2002 Yılı Hazine İşlemleri Raporu

Transkript

1 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 Yılı Hazine İşlemleri Raporu T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 1

2 2002 Yılı Hazine İşlemleri Raporu, Sayıştay Genel Kurulu nun tarih ve 5071/1 sayılı kararı ile kabul edilmiş ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulması uygun bulunmuştur. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI, ANKARA, Ekim T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 2

3 İçindekiler SUNUŞ GİRİŞ BÜTÇE FİNANSMANI Temel Bütçe İlkeleri Kayıt Dışı Bütçe - Mahsup İşlemler Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG) Yılı Hedefleri ve Gerçekleşmeler Bütçe Finansmanı Ana Kalemler Bütçe Finansman Dengesi TOPLAM KAMU BORÇLARI Yılı Toplam Kamu Borcu Borçlanma Limiti Borçlanma Faizleri Yılı Faiz Dışı Denge YILI BORÇLANMA İŞLEMLERİ Yılı Dış Borçlanma İşlemleri İç Borçlar (Tahvil Bono) Yılı Devlet Tahvili İşlemleri Yılı Hazine Bonosu İşlemleri YILLARINDA DIŞ BORÇLANMA İŞLEMLERİ VE DIŞ PROJE KREDİSİ UYGULAMA SONUÇLARI Yılları Arasında Dış Borç Uygulaması Dış Borçlarda Yaşanan Sorunlar Yılları Dış Borçlar Hesabı ve 2002 Yılları Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabı HAZİNE ALACAKLARI Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar Yılında Hazine Alacakları Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) Verilen İkraz Tahvilleri GÖREV ZARARLARI T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 3

4 6.1. Kamu Bankalarının Görev Zararları İşletmeci KİT lerin Görev Zararları Yılında Toplam Görev Zararı Borçları Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) Türkiye Elektrik Üretim İletim A.Ş.(TEAŞ)-Türkiye Elektrik Ticaret Taahhüt A.Ş.(TETAŞ) Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO) Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) Devlet Demir Yolları (TCDD) Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (TŞFAŞ) Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TEKEL) KİT SERMAYELERİ Genel Bütçe Dışındaki Dairelere Yatırılan Sermayeler Hesabı (GBDDYS Hesabı) Yılı KİT Sermaye İşlemleri TRANSFER HARCAMALARI Mahalli İdarelere (Belediyelere) Yapılan Yardımlar Ziraat Bankasına Yapılan Destekleme Ödemeleri Üniversitelere Yapılan Yardımlar Vakıf Üniversitelerine Yapılan Yardımlar Yurt Dışındaki Üniversitelere Yapılan Yardımlar Siyasi Partilere Yapılan Yardımlar İşsizlik Fonuna Yapılan Ödemeler EK 1: BÜTÇE FİNANSMANI A. Bütçe Finansman Dengesi B. Borçlanma İşlemleri ve Bütçe Finansmanı B1 Dış Borç Kullanımı ve Bütçe Finansmanı B2. Dış Borç Ödemeleri ve Bütçe Finansmanı C. Tahvil İşlemleri ve Bütçe Finansmanı C1. Tahvil Borçlanması ve Bütçe Finansmanı C2. Tahvil Geri Ödemeleri ve Bütçe Finansmanı D. Hazine Bonosu İşlemleri ve Bütçe Finansmanı D1. Hazine Bonosu Borçlanma İşlemleri ve Bütçe Finansmanı D2. Hazine Bonosu Geri Ödemesi ve Bütçe Finansmanı E. Diğer Finansman İşlemleri EK 2: EK TABLOLAR T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 4

5 Tablolar Tablo 1: KKBG Ve Net Borçlanmanın Milli Gelire Oranı (Seçilmiş Yıllar) Tablo 2: 2002 Yılı Bütçe Rakamlarının Milli Gelire Oranı (Hedefler-Gerçekleşme) Tablo 3: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Borçlanma Gereği Ve Finansmanı Tablo 4: 2002 Yılı Gelir Ve Gideri (Mahsup İşlemler Dahil) Tablo 5: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Finansman Dengesi Tablo 6: Kamu Borç Stoku Tablo 7: 2002 Yılı Borçlanma Limiti Ve Net Borçlanma Miktarı Tablo 8: 2002 Yılında Ödenen Faiz Giderleri (Kayıt Dışı Dahil) Tablo 9: Yıllarında Bütçe Dışı Faiz Ödemeleri Tablo 10: 2002 Yılında Faiz Dışı Denge (Kayıt Dışı İşlemler Dahil) Tablo 11: 2002 Yılı Dış Borç İşlemlerinin Mahiyeti Tablo 12: 2002 Yılı Tahvil İşlemlerinin Mahiyeti Tablo 13: 2002 Yılı Hazine Bonosu İşlemlerinin Mahiyeti Tablo 14: Yılları Arasında Dış Borç Kullanım Ve Geri Ödemelerle İlgili Net Transferler Tablo 15: Yıllarında Dış Borç Stoku Ve Artış Oranları Tablo 16: Döviz Cinsi Açısından Dış Borç Stoku Tablo 17: Yıllarında Meydana Gelen Aleyhte Kur Artışı Tablo 18: Yılları Arasında Kullanılan Program Ve Proje Kredileri Tablo 19: Yılları Arasında Kreditörlerin Kurumsal Sınıflandırmasına Göre Dış Borç Stoku İçindeki Ağırlıkları Tablo 20: Yıllarında Kullanılan Dış Proje Kredileri Ve Kurumlar İtibariyle Kullanım Oranları Tablo 21: Dış Proje Kredi Anlaşmaları, Kullanımlar Ve Yıl Sonu İtibariyle Kullanılacak Dış Proje Kredileri.. 57 Tablo 22: 2002 Yıl Sonu İtibariyle Kullanılacak Olan Deprem Kredileri Tablo 23: 2002 Yıl Sonu İtibariyle Hazine Alacakları Tablo 24: Garantili Kredi Üstlenimlerinden Doğan Toplam Alacaklar Tablo 25: Yıllarında Bütçeleştirilmeyen Dış Proje Kredileri Tablo 26: Yıllarında Bütçeye Gelir Ve Gider Kaydı Yapılmayan Tutarlar Tablo 27: Uzlaşma Yapılan Ve Yapılmayan Kuruluşlar Tablo 28: Yıllarında GBDDKB Hesabı Tahakkuk Dairesi Saymanlık Farkları Tablo 29: Tarihi İtibariyle Vadesi Geçmiş Hazine Alacakları Tablo 30: Yıllarında Garantili Kredilerden Hazinece Üstlenilen Tutarlar Tablo 31: 2000, 2001 Ve 2002 Yıllarında İkrazen Verilen Devlet İç Borçlanma Senetleri İle Değişim Ve Nakit Ödemeler Tablo 32: TMSF Ve TMSF Bünyesindeki Bankaların Portföylerinde Kalan İkrazen Verilen Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Tablo 33: TMSF Bünyesindeki Bankaların Zararları-Toplam Aktifleri Ve İhraç Edilen Senetler Tablo 34: 2001 Yılında Görev Zararı Borcuna Karşılık Verilen Tahviller Tablo 35: Kamu Bankalarına İhraç Edilen Tahvillerin Mahiyeti Tablo 36: 2002 Yılı İtibariyle Ziraat Bankasının Kamu Zararlarının Durumu Tablo 37: 2002 İtibariyle Emlak Bankasının Görev Zararı Tablo 38: 2002 Yılında KİT'lerin Ve Kamu Sermayeli Kuruluşların Dağılımı Tablo 39: 2002 Yılında KİT lerin Görev Zararı Talepleri Ve Kesinleşen Toplam Tutar Tablo 40: 2002 Yılında KİT lere Yapılan Görev Zararı Ödemeleri Tablo 41: TEDAŞ'ın Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 42: TETAŞ'ın Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 43: TMO'nun Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 44: ÇAYKUR'un Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 45: TİGEM'in Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 46: TCDD'nin Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 47: DHMİ'nin Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 48: TŞFAŞ'nin Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 5

6 Tablo 49: TEKEL'in Görev Zararı Alacakları Ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Tablo 50: 2002 Yılı GBDDYS Hesabı İşlemleri Tablo 51: 2002 Yılında KİT lerin Sermaye Durumu Tablo 52: 2002 Yılında KİT lere Nakden Ödenen Sermaye Tablo 53: KİT lerin Borç Ve Alacak Mahsubu İşlemleri Tablo 54: KİT lerin Yılı Zararları Tablo 55: 2002 Yılı Bütçesinden Belediyelere Yapılan Yardım Tablo 56: Son Üç Yılda En Yüksek Ve En Düşük Yardımı Alan Belediyeler Tablo 57: 2002 Yılında Afet Gören Belediyelere Yapılan Yardımlar Tablo 58: Ziraat Bankasına Yapılan Destekleme Ödemeleri Tablo 59: 2002 Yılı Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri Tablo 60: Son Altı Yılda Vakıf Üniversitelerine Yapılan Yardım Miktarı Tablo 61: 2002 Yılında Diğer Üniversitelere Yapılan Yardım Tablo 62: 2002 Yılında Siyasi Partilere Yapılan Yardım Miktarları Tablo 63: İşsizlik Sigortası Fonunun Gelir Ve Giderleri Tablo 64: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Finansman Dengesi Tablo 65: 2002 Yılı Bütçe Emanetleri Tablo 66: 2002 Yılında Bütçeden Ödenen Avanslar Tablo 67: 2002 Yılı Borçlanma Hasılatı Ve Borç Geri Ödemeleri Tablo 68: 2002 Yılında Mahsup Gelir Ve Giderler Tablo 69: 2002 Yılında Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Tablo 70: 2002 Yılında Transfer Edilen Kaynaklar Ve Tahsil Edilen Alacaklar Tablo 71: 2002 Yılı Bütçe Dışı Emanetler Tablo 72: 2002 Yılı Banka Hesapları Tablo 73: 2002 Yılında Kasa Hesapları Tablo 74: 2002 Yılı Bütçe Dışı Avans Ve Krediler Tablo 75: 2002 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Tablo 76: 2002 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni Mahsup) Tablo 77: 2002 Yılında Dış Borçlanma İle Finanse Edilen Kayıt Dışı Giderler Tablo 78: 2002 Yılında Transfer Edilen Diğer Kaynaklar Tablo 79: 2002 Yılı Dış Borç Ödemelerinin Detayı (Nakit) Tablo 80: 2002 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Tablo 81: 2002 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup) Tablo 82: 2002 Yılında Tahvil Borçlanmasıyla Karşılanan Kayıt Dışı Giderler Tablo 83: 2002 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Tablo 84: 2002 Yılı Tahvil Geri Ödemeleriyle İlgili Kayıt Dışı Gelirler Tablo 85: 2002 Yılı Hazine Bonosu Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Mahsup) Tablo 86: 2002 Yılı Hazine Bono Ödemelerinin Detayı (Mahsup) Tablo 87: 2002 Yılında Hazine Alacaklarından Tahsil Edilen Tutarlar Tablo 88: 2002 Yılında Kayıt Dışı Kalan Diğer Gelirler Tablo 89: 2002 Yılında Gerçekleşen Diğer Kayıt Dışı Giderler Ve Transferler T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 6

7 Grafikler Grafik 1: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Açığı ve Gerçek Bütçe Açığı (Kayıt Dışı İşlemler Dahil) Grafik 2: Yıllarında KKBG ve Net Borçlanma Hasılatı Grafik 3: Son Yirmi Yılda Toplam Kamu Borcunun Milli Gelire Oranı Grafik 4: Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı Grafik 5: Fon Bankaları Yıl Sonu Bilançolarına Göre Aktif Büyüklükleri ve Hazineden Aktarılan Kaynaklar.. 84 Grafik 6: Fon Bankaları Yıl Sonu Konsolide Bilançolarına Göre Zararlar ve Hazineden Aktarılan Kaynaklar 84 Ek Tablolar Ek Tablo 1: Bütçe Finansman Dengesi Borçlanma İşlemleri Dahil Ek Tablo 2: Bütçe Verileri ve Kayıt Dışı İşlemler Borçlanma İşlemleri Hariç Ek Tablo 3: Bütçe Finansman Dengesi Ek Tablo 4: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Rakamları Ek Tablo 5: Mahsup Borçlanma İşlemlerinden Doğan Gelir ve Giderler Ek Tablo 6: 2002 Yılı Faiz ve Genel Giderler Toplamı Ek Tablo 7: 2002 Yılı Tahvil Borçlanması Detayı Ek Tablo 8:2002 Yılı Bono İşlemleri Detayı Ek Tablo 9: 2002 Yılı Dış Borç İşlemleri Detayı Ek Tablo 10: Diğer İşlemlerin Detayı Ek Tablo 11: 2002 Yılı Faiz Dışı Denge Hesaplaması Detayı Ek Tablo 12: 2002 Yılında Uzlaşma Yapılan ve Uzlaşma Yapılamayan Kurumlar Ek Tablo 13: Hazine ye Olan Ödeme Yükümlülüklerini Yerine Getirmedikleri İçin Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Ek Tablo 14: 2002 Yılında KİT ler Ek Tablo 15: TMSF Bünyesindeki Bankalara Aktarılan Senetler ve Aylık Bilanço Hesaplarındaki Değişimler 163 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 7

8 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 8

9 SUNUŞ Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetim yapan Sayıştay Başkanlığı, denetim faaliyetleri sonucunda vermiş olduğu yargısal kararlarının yanında, gerekli gördüğü hususlarda TBMM yi bilgilendirme amaçlı raporlar da hazırlamaktadır. Bu kapsamda hazırlanan Hazine İşlemleri Raporları 1995 yılından itibaren Genel Uygunluk Bildirimi eki olarak TBMM ye sunulmaktadır. Hazine İşlemleri Raporları, Hazine Müsteşarlığı bünyesinde yer alan Devlet Borçları Saymanlığı ve Hazine İç Ödemeler Saymanlığının yapmış olduğu işlemler hakkında bilgi vermektedir yılı konsolide bütçe giderinin % 68 i adı geçen saymanlıklar aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Hazine Müsteşarlığının denetimi, mali sistemde yer alan sorunların tespiti açısından büyük önem arz etmektedir. Bu sorunların başında bütçe dışında kalan ve kayıt dışı bütçe olarak adlandırılan işlemler gelmektedir. Kayıt dışı işlemler ile ilgili bilgilere 1997 yılından itibaren hazırlanan Hazine İşlemleri Raporlarında yer verilmeye başlanılmıştır. Kayıt dışı işlemler Anayasanın 161 inci maddesi gereğince bütçede yer alması gereken, ancak bütçe kanunları ile verilen yetki çerçevesinde bütçe geliri veya gideri olarak kaydedilmeyen tüm harcama ve gelirleri ifade etmektedir yılında kayıt dışı işlemler dahil edildiği zaman 114 katrilyon lira olarak açıklanan giderlerin 147 katrilyon lira, 75 katrilyon lira olarak açıklanan gelirlerin ise 82 katrilyon lira olduğu görülmektedir. Ayrıca kayıt dışı işlemlerin önemini gösteren en önemli göstergelerden biri de faiz dışı denge rakamlarıdır yılında Hazine Müsteşarlığı tarafından yayınlanan verilerde 12,4 katrilyon lira faiz dışı fazla verildiği açıklanmaktadır. Ancak, kayıt dışı işlemlerin dikkate alınması sonucunda faiz dışı dengenin 11,8 katrilyon lira açık verdiği görülmektedir. Dolayısıyla, Hazine İşlemleri Raporunun; yayınlanan verilerde görülemeyen konsolide bütçe ile ilgili gerçek rakamların TBMM nin dikkatine sunulması hususunda bir boşluğu doldurduğu düşünülmektedir. Mehmet DAMAR Sayıştay Başkanı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 9

10 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 10

11 GİRİŞ Raporun Çerçevesi Sayıştay tarafından TBMM ne sunulan Hazine İşlemleri Raporlarında, 1997 yılından bu yana, Türkiye de mali disiplini bozan unsurlar üzerinde yoğunlaşılmakta, TBMM nin bu hususlarda bilgilendirilmesi amaçlanmaktadır Yılı Hazine İşlemleri Raporunda, kayıt dışı bütçe işlemleri üzerinde durulmaktadır. Raporda, 2002 yılı borçlanma işlemleri incelenmekte ve borçlanmayla finanse edilen kayıt dışı harcamalar detaylı şekilde ortaya konmaktadır. Raporun ikinci temel konusu yılları Dış Borçlar Hesabı üzerinde yürütülen denetim çalışmalarının sonuçlarına ayrılmıştır. Uygunluk verilmeyen Hazine hesapları, raporun diğer bir konusunu oluşturmaktadır. Bu bağlamda, Genel Bütçe Dışı Daire ve Kurum Borçları Hesabı ve İkrazlar hesabı ile ilgili açıklamalara yer verilmiştir. Raporda ayrıca görev zararları, KİT sermayeleri ve transfer harcamaları hakkında bilgi verilmiştir. Hazine Müsteşarlığının Görüşü Hazine Müsteşarlığı raporda yer verilen konu ve hesaplamalara mutabık olduğunu resmi yazı ile Sayıştay Başkanlığına bildirmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 11

12 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 12

13 1. BÜTÇE FİNANSMANI 1.1. Temel Bütçe İlkeleri Kayıt Dışı Bütçe - Mahsup İşlemler Bütçe Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık bütçelerle yapılır. (1982 Anayasası, Madde 161, 1961 Anayasası, Madde 126) Devlet emvalinden muvazene haricinde sarfiyat caiz değildir. (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Madde 96) Bütçe, mali sistemin temelini oluşturan ve Meclisin mali yapıyı kontrol etmesine imkan tanıyan bir belgedir. Bütçe Kanunları, gücünü Anayasada yer alan hükümlerden alırlar. Devlet harcamalarının bütçe ile yapılmasına amir hükümler, Teşkilatı Esasiye Kanunundan itibaren bütün anayasalarda yer almıştır. Bu hüküm, bütçe sisteminin yapısını belirleyen temel ilkeyi oluşturmaktadır. Mali sistemimizde, gelirlerin toplanması ve giderlerin gerçekleştirilmesi ile ilgili yetkiler Meclis tarafından verilir. Meclis, yetki vermenin ötesinde, bütçe kanunu ile, hangi işe ne kadar harcama yapılacağını da doğrudan kontrol eder. Bütçe ile yıl başlarında verilen yetkinin hükümetler tarafından nasıl kullanıldığı Kesin Hesap süreciyle Meclis tarafından denetlenir. Bütçe sistemi ile harcamaların bu şekilde kontrol edilmesi, Meclise kamu borçlanmasını yönlendirme ve kontrol etme imkanını vermektedir. Bütçe kanunu, merkezi hükümetin 1 gelir ve giderlerini göstermenin yanında ayrıca bütçe dışındaki tüm kuruluşlara aktarılacak mali kaynakları ve bu kuruluşlardan elde edilecek gelirleri de göstermektedir. Kayıt Dışı Bütçe Kayıt dışı bütçe, Anayasanın 161 inci maddesi gereğince esasen bütçede yer alması gereken, ancak bütçe gideri veya geliri olarak kaydedilmeyen tüm harcamaları ve gelirleri ifade etmek için kullanılan 1 Merkezi hükümet faaliyetleri deyimi ile yerel yönetimlerin ve devletin iktisadi teşebbüslerinin faaliyetlerinin dışarıda tutulması amaçlanmaktadır. (2000 Yılı Mali Raporu, s. 5) T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 13

