca açýk kalacak. Gündüz Expo su , konserlerin, gösterilerin yer alacaðý gece Expo su ise arasýnda yapýlacaktýr. En az 39 milyon ziyaret gerçekleþecek ve fuar süresince 58 bin 500 kiþi çalýþacaktýr. Ýnciraltý daki Expo alanýna teleferik hattý, 35 bin kiþilik Ay- Yýldýz Tiyatrosu ve dev kule yapýlacak. Feribot iskelesi, suni göl, köprüler, seyir tepesi, sergi pavyonlarý, 103 restoran ve bin 500 konutluk köy kurulacak.fuarýn beþ giriþ kapýsý kucak açan insan formuna uygun þekilde tasarlanmýþ olup saatte 65 bin kiþi, 176 turnikeden geçerek içeri girecek. - Ay-Yýldýz Tiyatrosu, ay þeklinde 2 bin kiþilik oturma düzeni ve yýldýz þeklinde bir kule inþa edilecek. Burada her gün konserler, gösteriler, þovlar olacak bin kiþilik amfi tiyatro yapýlacak restoran olacak satýþ noktasý bulunacak. - Toplam 35 bin etkinlik yapýlacak. - Bin 500 konutluk Expo köyü ve çocuklar için özel bir ev kurulacak. - Expo Gölü: 120 dönüm olacak. Ýçinde teknelerle tur atýlacak, çeþitli su etkinlikleri yapýlacak. - Expo Tepe: 65 dönüm alana aðaçlýklý yeþil tepe oluþturulacak. Burada restoranlar ve dinlence merkezleri yer alacak. - Expo Parký ve Bahçeleri: Yaklaþýk 200 dönüm alan aðaçlandýrýlýp çimlendirilecek. - Teleferik hattý: Expo alanýnýn üzerinden, bölgeyi kuþbaþý izleme imkaný yaratacak. - Expo bittikten sonra kent, Kültürpark ýn 5 katý büyüklükte, New York taki Central Park ya da Londra daki Hyde Park gibi bir alan kazanacak.

84 84 Kent ve Yerel Yönetim - Ülke pavyonlarý kongre ya da araþtýrma merkezlerine müzelere dönüþtürülecek. Ýlklerin Kenti Ýzmir de Ýlklerin Expo su Tarih boyunca, deðiþimin ve ilklerin öncüsü olmuþ Ýzmir in Expo Adaylýðý da, 150 yýllýk Expo tarihinde de pek çok ilkin gerçekleþmesini saðlayacaktýr. Türkiye nüfusunun büyük çoðunluðunun Müslüman olmasýna karþýn Laik yapýsý ile dünyaya örnek bir ülkedir. Ýzmir in adaylýðý da, Expo ya talip olan ülkeler arasýnda, nüfusunun çoðunluðu Müslüman olan bir ülkeden yapýlan ilk a- daylýk baþvurusudur. Medeniyetler ve dinler arasýnda giderek týrmanan çatýþmalarýn yarattýðý endiþe ortamýnda, üç dinin yüzyýllardýr birlikte yaþadýðý Ýzmir in adaylýðý, bütün dünyaya bir barýþ ve hoþgörü mesajý olacaktýr. Türkiye nin AB ile müzakere süreci içine girmiþ olmasý, dünya konjonktürü içinde Türkiye ye ilgiyi arttýrmakta, ülkeyi dünyanýn vitrinine taþýmaktadýr. Üstelik 2015 yýlý, müzakerelerin tamamlanmasýnýn ve Türkiye nin AB ile entegrasyonunun gerçekleþmesinin hedeflendiði tarihtir. Ýzmir in sahip olduðu, coðrafi ve iklim özellikleri tüm rakip a- daylar karþýsýnda önemli bir tercih nedeni olmasýný saðlamaktadýr. Ýzmir, yýlda ortalama 300 gün güneþi ile 180 günlük Expo boyunca, ziyaretçilerine sadece bahar ve yaz yaþatmayý vaat etmektedir. Ýzmir in Expo ya ev sahipliði yapma hakkýný kazanmasýyla birlikte Doðu Akdeniz de ilk kez bir Expo gerçekleþtirilmiþ olacak ve Expo katýlýmcýlarý Doðu Akdeniz in zenginliklerini görme olanaðý bulacaktýr. Bulunduðu konum, 3 3,5 saatlik bir uçak yolculuðu ile Avrupa nýn tamamýný, Ortadoðu, Kuzey Afrika ve Kafkaslarý konuk etmesini mümkün kýlmaktadýr. Bu zaman dilimi içinde Ýzmir e ulaþabilecek ülke insanlarýnýn toplam nüfusu 1 milyarýn üzerine çýkmaktadýr yýlýnda 150 nin üzerinde ülkenin katýlýmýný ve 70 milyon ziyaretçiyi bekleyen Þanghay kentinin temasý Daha Ýyi Bir Kent Daha Ýyi Bir Yaþam Ýzmir in temasýyla büyük yakýnlýk taþýmaktadýr. Bu temanýn devamý niteliðindeki Ýzmir temasý, Þanghay ýn hedeflerinin de takipçisi olacaktýr. Kaldý ki, 170 hektar gibi nispe-

85 Kent ve Yerel Yönetim 85 ten küçük ve sýkýþýk bir alanda Expo yapmayý planlayan Milano nun yanýnda Ýzmir yarýþa daha baþlangýçta avantajlý bir konum kazanmaktadýr. Ekim 2007 Kaynakça AKBAY, Halil, Uluslar Arasý Pazarlamada Önemli Bir Promosyon Aracý: Fuarlar, Ýgeme den Bakýþ, S.1, Ocak Mart 97 Ankara. AKYOL ALTUN, T.Didem Dönüþtürücü Bir Güç Olarak Expolar: Ýzmir in Expo 2015 Adaylýðý Yolunda Dünya Fuarlarýna Bir Bakýþ DÝNÇER, Yüksel, Kent Planlamasý ve Kentsel Kaynaklar: Kent Kentleþme ve Kent Planlamasý, Sivil Toplum Ýçin Kent, Yerel Siyaset ve Demokrasi Seminerleri, Demokrasi Kitaplýðý, Ýstanbul IÞIK, Oðuz, Kenti Düþünmek, Kent Üzerine Düþünmek, Toplum ve Bilim, Cilt: 14, Sayý: 3, Mayýs- Haziran 1999 Ýstanbul. KOZLU, Cem, Türkiye Mucizesi Ýçin Vizyon Arayýþlarý ve Asya Modelleri, Ýþ Bankasý Yayýnlarý, 1994 Ankara. TOPAL, Kadir, Küresel Ekonomik Düzen ve Kentsel Yönetimler Üzerine, Belediye Dergisi, Sayý: 8, Þubat TOPRAK, Zerrin, Yerel Gündem 21 ler Yenilikçi - Düþünen Kentler ve Toplumsal Ýliþkiler, Ýller ve Belediyeler Dergisi, Mart- Nisan, Competitive Cities in the Global Economy, OECD Territorial Reviews. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði, Yurt Ýçinde Fuar Düzenlenmesine Dair Usul ve Esaslar, Madde 4/j. USMAN, Ahmet, Anadolu nun Batýya Açýlan Kapýsý: Ýzmir,

86

87 Giriþ KENTSEL GÜVENLÝK ÝÇÝN KENT SAÐLIÐI Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi, Olmaya devlet cihanda bir nefes sýhhat gibi. Kanuni Sultan Süleyman Yoksulluk, hýzlý nüfus artýþý, gýda ve temiz su kaynaklarýnýn kýtlýðý, çevre sorunlarý, iklim deðiþikliði, kültürel kimliðin muhafazasý ve beraberinde oluþan kentlere göç hareketleri, günümüz kentsel eðilimlerinin ortaya çýkardýðý sorunlarýn sadece bir bölümünü oluþturmaktadýr. Bu sorunlar sadece yakýn çevredekilere deðil, bir bütün olarak dünya toplumuna ve gelecek nesillere aðýr maliyetler yüklemektedir. Ülkelerin ve kentlerin saðlýðý ve sürdürülebilir kalkýnmasý, toplumda huzur ve güvenliðin saðlanmasýný gerekli kýlmaktadýr. 