14 Kayıt dışı bütçe, bütçede yer alması gereken, ancak bütçe gideri veya geliri olarak kaydedilmeyen tüm harcamaları ve gelirleri ifade etmek için kullanılan bir terimdir. bir terimdir. Kayıt dışı bütçe işlemleri için mahsup borçlanma, nakit dışı borçlanma veya yarı mali işlem gibi terimler de kullanılmaktadır. Nakit akışı olmadan yapılan borçlanmalar mahsup borçlanma veya nakit dışı borçlanma olarak nitelendirilmekte, bu tür işlemlerin muhasebedeki kaydı ise tek taraflı olarak yapılıp borcun nereden kaynaklandığını göstermediğinden yarı mali işlem olarak adlandırılmaktadır. Kayıt dışı ifadesi, bütçe dışında harcanan kaynakların israf edildiğini, nereye harcandığının belli olmadığını veya yolsuzluk yapıldığını ifade etmemektedir. Kayıt dışı terimi, bu işlemlerin TBMM tarafından hiçbir şekilde izlenemediğini vurgulamak amacıyla kullanılmaktadır. Yine kayıt dışı ifadesi, bu işlemlerin hiç bir kaydı olmadığını göstermez. Bütçe dışına kaydırılan bir çok işlem için çeşitli muhasebe kayıtları yapılmaktadır. Bu kayıtlar sonucunda çeşitli mali tablolar da hazırlanmaktadır. Ancak, bu kayıtlar, yılı işlemlerinin sonucunu hatalı olarak yansıtmaktadır. Gider veya gelir olarak kaydedilmesi gereken işlemler, gider veya gelir hesapları yerine bu gider ve gelirlerin gizlenmesini sağlayacak Değer Değişimleri Hesabı, Dış Borç Hareketleri Hesabı, Tahvil Hareketleri Hesabı gibi yıl sonunda devir vermeyen torba hesaplara kaydedilmektedir. Dolayısıyla yıl sonunda üretilen mali tablolara bakıldığı zaman gerçek giderler ve gelirler görülememektedir. Bu sebeple işlemlerin gider niteliğini gizleyecek şekilde yapılan kayıtlar, bütçe açısından kayıt dışı olarak adlandırılmaktadır. Bu işlemler Meclise sunulan belgelerde yer almadığı için, Meclis tarafından görülüp sorgulanması da mümkün olmamaktadır. Kayıt dışı bütçe işlemleri, borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların karşılığında gider kaydı yapılmadan kullanılması sonucu doğduğundan, bu raporda borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların nereye aktarıldığı işlem bazında sorgulanmakta ve finansman tablosu da yeniden tanzim edilmektedir. Dolayısıyla, bu raporda daha önceki Sayıştay Raporlarında Kayıt Dışı Bütçe olarak adlandırılan uygulamalar ve sonuçları ele alınmaktadır yılında yayınlanan verilerden alınan bütçe emanetleri ve avans işlemleri hariç konsolide bütçe açığı ile kasa, banka ve bütçe dışı avanslar hariç kayıt dışı bütçe işlemlerinin de dikkate alındığı gerçek bütçe açığı rakamları Grafik 1 de karşılaştırmalı olarak verilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 14

15 Grafik 1: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Açığı ve Gerçek Bütçe Açığı (Kayıt Dışı İşlemler Dahil) Katrilyon TL Açıklanan verilerde konsolide bütçe açığı 40 katrilyon lira iken, kayıt dışı işlemlerin etkisiyle, gerçek bütçe açığı 64 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir Konsolide Bütçe/Gerçek Bütçe Konsolide bütçe rakamlarına göre, 2002 yılında 76 katrilyon liralık gelire karşılık 116 katrilyon liralık gider yapılmış ve konsolide bütçe açığı 40 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Oysa, bütçeye gelir veya gider kaydı yapılmayan işlemlerin dikkate alınması durumunda 82 katrilyon liralık gelire karşılık 146 katrilyon liralık gider yapılmış, dolayısıyla gerçek bütçe açığı da 64 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Ancak, bazı işlemlerin bütçe dışında yer almasına imkan tanıyan düzenlemelerin bir kısmı bizzat Bütçe Kanunlarındaki hükümlerden kaynaklanmaktadır. Ancak, bazı işlemlerin bütçe dışında yer almasına imkan tanıyan düzenlemelerin bir kısmı bizzat Bütçe Kanunlarındaki hükümlerden kaynaklanmaktadır bütçesinde kayıt dışı işlemlere cevaz veren hükümlere sayfa 17 de yer verilmiştir. Bütçe Giderleri Niçin Gizlenmektedir? Bütçenin niçin eksik bir şekilde tanzim edildiği, 2000 Yılı Mali Raporunda şu şekilde ortaya konmuştur; Yarı mali işlemlerin ortaya çıkmasında önemli bir faktör, merkezi hükümetin kaynaklarını aşan taahhütlere girmesi ve bütçe imkanlarının kısıtlılığı nedeniyle bu taahhütlerin bütçe dışında gerçekleştirilmesidir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 15

16 Bütçeleştirilmeyen işlemler temel olarak kamu açıklarını az gösterme ve sorumluluktan kaçınma kaygısından kaynaklanmaktadır. 2 Bu işlemler, bir yandan devletin borç stokunu artırırken, diğer yandan yapılan gider bütçeleştirilmediğinden, bütçe açığı olduğundan daha az gösterilmektedir. Mevzuatta yer alan mali disipline aykırı düzenlemeler (tahkim uygulamaları, bütçe kanunlarında yer alan ve bazı borçlanma işlemlerinin bütçe dışındaki hesaplarda izlenmesine imkan veren borçlanmaya ilişkin istisnai hükümler ve borçlanma limitlerinin etkin olmaması) buna zemin hazırlamaktadır. Yarı mali işlemlerin çoğunlukla yasal dayanakları mevcuttur. Bütçe kanunları veya özel kanunlar ile bazı giderlerin bütçede gösterilmeden gerçekleştirilmesine imkan sağlanmaktadır. Ancak, bu işlemler yasal olmakla birlikte, mali disipline ve temel ilkelere aykırıdır. Yarı mali işlemler devlet muhasebesinde takip edilememektedir. Yarı mali işlemler muhasebede izlenemediğinden dolayı mali raporlarda ve istatistiklerde de yer almamaktadır. (2000 Yılı Mali Raporu, s ) Kayıt Dışı Bütçe İşlemlerinin Sonuçları Nelerdir? Kayıt dışı işlemler sebebiyle Meclis, bütçe dışında harcanan kaynaklarla hangi işlerin finanse edildiğini izleyememektedir. Ancak, daha da önemlisi, kayıt dışı işlemlerin izlenmesindeki güçlük nedeniyle, uygulayıcılar da gerçek verileri elde etme olanağından yoksun kalmaktadırlar Yılı Mali Raporunda kayıt dışı bütçe işlemlerinin ne gibi sorunlara yol açtığı şu şekilde değerlendirilmiştir (s ); Yarı mali işlemlerin izlenmesindeki güçlük ve kamu açıklarını gizleme yönündeki eğilim sonucunda, bu işlemler borçlanma ve bütçe işlemleri arasında gösterilmemektedir. Bu durumda bütçe, borçlanma ve kamu sektörü ile ilgili temel göstergeler eksik ve yanıltıcı olmaktadır. Bütçe açısından; Bütçe açığı olduğundan az gösterilmektedir. Bütçe açığı ile net borçlanma hasılatı arasında bulunması gereken denklik kaybolmaktadır. Bütçe, merkezi hükümet faaliyetleri hakkında eksik bilgi vermektedir. Bütçenin önemi ve etkisi azalmaktadır. Borçlanma açısından; Bütçe açığının hangi kaynaklarla karşılandığını gösteren bütçe finansmanı tablolarında borçlanma işlemlerinin bir kısmı gösterilmemektedir. Bu, gider kaydedilmeden kullanılan borçlanma hasılatının finansman tablolarına yansıtılmamasından kaynaklanmaktadır. Sonuç olarak, borçlanma ile ilgili veriler eksik ve yetersiz şekilde yayınlanmakta, borç stoku öngörülenden daha hızlı şekilde artmaktadır. 2 Burada kullanılan sorumluluk ifadesi, kamu fonlarını kullananların, yönlendirenlerin ve kontrol edenlerin hesap verme sorumluluğunu ifade eder. (2000 Yılı Mali Raporu, sf. 1) T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 16

17 Meclisin denetimi ve kontrolü açısından; Kayıt dışı işlemler sebebiyle, bütçe ve kesin hesap süreci etkinliğini yitirmekte, bütçenin önemi ve etkisi azalmakta, sonuç olarak Meclis denetimi devre dışı kalmaktadır. Bütçe dışında kalan konularda Meclisin denetimi ve kontrolü sınırlıdır. Bu işlemlerin bir kısmı ödeneklere bağlı olmadan gerçekleştirilmekte, Meclis adına denetimden azade kalmakta ve işlem tamamlandıktan sonra da Meclise hesabı verilmemektedir. Bu işlemler üzerinde Meclisin doğrudan denetim mekanizmaları bütçe ve kesin hesap süreci- etkisiz kaldığı gibi dolaylı denetim mekanizmaları Sayıştay denetimi- de yetersiz kalmaktadır. Dolayısıyla Meclisin iradesi ve denetimi dışında Hazine aracılığıyla kamu giderleri yapılmaktadır. Borçlanma, bir bütün olarak Meclisin iradesi ve yönlendirmesi doğrultusunda gelişmemektedir. Bütçe ve kesin hesap süreci etkinliğini yitirmekte, bütçenin önemi ve etkisi azalmakta, sonuç olarak Meclis denetimi devre dışı kalmaktadır. Bütçe Kanunu Ve Bütçe Finansmanı Bazı işlemlerin bütçe dışında yer almasına imkan tanıyan düzenlemelerin bir kısmı bizzat Bütçe Kanunlarında yer almaktadır. Yukarıda açıklandığı üzere, kayıt dışı kalan işlemlere yetki veren kurum Meclis olmasına rağmen, Meclisin, bu işlemlerin nasıl gerçekleştirildiğini izleme ve denetleme imkanı bulunmamaktadır. Kayıt dışı gelir ve gider oluşumuna yol açan, gelir ve harcamaların bütçe dışına kaydırılması ile ilgili olarak Maliye Bakanı ve Hazineden sorumlu Devlet Bakanına yetki veren 2002 yılı Bütçe Kanunu hükümlerine aşağıda yer verilmektedir. 1. Bütçeye kaydedilmeyecek ödemeler 1.1 Garantili borçların Hazine tarafından üstlenilmesi halinde, yapılan ödemelerin bütçe dışı hesaplarda izlenmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 31-b) 1.2 Yap-İşlet-Devret modeli kapsamında verilen garantiler dolayısıyla yapılan ödeme ve yükümlülüklerin bütçe dışı hesaplarda izlenme yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 31-b) 1.3 Bütçe açığından %15 oranında daha fazla net borçlanma hasılatı elde etme yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 32) 1.4 KİT lerin Hazineye, fonlara, SSK ya geçmiş yıllar bütçe kanunlarından dolayı Maliye Bakanlığına olan borçlarının, Hazineden ve fonlardan olan alacaklarına mahsup edilmesi ve bütçeye gelir ve gider kaydedilmemesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 39-b) 1.5 Türk Telekom un alacaklarının, kurulacak olan GSM 1800 model telekomünikasyon sistemi için ödenecek lisans ücretine mahsup T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 17

18 edilmesi ve bu işlemlerin gelir ve gider kaydedilmemesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 39-b) 1.6 Tekel in Hazineden alacaklarına karşılık, vadesinde ödenmeyen vergi borçlarından kaynaklanan gecikme zam ve faizlerinin terkin edilmesi hükmü.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 39-f) 1.7 İç borç faiz ödemelerinin Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Hesabı ndan yaptırılması, ödenek yetersizliği durumunda hesabın artığının gider kaydedilmeden ertesi yıla devredilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 32-g) 2-Özel Tertip Devlet İç Borçlanma Senetleri ile finanse edilecek harcamalar 2.1 Bütçe açığı için verilen borçlanma yetkisi dışında, borçlanma limitine tabi olmadan özel tertip devlet iç borçlanma senedi ihraç edilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 32-a) 2.2 Emlak Bankasının Ziraat Bankasına devredilmesi sonucunda Hazine aleyhine bir farkın doğması halinde, söz konusu farkın nakit ve/veya özel tertip devlet iç borçlanma senedi verilerek giderilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Başbakan (Madde 39-c) 2.3 Tarım Satış Birliklerinin banka borçları karşılığı olarak özel tertip devlet iç borçlanma senedi verilmesi yetkisi.- Bakanlar Kurulu (Madde 39-e) 2.4 Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu na ikrazen özel tertip devlet iç borçlanma senedi verilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı (Madde 32-f) 3 Gelir yada gider kaydedilmesine yetki veren işlemler 3.1 Savunma Sanayii Destekleme Fonundan Hazineye yatırılacak paraların gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 24-c) 3.2 Konvertıbl olmayan konsolosluk gelirlerinden transferi mümkün olmayan miktarların gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 25) 3.3 Kiraya verilen veya bir hizmetin yerine getirilmesinde kullanılan askeri nitelikteki kara, deniz ve hava taşıtlarından alınan kira veya ücretin gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 26-a) T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 18

19 3.4 Türkiye de eğitim gören yabancı uyruklu askeri personel için ilgili devletlerce ödenen miktarların gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 26-b) 3.5 NATO tarafından yedek havaalanları için verilecek paraların gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 26-c) 3.6 Hibe olarak elde edilen imkanların gelir,ödenek ve gider kaydedilme yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 27-a) 3.7 Yabancı devletlerden yardım yoluyla veya diğer yollardan sağlanan malzeme bedellerinin gelir, ödenek ve gider kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 27-c) 3.8 Bağışlar için ihdas edilen özel ödeneklerin artıklarının ve kullanılmayan tutarların gelir kaydedilmesi yetkisi.- Maliye Bakanı (Madde 28) 3.9 Dış proje kredisi kullanımlarının ödenek ve gider kaydedilmesi yetkisi.-maliye Bakanı (Madde 33-a-4) 3.10 KİT karlarından Hazineye isabet eden tutarların gelir kaydedilmesi yetkisi.-hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 38-a) 3.11 KİT karlarından Hazineye isabet eden tutarların kurumların tahakkuk etmiş görev zararlarına veya ödenmemiş sermayelerine mahsup edilmesi ve bu işlemin gelir, ödenek ve gider kaydedilmesi yetkisi.-hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 38-b) 3.12 KİT lerin Hazineye olan borçlarının Hazineden alacaklarına veya ödenmemiş sermayelerine mahsubu ve bu işlemin gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı Madde 39-a-3) 3.13 Kaynak Kullanımı Destekleme Fonundan Eximbank a sermaye olarak aktarılacak tutarların gelir ve ödenek kaydedilmesi yetkisi.- Hazineden Sorumlu Devlet Bakanı, Maliye Bakanı (Madde 39-d) Bütçe Finansmanı ve Kur Farkları Mevcut muhasebe sisteminde kur farkları gider (veya yerine göre gelir) olarak kaydedilmemektedir. Ancak bu, kamu kesiminin yükümlülüğünde meydana gelen artışların devlet hesaplarında takip edilmesine engel olmaktadır. Borç hesaplarında kur farkları dolayısıyla meydana gelen artış yada azalış aslında bir finansman unsuru değildir. Yani kur farklarından kaynaklanan değişim bir kaynak sağlamaz. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 19

20 Bu raporda kur farklarından dolayı borçlarda meydana gelen artış gider olarak, azalış da gelir olarak değerlendirilmektedir. Ancak, kur farklarının toplam işlemlere etkisinin görülebilmesi için finansman tablolarında kur farklarının miktarı ayrıca gösterilmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 20

21 1.2. Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG) Kamu Kesimi Borçlanma Gereği, kamunun açığının kapatılması için bir yıl içinde yapılması gereken borçlanma miktarını gösterir. KKBG, kamu kesiminin bütün gelirleri ile giderleri arasındaki farkı ortaya koyan, önemli ekonomik göstergelerden biridir. Konsolide bütçe açığı, KKBG nin en önemli unsurudur. Zira kamu harcamalarının büyük bir kesimi konsolide bütçe aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Konsolide bütçe, sürekli olarak açık vermektedir. Bu açığın milli gelire kıyasla giderek büyük rakamlara ulaşması KKBG nin de sürekli büyümesi sonucunu doğurmaktadır. KKBG rakamlarının iki şekilde hesaplanması mümkündür. Birincisi, KKBG hesaplarına dahil edilen kurumların gelir ve giderleri arasındaki açığın tespit edilmesidir. İkincisi ise, yıl içinde borçlanma yoluyla elde edilen net kaynak tutarının hesaplanmasıdır. KKBG ve Net Borçlanma Hasılatı nın Milli Gelire oranının birbirine eşit veya KKBG rakamının daha büyük olması gerekirken, 2002 yılında NBH, KKBG den %11 daha fazla olmuştur. Tablo 1 de ilk satırda kamu kesimi borçlanma gereğinin milli gelire oranı 3 gösterilmektedir. Bu verinin, yıl içinde bütün kamu kesimi tarafından yapılan borçlanmayı kapsaması gerekir. Yani, merkezi hükümet tarafından yapılan borçlanma ve buna ilave olarak KİT ler, mahalli idareler vs. tarafından yapılan borçlanmayı göstermesi gerekir. Buna göre 2002 yılında KKBG, milli gelirin %12,6 sı oranında görünmektedir. Tablo 1: KKBG ve Net Borçlanmanın Milli Gelire Oranı (Seçilmiş Yıllar) KKBG / GSMH %3,7 %4,8 %5,2 %12,5 %15,4 %12,6 (1) Net Borçlanma %14,2 %14,6 %9,9 %14,9 %55,9 %23,7 Hasılatı/GSMH (2) (1) 2003 yılı programından alınan tahmini gerçekleşme oranı (2) 2002 yılı net borçlanma hasılatı, alacak tahsilatı ve diğer finansman unsurlarından oluşur. Borçlanma gereğinin %8,1 'si kur farklarından kaynaklanmaktadır. Devlet borçları saymanlığı 2002 yılı kayıtlarından hesaplanmıştır. Kaynak: 2001 yılı Hazine İşlemleri Raporu tablo 1, DPT 2003 yılı ekonomik program, s. 39 Tablonun ikinci satırında ise, finansman açısından hesaplanan KKBG yer almaktadır. 5 Buna göre, 2002 yılında kamu kesiminin elde ettiği net kaynak tutarı milli gelirin %23,7 si oranındadır. Yıllık net borçlanma hasılatının KKBG nin iki katı olduğu görülmektedir. Oysa tablonun 1 ve 3 Raporda teknik terimlerin kullanılmasından kaçınmaya özen gösterilmiştir. Bu sebeple, iki terim arasında bir fark olmakla birlikte rapor metninde Gayri Safi Milli Hasıla terimi yerine milli gelir ifadesi kullanılmaktadır. Esasen milli gelir ve GSMH rakamları arasında fark bulunmaktadır. (Milli Gelir = GSMH - Amortismanlar - Vergiler). Ancak, bu şekilde hesaplanan milli gelir verileri nadiren kullanılmakta olup, genellikle milli gelir ifadesi ile GSMH'nın kastedildiği görülmektedir. Bu sebeple raporda iki terim aynı anlama gelecek şekilde kullanılmıştır Yılında GSMH: Milyar TL (Alıcı fiyatlarıyla, 5 Finansman kısmından hesaplanan borçlanma gereği kasa banka değişimi, net dış borçlanma ve net iç borç / alacak kalemlerinin toplanması yoluyla bulunmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 21

22 2 inci satırlarındaki verilerin birbirine eşit olması veya KKBG rakamının daha büyük olması gereklidir. Grafik 2: Yıllarında KKBG ve Net Borçlanma Hasılatı %60 %45 KKBG/GSMH Net Borçlanma/GSMH %30 %24 %15 %13 % Grafikte 1976 ve 2002 yılları arasında gerçekleşen KKBG ve net Yayınlanmakta olan KKBG rakamları Kamu Kesiminin gerçek açığını göstermemektedir. borçlanma hasılatı rakamları verilmektedir yılında KKBG ve net borçlanma hasılatı arasındaki fark istisnai şekilde açılmıştır. (2001 yılı Net borçlanma hasılatı %55,9, KKBG %15,4 tür.) 2002 yılında kamu kesimi borçlanma gereği milli gelirin %13 ü, net borçlanma hasılatı ise milli gelirin %24 ü oranında gerçekleşmiştir. Dolayısıyla, yayınlanmakta olan KKBG rakamları kamu kesiminin gerçek açığını göstermemektedir. KKBG rakamları ile net borçlanma hasılatı arasındaki fark, kayıt dışı bütçe işlemlerinden kaynaklanmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 22

23 Yılı Hedefleri ve Gerçekleşmeler Her yıl yayınlanan yıllık programlarla, bütçe finansmanı ve KKBG ile ilgili hedefler belirlenmektedir. Bu bölümde söz konusu hedefler ve 2002 yılında gerçekleşen durum incelenecektir. İç hukukumuzda bütçe açıkları ile ilgili olarak herhangi bir sınırlandırma yapılmamıştır. Ancak, Maastricht kriterleri uyarınca bütçe açıkları milli gelirin %3'ünü aşmamalıdır. Bütçe finansmanı ile ilgili gerçekleşme, bütçe dışında bırakılan işlemler sebebiyle iki kademede incelenmektedir. İlk olarak yayınlanan rakamlar ele alınmaktadır. Ardından, bütçe dışında bırakılan bütün gelir ve giderleri de kapsayacak şekilde yeniden hesaplanan gerçekleşme rakamları verilmektedir Yılı Program Hedefleri... kamu kesimi borçlanma gereğinin GSMH'ya oranının, 2002 yılında yüzde 8'e düşmesi öngörülmektedir. (2002 Yılı Programı, s. 14) 2002 yılı konsolide bütçe harcamaları trilyon lira olarak programlanmıştır. Harcamaların GSMH'ya oranının bir önceki yıla göre 5,8 puan azalarak yüzde 31,5 seviyesinde olması hedeflenmiştir yılı konsolide bütçe gelirleri trilyon lira olarak programlanmıştır. Toplam gelirlerin GSMH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,3 puan azalarak yüzde 25,3 seviyesinde olması hedeflenmiştir yılında konsolide bütçe vergi gelirlerinin harcamaları karşılama oranının bir önceki yıla göre 9,7 puanlık bir iyileşme ile yüzde 59,1 düzeyinde olması öngörülmüştür. (2002 Yılı Programı, s )...konsolide bütçe açığının GSMH'ya oranının, 2002 yılında yüzde 9,6 ya düşürülmesi hedeflenmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 23

24 2002 Yılı Gerçekleşmesi 2002 Yılı Programında kamu kesimi ile ilgili olarak belirlenen temel hedefler tablo 2 de gösterilmektedir. Tablo 2: 2002 Yılı Bütçe Rakamlarının Milli Gelire Oranı (Hedefler- Gerçekleşme) Hedef (1) Yayınlanan Gerçekleşme (3) Veriler (2) Bütçe Açığı %9,6 %14,3 %23,7 Konsolide Bütçe Giderleri %35 %42,2 %54,1 Konsolide Bütçe Gelirleri %25,3 %27,9 %30,1 (1) 2002 Yılı DPT Kamu Finansman Raporu s.29 (2) Yayınlanan bütçe ve GSMH verilerinden hesaplanan oran. Bütçe verileri den alınmıştır. (cari fiyatlar ile 2002 yılı bütçe dengesi) (3) Hazine saymanlıklarının verilerinden hesaplanan oran. Kayıt dışı tüm gider ve gelirler dahil. (Bk. tablo 5 ve 6) Açığın %8,1 si kur farklarından kaynaklanmaktadır. Bütçe açığı ve tablo 1 de verilen KKBG rakamları, net finansmandan yola çıkılarak hesaplandığı için bu tabloda aynı görünmektedir. KKBG rakamına diğer kamu kesiminin açığı eklenmelidir. Yayınlanan bütçe verilerine göre, bütçe açığı milli gelirin %14 ü oranında iken, kayıt dışı işlemlerin de dikkate alınması sonucunda bu oran %24 e ulaşmaktadır. Tabloda gerçekleşme oranlarını gösteren 3 üncü sütunda yer alan rakamlar, bu raporun konusunu oluşturan bütçe finansman çalışması sonucunda tespit edilen veriler kullanılarak hazırlanmıştır. Bu veriler, 2002 yılı bütçe ve borçlanma uygulama sonuçlarını göstermektedir. Tablo 2 de 2002 yılı hedefleri ile yayınlanan veriler arasında büyük bir fark olduğu dikkati çekmektedir. Ancak, asıl önemli olan, yayınlanan bütçe verileri ile gerçekleşen işlemler arasında ortaya çıkan farktır yılında bütçe açığının milli gelirin 9,6 sı oranında olması hedeflenmiştir. Yıl içinde bu hedefe ulaşılması mümkün olmamıştır. Yayınlanan bütçe verilerine göre bütçe açığı milli gelirin %14,3 ü seviyesinde görünmektedir. Ancak, kayıt dışı bütçe işlemlerinin dikkate alınması sonucunda 2002 yılında bütçe açığının gerçekte milli gelirin %23,7 si oranında olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu farklılığın nedeni, bütçe gelir ve giderleri ile ilgili verilerde görülmektedir. Yıl içinde gerçekleştirilen giderlerin toplamı milli gelirin %54,1 i oranındadır. Yani milli gelirin %11,9 u oranında olan ve gider kaydedilmesi gereken işlemler, bütçede yer almamıştır. Gelirler yönünden ise, milli gelirin %2,2 si oranındaki işlemlerin kayıt dışı kaldığı görülmektedir. Bütçe finansmanı ile ilgili olarak yayınlanan veriler, gerçekleşen işlemlerden çok farklıdır. Bu farklılığın temel sebebi olan kayıt dışı bütçe yapısı, takip eden bölümlerde detaylı şekilde ele alınmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 24

25 Tablo 2 de yer alan verilerin daha detaylı şekilde incelenmesi önem taşımaktadır. Tablo 3 te bu verilere kaynaklık eden rakamlar ele alınmaktadır. Ancak, kayıt dışı işlemlerin karmaşıklığı, bunların tablo 3 te yayınlanan verilerle mukayese edilecek şekilde verilmesine imkan tanımamaktadır. Bu sebeple, tablodaki karşılaştırmada sadece aradaki farkın vurgulanması amaçlanmıştır yılı bütçe finansmanıyla ilgili temel verilerin, tablo 5 e göre değerlendirilmesi gereklidir. Tablo 3 te Yayınlanan verilerde bütçe açığı 34,3 katrilyon lira iken, kayıt dışı işlemler dikkate alındığında bu rakam 64,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. verilen tasnifin yetersizliği, bu tabloda yer verilen toplamların diğer tablolardaki toplamlardan farklı olması sonucunu doğurmaktadır. Tablo 3: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Borçlanma Gereği ve Finansmanı Trilyon TL Hedefler Gerçekleşme - Hazine Verileri Gerçekleşme - Saymanlık Verileri Bütçe Borçlanma Gereği (Bütçe Açığı) (4) Konsolide Bütçe Geliri Konsolide Bütçe Gideri Bütçe Emanetleri Avans Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Kayıt Dışı Giderler - - Kayıt Dışı Gelirler - - Diğer Finansman Kullanımları (Net) Bütçe Borçlanma Gereğinin Finansmanı (2) (2) Dış Borçlanma (Net) Tahvil (Net) Bono (Net) Diğer - (5) (4) 343 Not: Konsolide bütçe gelir ve giderine özel ödenek dahildir. Giderler (-) işaretle verilmiştir. (1) Tablodaki tasnif saymanlık verileri açısından yeterli olmadığından bu toplamların kullanılması uygun değildir. Bu verilerin tablo 5 ve ek tablo 1 ve 2 deki veriler dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekir. Net borçlanma tutarlarına kur farkları dahildir. Tahvil rakamına özel tertip tahviller dahildir. (Net borçlanma rakamları için bk. ek tablo 3) (2) Kurumlara transfer edilen kaynaklar ve alacaklardan yapılan tahsilat dahil. (3) Kaynağı tespit edilemeyen giderleri gösterir. (4) Nakit dışı faiz ödemelerini de içermektedir. (5) Mahsup işlemler dikkate alınarak bulunan net iç borçlanma rakamları Kaynaklar: 2002 yılı Programı, Hazine Verileri ( ) 2002 Yılı Hazine Genel Hesabı Mizanı ve Devlet Borçları Saymanlığı kayıtları. (3) 13 Hedef: 2002 yılında konsolide bütçenin 26,9 katrilyon lira açık vermesi ve bu açığın net borçlanma hasılatı ile karşılanması öngörülmüştür. Hazine Verileri: Yayınlanan verilerle, 2002 yılı konsolide bütçe gerçekleşmesi şu şekilde açıklanmıştır: Bütçe açığı, emanet ve avans unsurları da dikkate alındığında 34,3 katrilyon lira olarak görünmektedir. Bu açığın finansmanı için 34,3 katrilyon lira tutarında net iç ve dış borçlanma yapılmış görünmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 25

26 17,5 katrilyonluk net iç borçlanma ile ilgili olarak da Devlet tahvili ve Hazine bonosu rakamları revize edilmiş ve nakden ihraç edilen senetlerin değişimlerinden kaynaklanan mahsup işlemleri de satış ve ödeme miktarına dahil edilmiştir. Gerçekleşme Saymanlık Verileri: 2002 yılında yayınlanan verilerle tespit edilen gerçekleşme rakamları arasında büyük bir fark bulunmaktadır. Bu farklar incelenmeden önce, tablo 3 te gerçekleşme sütununda yer alan verilerin kaynağı belirtilmelidir: Bütçe ile ilgili rakamlar, 2002 yılı kesin hesap verilerinden alınmıştır. Borçlanma verileri Hazine saymanlıklarından temin edilmiş, kayıt dışı işlemler de borçlanma işlemlerinin detaylı bir şekilde incelenmesi ve yeniden kaydedilmesi sonucunda tespit edilmiştir. Kayıt dışı işlemlerin de dikkate alınması sonucunda 2002 yılı bütçe açığının 64,8 katrilyon lira olduğu tespit edilmiştir. Yayınlanan verilerle bu rakam arasındaki fark, kayıt dışı gelir ve giderlerden kaynaklanmaktadır. Bütçe açığının nasıl finanse edildiğini gösteren rakamlar bakımından da, yayınlanan verilerle gerçekleşmeler arasında büyük farklar bulunmaktadır yılında gerçekleştirilen işlemlerden doğan açığın kapatılması için borçlanma yoluyla net olarak 64,8 katrilyon liralık kaynak elde edilmiştir. Borçlanma ile ilgili olarak yayınlanan verilerle gerçekleşme arasındaki fark, finansman tablolarında yer verilen borçlanma rakamlarının, sadece bütçede gösterilen giderler için yapılan borçlanmayı gösterecek şekilde tanzim edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu veriler arasındaki farklılık, net borçlanma miktarının tespit edildiği 1.5 ve ek 1 bölümlerinde ele alınmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 26

27 1.4. Bütçe Finansmanı Ana Kalemler Bütçe, merkezi hükümetin bütün mali faaliyetlerini göstermesi gereken bir belgedir. Bütçenin Anayasada yer alan prensip çerçevesinde hazırlanması durumunda, bütçe gelir ve giderleri ile borçlanma ve borç geri ödemeleri bir bütün olarak ele alınacak, merkezi hükümet faaliyetlerinin tamamını gösteren bir tablo ortaya çıkacak ve bu tabloda yer alan gelirlerle giderler (kaynaklar - ödemeler) dengede olacaktır. Ancak, uygulamada kayıt dışında kalan gelir ve giderler sebebiyle yayınlanan bütçe finansman tabloları yıl içinde gerçekleşen işlemlerin önemli bir kısmını göstermemektedir. Bu nedenle bütçe finansman tablolarının yeniden hazırlanması gerekmektedir. Bu bölümde 2002 yılı bütçe finansman tabloları, gelir veya gider olarak kaydedilmeyerek kayıt dışında kalan işlemleri de gösterecek şekilde yeniden tanzim edilmiştir. Borçlanma işlemleri de dahil edildiği zaman, bütçe gider ve gelirleri 252 katrilyon liraya ulaşmaktadır. Tablo 4 de mahsup işlemlerin de dikkate alındığı gelir ve giderlerin toplam rakamları gösterilmektedir. Tablo 4: 2002 Yılı Gelir ve Gideri (Mahsup İşlemler Dahil) Trilyon TL Borçlanma İşlemleri Dahil Borçlanma İşlemleri Hariç Giderler Bütçe Giderleri (*) Bütçe Dışı Giderler / Ödemeler Gelirler Bütçe Gelirleri Bütçe Dışı Gelirler / Kaynaklar Nakit Bütçe Açığı * Avans ve emanetler dikkate alınarak bulunan nakit bütçe gideri. Tabloda yer alan rakamların detayı için bk. ek tablo 1 ve yılında borçlanma işlemleri dahil edildiği zaman 137,2 katrilyon lirası bütçe dışı olmak üzere toplam 252,1 katrilyon lira gider, 176,5 katrilyon lirası bütçe dışı olmak kaydıyla toplam 252,1 katrilyon lira da gelir elde edilmiştir. Borçlanma işlemleri hariç tutulduğu zaman ise, 32,2 katrilyon lirası bütçe dışı olmak üzere 147,1 katrilyon lira gider, 6,7 katrilyon lirası T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 27

28 bütçe dışı olmak üzere 82,3 katrilyon lira gelir elde edilmiştir. Gelirler ile giderler arasındaki fark 64,8 katrilyon liradır. 6 6 Grafik 1 de avans ve emanet işlemleri dikkate alınmadan bütçe açığı hesaplanmıştı. Tablo 4 te ise emanet ve avans işlemleri dikkate alınarak bütçe açığı rakamına ulaşılmıştır. Tablo 4 teki açık rakamı ile Grafik 1 deki açık rakamı arasındaki fark bundan kaynaklanmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 28

29 1.5. Bütçe Finansman Dengesi Bütçe finansmanında dört unsurun karşılıklı olarak dengede olması gerekmektedir. Bütçe Gelirleri + Borçlanma Hasılatı = Bütçe Giderleri + Borç Ödemeleri Bu denge, merkezi hükümetin borçlanma geliri dışında elde ettiği tüm gelirleri bütçe geliri olarak, borç anapara ödemeleri dışındaki tüm giderlerini de bütçe gideri olarak kaydetmesiyle gerçekleşebilir. 7 Bu aynı zamanda bütçe açığının net borçlanma hasılatına 8 eşit olması demektir. Bu bölümde, bütçe finansman dengesinin nasıl kurulduğu kademeli olarak ele alınmakta, her bir kalemin gelir (kaynak) veya gider (ödeme) niteliği ortaya konmaktadır. Tablo 5 de yer alan kalemler, genellikle birden fazla unsurun bir araya gelmesinden oluşmuştur. Tabloyu takip eden açıklamalarla, rakamların içerdiği unsurlar ve bunların anlamı ile ilgili genel bilgiler verilecektir. Bütçe finansman işlemlerinin karmaşıklığı nedeniyle, detaylı bilgilere ve detay tablolarına raporun ek 1 bölümünde yer verilmiştir. Finansman dengesi ile, merkezi hükümetin bir yıl içinde ne kadar harcama yapıp, ne kadar gelir topladığı ve gelirlerle giderler arasındaki farkın nasıl finanse edildiği gösterilmektedir. Finansman dengesi adının kullanılması, toplam gelirlerle toplam giderlerin aynı tutarda olması sebebiyledir. Yani, finansman tablosunun sıhhati, gelir ve gider tutarları arasındaki farkın sıfıra yakın olması ile ölçülür. Bütçe finansman dengesi tablosu, bütçe işlemlerinden başlayarak, önce nakit işlemleri, ardından da mahsuben yapılan işlemleri ele almaktadır. Bu şekilde yıl içinde borçlanma yoluyla ve diğer yollardan elde edilen kaynakların nasıl kullanıldığının gösterilmesi mümkün olmaktadır. Tabloda gider ve harcama mahiyetinde olan bütün işlemler eksi (-) işaretle gösterilmişlerdir. Bu şekilde gelirlerle giderlerin ayrı ayrı değerlendirilmesi ve ara bölümlerin sonundaki toplam rakamlara nasıl ulaşıldığının izlenebilmesi amaçlanmıştır. 7 Bütçe Kanunları hükümleri uyarınca borçlanmalar ve borç geri ödemeleri bütçe dışında takip edilmektedir. 8 Bütçe Giderleri Bütçe Gelirleri = Borçlanma Hasılatı Borç Ödemeleri T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 29

30 Tablo 5: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Finansman Dengesi 1. BÜTÇE İŞLEMLERİ Trilyon TL 2. Konsolide Bütçe Gelirleri Konsolide Bütçe Giderleri Bütçe Açığı Bütçe Emanetleri Avanslar Nakit Bütçe Açığı FİNANSMAN İŞLEMLERİ 9. Borçlanma Hasılatı Borç Geri Ödemeleri Net Borçlanma Hasılatı Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Gelirler Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Giderler Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Nakit Borçlanma Hasılatı Tahsil Edilen Alacaklar Transfer Edilen Kaynaklar (Doğan Alacaklar) Nakit Borçlanma ve Alacak Hasılatı Bütçe Dışı Emanetler Bankalar Kasalar Bütçe Dışı Avans ve Krediler Diğer Gelirler Nakit Finansman Tabloda Giderler (-), Gelirler (+) olarak gösterilmiştir. Tablodaki rakamların detayı için bk. Ek 1 BÜTÇE İŞLEMLERİ (1-7) Bütçe finansman tablosunun düzenlenebilmesi için, öncelikle bütçe açığının tespit edilmesi gerekmektedir. Ancak, yılı bütçelerinde bütçe gideri ve bütçe geliri olarak kayıtlı tutarlar, yıl içinde gerçekleşen işlemlerin tamamını göstermemektedir. Bu sebeple bütçe gideri ve bütçe geliri toplamı bulunurken, konsolide bütçe gider ve gelir rakamlarına avansların (gider kaydedilmediği halde nakden ödenen tutarların) ilave edilerek, bütçe emanetlerinin (gider kaydedildiği halde henüz ödenmemiş tutarların) düşülmesi gerekmektedir. Böylece nakit bütçe açığına ulaşılacaktır. Bu bölümde kullanılan rakamlar Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan 2002 yılı Kesin Hesap Taslağından ve Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan 2002 yılı Genel Uygunluk Bildirimi taslağından alınmıştır. Konsolide Bütçe Geliri (2) Konsolide bütçe, genel ve katma bütçenin toplamından oluşmaktadır. Konsolide bütçe gelirleri, genel bütçe gelirlerine katma bütçeli kuruluşların öz kaynaklarının eklenmesi suretiyle tespit edilir yılında konsolide bütçe geliri 75,5 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 30

31 Konsolide Bütçe Gideri (3) Konsolide bütçe gideri, genel ve katma bütçe giderlerinden, katma bütçeli kuruluşlara aktarılan Hazine yardımı düşülerek bulunur yılı konsolide bütçe gideri tutarı 115,6 katrilyon liradır. Bütçe Açığı (4) Konsolide bütçenin gelir ve giderleri arasındaki farkı göstermektedir. Konsolide bütçe açığı 2002 yılında 40,1 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Bütçe Emanetleri (5) Mali yıl içerisinde veya sonunda ilgili belgeleri hazırlandığı halde herhangi bir nedenle kısmen veya tamamen ilgililerine ödenemeyen tutarlardan oluşur. Bu tutarlar daha sonraki bir tarihte ödenir. Yıl sonunda bu hesapta meydana gelen artış, o yıl içinde gider kaydedildiği halde nakden ödenmeyen tutarı göstermektedir yılı sonunda bütçe emanetlerinde meydana gelen 1,2 katrilyon liralık bir artışın, henüz ödenmediği için, gider kalemlerinden düşülmesi gerekmektedir. Avanslar (6) Avanslar gider kaydedilmediği halde nakden ödenmiş olan tutarları göstermektedir. Avans olarak kaydedilen tutarlar, ilgili harcamaların belgeleri tamamlandıktan sonra, -gecikmeli olarak- gider kaydedilmektedir. Yıl sonunda avans olarak verilen ancak henüz gider kaydedilmemiş olan tutarın tespit edilebilmesi için yıl içinde avanslarda meydana gelen artışın hesaplanması gereklidir yılında verilen avansların 487 trilyon lirasının gider kaydı yıl sonuna kadar yapılamamıştır. Bu tutar yıl içinde yapılmış bir gider olduğu için (-) işaretle giderlere dahil edilmiştir. Nakit Bütçe Açığı (7) Bütçenin nakit ihtiyacı, finansmanla ilgili en önemli unsurdur yılı konsolide bütçesinin gelir ve giderleri arasındaki fark 40,1 katrilyon liradır. Ancak, gider olarak kaydedildiği halde henüz nakden ödenmemiş tutarların (bütçe emanetlerinin) ve nakden ödendiği halde henüz gider kaydedilmemiş tutarların (avansların) dikkate alınmasıyla, bütçenin nakit ihtiyacının aslında 0,8 katrilyon eksiğiyle 39,3 katrilyon lira olduğu görülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 31