1 Dünyada ve ülkemizde hýzlý yaþanan sosyal, ekonomik, siyasal ve teknolojik geliþmeler ve bunlara baðlý olarak kent yerleþkelerinde meydana gelen sorunlar yumaðýna karþý, kentler sürekli bir mücadelenin içine itilmiþtir. Kentlerin karþý karþýya kaldýklarý sorunlar bazen içinden çýkýlmaz, karýþýk ve çok yönlü mücadeleyi beraberinde getirmiþtir. Günümüzde büyük kentlerin en büyük sorununu oluþturan, yarýnlarý için de ciddi bir tehdit haline gelen kent saðlýðý konusunda alýnan tedbirler yetersiz olmaktadýr. Kent saðlýðý; kentte yaþayanlarýn sosyo-ekonomik seviyesinden, huzur ve dinlencesinden, saðlýklý bir çevrede yaþamlarýndan siyasal ka- 1 Ýsmail Baþaran, Kentlerdeki Truva Atlarý ve Kent Güvenliði, Yerel Siyaset Dergisi, S.17, Mayýs 2007, s

88 88 Kent ve Yerel Yönetim týlýmýna kadar birçok unsurla ilgilidir. Kent güvenliðinin sürdürülebilirliði; kent yoksulluðundan gecekondu sorununa, katýlýmcý yönetiþim ve sektörler arasý iþbirliðine kadar geniþ bir alanla ilgilidir. Kentlerde yaþayan insanlarýn saðlýðý, yaþam ve çalýþma koþullarýndan, fiziksel ve sosyo-ekonomik çevreden, bakým hizmetlerinin kalitesi ve ulaþýlabilirliðinden etkilenmektedir. Kent saðlýðýnýn saðlanmasý ve sürdürülebilirliði sadece saðlýk sektörünün deðil tüm sektörlerin iþidir. Kent güvenliði için öncelik saðlýklý bir kent yapýsýdýr. Kent ve Saðlýk Saðlýk, hem yerel hem de küresel düzeyde, çevremizle doðrudan baðlantýlýdýr. Beden ve ruh saðlýðýnýn korunmasý için saðlýklý çevre koþullarýnýn saðlanmasý gerekir. Saðlýk; kiþinin bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanýmlanmaktadýr. Ýnsan saðlýðý yaþadýðý çevre ile iliþkilidir. Bir bölgede ya da ülkede olumsuz çevre koþullarý düzeltilmedikçe insan saðlýðýnýn korunmasý güçtür. Ýçme ve kullanma suyu kirlenmiþ ve mikroplu bir bölgede sindirim sistemi bulaþýcý hastalýklarýný önlemek imkânsýzdýr. Öte yandan yine olumsuz çevre þartlarý düzeltilmedikçe topluma götürülen saðlýk hizmetleri sýnýrlý kalmaktadýr. Saðlýklý bir yaþam tarzý; sosyal birlik, konut kalitesi, iþ, ulaþýlabilirlik, gýda, emniyet, hava kalitesi, su ve saðlýk önlemleri, toprak ve katý atýklar, iklimin istikrarý konularýný kapsamaktadýr. Kentlerde saðlýðý en fazla tehdit eden faktör tüm ülkelerde artan kent yoksulluðudur. Geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde alt sýnýf diye adlandýrabileceðimiz gruplarda saðlýk koþullarý oldukça kötüdür. 2 Saðlýk hizmetlerine eriþebilme ve hizmetlerden yararlanma konusunda herkes ýrk, dil, din, cinsiyet, yerleþim yeri ve sosyal durum gözetilmeden eþit þansa sahip olmalýdýr. Saðlýk hizmeti almasý gereken herkes bu hizmeti yeterince almalýdýr. Toplumdaki kiþilerden bazýlarý saðlýk yönünden daha fazla risk altýndadýr ve daha sýk hastalanýp, saðlýk hizmetlerine daha fazla gereksinim duyar. Kentler, saðlýk koþullarýný iyileþtirmede ve saðlamada özel potansiyele sahiptir. Kiþilerin bulunduðu sosyal ve fiziksel çevre ile yaþam biçimleri, saðlýðýn baþlýca belirleyicileridir. 2 Nurþen Özçelik Adak, Saðlýk Sosyolojisi, Kadýn ve Kentleþme, Birey Yayýncýlýk, Ýstanbul 2002, s.65.

89 Kent ve Yerel Yönetim 89 Kent yapýsýnýn kalitesi insan saðlýðý için temel bir niteliktedir. Bugünün kentlerindeki problemler fakirlik, eþitsizlik, kirlilik, iþsizlik, iþe, mallara ve hizmetlere eriþim zorluklarý, toplumsal baðlýlýðýn azlýðý, konut ve diðer alanlardaki düþük kalite ile iliþkilidir. Saðlýk, birçok mesleðin ve temsilciliðin merkezi amaçlarýndan biri olmalýdýr. Bu açýdan bakýldýðýnda özellikle kent planlamalarýnda, saðlýklý bir çevre oluþturulmasý konusunda, saðlýðýn anahtar bir role sahip olduðu görülmektedir. 3 Kent, yaþayan, nefes alan, büyüyen, sürekli deðiþen bir iç dinamiðe sahip, karmaþýk bir organizmadýr. Yaþamýný sürdürmesi i- çin birtakým ihtiyaçlarý vardýr. Saðlýklý olmak bunlardan birisidir. Kentin canlýlýðýný ve geliþimini sürdürmesi için, ihtiyaçlarýný belirlemek, bunlarý giderecek kaynaklar saðlamak, planlar yapmak kent sakinlerinin baþlýca görevidir. Kent yönetimi veya kentte yaþayanlarýn kentteki sokak kirliliðinden, saðlýksýz ortamlardan, çöplerin zamanýnda toplanmamasýndan, evsel atýklarýn ayrýþtýrýlmadan düzensiz bir þekilde çöpe atýlmasýndan, içme sularýnýn yeterince hijyenik olmamasýndan, altyapý sorunlarýndan vb. þikayetleri sýk sýk dile getirmeleri ve bu konularda farklý ortamlarda kentte yaþayanlarýn bir araya gelip ne yapabiliriz diye çözümler a- ramaya çalýþmasý kentin saðlýðýna iliþkin ciddi sorunlarýn olduðunu göstermektedir. 4 Saðlýklý Kent Kavramý 1984 yýlýnda Dünya Saðlýk Örgütü tarafýndan açýklandýðý þekliyle saðlýk; Bireyin veya grubun, bir yandan beklentileri ve güvenlik ihtiyaçlarýný gerçekleþtirme; diðer yandan ise çevreyi deðiþtirme ve onun üstesinden gelme kabiliyetinin derecesidir. Saðlýk, bununla birlikte, yaþamak için bir araç deðil günlük yaþamýn kaynaðý olarak görülür; bu fiziksel kapasitelerin yaný sýra sosyal ve kiþisel kaynaklarýn vurgulandýðý pozitif bir kavramdýr. 5 Ýnsanlarýn yaþam kalitesi; saðlýklý olmalarý, toplum saðlýðý ve bireyin ihtiyaçlarýný karþýlama niteliklerine sahip bir çevreyle o E.Didem Evci, Þehir Saðlýðýnda Halk Saðlýðý Yaklaþýmý, 5 WHO Regional Office For Europe, 1990; 11.-( ).