32 FİNANSMAN İŞLEMLERİ (8-24) Normal olarak bütçe finansman tablolarının finansman bölümünde, borçlanma ve alacak işlemleri ile nakdi etkileyen diğer kalemler gösterilir. Mevcut muhasebe altyapısıyla halihazırda yayınlanmakta olan bütçe finansman tabloları sadece bütçe için yapılan borçlanma tutarlarını gösterecek şekilde düzenlenmektedir. Yani net borçlanma hasılatı bütçe açığına denk olacak şekilde tanzim edilmektedir. Dolayısıyla, borçlanma ile finanse edilen bazı işlemlerin bütçe dışında kalması sebebiyle, finansman tablosunun yıl içinde merkezi hükümet tarafından yapılan bütün harcamaları ve elde edilen bütün gelirleri ortaya koyacak şekilde düzenlenmesi gerekmiştir. Bu bölümde kullanılan rakamlar Hazine Müsteşarlığı Devlet Borçları Saymanlığı tarafından kaydı yapılan belgelerin tasnifi ile bulunan rakamlardan ve 2002 yılı idare hesabı cetvellerinden alınmıştır. Borçlanma ve Borç Geri Ödemeleri (9) (10) Merkezi hükümet tarafından yıl içinde yapılan borçlanmaları ve borç geri ödemelerini gösterir. Dış borç, devlet tahvilleri ve Hazine bonoları ile ilgili işlemlerinin takip edildiği hesaplarda kayıtlı olan tüm işlemler, dolayısıyla, borçlanma yoluyla elde edilen tüm kaynaklar hesaplamaya dahil edilir yılında 169,8 katrilyon lira borçlanılmış, 104,9 katrilyon lira borç geri ödemesi yapılmıştır. Net Borçlanma Hasılatı (11) Borçlanma hasılatından borç geri ödemelerinin çıkarılması sonucu bulunan net borçlanma hasılatı, elde edilen kaynak tutarını göstermektedir. Borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklar esasen, borç geri ödemesinde ve bütçe finansmanında kullanılır. Yani net borçlanma hasılatının bütçe açığına denk olması gereklidir. Ancak, temel bütçe ilkelerine aykırı olmakla birlikte, mali sistemimizde borçlanma hasılatı, kayıt dışında kalan bir takım işlemleri finanse etmek için de kullanılmaktadır. Bütçe dışı gelir ve giderler dolayısıyla söz konusu denklik sağlanamamaktadır yılı net borçlanma hasılatı rakamı 64,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Dolayısıyla, 2002 yılında kamu kesiminin iç ve dış borç toplamı 64,8 katrilyon lira artmıştır. Mahsup Gelir ve Giderler (12) (13) Mahsup gelir ve giderler, borçlanma ile ilişkili olarak ortaya çıkan, ancak gelir veya gider olarak kaydedilmemiş işlemlerden oluşurlar. Bütçede kayıtları olmamakla birlikte gerçek anlamda gelir ve harcama niteliği taşırlar. Bu işlemler yarı mali niteliktedir. İşlemlerin borç T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 32

33 hesaplarıyla ilgili yönü muhasebe sisteminde kayıt altına alınmış, gelir veya gider hesaplarıyla ilgili yönü ise kayıt dışı kalmıştır yılında 29,5 katrilyon lira mahsup gider yapılmış, 4,1 katrilyon lira da mahsup gelir elde edilmiştir. Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler (14) Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Hesabı, giderlerin sonradan bütçe giderleri hesabına aktarılmak üzere geçici olarak kaydedildiği bir ara hesaptır. İşlemlerinin tamamlanamaması nedeniyle ilgili hesaplara kaydı mümkün olmayan ödemeler ile bu ödemelerden işlemleri tamamlanarak ilgili hesaplara aktarılan tutarlardan oluşur yılında bütçeden mahsup edilecek ödemeler rakamı finansman tablosunda (+) işaretle yer almıştır. Çünkü, 4,1 katrilyon liralık tutar 2001 yılından devreden tutardır ve 2002 yılı mahsup bütçe giderleri toplamından düşülmesi gerekmektedir. 9 Nakit Borçlanma Hasılatı (15) Nakit borçlanma hasılatı, mahsup gelirler mahsup giderler ve bütçeden mahsup edilecek ödemelerin dikkate alınması sonucu bulunan rakam olup, 43,4 katrilyonluk bir tutara tekabül etmektedir. Alacak Tahsilâtı (16) Hazinenin genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlardan olan devirli, garantili ve ikraz alacaklarından yapılan tahsilâtı gösterir. Bu işlemler sonucunda gerçek anlamda bir kaynak sağlanır, ancak bu gelir olarak görünmemektedir yılında alacaklardan 2,1 katrilyon lira tahsil edilmiştir. Transfer Edilen Tutarlar (Doğan Alacaklar) (17) Borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların önemli bir kısmı bütçe dışındaki kuruluşlara aktarılmaktadır. Bu kuruluşlara aktarılan tutarlar bütçede gider veya transfer kalemleri arasında gösterilmemekte, sadece alacak kaydı yapılmaktadır. Bu tutar 2002 yılında 4,7 katrilyon liradır. 9 Bütçeden mahsup edilecek ödemeler hesabının 2001 yılından devir rakamı 4,1 katrilyon liradır yılında hesabın borç kısmına 32,4 katrilyon liralık kayıt yapılmıştır yılı içinde ödenek sağlanarak, 2001 yılı devri ve 2002 yılı kayıtları toplamı olan 35,5 katrilyon liralık tutar için alacak kaydı yapılarak bu tutar bütçe giderine aktarılmıştır. Dolayısıyla, 35,5 katrilyon liralık kaydın 4,1 katrilyon lirası 2001 yılı ile ilgili olduğu için bu tutar 2002 yılı bütçe giderleri rakamından düşülmüştür. Hesabın 2003 yılına devir rakamı 33 milyon liradır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 33

34 Nakit Borçlanma ve Alacak Hasılatı (18) Nakit borçlanma hasılatının alacak tahsilatı ve doğan alacaklar ile birlikte değerlendirilmesi sonucunda nakit borçlanma hasılatı ve alacak tahsilatı 40,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Bütçe Dışı Emanetler (19) Çeşitli sebeplerle bütçe emanetleri dışındaki emanet hesaplarında bekletilen tutarlardan oluşur yılında emanet hesaplarında bekleyen tutarlar 555 trilyon lira artmıştır. Dolayısıyla, bu tutar kadar ilave finansman sağlanmıştır. Denge tablosunda emanet hesaplarındaki artış bir gelir unsuru olarak değerlendirilmektedir. Bankalar (20) Banka hesaplarındaki tutar 2002 yılında 1,6 katrilyon lira artmıştır. Bu, borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların bir kısmının banka hesaplarına yatırıldığı anlamına gelir. Banka hesaplarındaki artış finansman tablosunda dengenin sağlanması için bir gider unsuru gibi değerlendirilmektedir. Kasalar (21) Kasalarda bekleyen tutarlar 2002 yılı içinde 26 trilyon lira artmıştır. Bu, çeşitli kaynaklardan sağlanan gelirlerin bir kısmının kasalara yatırıldığını ve henüz kullanılmadığını gösterir. Bu tutar gider mahiyetindedir. Bütçe Dışı Avans ve Krediler (22) Bu avans kaleminde yıl içinde finanse edilen ancak henüz gider kaydı yapılmayan işlemler yer alır. Bu tutarlar finansman tablosunda gider olarak gösterilmektedir yılı sonu itibariyle bütçe dışı avans ve kredilerde 394 trilyon liralık artış olmuştur. Diğer Gelirler (23) 2002 yılında kaynağı tespit edilemeyen gelirlerin tutarı 13 trilyon liradır. Nakit Finansman (24) Bütçe açığının nasıl finanse edildiğinin belirlenmesi için önce net borçlanma hasılatı tespit edilmişti. Ardından mahsup işlemler, alacak işlemleri ve diğer finansman kalemleri dikkate alınmış, bu suretle nakit finansman tutarına ulaşılmıştır yılında 39,3 katrilyon liralık nakit T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 34

35 finansman sağlanmıştır. Nakit bütçe açığı da 39,3 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Bütçe Finansman Dengesi 2002 yılında borçlanma işlemleri dahil edildiği zaman 252 katrilyon liralık gelirin elde edildiği ve aynı miktarda giderin gerçekleştirildiği görülmektedir. Kayıt dışı gelir ve giderlerin de yer aldığı finansman dengesi 13 trilyon liralık farkla kurulmuştur. Bu rakam, kaynağı tespit edilemeyen gelirleri göstermektedir ve toplam gelirlere oranı on binde 5 dir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 35

36 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 36

37 2. TOPLAM KAMU BORÇLARI Bu bölümde, 2002 yılı toplam kamu borçları, borçlanma limiti, borçlanma faizleri ve faiz dışı denge hakkında bilgiler verilmektedir Yılı Toplam Kamu Borcu Aşağıdaki tabloda yılları arasında kamu borç stokunda meydana gelen değişim gösterilmektedir. Tablo 6: Kamu Borç Stoku 2002 yılında kamu borç stoku 67,6 katrilyon lira artarak 283,1 katrilyon liraya ulaşmıştır. Katrilyon TL Dış Borç (1) 10,4 16,6 28,8 42,9 102,0 (2) 140,3 İç Borç 6,2 11,6 22,9 36,4 (5) 109,0 (3) 139,5 KİT Görev Zararı ve Emanetler 2,4 6,0 13,0 18,8 4,5 (4) 3,3 Toplam Kamu Borcu 19,0 34,2 64,7 98,1 215,5 283,1 (1) TCMB dahil. Kamu kesimi dış borcu, geçici tahakkuk verilerinden hesaplanmıştır. (2) ( ) tarihli Merkez Bankası Dolar satış kuru esas alınmıştır. (3) Ek tablo 7 ve 8 den alınmıştır. IMF için TCMB ye verilen tahvillerden kalan 9,7 katrilyon lira hariç. (4) Tablo 40 ve ek tablo 4 den alınmıştır. ( ) (5) IMF ye verilen 13,1 katrilyon liralık tahvil hariç 2002 yılında toplam kamu borç stoku 2001 yılına göre 67,6 katrilyon lira artarak 283,1 katrilyon liraya ulaşmıştır yılına göre dış borç stoku ve iç borç stokunda artış, KİT görev zararları ve emanetlerde azalış olmuştur yılında, dış borç stoku 140,3 katrilyon lira, iç borç 139,5 katrilyon lira, KİT görev zararları ve emanetler de 3,3 katrilyon liraya ulaşmıştır. Toplam Kamu Borcunun Hesaplanma Şekli Kamu kesiminin toplam borcunun hesaplanabilmesi için, yayınlanan verilerin yeniden gruplandırılması, bazı verilerin ayrıştırılması, kaydı olmayan verilerin de dikkate alınması gerekmektedir. Tablo 6 ve şekil 3 ün düzenlenişinde uygulanan yöntem şu şekilde açıklanabilir; Türkiye nin toplam dış borcu genellikle kamu kesiminin borcu olarak algılanmaktadır. Oysa, toplam dış borcun yaklaşık olarak üçte biri özel sektör borcundan oluşmaktadır. Bu sebeple, hesaplamalarda sadece kamu kesimine ve Merkez Bankasına ait olan dış borçlar hesaplamaya dahil edilmiştir. Merkez Bankasına ait olan dış borçlar, 2000 yılına kadar Hazine tarafından yayınlanan verilerde kamu kesimi borçları arasında T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 37

38 gösterilmekteydi. Ancak bu tarihten sonra dış borç tablolarında; kamu kesimi, Merkez Bankası ve özel sektörden oluşan üçlü bir ayrıma gidilmiştir. Yani Merkez Bankasının dış borçları kamu borçları arasında değil, müstakil bir kategoride gösterilmektedir. Bu ayrım, dış borçlar ele alınırken kullanılmaktadır. Ancak kamu kesiminin toplam borcu hesaplanırken Merkez Bankasının dış borçları kamu dış borcuna dahil edilmiştir. İç borcun ise tamamı kamu kesimine ait olduğundan toplam kamu borcu hesaplanırken tahvillerden ve bonolardan kaynaklanan borç toplamı dikkate alınmaktadır yılında istisnai bir durum olarak iç borçlardan 13,1 katrilyon liralık rakam düşülerek toplam kamu kesimi iç borç stoku hesaplanmış idi. Hesaplamada dikkate alınmayan bu borçlanma rakamı, IMF den yapılan borçlanmaya aittir. Merkez Bankasının IMF den aldığı borçların bir kısmı Hazineye devredilmiş ve Hazine de bu borcu kullanırken bir nevi teminat mahiyetinde olmak üzere 13,1 katrilyon liralık tahvili Merkez Bankasına vermiştir. Bu işlem sonucunda, Merkez Bankasının dış borcu olarak kaydedilen IMF kredisi için bir de iç borçlanma kaydı yapılmakta olup bu mükerrerliği önlemek amacıyla bu rakam iç borç stok rakamından düşülmüştür. Dolayısıyla 2001 yılı iç borç stok rakamı 109 katrilyon olarak gözükmektedir yılında Merkez bankasına verilen 13,1 katrilyon liralık tahvilin bir kısmı ödenmiş ve 9,7 katrilyon liralık ödenecek tahvil kalmıştır. Bunun sonucu olarak, 2002 yılı iç borç stok rakamından 9,7 katrilyon lira düşülmüştür. Bütçe dışı emanetlerin ve işletmeci KİT lerin görev zararları tutarı toplam kamu borçlarının hesabında dikkate alınmıştır. Aslında, bütçe dışı emanetler devlet hesaplarında gösterilmektedir. Söz konusu emanetler, kamu kesimi tarafından geri ödenmesi gereken bir yükümlülük niteliğindedir. Toplam kamu borcu TL. cinsinden hesaplanarak gösterilmiştir. TL. üzerinden hesaplama yapılması, enflasyon nedeniyle yıl içinde borçlarda meydana gelen artışın reel miktarını göstermediği için çok tercih edilen bir yöntem değildir. Ancak, döviz cinsinden hazırlanan tablolar borçlarda kur farkları sebebiyle meydana gelen artışı göstermemektedir. Yukarıda belirtilen gerekçelerle toplam kamu borcu TL. üzerinden hesaplanmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 38

39 Toplam borç yükünü gösteren en önemli gösterge, borcun milli gelire (GSMH) oranıdır. Grafik 3 te yılları arasında kamu borcunun milli gelire oranının gelişimi gösterilmektedir. Grafik 3: Son Yirmi Yılda Toplam Kamu Borcunun Milli Gelire Oranı %125 %120,1 %75 %77,9 % Kamu kesiminin toplam borcunun milli gelire oranı 2001 yılında %120 iken bu oran 2002 yılında %103 seviyesine inmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 39

40 2.2. Borçlanma Limiti Borçlanma limiti, kamu kesiminin borçlanmasını, Meclisin iradesi doğrultusunda sınırlandırmak amacı ile ihdas edilmektedir. Her yıl Bütçe Kanunlarına konan hükümlerle, yıl içinde Hazinenin ne kadar borçlanmaya yetkili olduğu belirlenmektedir Yılı Bütçe Kanununda Borçlanma Limiti Borçlanma limiti 2002 Mali Yılı Bütçe Kanununun 31 inci maddesinde şu şekilde belirlenmiştir; Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu Bakan yıl içinde bu Kanunun "denge" başlıklı maddesinde belirtilen tutar kadar "net iç borç kullanımına" (yıl içinde yapılan borçlanmalardan anapara ödemelerinin düşülmesiyle elde edilecek tutar) yetkilidir. Bu limit en fazla % 15 oranında artırılabilir. Dış borçlanmada anapara ödemesini aşan kısım iç borçlanma limitinden düşülür, altında kalan kısım ise limite eklenir. Bu Kanunun ilgili maddeleri uyarınca "Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Hesabı"na gider kaydedilmek suretiyle yapılacak ödemeler de bu limite eklenir. Daha önce ihraç edilmiş olup nakden ödenenler hariç çeşitli kanunlara dayanılarak ihraç olunan özel tertip Devlet iç borçlanma senetleri bu limitin hesaplanmasında dikkate alınmaz. Borçlanma Limitinin ve Net Borçlanmanın Hesaplanması Bütçe kanununun 31 inci maddesi uyarınca, borçlanma limiti hesaplanırken, bütçe açığı (Bütçe Kanunun 3 üncü maddesi) esas alınmakta, ardından net iç borçlanma limitinin hesaplanması amacıyla, net dış borçlanma tutarı bu limitten düşülmekte veya eklenmektedir. Yıl içinde, bütçe açığı ile belirlenen limitin %15 oranında artırılması yetkisi de tanınmaktadır. Ayrıca Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler tutarı da limite eklenmektedir Yıl içinde gerçekleştirilen net borçlanma tutarları ise, saymanlık hesaplarında yer alan rakamlarda bir ayıklama yapılması suretiyle tespit edilmiştir. Net borçlanma tutarı belirlenirken ayrıca şu hususlara dikkat edilmiştir: 2002 yılı Dış Borçlar Hesabına kaydedilen, ancak borçlanma veya borç geri ödemesi mahiyetinde olmayan işlemler yılı işlemlerinden düşülmektedir. (Bir önceki yıla ait kayıtlar, borçlanma niteliğinde olmayan diğer ödemeler gibi.) Döviz cinsinden borçlarda kur farkları sebebiyle meydana gelen artışın, yıl içinde geri ödemesi yapılan kısmı dikkate alınmakta, borç stokunu artıran kur farkları ise yılı işlemlerinden düşülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 40

41 Tahvil borçlanmalarında, bütçe kanunları uyarınca limit hesabında dikkate alınmayacak olan özel tertip tahviller düşülmektedir. Ancak, özel tertip tahvillerin faiz ödemeleri için yapılan borçlanmalar limit hesabında dikkate alınmaktadır. Aşağıdaki tabloda, borçlanma limiti ve bu yetki kullanılarak gerçekleştirilen net borçlanma, bir bütün olarak ele alınmaktadır. Tablo 7: 2002 Yılı Borçlanma Limiti ve Net Borçlanma Miktarı Trilyon TL Gider Bütçesi (1) Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler (2) Gelir Bütçesi Denge %15 Artış İmkânı Limit Net Dış Borçlanma Net Tahvil Borçlanması Net Bono Borçlanması (3) (4) (4) Net Borçlanma (1) 2002 gider bütçesi rakamı trilyon lira, 4772 sayılı kanun ile verilen ek ödenek tutarı 150 trilyon, 4776 sayılı kanun ile verilen ek ödenek tutarı ise trilyon liradır. (2) 2001 yılı ile ilgili işlemin düşülmesi. (3) Ek tablo 9 a göre, denetim sonucunda hesaplanan net dış borçlanma rakamı. (Kur farkları hariç). Hazine Müsteşarlığı tarafından yayınlanan bütçe finansman tablolarında net dış borçlanma hasılatı trilyon lira olarak gösterilmiştir. (4) Hazine Müsteşarlığı Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğü tarafından bildirilen net tahvil ve bono borçlanması rakamları. Yukarıdaki tabloya göre Hazine Müsteşarlığı 2002 yılında 19,8 katrilyon lira dış borçlanma, 20,1 katrilyon lirası da iç borçlanmadan olmak üzere toplam 40 katrilyon lira net borçlanma hasılatı elde etmiştir. Borçlanma limiti rakamı ise 42,9 katrilyon liradır. Dolayısıyla 2002 yılında net borçlanma hasılatı açısından borçlanma limiti aşılmamıştır Yılından İtibaren Borçlanma Limitinde Uygulanacak Yeni Sistem tarih ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun un tarihinden itibaren yürürlüğe girecek olan 5 inci maddesinde borçlanma limiti ile ilgili olarak şu düzenleme yapılmıştır. Mali yıl içinde 1 inci maddede belirtilen ilkeler ve mali sürdürülebilirlik de dikkate alınarak yılı bütçe kanununda belirtilen başlangıç ödenekleri toplamı ile tahmin edilen gelirler arasındaki fark kadar net borç kullanımı yapılabilir. Borç yönetiminin ihtiyaçları ve gelişimi dikkate alınarak, bu limit yıl içinde en fazla yüzde beş oranında arttırılabilir. Bu miktarın da yeterli olmadığı durumlarda, ilave yüzde beşlik bir tutar, ancak Müsteşarlığın görüşü ve Bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile arttırılabilir. Bütçenin denk olması durumunda da borçlanma, anapara ödemesinin en fazla yüzde beşine kadar arttırılabilir. Borçlanma limiti değiştirilemez. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 41