90 90 Kent ve Yerel Yönetim lan etkileþiminin dýþa vuruþunun bir göstergesidir. Bireyin yaþam kalitesi, huzur ve mutluluðu kentsel huzur ve yaþam kalitesinden baðýmsýz olmayýp sürekli bir etkileþim içerisindedir. Kentsel yaþam kalitesinin geliþtirilmesinde saðlýklý kent olmanýn büyük bir rolü vardýr. Saðlýklý bir kentin oluþturulmasýnda kent yaþamýyla ilgili tüm unsurlarýn/paydaþlarýn (merkezi ve yerel yönetimlerin, özel sektörün, sivil toplum örgütlerinin ve kentlilerin) sýký ve devamlý bir iþbirliðinin uygulanmasý bir zorunluluktur. 6 Kentlerin geleceði konusunda en büyük sorumluluk sadece kent yöneticilerine ait olmayacak kadar büyük ve karmaþýk bir durumdadýr. Saðlýk, kent yaþantýmýzýn tümünü de içine alacak þekilde, insan varlýðýný etkileyen her þeyle ilgilidir. Bu durum, saðlýk konusunda çalýþanlarýn kent planlamasýnda uzman olmalarýný gerektirmemektedir. Fakat saðlýk çalýþanlarý kent planlama alanýnda ister istemez birlikte çalýþýlmasý gereken kimseler haline gelirken; bu durum onlara sosyal refah, eðitim, iþ, ticaret, mimari, ekonomi, vs. alanlardaki uzmanlarla birlikte çalýþmak, onlardan bir þeyler öðrenmek sorumluluðunu yükler. Kent yaþamýnýn iyileþtirilmesi konusunda birçok mesleðin ilgisi vardýr. Genellikle kabul edilebilir ve uygulanabilir yaklaþýmlara ulaþabilmesi için, farklý disiplinlerin kentle ilgili ilgilendiði konulara katýlmasý ve bilgi ve deneyimlerini birleþtirmek, saðlýklý bir kente ulaþtýrmayý kolaylaþtýracaktýr. Kentlerin dinamizmi ve karmaþýklýðý, ekolojik sistemlerin kolay kolay anlaþýlamayan hareketli denge þartlarý bakýmýndan sorumlu ve akla uygun bir planlamayý gerektirir. 7 Saðlýklý bir kent her toplumun kültürüne, geleneklerine, deðerlerine göre farklý þekillerde ifade edilen bir kavramdýr. Ekonomistlere göre saðlýklý kent, kentteki önemli deðerleri yenilemek ve yeni mekânlar yaratmak, kent plancýlara göre, kentin ulaþýmýnda, konut alanlarýnda, yeþil alanlarýnda yeni, iyi fiziksel karakterler yaratmaktýr. Sosyologlara göre, sosyal bütünleþmeyi oluþturmak ve geliþtirmek, eðitimcilere göre, toplumun geliþmesine olanak saðlamaktýr. Saðlýk koruma plancýlarýna göre, 6 Ýsmail Baþaran, Kentsel Yaþam Kalitesinin Saðlanmasýnda Kentsel Ýþbirliðinin Gerekliliði, Yerel Siyaset Dergisi, S.11, Kasým 2006, s E. James Lieberman ve Jeonard J. Duhl, Þehirsel Çevrede Beden ve Ruh Saðlýðý, Modern Þehir ve Ýnsan Saðlýðý, Ýmar ve Ýskan Bakanlýðý Mesken Genel Müdürlüðü Sosyal Araþtýrma Dairesi Yayýný, Ankara, 1969, s.42.

91 Kent ve Yerel Yönetim 91 hastanelere ve saðlýk servislerine yüksek seviyeli ulaþýlabilirliði saðlamak, sokaktaki herhangi bir insana göre ise, yaþama imkânýnýn saðlanmasý, ailesinin korunmasý, arkadaþlarý ile görüþebilmesi, yeme-içme ihtiyacýný saðlayabilmesi, güvenli ve özgür bir biçimde yaþama eylemlerini gerçekleþtirmektir. 8 Bu açýklamalarýn ýþýðýnda saðlýklý kent kavramý; sosyoloji, kent coðrafyasý, kent planlamasý, çevrebilim, ekonomi, politika gibi birçok farklý disiplinleri içinde barýndýran bir kavramdýr. Kýsaca yaþanabilir bir kent kavramýnýn anlattýðý tüm öðeleri içerir. Saðlýklý kent, her ülke, her kent, her kültür hatta ayný kentte yaþayan insanlar tarafýndan bile farklý anlamlar ifade eder. Saðlýklý Kent kavramý içerisinde geliþmeleri, deðiþkenleri, iliþkileri, sektörleri, geleneksel öðeleri barýndýran zor bir veridir. Bu verinin anlaþýlmasýnda, deðiþtirilmesindeki en önemli faktörler ise politika ve yönetim biçimidir. 