42 Vadesinde nakden ödenenler hariç, çeşitli kanunlara dayanılarak ikrazen ihraç olunan özel tertip devlet iç borçlanma senetleri bu limitin hesaplanmasında dikkate alınmaz. Mali yıl içerisinde ikrazen ihraç edilecek özel tertip devlet iç borçlanma senetlerinin limiti her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir. Mali yıl içinde sağlanacak garantili imkanının limiti, her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir. Bu düzenleme ile borçlanma limitine bir disiplin getirileceği düşünülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 42

43 2.3. Borçlanma Faizleri Faiz ödemeleri, bütçe giderleri arasında önemli bir yer işgal etmektedir. Bir yıl içinde ödenen faiz miktarı, borcun mahiyeti yanında, borç yükünün ne yönde geliştiğini de göstermektedir. Faizle ilgili hesaplamalar yapılırken bütçe dışından ödenen faiz tutarlarının da dikkate alınması gerekmektedir. Aşağıdaki tabloda 2002 yılında ödenen faiz giderlerinin detayına yer verilmektedir yılında 76 trilyon lirası bütçe dışından olmak üzere toplam 51,6 katrilyon lira faiz ödemesi yapılmıştır. Tablo 8: 2002 Yılında Ödenen Faiz Giderleri (Kayıt Dışı Dahil) Trilyon TL Bütçeden Ödenen Toplam Faiz Devlet Tahvilleri Faizi Hazine Bonoları Faizi Dış Borç Faizi Bütçeye Kaydedilmeden Ödenen Toplam Faiz 76 BMEÖ Hesabından Ödenen Tahvil ve Bono Faizi Iskontolar Hesabına Alınarak Ödenen Tahvil Faizi 26 Dış Borç Hareketleri Hesabına Alınarak Ödenen Dış Borç Faizi 50 Toplam Faiz Gideri (*) BMEÖ Hesabından tahvil faizi için 31,9 milyon lira, bono faizi için ise 1,3 milyon lira ödenmiştir. Tablodaki rakamların detayı için bk. ek tablo 6 (*) yılında 51,6 katrilyon lira faiz ödemesi yapılmıştır yılında ödenen toplam 51,6 katrilyon liralık faiz ödemesinin 51,5 katrilyon lirası bütçeden ödenmiştir. Ödenen bu tutarın 34,1 katrilyon lirası devlet tahvilleri, 12,4 katrilyon lirası Hazine bonoları ve 4,9 katrilyon lirası da dış borçların faiz giderlerinden oluşmaktadır yılından itibaren her yıl düzenlenen Hazine İşlemleri Raporlarında bütçeye gider olarak kaydedilmeden yapılan faiz ödemeleri tespit edilmiştir. Dolayısıyla faiz ile ilgili hesaplamalar yapılırken, bütçeye gider kaydedilmeyip farklı hesaplarda muhasebeleştirilen bu işlemlerin de dikkate alınması gerekmektedir. Tablo 9 da tarihleri arasında bütçe dışından ödenen faiz ödemelerine yer verilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 43

44 Tablo 9: Yıllarında Bütçe Dışı Faiz Ödemeleri Bütçeleştirilmeyen (Kayıt Dışı) Faiz Ödemeleri Trilyon TL Bütçe Dışı Faiz Ödemelerinin Bütçeden Ödenen Faizlere Oranı % % % % % % (*) Ek tablo 7 ve 9 dan alınmıştır. (*) 76 % yılında bütçe dışından ödenen faiz rakamı 76 trilyon liradır. Bu tutarın bütçeden ödenen faizlere oranı binde 1 dir. Aşağıdaki grafikte, faiz ödemeleriyle ilgili temel veriler verilmiştir. Grafikte yılları arasında faiz ödemelerinin bütçe gelirlerine ve giderlerine oranı verilmektedir. Grafik 4: Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı %90 Faiz/Bütçe Geliri %60 Faiz/Bütçe Gideri 68% 45% %30 % yılında, bütçe dışından ödenenler dahil, toplam faiz ödemelerinin bütçe gelirlerine oranı %68, bütçe giderlerine oranı ise % 45 olmuştur. Yani yıl içinde elde edilen bütçe gelirlerinin %68 i faizlerin ödenmesi için kullanılmıştır. Toplam bütçe giderlerinin %45 i ise faiz ödemelerinden kaynaklanmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 44

45 Yılı Faiz Dışı Denge Bu bölümde, önce, faiz dışı denge kavramı ele alınacak, ardından da 2002 yılına ait veriler ortaya konacaktır. Faiz dışı dengenin anlamı nedir? Faiz dışı denge, kamu kesiminin borç yükünün ne yönde geliştiğini gösteren önemli bir göstergedir. Bu dengenin iki şekilde kurulması mümkündür; faiz dışı fazla veya faiz dışı açık verilmesi. Faiz dışı fazla verilmesi, faiz ödemeleri dışarıda tutulduğunda bütçenin fazla vermesi anlamına gelir. Yani bütçe gelirleri faiz dışındaki bütçe giderlerini karşılamaya yetmekte ve bir miktar da fazla verilmektedir. Bu gelir fazlası ile faiz ödemelerinin bir kısmı gerçekleştirilir. Faiz ödemelerinin kalan kısmı borçlanmayla karşılanır. Bunun sonucunda, borç stokundaki artış (net borçlanma), faiz ödemelerinden daha az olur. Reel faizler, büyüme hızı ile aynı düzeyde ise, bu durumda faiz dışı fazla verilmesi ülkenin borç yükünde azalma sağlar. Bu sebeple faiz dışı fazla verilmesi olumlu bir gösterge olarak değerlendirilmektedir. Kayıt dışı işlemlerin dikkate alınması sonucunda 11,8 katrilyon lira faiz dışı açık verildiği tespit edilmiştir. Ancak, yayınlanan verilerde 12,4 katrilyon lira faiz dışı fazla verildiği gösterilmektedir Yılında Faiz Dışı Denge Kayıt dışı bütçe işlemleri sebebiyle, hesaplamalarının yeniden yapıldığı 2002 yılı faiz dışı denge tablosu aşağıda yer almaktadır. Tablo 10: 2002 Yılında Faiz Dışı Denge (Kayıt Dışı İşlemler Dahil) Hazine Verileri 1 Trilyon TL Hesaplanan Toplam Gelirler (a) Toplam Giderler Faiz Giderleri Faiz Dışı Giderler (b) Faiz Dışı Fazla / Açık (a-b) Faiz Dışı Fazla / Açığın GSMH ya Oranı %4,5 %4,3 Not: Giderler eksi (-) işaretle gösterilmiştir. Tablodaki rakamların detayı için bk. ek tablo 11 1 Kaynak: finansmanı/bütçe istatistikleri/2002 aylık konsolide bütçe dengesi ( ) 2 Genel gider ve ıskonto giderleri hariç. Faiz dışı denge, gider ve gelir olarak kaydedilmeyen işlemler dikkate alınmadan hesaplandığında 12,4 katrilyon lira fazla verilmiş görünmektedir. Bu rakamın milli gelire oranı %4,5 dir. Ancak, yıl içinde kayıt dışı işlemlerin de dikkate alınması sonucunda 11,8 katrilyon lira faiz dışı açık verildiği ortaya çıkmaktadır. Bu tutar milli gelirin %4,3 ü oranındadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 45

46 Faiz dışı dengenin, borç yüküyle ilgili bilgi veren bir gösterge olma işlevini yerine getirebilmesi için, yıl içinde borçlanmayla ilgili olarak gerçekleştirilen tüm işlemlerin hesaplamaya dahil edilmesi gerekmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 46

47 YILI BORÇLANMA İŞLEMLERİ Bu bölümde, 2002 yılı içinde gerçekleştirilen iç ve dış borçlanma işlemleri ele alınmaktadır. Dış borçlanma ve iç borçlanma ile ilgili detaylı açıklama raporun Ek 1 bölümünde verilmiştir. Borçlanma işlemleri iki şekilde gerçekleşmektedir. Nakit işlemler: Banka hesaplarına nakit girişi veya çıkışı sonucunda gerçekleştirilen, nakit akımı doğuran işlemlerdir. Ayni veya mahsup işlemler: Nakit kullanılmadan gerçekleştirilen borçlanma işlemleridir. Bu işlemlere örnek olarak, ayni dış borç kullanımları gösterilebilir. Ayni dış borçlanma işlemlerinde borçlanılan tutar, kreditör tarafından doğrudan mal ve/veya hizmeti veren kişi yada kuruluşa aktarılmakta, Hazine hesaplarına bir nakit girişi olmamaktadır. Halbuki bu işlemler gerçek bir borçlanma işlemi olup, diğer işlemlerden tek farkı nakit akışının olmamasıdır. Ayni veya mahsup olarak gerçekleşen işlemler ile ilgili en önemli sorun bu işlemlerin açık bir şekilde gösterilmemesinden ve/veya kaydedilmemesinden kaynaklanmaktadır. Bu tür borçlanmalar sonucu doğan giderler bütçeye gider kaydedilmediğinde, muhasebe kayıtlarında sadece borç miktarının arttığı görülmekte olup, yıl içinde elde edilen kaynak ile hangi işlerin finanse edildiğinin takibi mümkün olamamaktadır. Dolayısıyla yayınlanan finansman tablolarında mahsuben borçlanma işlemleri gösterilmemekte olup yıl içi borçlanma ve gider işlemlerinin önemli bir kısmı dikkatlerden kaçmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 47

48 Yılı Dış Borçlanma İşlemleri Dış Borçlar Hesabına, doğrudan Hazineye ait olan veya Hazine tarafından devredilerek kullandırılan dış borçlardan yapılan kullanım ve geri ödemeler kaydedilmektedir. Reel finansman tutarının hesap edilmesi amacıyla bu hesaba yapılan kayıtlar tek tek incelenerek borçlanma veya borç geri ödemesi mahiyetinde olmayan işlemler ayıklanmış, saymanlıkça kaydedilmeyen dış borçlanma tutarları da kayda alınmıştır. Dış borçlar hesabı ile ilgili detaylı rakamlara ek tablo 9 da yer verilmiştir. Tablo 11: 2002 Yılı Dış Borç işlemlerinin mahiyeti Trilyon TL Hesapta Yer Alan İşlemler Reel Finansman 2001 Yılından Devreden Dış Borç Stoku Yılı Dış Borçlanması Nakit Mahsup Yılı Dış Borç Geri Ödemesi Nakit Mahsup 1 1 Net Dış Borçlanma (*) 'ye Devreden Dış Borç Stoku (*) Dış borçlanma veya dış borç geri ödemesi mahiyetinde olmayan işlemler düşülerek bulunan net borçlanma tutarı. Kur farkları dahil Tablodaki rakamların detayı için bk. ek tablo yılında 44,4 katrilyon lira dış borçlanma yapılmış, 7,3 katrilyon lira da geri ödemede bulunulmuştur. Dolayısıyla, 37,1 katrilyon liralık net dış borçlanma hasılatı elde edilmiştir. Devlet Borçları Saymanlığı verilerine göre, yıl içinde 46,1 katrilyonluk borçlanma gerçekleştirilmiş 9 katrilyon lira dış borç geri ödemesi yapılmış olup net dış borçlanma hasılatı 37,1 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. 10 Dış borçlar hesabına kaydedilen, ancak dış borçlanma mahiyetinde olmayan işlemlerin ayıklanması sonucunda, 2002 yılında 44,4 katrilyon lira dış borçlanma, 7,3 katrilyon lira dış borç geri ödemesi yapılmış, dolayısıyla net dış borçlanma hasılatı 37,1 katrilyon lira olmuştur. Hesapta yer alan işlemler ile reel finansman rakamlarının nakit tutarları arasında bir fark oluşmaktadır. Borçlanma açısından bu fark Hazine tarafından ödemesi yapılan garantili krediler ile yap işlet devret ödemelerinin düşülmesinden kaynaklanmaktadır. Borç geri ödemesinde oluşan fark ise yine aynı şekilde garanti krediler ile yap işlet devret ödemelerinin ve geçmiş yıl işlemlerinin düşülmesinden kaynaklanmaktadır. 10 Hazine Müsteşarlığı tarafından yayınlanan bütçe finansman tablolarında net dış borçlanma hasılatı 16,5 katrilyon lira olarak gösterilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 48

49 3.2. İç Borçlar (Tahvil Bono) Kamu kesiminin iç borçları, tahvil ve bono işlemlerinden oluşmaktadır. Yapılan iç borçlanmalar Devlet Borçları Saymanlık hesabında yer alan Hazine Bonosu ve Devlet Tahvilleri Hesabında izlenmektedir. İç borçların mevzuata uygun şekilde denetlenebilmesi için Hazine Müsteşarlığından istenen bilgi ve belgeler verilmemiştir. Bu nedenle, Devlet Tahvilleri ve Hazine Bonosu hesapları 1998 yılından itibaren Sayıştay yargılama dairelerince hüküm dışı bırakılmıştır. Ancak, bu hesaplarla ilgili olarak, reddedilen diğer hesaplarda olduğu gibi önemli maddi hatalar ve eksiklikler fiilen tespit edilemediği için uygunluk verilmemesi yönünde herhangi bir istemde bulunulmamıştır yılı Kesin Hesap Kanun tasarısının TBMM de görüşülmesi sırasında 8 inci maddesinde yer alan iç borç rakamı olan 122 katrilyon lira; Borç kullanım miktarlarının yeniden, tam ve doğru olarak tespit edilmesi gerekçesiyle madde metninden çıkarılmıştır. Hazine Müsteşarlığı, 2001 ve 2002 yılı Hazine Bonosu ve Devlet Tahvilleri Hesaplarıyla ilgili iç borçların takip edildiği bilgi sistemini tarihinde denetime açmış, ancak, denetime esas olan bazı belgeleri tarihinde Sayıştay Başkanlığına teslim etmiştir. Bu konu ile ilgili olarak denetim çalışmaları Sayıştay Başkanlığı tarafından sürdürülmektedir ve 2002 yılları Devlet Tahvilleri ve Hazine Bonosu hesaplarında yer alan rakamların idare hesabı cetvellerine aktarılmasında maddi hata veya eksiklik tespit edilmemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 49

50 Yılı Devlet Tahvili İşlemleri Devlet tahvilleri, bir yıldan daha uzun vadeye sahip devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlerle gerçekleştirilen işlemler Devlet Tahvilleri hesabında izlenmektedir. Tablo 12 de 2002 yılında Devlet Tahvilleri ile ilgili olarak gerçekleştirilen işlemler hakkında genel bilgi verilmektedir. Tablo 12: 2002 Yılı Tahvil İşlemlerinin mahiyeti 2002 yılında 58,9 katrilyon liralık tahvil ihracı yapılmış, 48,2 katrilyon lira da geri ödemede bulunulmuştur. Dolayısıyla, 10,7 katrilyon liralık net tahvil borçlanması yapılmıştır. Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Tahvil Stoku Yılı Tahvil Borçlanması Nakit Mahsup Yılı Tahvil Geri Ödemesi Nakit Mahsup Net Tahvil Borçlanması 'ye Devreden Tahvil Stoku Tablodaki rakamların detayı için bk. ek tablo yılında 29,4 katrilyon lirası nakit, 29,4 katrilyon lirası da mahsuben olmak üzere 58,9 katrilyon liralık tahvil borçlanması yapılmıştır. Bu borçlanmaya karşılık 30,3 katrilyon lirası nakit, 17,8 katrilyon lirası da mahsuben olmak üzere toplam 48,2 katrilyon liralık tahvil geri ödemesi yapılmıştır. Bunun sonucunda 2002 yılında 10,7 katrilyon liralık net tahvil borçlanması yapılmış olup 2003 yılına devreden tahvil stoku da 112,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 50

51 Yılı Hazine Bonosu İşlemleri Hazine bonoları, bir yıldan kısa vadeli devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlerle gerçekleştirilen işlemler Hazine Bonoları Hesabında izlenmektedir. Aşağıdaki tabloda 2002 yılında Hazine bonoları ile ilgili olarak yapılan işlemler yer almaktadır. Tablo 13: 2002 Yılı Hazine Bonosu İşlemlerinin Mahiyeti 2002 yılında 66,4 katrilyon liralık Hazine bonosu ihraç edilmiş, 49,4 katrilyon lira da geri ödemede bulunulmuştur. Dolayısıyla, 16,9 katrilyon liralık net bono borçlanması yapılmıştır. Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Hazine Bonosu Stoku Yılı Hazine Bonosu Borçlanması Nakit Mahsup Yılı Hazine Bonosu Geri Ödemesi Nakit Mahsup Net Hazine Bonosu Borçlanması 'ye Devreden Hazine Bonosu Stoku Tablodaki rakamların detayı için bk. ek tablo yılında 65,9 katrilyon lirası nakit, 0,4 katrilyon lirası da mahsuben olmak üzere 66,4 katrilyon liralık bono borçlanması yapılmıştır. Bu borçlanmaya karşılık 47,5 katrilyon lirası nakit, 1,8 katrilyon lirası da mahsuben olmak üzere toplam 49,4 katrilyon liralık bono geri ödemesi yapılmıştır. Bunun sonucunda 2002 yılında 16,9 katrilyon liralık net bono borçlanması yapılmış olup 2003 yılına devreden bono stoku da 37 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 51

52 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 52

53 YILLARINDA DIŞ BORÇLANMA İŞLEMLERİ VE DIŞ PROJE KREDİSİ UYGULAMA SONUÇLARI Bu bölümde Sayıştay tarafından yıllarına ait dış borç stokuna ilişkin yürütülen çalışmalar sırasında tespit edilen konular ele alınmaktadır yıllarına ait Dış Borçlar Hesabına, Sayıştay Genel Kurulu kararları ile uygunluk verilmemiştir. Bunun üzerine yıllarına ait dış borç stoku, Hazine Müsteşarlığı tarafından yeniden hazırlanarak, Sayıştay Başkanlığına sunulmuştur yılı Dış Borçlar Hesabı ile ilgili olarak Sayıştay Genel Kurulu tarafından uygunluk derecesinin tespiti yapılamamıştır. Daha sonra 2002 yılı Dış Borçlar Hesabı da Sayıştay Başkanlığına teslim edilmiş ve yılları itibariyle denetim çalışması yapılmıştır. Bu çalışmalar sırasında ulaşılan sonuçların bir kısmı aşağıda ifade edilmektedir. Bu bölümde ele alınan işlemler, sadece Hazine Müsteşarlığı ile ilgili değil, özellikle dış proje kredisi uygulama sürecinde rol alan kurumlarla da ilgilidir. Bu noktada, Hazine Müsteşarlığının temel fonksiyonu, kanunlarla verilmiş yetki çerçevesinde, borçlanma işlemlerini gerçekleştirmektir. Devlet dış borcu, herhangi bir dış finansman kaynağından belli bir itfa planına göre geri ödenmek üzere sağlanan finansman imkanları ile Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından üstlenilen her türlü mali yükümlülüklerden oluşmaktadır. Devlet dış borçları, program ve proje kredisi olarak iki başlık altında tasnif edilebilir: Program kredisi, kamunun finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla alınan kredilerdir. Proje kredisi ise projelerin gerçekleşmesi amacıyla herhangi bir finansman kaynağından sağlanan finansman imkanını ifade etmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 53

54 Yılları Arasında Dış Borç Uygulaması Bu bölümden itibaren, rakamlar değerlendirilirken şu hususların göz önünde bulundurulması uygun olur. Dış Borçlar hesabı ile ilgili uygunluk bildirimi süreci devam ettiği için burada yer alan rakamlar geçici veri niteliğindedir. Tablolarda döviz cinsinden yer alan rakamlara, TL. işlemlerinin Merkez Bankasınca açıklanan yıl sonu döviz satış kurlarına bölünmesi suretiyle ulaşılmıştır. Kullanım ve Geri Ödemeler yılları arasında 53,3 milyar dolar program ve proje kredisi kullanılmıştır. Tablo 14 de de görüldüğü üzere, yılları arasında 53,3 milyar dolar program ve proje kredisi kullanılmıştır. Bu yıllarda 31,1 milyar dolar ana para geri ödemesi ve 15,9 milyar dolar da faiz ödemesi yapılmıştır. Tabloda yer alan ödemeler geçmiş yıllarda yapılmış ve vadesi gelmiş anapara ve faiz geri ödemelerinden oluşmaktadır. Tablo 14: Yılları Arasında Dış Borç Kullanım ve Geri Ödemelerle İlgili Net Transferler Milyar Dolar Toplam Kullanım (a) 3,1 3,5 3,8 3,9 6,1 11,0 5,4 16,5 53,3 Anapara ve Faiz Ödemesi (b) 4,8 4,6 4,0 6,6 5,2 6,8 7,6 7,5 47,0 Anapara Ödemesi 3,1 3,1 2,5 4,9 3,5 4,4 5,2 4,5 31,1 Faiz Ödemesi 1,6 1,6 1,4 1,7 1,6 2,4 2,5 3,0 15,9 Net Transfer (a-b) (*) -1,7-1,1-0,1-2,7 0,9 4,2-2,3 9,0 6,3 (*) Net transfer, borç kullanımı ile borç servisi (anapara ve faiz ödemelerinin toplamı) arasındaki farkı ifade eder. Bu rakamın pozitif olması ülkeye kaynak girişini, negatif olması ülkeden kaynak çıkışını ifade eder. Yukarıdaki tablodan da görüldüğü üzere, bazı yıllarda net transfer negatif, bazı yıllarda da pozitif olarak gerçekleşmiştir. Net transferin negatif olarak gerçekleştiği yıllarda, dış borç geri ödemelerinin bir kısmı iç kaynaklardan karşılanmıştır. Döviz Bazında Dış Borç Stoku Tablo 15: Yıllarında Dış Borç Stoku ve Artış Oranları Milyar Dolar Borç Stoku 33,8 32,4 31,5 32,4 34,6 40,5 38,7 56,7 Artış Oranı %2 %-4 %-3 %3 %7 %17 %-4 %46 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 54

55 Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere, yıllarında azalma eğilimine giren dış borç stoku 1998 yılından itibaren artmaya başlamıştır. Bir önceki yıla göre dış borç stokundaki en yüksek artış, IMF ve Dünya Bankasından kullanılan kredilerin de etkisiyle, %46 oranıyla 2002 yılında gerçekleşmiştir. Bu durumda; 2002 yılı dış borç stoku, 1995 yılı ile karşılaştırıldığında, dolar bazında %68 oranında artmış ve 33,8 milyar dolardan 56,7 milyar dolara yükselmiştir. Tablo 16 da, geri ödeme dövizi cinsinden borç stokunun dağılımı gösterilmiştir. Tablo 16: Döviz Cinsi Açısından Dış Borç Stoku Milyar Dolar 2002 Yılı Dış Borç Stok Oran USD 22,8 %40 EUR 14,6 %26 SDR 13,9 %25 JPY 4,4 %8 Diğer 1,0 %1 Toplam 56,7 Kur Farklarının Stok Üzerindeki Etkisi Türk Lirası olarak dış borç stok rakamları değerlendirildiğinde; stok üzerinde aleyhte oluşan kur farklarından dolayı 2001 yılında 28,7 katrilyon, 2002 yılında ise 17,5 katrilyon lira artış meydana gelmiştir. Tablo 17: Yıllarında Meydana Gelen Aleyhte Kur Artışı Katrilyon TL Borç Stoku 2,0 3,5 6,5 10,2 18,8 27,4 56,0 93,2 Aleyhte Kur farkı 0,7 1,4 2,7 4,0 7,2 4,1 28,7 17, Yıl Sonu İtibariyle Kreditör ve Kredi Türlerine Göre Dış Borç Stoku Aşağıdaki tabloda da görüldüğü üzere, 2002 yılı sonu itibariyle dış borç stokunun 37,6 milyar doları program kredileri, 15,7 milyar doları da proje kredilerinden oluşmaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 55

56 Tablo 18: Yılları Arasında Kullanılan Program ve Proje Kredileri Milyar Dolar Oran Program Kredileri 37,6 %70 Uluslar Arası Kuruluşlardan Kullanılan Krediler 14,6 Tahvil 23,0 Proje Kredileri 15,7 %30 Toplam 53,3 Tablo 19 da görüldüğü üzere, yılları arasında hükümet kuruluşlarının dış borç stokundaki ağırlığı azalırken, uluslararası kuruluşların ağırlıkları artmıştır. Uluslararası kuruluşların 1995 yılındaki oranı %22 iken, bu oran 2002 yılında, IMF den yapılan borçlanmanın da etkisiyle %36 ya çıkmıştır. Tablo 19: Yılları Arasında Kreditörlerin Kurumsal Sınıflandırmasına Göre Dış Borç Stoku İçindeki Ağırlıkları Oran (%) Hükümet Kuruluşları Uluslararası Kuruluşlar Piyasa yılı sonu itibariyle uluslararası kuruluşlardan Dünya Bankası ve IMF ye olan borcumuz 18,7 milyar dolara ulaşmıştır. İç borca dönüştürülmüş, Merkez Bankası üzerinden kullandırılan 6,3 milyar dolarlık IMF ye olan borç eklendiğinde, bu miktar 25 milyar dolara ulaşmaktadır. Proje Kredilerinin Kurumlar İtibariyle Dağılımı Tablo 20 de yer alan proje kredilerinin kurumlar itibariyle dağılımına bakıldığında; yılları arasında dış proje kredilerinin %25 nin MSB, %24 ünün Karayolları Genel Müdürlüğü, %13'ünün DSİ Genel Müdürlüğü tarafından kullanıldığı görülmektedir. Milli Eğitim Bakanlığınca kullanılan kredilerin oranı %2, Sağlık Bakanlığının ise %1 civarındadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 56

57 Tablo 20: Yıllarında Kullanılan Dış Proje Kredileri Ve Kurumlar İtibariyle Kullanım Oranları Milyar Dolar Oran Kullanılan Kredi Tutarı Sağlık Bakanlığı 0,11 %1 Milli Eğitim Bakanlığı 0,29 %2 Dsi Genel Müdürlüğü 2,00 %13 Karayolları Genel Müdürlüğü 3,77 %24 Milli Savunma Bakanlığı 3,88 %25 Diğer 5,66 %35 Genel toplam 15,70 Kredi Anlaşmaları ve Kullanılacak Dış Proje Kredileri 2002 yıl sonu itibariyle, kurumlar tarafından 6,8 milyar doları dış proje kredisi, 4,8 milyar doları program kredisi olmak üzere toplam 11,6 milyar dolar kullanılacak kredi miktarını mevcuttur yılları arasında ortalama olarak yıllık 2,7 milyar dolar tutarında kredi anlaşması yapılmıştır. Stoktaki kredilerin, yıl içinde kullanılmayarak iptal edilen kısmı, ortalama olarak 40 ile 70 milyon dolar arasında değişmektedir yıl sonu itibariyle, kurumlar tarafından 6,8 milyar doları dış proje kredisi, 4,8 milyar doları program kredisi olmak üzere toplam 11,6 milyar dolar kullanılacak kredi miktarını mevcuttur. Tablo 21: Dış Proje Kredi Anlaşmaları, Kullanımlar ve Yıl Sonu İtibariyle Kullanılacak Dış Proje Kredileri Milyar Dolar Yapılan Kredi Anlaşma Tutarı 4,5 2,4 1,4 2,8 Yıllık Net Kullanım Miktarı 2,3 3,1 2,4 2,7 Yıl Sonu İtibariyle Kullanılabilir Bakiye (Kümülatif) 8,3 7,2 5,1 6,8 6,8 milyar dolarlık kullanılacak dış proje kredileri içinde 1,5 milyar dolar ile Japon kredileri önemli bir yer tutmaktadır. Bu krediler içerisinde de İstanbul İçme Suyu Büyük Melen Projesi dikkat çekmektedir. Melen Projesi ile ilgili olarak 1993 ve 1996 yıllarında yaklaşık 1 milyar dolar tutarında kredi sağlanmıştır yılı sonu itibariyle bu kredinin %13 ü kullanılmış olup, %87 si ise kullanılmamıştır. Dolayısıyla, İstanbul un su ihtiyacını karşılamak amacıyla çalışmaları devam eden Melen projesi ile halen Hazine garantisi nedeniyle ödeme yapılan ve İstanbul un su ihtiyacı için yararlanılabilecek olan Yuvacık projesinin Hazine menfaatleri açısından birlikte değerlendirilmesinin faydalı olacağı düşünülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 57

58 Dış proje kredilerinden kullanılacak olan kredilere bir diğer örnek de deprem kredileridir. Deprem nedeniyle kullanılacak kredi miktarlarına tablo 22 de yer verilmiştir. Tablo 22: 2002 yıl sonu itibariyle kullanılacak olan deprem kredileri Anlaşma yılı Kreditör Proje Adı Döviz Anlaşma Miktarı (a) Kullanılacak Bakiye (b) Kullanılacak Oran (b/a) 1998 Dünya Bankası 1999 Dünya Bankası İslam Kalkınma Bankası İslam Kalkınma Bankası İspanya Hükümet Kredisi 2001 Kuveyt Fon Sel ve Deprem Felaketi Acil Yardım Projesi Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma Projesi Deprem Bölgesinde İnşa Edilecek İlköğretim Okulları Deprem Bölgesinde İnşa Edilecek İlköğretim Okulları Deprem Zararını Giderme ve Yeniden Yapılandırma Proje Kredisi Marmara Deprem Bölgesi Yollarının Yeniden Yapım Projesi USD %37 USD %61 USD %79 ISD %37 USD %100 KWD %42 Faiz Dışı Maliyetler Alınan her kredinin faiz maliyetinin dışında, komisyon kesintileri, sigorta giderleri ve aracılık hizmetleri gibi ek maliyetleri de vardır yıllarında yapılan kredi anlaşmaları ve kullanılacak krediler nedeniyle toplam 268,7 milyon dolar faiz dışı gider yapılmıştır yılında IMF den kullanılan 12,4 milyar dolar karşılığında hizmet ücreti olarak ödenen tutar 62,5 milyon dolar dır. Kredilerin, kredi anlaşmalarında öngörülen sürelerde kullanılmamasının nedenlerinin başında ödenek yetersizliği, projelerin kredi anlaşmaları yapıldığında hazır olmaması, uluslararası ihale prosedürlerine uyulmaması gibi nedenler sayılabilir. Kredilerin öngörülen süre içinde çeşitli nedenlerle kullanılmaması hatta iptal edilmesi nedeniyle ek maliyetlerle karşılaşılmaktadır. Her yıl kullanılmayan miktarlar için belirli bir oranda taahhüt komisyonu ödenmektedir yılları arasında 74,9 milyon dolar taahhüt ücreti ödenmiştir. 12 Hazine Alacaklarının Dış Borçlara Etkisi Hazine Müsteşarlığınca tahvil ve proje kredilerinden bir kısmı, yapılan anlaşmalarla diğer kuruluşlara kullandırılmaktadır. 12 IMF ye yapılan taahhüt ücreti ödemelerinden 14,2 milyon dolar anlaşma maddesi gereğince 2002 yılı içinde Hazine Müsteşarlığına iade edilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 58

59 Tablo 23: 2002 Yıl Sonu İtibariyle Hazine Alacakları Milyar Dolar İkrazlar 20,2 TMSF Tahvil 11,7 TMSF Ana Para +Faiz Ödemesi 8,4 Diğer Kuruluşlar 0,1 Genel ve Katma Bütçe Dışı Daireler 9,2 Devirli Krediler 6 Garantili Krediler 3,2 Toplam 29,4 Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, 2002 yıl sonu itibariyle toplam alacak stokumuz 29,4 milyar dolardır. Bunun 11,7 milyar doları TMSF ye verilen ikraz tahvillerinden oluşmaktadır. Daha önce verilen tahvillerin itfası ve faiz ödemeleri nedeni ile Hazineden 8,4 milyar dolar nakit çıkışı olmuştur. Bu ödemelerin 3,5 milyar doları IMF den alınan kredilerle finanse edilmiştir. Kurumların yükümlülüklerini yerine getirmeleri açısından bakıldığında devirli kredilerde dönüşüm oranının yüksek olduğu görülmektedir. Devirli kredilerde vadesi geldiği halde ödenmeyen alacağın, devirli kredilerden kaynaklanan toplam alacağa oranı %2 dir. Alacak stokunun 6 milyar doları devirli kredilerden oluşmaktadır. Devirli kredilerin miktarı dış borç stokunun %10 una eş değerdir. Dış borç geri ödemesi açısından bakıldığında bu durum stokun bu oranda Hazine Müsteşarlığı tarafından değil kullanıcı kurumlar tarafından ödeneceği anlamını taşımaktadır. Diğer bir ifade ile dış borç stokunun devirli krediler tutarındaki geri ödemesinin kaynağı doğrudan yeniden borçlanma değil, kurumların kendi kaynakları olacaktır. Dış borcun %10 na karşılık gelen bu miktar borç stokları değerlendirirken hesaba katılması gereken pozitif bir unsur olarak görülebilir. Tablo 24 te gösterildiği üzere, Hazine tarafından tahsil edilecek alacaklarda sorun garantili ve Yap-İşlet-Devret Modeli (YİD) çerçevesinde yapılan üstlenimlerden kaynaklanmaktadır. Nitekim, 1997 yılında bu üstlenimler nedeniyle oluşan toplam alacağın %16 sı vadesi geldiği halde ödenmeyen tutarlardan oluşmaktadır. Bu oran 2001 yılında %71 e ulaşmıştır yılında bu oran %56 seviyesindedir. Dolayısıyla, ilgili kurumlar zamanında yükümlülüklerini yerine getirmemişleridir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 59

60 Tablo 24: Garantili Kredi Üstlenimlerinden Doğan Toplam Alacaklar Katrilyon TL Katrilyon TL Toplam Alacak Vadesi Geçmiş Alacak Oran ,8 0,1 % ,3 0,3 % ,4 0,7 % ,4 0,8 % ,9 2,8 % ,2 2,9 %56 Geri dönmeyen krediler, yapılan üstlenmeler, devletin borçlanma ihtiyacını arttırmakta ve bu ihtiyaç dış borç stokuna da yansımaktadır. Alacakların tahsilindeki etkinlik 2002 yılından itibaren artmıştır. Gerek 4749 sayılı Kanun, gerekse muhasebe yönetmeliklerinde yapılan değişikliklerle borçların verilmesinden tahsil edilmesine kadar bir takım yeni düzenlemeler getirilmiş, yeni ilkeler belirlenmiştir. Bu düzenlemelerin, alacakların tahsilinde olumlu gelişmeler meydana getireceği düşünülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 60

61 4.2. Dış Borçlarda Yaşanan Sorunlar Bütçeleştirilmeme Genel ve katma bütçeli idareler tarafından kullanılan ayni dış proje kredilerinin neredeyse tamamı bütçe dışında harcanmıştır. Plan ve Bütçe Komisyonun talebi üzerine Sayıştay Başkanlığı tarafından yıllarında, mevzuatı gereği bütçeleştirilmesi gerektiği halde bütçe dışında harcanan net dış proje kredi kullanım miktarları tespit edilmiştir. Buna göre genel ve katma bütçe giderlerinin % 2 si bütçe dışında harcanmıştır. Bu oran, konsolide bütçe yatırım harcamalarının 1/3 üne karşılık gelmektedir. Aynı dönemde 3,8 milyar dolarlık kredi bütçeleştirilmemiştir. Tablo 25: yıllarında bütçeleştirilmeyen dış proje kredileri Milyar Dolar Genel ve Katma Bütçe Gideri 56,1 75,0 60,2 Bütçeleştirilmeyen Dış Proje Kredisi 1,1 1,4 1,3 Bütçeleştirilmeme Oranı %2 %2 %2 Bütçe giderleri ile ilişkisi kurulmayan işlemlerden birisi de yurt dışına yapılan tahvil ihraçlarından kaynaklanan kesintilerle ilgilidir. Tahvil borçlanmaları gerçekleştirildiğinde bütçe gelir ve giderini ilgilendiren bir çok mali nitelikli işlem de ortaya çıkmaktadır. Dış piyasalara yapılacak tahvil ihraçlarında ihracı gerçekleştiren Hazine Müsteşarlığı ile aracı kuruluş veya banka arasında bir kredi anlaşması imzalanmakta ve gerçekleşecek tahvil ihracından yapılacak masraf ve diğer kesintiler bu anlaşmada belirtilmektedir. Söz konusu tahvil ihracından kesintiler yapıldıktan sonra kalan tutar Hazine hesaplarına intikal etmekte ve borç kaydı yapılırken banka hesaplarına giren miktar esas alınmaktadır. Bazen tahvil ihracı primli gerçekleşmektedir. Primli miktarın bütçe gelirine eklenmesi gereklidir. Saymanlık bu bilgiye sahip değilse söz konusu miktar bütçe gelirlerine kaydedilememektedir yılları arasındaki işlemlerde bu tür gelir ve giderler konusunda Saymanlığın yeterli şekilde bilgilendirilmediği ve 2003 yılına kadar mevcut muhasebe mevzuatında yer alan hesapların bazı kayıtların yapılmasına imkan vermemesi nedeniyle, dış borç kaydının sağlıklı bir şekilde yapılmadığı görülmüştür. Bu dönemde, tablo 26 da yer alan miktarlar bütçe gelir ve giderleri ile ilişkilendirilmemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 61

62 Tablo 26: Yıllarında Bütçeye Gelir ve Gider Kaydı Yapılmayan Tutarlar Milyon Toplam Gelir Toplam Gider DEM EUR JPY USD yılları arasında gerçekleştirilen tahvil ihraçlarından, kredi anlaşmalarında yer almadığı halde, başka hizmetlerin bedellerinin karşılandığı görülmüştür. Bu dönemde, tahvil borçlanması ile ilgili bir gider meydana geldiğinde bu harcamalar bütçe gideri ile ilişkilendirilmeyip, kredi anlaşmaları çerçevesinde, kreditöre verilen talimatlarla kaynaktan kesinti yapılarak ödenmiştir. Kredi anlaşmalarında belirtilen tutar veya gösterilen limitler çerçevesinde kreditör kesinti yapmıştır. Ancak bu dönemde kreditörden temin edilen belgelerin Devlet Harcama Belgeleri Yönetmeliğinin öngördüğü biçimde olmadığı belirlenmiştir. Bu sorun muhasebe yönetmeliğinde yapılan değişiklik ve Hazine Müsteşarlığının aldığı tedbirle 2003 yılında giderilmiştir. Bununla birlikte bir başka konu ise tahvil ihraçları ile ilgili olmayan giderlerin de tahvil ihraçlarından yapılan kesintilere dahil edilerek ödenmesidir. Bu uygulamanın en dikkat çeken örneği yılları arasında yapılan ihraçlardan, Hazine Müsteşarlığının hukuki danışmanlık hizmeti alımı yaptığı Arnold&Porter firmasına yapılan ödemelerdir. Bu firmaya yaptırılan işle ilgili harcamalarda Başbakanlık ve Devlet Bakanlığından alınan yetkilerin dışına çıkıldığı, mevzuat hükümlerine uyulmadığı görülmüştür yılında özellikle Yap İşlet Devlet projelerine ait kredi anlaşmaları görüşmelerinde yararlanmak üzere, yabancı bir hukuk firmasından, bedeli Müsteşarlık bütçesine konulacak ödenekten karşılanmak üzere, danışmanlık hizmeti alımı için hem dönemin Başbakanından hem de ilgili Devlet Bakanından onay ve yetki alınmıştır. Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki KHK nin ve sonrasında çıkarılan 4059 sayılı Kanunun ilgili maddelerinde; Devlet İhale Kanunu hükümleri uygulanmadan bu tür alımların sözleşme veya pazarlık usulü ile yapılabileceği hükümleri yer almış ancak uygulamada seçilen firma ile sözleşme imzalanmadığı gibi pazarlık usulü de kullanılmamış, firmanın belirlediği koşullarda ve fiyatta hizmet alımı yapılmıştır. Ayrıca alınan T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 62