9 Yerel çýkar sahipleri ve gruplarý (politikacýlar, yöneticiler, sivil toplum kuruluþlarý, saðlýk sektörü ve toplum temsilcileri gibi) saðlýkla ve her bir sektörün olumlu saðlýk sonuçlarý üretmek konusunda taþýdýðý sorumlulukla ilgili ortak bir anlayýþýn yaratýlmasýna yardýmcý olmaktadýr. Saðlýklý kent yaklaþýmý geniþ kapsamlý bir saðlýk modeline dayandýðý için, toplumsal, çevresel, ekonomik ve kültürel meseleleri ve bunlarýn bireylerin, topluluklarýn ve nüfuslarýn yaþamlarýný nasýl etkilediðini dikkate almaktadýr. 10 Saðlýklý bir kent çalýþmalarýndaki hedef, çevre ve insan saðlýðýný korumak, iyileþtirmek ve çevre kirliliðine yol açan her türlü kirleticiye karþý denetim yapýp, kente etkin hizmet sunmaktýr. Kentte yaþayan tüm kenttaþlarýn çevreye ve kente duyarlý davranmasý ve çözüme yönelik katýlýmý, saðlýklý bir kent oluþturmada büyük katký saðlayacaktýr. Saðlýklý Kent Oluþumda Belediyeler Özellikle yerel yönetimler, saðlýðýn geliþtirilmesinde ve sürdürülebilir kalkýnmada önemli bir konumdadýr. Çünkü yerel yöne- 8 ( ). 9 sub=3- ( ). 10

92 92 Kent ve Yerel Yönetim timler saðlýðý etkileyen temel faktörlerden (çevre, konut, sosyal hizmetler vb.) sorumludur. Ayrýca kentte yaþayan çeþitli gruplarýn sorunlarýný en yakýndan bilen, bunlar için çözüm yollarýna ihtiyaç duyan ve bunlarý uygulamaya koymak için uðraþ veren de yerel yönetimlerdir. Ýçinde yaþadýðýmýz kentler, saðlýðýmýzý etkileyen ve geliþtiren canlý bir organizmadýr. Belediyeler saðlýklý bir kent oluþumda bir çok role sahip olmakta birlikte, belediyelerin kendilerine yasalarla verilmiþ görevleri vardýr. Ýyi saðlýk koþullarýnýn temini için; kiþilerin temel ihtiyaç maddelerinin güvenilir ve saðlýklý biçimde sunumunda kentsel ortamlarda, kiþilerin geliþim ve yaþamlarýný sürdürebilmeleri için, gerekli temel tüketim maddelerini temin edebilmeleri þarttýr. Saðlýklý ve güvenli içme suyunun temini; günlük tüketim maddelerinin arz ve daðýtýmýnýn düzenlenmesi; besin kalite kontrollerinin arttýrýlarak gýda imalathanelerinin ve yiyecek tüketim yerlerinin temizliðinin kesin yasal hükümlere baðlanmasý; temel kamu ve altyapý hizmetlerinin öncelikli temini ve daðýtýmýnda kesin politik kararlar oluþturmakla mümkündür. Kentsel çevrenin tüm kentlilere iyi saðlýk koþullarýný saðlamasý için kapsamlý kentsel çevre politikalarý oluþturulmalýdýr. Atýklarýn yönetimi, hava, su, toprak ve yeraltý kirliliklerinin engellenmesi ve tehlikeli atýklarýn tamamen ortadan kaldýrýlmasý; doðal ve yapay çevrenin doðal afetlerden etkilenmesini engelleyici önlemlerle; hassas kentsel çevre ve topluluklarý sürekli gözlem altýnda tutarak; özürlülere özel hizmet saðlayarak ve genel olarak toplumun geliþimini ve sosyal yenilenmeyi tesis ederek mümkün olabilir. Saðlýklý kentlerden; ekonomik deðer yaratma, demokratik yaþam koþullarýný oluþturma, kültürlerarasý yaþamý deðerlendirme, bilgi toplumu olma, deneyimleri paylaþma gibi unsurlara sahip olmasý istenmektedir. 11 Kentlerin hýzlý ve kontrolsüz büyümesi sadece doðal çevreyi etkilemekle kalmamakta, insanlarýn yaþamsal alanlarýna yönelik de ciddi tahriplere yol açmaktadýr. Bugün tüm yerleþimlerin ortak sorunu olan kent güvenliði ve kentte dýþlanmýþ gruplarýn varlýðý, bu gruplarýn oluþturduklarý sorunlar kentlerin saðlýklý geliþmesini önlemekte; gelecek nesillerin huzur içinde yaþayacakla- 11 Zerrin Toprak, Kent Yönetimi ve Politikasý, Birleþik Matbaacýlýk, Ýzmir 2008, s.38.

93 Kent ve Yerel Yönetim 93 rý kentlerin varlýðýný tehdit etmektedir. 12 Yerel yönetimlerin hedefi; kentsel yaþamýn tüm koþullarýný gözeterek kamu saðlýk politikalarýný oluþturmaktýr. Özellikle, saðlýk koþullarýndaki eþitsizlikleri belirleme ve azaltmada, özel saðlýk gereksinimlerini ve engelli gruplarýn isteklerini karþýlamada, sektörler arasý çalýþmalarla daha saðlýklý yaþam çevreleri yaratmada, daha saðlýklý ve kolay çözümler üretmek önemlidir. Hepsinin ötesinde; kiþilerin kendi kendilerine ve birbirlerine yetebilmelerini saðlayacak; hastalýk ya da kaza durumlarýnda bakýmlarýný üstlenebilecek sosyal þartlarýn oluþturulmasý özellikle gerekmektedir sayýlý Büyükþehir Belediye Kanunu ve 5393 sayýlý Belediye Kanunu kent saðlýðý uygulamalarýnda belediyelere birçok görev vermiþtir. Bu görevlerden bazýlarýný þu þekilde sýralayabiliriz: * Kente içme suyu saðlamak, * Atýk sularý toplamak, kanalizyon sistemlerini oluþturmak, * Yeþil alanlarý, orman ve tarým alanlarýný korumak; yeni yeþil alanlar yaratmak, * Katý atýklarý toplamak, * Saðlýksýz yapýlaþma ile mücadele etmek, * Sanayi ve týbbi atýklara iliþkin bertaraf hizmetlerini yürütmek, * Gýda iþkolu da dahil olmak üzere büyükþehir belediye ve il belediye sýnýrlarý içinde 1., 2. ve 3. sýnýf gayrisýhhi müesseselere ruhsat vermek ve denetlemek, * Büyükþehir belediye sýnýrlarý içinde büyükþehir belediyesi tarafýndan gýda tahlil laboratuvarlarý kurmak ve iþletmek, * Hava kirliliðini önleyici tedbirler almak; sanayiden, evlerden ve trafikten kaynaklanan hava kirliliðini önlemek için önlemler belirlemek ve uygulamak, * Kent içi ve kentler arasý eriþebilirlik saðlama konusunda çalýþmalar yapmak, 12 Hulusi Þentürk, Merkezden Yerele Siyaset, Plato Danýþmanlýk Yayýnlarý, Ýstanbul 2008, s. 57.