63 yetki ve onayların dışına çıkılarak, Müsteşarlık Bütçesinden karşılanması gereken hizmetin bedeli, verilen talimatlarla, tahvil ihraçlarından yapılan kesintilere dahil edilerek ödenmiştir ten başlayarak 2000 yılına kadar yapılan 7 tahvil ihracından Hazine Müsteşarlığınca kreditörlere verilen talimatlar ile (kredi anlaşmalarında yer almadığı halde ve alınan onay ve yetkilere aykırı olarak) Yap İşlet Devret ve Yap İşlet projeleri için ödenen hukuki danışmanlık hizmetinin bedeli 2,9 milyon dolardır. Bu kapsamda yapılan ödemeler içerisinde en yüksek tutarlar Birecik Hidroelektrik Santrali ile İzmit-Su projesine aittir. Muhasebeleştirilmeme yılları arasında dış borçlar ve dış proje kredileri ile ilgili bir çok mali nitelikteki işlem muhasebe (kayıtlarına bütçe gideri, bütçe geliri ve dış borçlar hesaplarına) intikal etmemiştir. Dış proje kredilerinin önemli bir kısmı ise bütçe ile ilişkilendirilmemiştir. Devlet Muhasebe Yönetmeliği gereği kullanıcı kuruluşların teyidi üzerine Devlet Borçları Saymanlığı dış borç kaydı yapmaktadır. Kuruluşların eksik bildirimde bulunmaları nedeniyle kullanılan borçların önemli bir kısmı hesabın dışında kalmıştır. Nitekim kreditör bildirimleri ile kuruluşların bildirimleri arasındaki fark 2001 yılı sonunda 28,5 katrilyona ulaşmıştır Sayılı Kanun 2002 yılında çıkartılan 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile yukarıda sayılan sorunlara çözüm bulunmak istenilmiş ve bunun için bir dizi düzenleme yapılmıştır. Kanunun 14. maddesinde; Proje kredilerinden kullanılacak tutarlar için ilgili yıl bütçesinde kullanıcı kuruluşun talebine bağlı olarak kredi anlaşmalarında öngörülen kullanım dönemleri ve tutarlar göz önünde bulundurularak yeterli ödenek tahsis edilir... hükmü yer almıştır. Yapılan düzenlemeye göre konsolide bütçeye tabi kuruluşlarca yapılacak her türlü yatırım harcaması yılı bütçesinin ilgili tertipleri ile ilişkilendirilecektir. Bu kapsamda proje kredisi olarak kullanılan her türlü imkan, kullanımdan önce bütçeleştirilecektir. Kanunda, proje kredileri Yıllık yatırım programında yer alan projeler,milli savunma projeleri ile yap işlet devret, yap işlet, işletme hakkı devri ve benzeri finansman modelleri çerçevesinde gerçekleştirilen projeler olarak tanımlanmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 63

64 Kanunun 14 üncü maddesinin gerekçesinde; Kullanıcı kuruluşlarca proje kredilerinden kullanılacak tutarlar için yeterli ödenek tahsis edileceği madde ile hüküm altına alınmıştır. Konsolide bütçeye tabi kuruluşlara herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanarak tahsis edilen dış proje kredilerinden kullandırılacak tutarların yılı bütçesi ile ilişkilendirilmesi amaçlanmaktadır. denilmektedir. Dolayısıyla, yukarıdaki madde hükmü uyarınca, deprem kredileri, savunma ve transfer amaçlı krediler de dahil dış proje kredilerinin tümü için kredi anlaşmalarına uygun miktarda ödenek talebinde bulunulacak ve yeterli ödenek tahsis edilecektir. Bu hükümler üzerine 2003 yılı bütçesinde, diğer yıllara kıyasla önemli miktarda dış proje kredisi için ödenek tahsisatı yapılmıştır sayılı Kanun gereğince çıkarılan bazı Yönetmelikler, 832 sayılı Sayıştay Kanununun 105 inci maddesine aykırı olarak, Sayıştay Başkanlığının mütalaası alınmadan uygulamaya konmuştur. Muhasebe Yönetmelikleri 4749 sayılı Kanun gereğince çıkarılan bazı Yönetmelikler, 832 sayılı Sayıştay Kanununun 105 inci maddesinde yer alan Bakanlıklar ve Sayıştay ın denetimine giren diğer daire ve kurumlarca mali konularda düzenlenecek yönetmelikler; Sayıştay ın mütalaası alındıktan sonra yürürlüğe konabilir hükmüne aykırı olarak, Sayıştay Başkanlığının mütalaası alınmadan uygulamaya konmuştur tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan yönetmelik buna örnek olarak gösterilebilir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 64

65 Yılları Dış Borçlar Hesabı yıllarına ilişkin Dış Borçlar Hesabına, Hazinenin dış borçlarını tam, doğru ve uygun bir şekilde göstermediği gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulu Kararları ile uygunluk verilmemiştir. Hazine Müsteşarlığı yıllarına ait dış borçlar hesabının yeniden tanzimi işlemini tamamlamış ve söz konusu hesapları denetlenmesi için, tarihinde, Sayıştay Başkanlığına teslim etmiştir. Sayıştay Başkanlığı tarafından 2002 yılı Temmuz ayı içinde, yılları Dış Borçlar Hesabının denetlenmesi amacıyla yeni bir ekip oluşturulmuş ve çalışmalara başlanılmıştır. Ancak, 2001 yılı uygunluk bildiriminin TBMM ye sunulduğu tarihe kadar hesapların denetiminin tamamlanamamış olması nedeniyle, anılan yıl Genel Uygunluk Bildiriminde dış borçlar hesabına ilişkin olarak uygunluk derecesinin tespiti yapılamamıştı yılına ait Dış Borç Stoku da tarihinde Sayıştay Başkanlığına teslim edilmiştir. Denetim ekibi tarafından Belge ve kayıt düzeninin, Raporlama ve matematiksel işlemlerin, Bilişim sistemi ve iç kontrol mekanizmalarının, denetimi yapılmıştır. Denetim faaliyetleri sonucunda yıllarına ait Dış Borçlar Hesabı ve buna ilişkin cetvellerde; 13 Brüt kullanım, Anapara geri ödemeleri, Borç dönüşümleri, Lehte ve aleyhte kur farkı, Bir önceki yıldan devir, Bir sonraki yıla devir rakamlarında, Hatalar olduğu tespit edilmiştir. Dış borçlara ilişkin olarak Sayıştay Başkanlığına verilen cetveller, bilişim sisteminde yer alan veriler kullanılarak, çeşitli raporlama araçları vasıtasıyla üretilmektedir. Yapılan denetimlerde, hesaba ilişkin veri tabanındaki temel nitelikli verilerdeki değişikliklerin büyük T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 65

66 ölçüde kontrol altına alınmış olduğu görülmüştür. 14 Ancak, Sayıştay denetimi, bu sistemdeki veriler esas alınarak üretilen bilgiler ve cetveller üzerinden yürütülmektedir. Dolayısıyla, verilerin cetvellere hatalı şekilde yansıtılması, denetimin sonucunu temel şekilde etkilemektedir. Denetim sırasında cetvellerde tespit edilen hatalar Müsteşarlıkça dikkate alınmış, raporların hatalar giderilerek yeniden tanzim edilebileceği bir aşamaya gelinmiştir. Sonuç yılları Dış Borçlar Hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. Yeniden tanzim edilerek Sayıştay Başkanlığına verilen yıllarına ait dış borç hesaplarına, tam, doğru ve uygun olmadıkları gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5071/1 sayılı kararı ile uygunluk verilmemiştir. Hazine Müsteşarlığı tarafından dış borçlar hesabının takip edildiği ve raporların alındığı bilişim sisteminde çeşitli zaaflar vardır. Bu zaaflar, bu sistemin çıktısı olan raporların doğru ve güvenilir olmamasına yol açabilecek önemli riskler doğurmaktadır. Reddedilen Hazine hesaplarına uygunluk verilebilmesi için; Hazine bilişim sistemlerinin yeniden yapılandırılması çalışmaları tamamlanmalıdır. Yeni sistemde, Hazine Bilişim Sistemleri raporunda değinilen ve sistemin güvenilirliğini zedeleyen kontrol zaafları giderilmelidir. Sistem tarafından üretilen cetvel ve bilgiler, 2003 yılı uygunluk bildirimi çalışmalarından önce, Hazine Müsteşarlığının da görüşü alınmak suretiyle Sayıştay Genel Kurulu tarafından belirlenecek esaslar çerçevesinde Devlet Borçları Saymanlığına intikal ettirilerek Sayıştay a verilmelidir. 13 Sayıştay Başkanlığına verilen cetvellerde yer alan hatalarla ilgili her hangi bir fazla ödemede bulunulmamıştır. 14 Sistemde yer alan verilerin güvenilirliği konusu Hazine Bilişim Sistemleri Raporunda detaylı şekilde incelenmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 66

67 ve 2002 Yılları Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabı Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabı Dış borçların daha sağlıklı şekilde takip edilmesi amacıyla, 1999 yılında ihdas edilmiştir. Bu iki hesap yardımıyla, Hazine tarafından anlaşması yapılan ve kreditörler tarafından kullandırılması taahhüt edilen kredilerin ve bu kredilerden yapılan kullanımların kayıt altına alınması amaçlanmıştır yıllarında Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabı, anlaşmalarla temin edilen dış borç miktarlarını ve bunlardan kullanılan tutarları tam, doğru ve uygun bir şekilde göstermediği gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulu Kararları ile reddedilmiştir ve 2002 yılları Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. Bölüm 4.3 de belirtilen nedenlerle dış borçlar hesabına uygunluk verilmemiştir. Dolayısıyla, dış borçlar hesabında yer alan kayıtlar ile Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları Hesabındaki kayıtların tutarlı olup olmadığı belirlenememiştir. Yukarıda açıklanan nedenlerle, 2001 ve 2002 yılları Kullanılacak Dış Krediler Hesabı ve Kredi Anlaşmaları hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 67

68 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 68

69 5. HAZİNE ALACAKLARI Bu bölümde, Hazine alacaklarına ilişkin yeni yasal düzenlemeler ve uygulama sonuçları ele alınmakta, ardından da Hazine alacaklarının Devlet Borçları Saymanlığında izlendiği Genel ve Katma Bütçe Dışı Daire ve Kurum Borçları Hesabı ve İkrazlar Hesabı ile ilgili bilgilere yer verilmektedir Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler Hazine için alacak doğuran işlemler; ikrazen kullandırılan kaynaklardan ve Hazince verilen garantilerinden kaynaklanmaktadır. İkrazen kullandırılan kaynaklardan doğan Hazine Alacakları Devirli Kredilerden Kaynaklanan Hazine Alacakları ve TMSF ye verilen ikraz tahvilleri bu grupta değerlendirilebilir. İkrazen verilen Krediler (Devirli krediler) Hazine tarafından bir dış finansman kaynağından sağlanıp Bütçe Kanunu ile verilen yetkiye istinaden kamu ve özel sektör kurumlarına devredilen kredilerdir tarihinden itibaren kredi devirleri 4749 sayılı Borçlanma Kanununun verdiği yetkiye dayanılarak yapılmaktadır. Kreditörlerce sağlanan krediler Hazine tarafından ödenmekte ve ödenen tutarlar, yapılan ikraz anlaşmaları uyarınca kurumlardan tahsil edilmektedir. Yapılan hibe devir anlaşmalarından kaynaklanan masraflardan doğan Hazine alacakları da bu kapsam içinde değerlendirilebilir. İkraz tahvilleri ise Hazine tarafından genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlara borç olarak verilen tahvillerdir. Bu tahviller kuruluşlarca vadesinden önce nakde çevrilebilmektedir. Tahvillerle ilgili itfa zamanı geldiğinde Hazine tarafından ilgilisine ödeme yapılmaktadır. Hazine alacaklarının büyük bir kısmını TMSF ye ikrazen ihraç edilen devlet iç borçlanma senetleri oluşturmaktadır. Verilen Garantilerden Doğan Hazine Alacakları Garantili krediler nedeniyle üstlenilen tutarlar, Yap-işlet-devret modeli çerçevesinde verilen garantiler ve garanti verilen iç borçlardan doğan alacaklar bu kısımda değerlendirilebilir. Garantili kredilerde Hazine, kurum veya kuruluşun bir dış finansman kaynağından sağladığı dış borcun geri ödenmesi hususunda garanti T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 69

70 verir. Bu kredi türünde Hazine asıl borçlu değil kefil durumundadır. Lehine garanti verilen kuruluş ödemeyi yapmadığı takdirde Hazine kreditöre geri ödemeyi yapar ve kurumu kendisine borçlandırır. Üstlenilen tutarlar daha sonra kurumlardan tahsil edilir. Yap İşlet Devret Modelinde Hazine, şirketlere satın alma, girdi ve kredi garantisi gibi çeşitli garantiler vermektedir. Bu garantiler nedeniyle Hazine bir ödeme yaptığında, projesine garanti verilen kuruluş yapılacak anlaşma çerçevesinde Hazineye borçlandırılır. Garanti verilen iç borçlardan kaynaklanan alacaklar Hazinenin kamu kurumları tarafından ihraç edilen menkul kıymetlere verdiği garantileri kapsamaktadır. Hazine asıl borçlu olmamasına rağmen ilgili kuruluş borcunu vadesinde ödemediği takdirde Hazine kefil olarak bu borcu ödemektedir. Ödenen miktarlar Hazine açısından alacak doğurmaktadır. 15 Alacak Yönetimine İlişkin Yeni Düzenlemeler ve Uzlaşma Müessesesi Hazine alacaklarının takip, tahsil ve idaresini ilgilendiren mevzuat alt yapısının yetersizliği ve buna ilişkin temel düzenlemelerin her yıl Bütçe Kanunlarıyla yapılması yeni düzenleme ihtiyacını gündeme getirmiştir tarih ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile alacak yönetimine ilişkin temel hükümlere yer verilmiştir. Bununla birlikte, Hazine garantilerinin verilmesi, izlenmesi, bütçeleştirilmesi, bu kapsamda yapılacak ödemelerin üstlenilmesi, risk hesabının kurulması gibi alacak yönetimine ilişkin çeşitli konularda yönetmelik ve tebliğler çıkartılmıştır. Borçlanma Kanununun getirdiği en önemli değişikliklerden biri, Hazine garantisi verilen kredilerle ilgili olarak yapılması gereken ödemeler için bir risk hesabı ihdas edilmesidir. Kanunun konuyla ilgili 13 üncü maddesi tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Bu risk hesabına, garantili kredilerden yapılan tahsilatlar, ikrazen verilen kredilerden alınan ikraz ücretleri ve kredilere garanti verilmesi sırasında kurumlardan alınan garanti ücretleri gelir olarak kaydedilmektedir. Hesabı oluşturan bir diğer kalem de Bütçe Kanunlarıyla hesaba aktarılmak üzere öngörülen ödeneklerdir. Hesabın kaynakları arasında bütçeden aktarılacak ödeneğin de sayılmış olması, Meclise, garantili kredilerden yapılan üstlenimler üzerinde bir kontrol imkanı sağlamaktadır yılında iç borçlara garanti verilmemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 70

71 4749 sayılı Kanun, bu çerçevede çıkartılan yönetmelik, tebliğler ve Bütçe Kanunlarında belirtilen garanti limitinin getirdiği mali disiplinin etkisiyle Hazine üstlenimleri geçen yıllara oranla azalan bir eğilim göstermeye başlamış, önceki üstlenimlerden ve ikrazen verilen kredilerden kaynaklanan vadesi geçmiş alacakların belli bir kısmının da uzlaşma müessesesi yoluyla tahsiline gidilmiştir. Vadesi geçmiş Hazine alacakları, yıllar itibariyle ciddi oranda artış göstermiştir. Hazine alacaklarına tahakkuk eden gecikme faiz ve cezalarının iktisadi, sosyal şartlara veya idare tarafından verilen görev çerçevesinde borç ödeme kabiliyetinin geçici veya sürekli olarak gerilemiş olmasına bağlı olarak cezaya muhatap borçlularla uzlaşma sağlanabileceği, talebin borçludan geleceği kararlaştırılmıştır. 16 Alacak yönetimi açısından ciddi risk oluşturan bu durumun düzeltilmesi amacıyla 4749 sayılı Kanunun geçici 3 üncü maddesiyle uzlaşma müessesesi düzenlenmiştir. Tablo 27: Uzlaşma Yapılan ve Yapılmayan Kuruluşlar Uzlaşma Sağlanan Kuruluşlar Uzlaşma Sağlanamayan Kuruluşlar 1. Ankara BB 1. Dalaman B 2. Antalya BB 2. İskenderun Su 3. ASKİ (Ankara) 3. TEİAŞ 4. Balıkesir OSB 4. İZGAZ (İzmit) 5. Diyarbakır Su 5. GASKİ (Gaziantep) 6. EGO (Ankara) 6. İzmit BB 7. ESHOT (Izmır) 7. Adana BB 8. Et Ve Balık AŞ. Uzlaşma Borcunu Kabul Etmeyen Kuruluş 9. EÜAŞ 1. Özelleştirme İdaresi Bşk 10. Gaziantep BB Uzlaşmaya Katılamayanlar (Geç Başvurduğu İçin) 11. İller Bankası 1. Anadolu Üniversitesi 12. İzmir BB 2. MARİÇ 13. İZSU (İzmir) 3. Adapazarı B 14. Konya B 4. İstanbul Üniversitesi 15. Süleyman Demirel Ü 5. Bafra B 16. Sümer Holding A.Ş Uzlaşmaya Başvurmayan Kuruluşlar 17. T. Halk Bankası 1. Menemen B 18. Yapağı Tiftik AŞ (Sümer H) 2. Yozgat B 19. Tarsus Belediye Başkanlığı 3. TDÇİ 20.TİGEM Uzlaşmaya Konu Borcu Kalmayan Kuruluşlar 21.Yüksek İhtisas Hastanesi 1. Bursa Mustafakemalpaşa Organize Sanayi Bölgesi Uzlaşması İptal Edilen Kuruluşlar 2. İSKİ (İstanbul) 1. Alanya B Borcunu Defaten Ödeyen Kuruluş 2. TCDD 1. Kayseri Su 3. Didim B Uzlaşma yapılan ve yapılamayan kuruluşların detaylı listesi Ek tablo 12 de yer almaktadır. Hazineye olan ödeme yükümlülüklerini yerine getirmedikleri için haklarında 6183 sayılı kanun uyarınca işlem yapılan kuruluşların listesi Ek tablo 13 de yer almaktadır. Buna göre Kanunun yürürlüğe giriş tarihi olan itibariyle mevcut bulunan Hazine alacakları karşılığında hesaplanan gecikme faiz T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 71

72 ve cezalarında uzlaşma sağlanması amacıyla Uzlaşma Komisyonu kurulmuş ve bu komisyon borçlu kurum ve kuruluşlar ile uzlaşma görüşmeleri yapmıştır. 13 Aralık 2002 tarihinde tamamlanan görüşmelere, toplam 43 adet kuruluş davet edilmiş olup bu kuruluşların 34 ü uzlaşma talebinde bulunmuştur. Kuruluşlardan 3 tanesi görüşmelere kadar uzlaşma konusu borcunu ödemiş, 24 tanesi ile uzlaşma sağlanmış, daha sonra yükümlülüklerini yerine getirmeyen 3 kuruluşun uzlaşması yine aynı kanun uyarınca iptal edilmiştir. Kuruluşların 21 i ile uzlaşma devam etmekte olup bugüne kadar 5 kuruluş yükümlülüklerini tamamıyla yerine getirmiş, 16 kuruluş ise uzlaşma çerçevesinde ödemelerine devam etmektedir. Uzlaşma yapılan ve yapılamayan kuruluşların detaylı listesi Ek tablo 12 de yer almaktadır. Kanunun yürürlüğe girdiği tarihinde 7,3 katrilyon lira olan vadesi geçmiş Hazine alacakları, yapılan uzlaşmalar sonucunda, tarihi itibariyle 5,9 katrilyon liraya gerilemiştir. Vadesi geçtiği halde borçlarını ödemeyen toplam 43 kuruluşun 26 sından tarihleri arasında toplam 729 trilyon lira tahsil edilmiştir. Uzlaşma için belirlenen genel esaslar çerçevesinde uzlaşılan kurum borçlarından silinen gecikme faizi miktarı ise 150,6 trilyon liradır sayılı Kanun gereğince yükümlülüklerini yerine getirmeyen kuruluşlar ile uzlaşmaya katılmayan veya uzlaştığı halde yükümlülüğünü yerine getirmeyen kuruluşlar hakkında tarihi itibariyle 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri uygulanmak üzere gerekli işlem başlatılmıştır. Hazineye olan ödeme yükümlülüklerini yerine getirmedikleri için haklarında 6183 sayılı Kanun uyarınca işlem yapılan kuruluşların listesi ek tablo 13 te sunulmuştur sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun geçici 3 üncü maddesinin gerekçesi T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 72