94 94 Kent ve Yerel Yönetim * Trafik yoðunluðunu azaltmak, * Hayvan barýnaklarý oluþturmak ve hayvan saðlýðý ile ilgili önlemler almak, * Mezbahalar kurmak ve iþletmek, * Doðal afetlerle ve olaðandýþý durumlarla ilgili planlamalar yapmak, * Mezarlýk yerlerinin tespitini yapmak ve defin ile iliþkili hizmetleri yürütmek, * Dezavantajlý kesim olarak isimlendirilen yoksullar, kadýnlar, yaþlýlar, engelliler, gençler ve çocuklarla ilgili çalýþmalar yapmak, * Kent konseylerini kurmak ve iþlerliðini saðlamaktýr. Sonuç Özellikle büyük kentlerde karýþýk sorunlar yumaðý haline gelen ve her zaman istismara açýk kent güvenliði, asayiþle veya polisiye tedbirlerle geçiþtirilecek ve mücadeleyi sadece güvenlik güçlerine býrakýlacak kadar basit bir sorun deðildir. Özellikle kentlerin ve kentlerde yaþayan bireylerin güvenliði sadece yerel otoriteleri ilgilendiren bir sorun da deðildir. Küresel ölçekten ulusal ölçeðe ve yerel ölçekten bireylere kadar, resmi otoriteleri, ö- zel sektörü ve sivil kiþi ve kuruluþlarý çok yakýndan ilgilendirmektedir. Kentlerde devamlý büyüyerek kentlerin geleceðini tehdit eden toplumsal güvenlik sorunu, kamu otoritelerinin üzerine atýlan sorumluluklarla çözüme kavuþturulamaz. Kent güvenliði konusuna günü kurtarma ve asayiþ meselesi olarak bakýlmamalýdýr. Kent güvenliði konusu öncelikle kent saðlýðý ile ilgilidir. Kent saðlýðý, toplumsal güvenliði de içeren, kiþilerin ve toplumun saðlýklý bir çevrede huzur ve güven içinde yaþamasý ve kentsel yaþam kalitesi ile ilgilidir. Kent saðlýðý toplumsal dayanýþma ve yerel yönetiþimi gerektirir. Kent saðlýðý konusu kentte yaþayan, kenti ziyaret eden, kentten geçen ve kentle bir þekilde iliþkisi olan herkesin ihtiyaçlarýnýn temini, huzur ve refahý ile ilgilidir. Kent saðlýðýnýn saðlanmasý ve sürdürülebilirliðinde merkezi yönetimin, yerel yönetimlerin, sivil ve özel yönetim kuruluþlarýnýn ve kentle ilgili o-

95 Kent ve Yerel Yönetim 95 lan herkesin sorumluluðu vardýr. Yerel yönetimler, özellikle belediyeler kent saðlýðý konusunda anahtar bir role sahiptirler. Kentin günlük sorunlarýndan birinci derecede sorumlu olmalarý, onlara farklý bir görev yüklemektedir. Kanunlarda kendilerine verilen görev ve yetkiler sorumluluklarýnýn ne derece büyük olduðunun bir göstergesidir. Belediyeler seçimle iþbaþýna gelen yerel demokratik kuruluþlar olarak, kentteki tüm paydaþlarý bir araya getirici, ortak hedef belirleyici ve sektörler arasý iþbirliði ve yönetiþimi gerçekleþtirici ve sürdürülebilir politikalar geliþtirmelidir. Yürütülen bu politikalar toplumsal güvenlik ve saðlýðýn uygulanmasýnda ve özellikle saðlýklý kente u- laþmada ve sürdürülebilirliðinde yol gösterici olacaktýr. Nisan 2008 Kaynakça Adak, Nurþen Özçelik, Saðlýk Sosyolojisi, Kadýn ve Kentleþme, Birey Yayýncýlýk, Ýstanbul Baþaran, Ýsmail, Kentlerdeki Truva Atlarý ve Kent Güvenliði, Yerel Siyaset Dergisi, S.17, Mayýs Baþaran, Ýsmail, Kentsel Yaþam Kalitesinin Saðlanmasýnda Kentsel Ýþbirliðinin Gerekliliði, Yerel Siyaset Dergisi, S.11, Kasým Evci, E.Didem, Þehir Saðlýðýnda Halk Saðlýðý Yaklaþýmý, Lieberman, E. James ve Jeonard J. Duhl, Þehirsel Çevrede Beden ve Ruh Saðlýðý, Modern Þehir ve Ýnsan Saðlýðý, Ýmar ve Ýskan Bakanlýðý Mesken Genel Müdürlüðü Sosyal Araþtýrma Dairesi Yayýný, Ankara, Þentürk, Hulusi, Merkezden Yerele Siyaset, Plato Danýþmanlýk Yayýnlarý, Ýstanbul Toprak Zerrin, Kent Yönetimi ve Politikasý, Birleþik Matbaacýlýk, Ýzmir WHO Regional Office For Europe, 1990; 11.-( ). ( ). sub=3- ( ).

96