73 5.2. Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar Hazine alacakları Genel ve Katma Bütçe Dışı Daire ve Kurum Borçları Hesabı ile İkrazlar Hesabında izlenmektedir. Genel Bütçe Dışı Daire ve Kurum Borçları Hesabı (GBDDKB Hesabı) GBDDKB Hesabına, Devlet nam ve hesabına yapılan borçlanmalardan genel ve katma bütçe dışındaki daire ve kurumlarca ödenmesi gerekenlerin anaparası ile bu daire ve kurumlarca ödenen tutarlar kaydedilir yılları GBDDKB Hesapları Hazine alacaklarını tam, doğru ve uygun bir şekilde göstermediği gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulu kararlarıyla reddedilmiştir yılı GBDDKB Hesabına ise, Alacak rakamlarının borç bazında detay içerecek şekilde hesaba intikal ettirilmemiş olması, dolayısıyla Hazinenin hangi kuruluştan ne kadar alacağı olduğunun Hazine hesapları vasıtasıyla takip edilememesi, Yıl içi işlemlerinin denetlenebilmesi için yeterli bilgi sağlanamaması, Kur farkları sebebiyle alacaklarda meydana gelen değişmenin hesaplanamaması, nedenleriyle uygunluk verilmemiştir yılı hesabının reddedilmesinden sonra Hazine alacaklarının tespit edilmesi ve Hazine hesaplarına eksiksiz şekilde intikal ettirilmesi için başlatılmış olan çalışmalar devam etmektedir. Hazine Alacağı kapsamında değerlendirilen tüm işlemler Alacak Yönetimi Bilgi Sistemi ile izlenmektedir. Bu sistem, borçlu kuruluş, alacak tipi, kullanım, tahsilat, borç yapılandırma, gecikme faizi gibi alacak yönetimini ilgilendiren detayların takibine imkan sağlamaktadır. Uygunluk verilmeyen yılları hesaplarına ilişkin stok bilgileri tarihinde 2002 yılı yönetim dönemi hesabı ile birlikte Sayıştay Başkanlığına verilmiştir. Alacak yönetimine ilişkin detayların takip edildiği alacak yönetimi bilgi sistemi denetime açılmış ve sistemden çıkartılan ayrıntılı stok raporlaması da ibraz edilmiştir. 17 Sayıştay Genel Kurulu nun Gün ve 5042 Sayılı Kararı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 73

74 2002 Yılı GBDDKB Hesabı Alacak yönetimi bilgi sistemi ve saymanlık kayıtları üzerindeki denetim çalışmaları halen devam etmekle birlikte bu zamana kadar yapılan çalışmalarda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir: yılları GBDDKB Hesabına ilişkin stok rakamları tahakkuk dairesi ile saymanlık kayıtları açısından farklılık arz etmektedir. Tablo 28 de, 1997 yılından itibaren daire ve saymanlık kayıtları arasında görülen farkın artarak 2002 yılında 20,1 katrilyon lira seviyesine ulaştığı görülmektedir. Bu fark saymanlık tarafından kayıtlara yılları daire ve saymanlık stok farkı adı altında tek bir muhasebe kaydı ile intikal ettirilmiştir. Yapılan incelemede 20,1 katrilyon lira tutarındaki farkın 17,6 katrilyon lirasının, İkrazlar hesabında izlenmesi gerekirken yanlışlıkla GBDDKB Hesabına kaydedilen TMSF ye ait devlet iç borçlanma senetlerine ilişkin olduğu görülmüştür. Tablo 28: yıllarında GBDDKB Hesabı Tahakkuk Dairesi Saymanlık Farkları Trilyon TL Tahakkuk Dairesi Saymanlık Fark (Kümülatif) TMSF ye ikrazen ihraç edilen devlet iç borçlanma senetleri için, tarihi itibariyle Hazine Alacağı olarak hesaplanan 17,6 katrilyon liranın GBDDKB Hesabında izlendiği görülmüştür. Oysa ikrazen ihraç edilen iç borçlanma senetlerinin, ihraç tutarları üzerinden, ikrazlar hesabında izlenmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, GBDDKB Hesabına yapılan kayıt 2002 yılı GBDDKB Hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. yanlıştır. 18 Düzeltme işlemi yapılmadan önce 2002 sonu itibariyle hesapta yer alan stok rakamı 32,7 katrilyon lira iken, TMSF den 17,6 katrilyon lira olan alacak miktarı düşülerek 15,1 katrilyon liralık bakiyeye ulaşılmıştır. Yukarıda açıklanan nedenlerle, 2002 yılı GBDDKB Hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. 18 Yanlış yapılan kaydın 2002 yılına ilişkin olarak düzeltilmesi mümkün bulunmadığından Maliye Bakanlığı nın görüşleri doğrultusunda tarihi itibariyle düzeltilmiş ve Sayıştay Başkanlığına bilgi verilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 74

75 2002 yılı İkrazlar Hesabı İkrazlar hesabı da, yılı bütçe kanunu veya ilgili mevzuatına dayanılarak, nakit veya özel tertip devlet tahvili ihracı suretiyle verilen senetler, bunlardan tahsil ve terkin edilenler ile bunların kur farkları yer almaktadır yılı İkrazlar Hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. Yapılan inceleme sonucunda İkrazlar Hesabında 24,3 katrilyon lira tutarında Hazine alacağının yer aldığı, bunun 24,2 katrilyon lirasının TMSF ye ilişkin olduğu görülmüştür. Ancak, Hazine Müsteşarlığı ve TMSF kayıtları üzerinde yapılan çalışmalarda, ikraz anlaşmalarında belirtilen faizler uygulanmadan hesaplanan Hazine alacağı tutarının 32,6 katrilyon lira olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla, İkrazlar hesabı, TMSF den alacakları tam, doğru ve uygun olarak göstermemektedir. Yukarıda açıklanan nedenlerle, 2002 yılı ikrazlar hesabına tarih ve 5071/1 sayılı Sayıştay Genel Kurul Kararı ile uygunluk verilmemiştir. Ancak, Devlet Muhasebesi Yönetmeliğinde İkrazlar hesabının tanım ve işleyişi ile ilgili hükümler, uygulamada bu hesaba yapılması gereken kayıtları tam olarak karşılamamaktadır. Bu nedenle, yönetmeliğin İkrazlar hesabı ile ilgili hükümlerinde değişiklik yapılması gerekmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 75

76 Yılında Hazine Alacakları Tahakkuk birimleri tarafından takip edilen, Alacak Yönetimi Bilgi Sistemi tarafından üretilen ve Hazinenin internet sitesinde geçici kaydıyla yayınlanan verilere göre 2002 yılında Hazinenin vadesi geçmiş alacakları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 29: tarihi itibariyle Vadesi Geçmiş Hazine Alacakları Trilyon TL Bankalar (*) 9 Bütçe Dışı Fonlar KİT ler 242 Katma Bütçeli Kuruluşlar 21 Mahalli İdareler Toplam Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (*) İlgili kuruluş, tahsil ettiği tutarı bahse konu alacağa ilişkin anlaşma gereği Hazine ye aktarmakla yükümlüdür yılı itibariyle Hazinenin vadesi geçmiş alacakları toplamı 6,7 katrilyon liradır. Söz konusu kayıtlara göre, 2002 yılında Hazinenin vadesi geçmiş alacakları toplam 6,7 katrilyon liradır. Bu borcun 3,9 katrilyon lirası mahalli idarelere aittir. Yine Hazinenin internet sitesinde yayınlanan verilere göre garantili kredilerden üstlenilen toplam tutarlar Tablo 30 da gösterilmektedir yılında Hazine 1,1 milyar dolarlık garantili borcu üstlenmiştir. Tablo 30: Yıllarında Garantili Kredilerden Hazinece Üstlenilen tutarlar Milyon Dolar Toplam Bankalar Bütçe dışı fonlar KİT ler Katma bütçeli kuruluşlar 21, Mahalli idareler Garantili dış borç toplamı Garantili iç borçlar KOF YİD Ürün Satış Garantileri Toplam Kaynak:Hazine Müsteşarlığı 1992 yılından itibaren üstlenilen garantili borç toplamı 12 milyar dolardır. Bu veriler, sadece yıllar itibarıyla üstlenilen borçları göstermektedir. Borçlardan yapılan tahsilat sebebiyle kalan Hazine alacağı farklı olacaktır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 76

77 5.4. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) Verilen İkraz Tahvilleri 2001 ve 2002 yıllarında yoğun olmak üzere, yaşanan krizler ve diğer nedenlerle mali durumları bozulan bankaların Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) bünyesine alınması sonucu, bu bankaların rehabilitasyonu için büyük miktarda kaynak ihtiyacı hasıl olmuştur. Söz konusu kaynak ihtiyacının TMSF gelirlerinden karşılanmasının mümkün olmaması nedeniyle, TMSF ye Hazine Müsteşarlığı tarafından çeşitli tarihlerde İkrazen Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) ihraç edilmiştir. Yasal Dayanak ve İkraz Miktarları Hazine Müsteşarlığı tarafından 2000, 2001 ve 2002 yıllarında ilk ihraç olarak ikrazen toplam 10,3 katrilyon lira, 6,4 milyar ABD Doları ve 3,1. milyar Euro olmak üzere TL, döviz veya dövize endeksli Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) ihraç edilmiştir. Bu ikrazlar Bütçe Kanunu ilgili maddeleri ve 4389 sayılı Bankalar Kanununun 15 ve geçici 4 üncü maddelerine istinaden gerçekleştirilmiştir. Yapılan İkraz Anlaşmaları 2001 ve 2002 yıllarında gerçekleştirilen 1,6 katrilyon TL, 342,8 milyon dolar ve 824 milyon EURO tutarlarında DİBS ihraçları ile ilgili TMSF ile Hazine Müsteşarlığı arasında herhangi bir ikraz anlaşması imzalanmamıştır. İkrazen verilen Devlet İç Borçlanma Senetleri ile ilgili Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu ile Hazine Müsteşarlığı arasında , ve tarihlerinde olmak üzere toplam üç ikraz anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmalardan; tarihli ikraz anlaşması, toplam 3,1 milyar dolar ve 3 milyar dolar karşılığı TL, tarihli ikraz anlaşması, 2,2 milyar dolar karşılığı TL, 3,4 milyar dolar, 1,9 milyar dolar karşılığı EURO ve 4,2 katrilyon TL, tarihli ikraz anlaşması, 213,3 trilyon TL, ikrazen Devlet İç Borç Senetleri ihraçlarını kapsamaktadır yılında imzalanan ikraz anlaşması 2002 yılında yapılan ihracın sonradan anlaşmaya bağlanması şeklinde olmuştur tarihli ikraz anlaşmasında belirtilen dolar cinsi ikraz tutarından, 2,7 milyar dolar tutarındaki kısmı için ihraç gerçekleştirilmiştir ve 2002 yıllarında gerçekleştirilen 1,6 katrilyon TL, 342,8 milyon dolar ve 824 milyon EURO tutarlarında DİBS ihraçları ile ilgili TMSF ile T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 77

78 Hazine Müsteşarlığı arasında herhangi bir ikraz anlaşması imzalanmamıştır. İkraz Tutarlarının Belirlenmesi ve Amaç İkrazen ihraçlarla ilgili onay ve anlaşmalara konu tutarların dayanağı olacak, ikraz miktarının nasıl belirlendiğini açıklayıcı, TMSF tarafından Hazine Müsteşarlığına sunulmuş herhangi bir değerlendirme söz konusu değildir. İkraz anlaşmaları ile ikrazen verilen Devlet İç Borçlanma Senetlerinin nihai amacı Fon bünyesine alınan bankaların zararlarının giderilmesi ve rehabilitasyonudur. Bu amaca ulaşılması için TMSF nin ne kadar kaynağa ihtiyaç duyduğunun ikrazlardan önce tespit edilmiş olması beklenir. Bu kapsamda, Hazine tarafından TMSF ye ikrazen ne kadar Devlet İç Borç senedi ihraç edilmesi gerektiği, başta fon bünyesindeki bankaların mali tabloları olmak üzere yapılacak değerlendirmeler sonucu belirlenmiş olması gerekirdi. Oysa, İkrazen ihraçlarla ilgili onay ve anlaşmalara konu tutarların dayanağı olacak, ikraz miktarının nasıl belirlendiğini açıklayıcı, TMSF tarafından Hazine Müsteşarlığına sunulmuş herhangi bir değerlendirme söz konusu değildir. Neden bu kadar ikraz, daha fazla veya az değil sorusunun cevabı verilememektedir. Değişimler ve Erken İtfalar İkraz senetlerinin bir kısmı, Hazine Müsteşarlığı tarafından 2001 ve 2002 yılları içerisinde değişim veya nakit ödeme suretiyle erken itfaya tabi tutulmuştur. Değişim ve erken itfalar şu şekilde gerçekleştirilmiştir. Bu değişimlerde daha önce verilmiş olan DİBS lerin vadesi gelen faizlerinin bir kısmı anaparaya eklenmek suretiyle yeniden kağıt verilerek değiştirilmiş olup, bu şekilde kağıtların vade ve faiz yapıları da değişime uğramış olmaktadır. Ayrıca fon bünyesindeki bankaların mevduat ihalelerinde mevduat karşılığı verilmek üzere bir kısım tahviller Hazinece değiştirilerek karşılığında döviz cinsi bono verilmiştir. Bu şekilde verilen Hazine Bonoları tutarı 541,7 milyon dolardır. Söz konusu değişimler ve Hazine tarafından yapılan nakit ve nakit dışı anapara ve faiz ödemeleri Tablo-31 de gösterilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 78

79 Tablo 31: 2000, 2001 Ve 2002 Yıllarında İkrazen Verilen Devlet İç Borçlanma Senetleri İle Değişim Ve Nakit Ödemeler. TL cinsi USD cinsi EURO cinsi TL karşılığı toplam (1) Trilyon (2) Milyon Milyon Trilyon TL A. Global İhraç A1. Doğrudan İhraç A2. Kağıt Değişimleri Nedeniyle İhraç B. Toplam Nakit Dışı Ödeme B1. Nakit Dışı Anapara İtfa B2. Nakit Dışı Faiz İtfası , C. Toplam Nakit Ödeme C1. Nakit Anapara Ödemesi C2. Nakit Faiz Ödemesi D. Kağıt İadesi E. Net Kaynak Transferi (a+c2-d-b1) F. TMSF nin Anapara Geri Ödemeleri TMSF Borç Tutarı (e-f) (3) (1) tarihi itibariyle. (2) Euro ve ABD Dolarına endeksli olarak ihraç edilen iki adet DİBS, ikraz anlaşması geri ödeme şartları nedeniyle 2002 yılında TL dönüşümü yapılarak TL cinsi DİBS olarak yapılandırılmışlardır. (3) İkraz anlaşmaları gereği uygulanacak faiz dahil değildir yılı sonu itibariyle Hazineden aktarılan kaynak (nakit ve nakit dışı); yaklaşık 33,1 katrilyon liraya ulaşmıştır. Hazine tarafından ikrazen ihraçlarla ilgili DİBS nakit anapara ve faiz ödemesi yaklaşık 13,9 katrilyon lira tutarındadır. Tablodan da görüleceği üzere, 2002 yılı sonu itibariyle Hazineden aktarılan kaynak (nakit ve nakit dışı); yaklaşık 33,1 katrilyon liraya ulaşmıştır. Hazine tarafından ikrazen ihraçlarla ilgili DİBS nakit anapara ve faiz ödemesi yaklaşık 13,9 katrilyon lira tutarındadır. Fonun Hazineye olan borcu belirlenirken, ihraç edilen senetlerle ilgili faiz ödemeleri fonun Hazineye olan borçlarının anaparasına ilave edilmektedir. Hazineden TMSF ye aktarılan toplam kaynak tutarı 2002 yılı sonu itibariyle GSMH nin %12 sine tekabül etmektedir. İkrazlar Hesabı Kayıtları Hazine Müsteşarlığı TMSF ye ikrazen verilen DİBS ile ilgili alacaklarını İkrazlar hesabında izlemektedir. Ancak yapılan incelemede söz konusu hesap kayıtlarının TMSF den alacakları tam ve doğru olarak yansıtmadığı görülmüştür. İkrazlarla ilgili TMSF tarafından yapılacak anapara ve faiz geri ödemesi tahvil türüne ve anlaşmalara göre farklılık göstermektedir. Hazine Müsteşarlığı TMSF ye ikrazen verilen DİBS ile ilgili alacaklarını İkrazlar hesabında izlemektedir. Ancak yapılan incelemede söz konusu hesap kayıtlarının TMSF den alacakları tam ve doğru olarak yansıtmadığı tespit edilmiştir. Muhasebe kayıtlarında bu hesabın 2002 yıl sonu bakiyesi 24,2 katrilyon lira olarak yer almıştır. Ancak, incelemelerde ikraz anlaşma faizleri uygulanmadan Hazinenin alacak tutarının 32,6 katrilyon lira olduğu görülmüştür. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 79

80 2002 yılında TMSF Hazineye 1 katrilyon lira borç geri ödemesi yapmıştır. Bu tutarın 499,5 trilyon lirası fonun anapara geri ödemesi, kalanı ise faiz ödemesi olarak muhasebeleştirilmiştir. İkrazen İhraç Edilen DİBS İle İlgili TMSF Kayıt ve Belgelerinin İncelenmesi Bu kısımda ele alınan kayıt ve işlemler Hazine Müsteşarlığından ziyade, ikrazen verilen senetlerle ilgili olarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ve TMSF yi ilgilendirmektedir. Konu önemine binaen bu kısımda açıklanmıştır yıl sonu itibariyle, TMSF nin bilançosunda, Hazineden kullanılan krediler hesabı 32,6 katrilyon lira, bankalara aktarılan kaynaklarla ilgili Görev Zararı hesapları bakiyesi 17,4 katrilyon liradır. Hazine Müsteşarlığında ikrazlar hesabında TMSF nin borcu 24,2 katrilyon lira olarak görünmektedir. Hazine Müsteşarlığı hesapları üzerinde yapılan incelemeler neticesinde TMSF ye ikrazen yapılan ihraçlarla ilgili Hazine Müsteşarlığı hesapları ile TMSF bilançosundaki ilgili hesaplar arasında tespit edilen tutarsızlık nedeniyle 832 sayılı Sayıştay Kanununun 29 uncu maddesine istinaden ikrazlarla ilgili fon muhasebe kayıtlarının ve belgelerinin yerinde görülmesi amacıyla inceleme başlatılmıştır. Söz konusu incelemeler halen devam etmekte olup ilk incelemeler sırasına yapılan tespitler aşağıda belirtilmiştir. Hazine Müsteşarlığınca ikrazen TMSF ye ihraç edilmiş olan tahvillerin, TMSF nin Merkez Bankasındaki DİBS ile ilgili hesabına fiili girişi olmamıştır. TMSF muhasebe hesaplarına ikrazen ihraçlar nedeniyle yapılan kayıtlar banka dekontlarına dayanmamaktadır. Banka devirleri, tasfiyeleri, birleşmeleri veya satışları gibi nedenlerle; incelemeye konu senetlerin TMSF bünyesindeki bankalara giriş belgelerinin temininde güçlük çekilmektedir. TMSF Bilançosunda, bankalara aktarılan kaynakların tutarları olduğundan daha düşük görünmektedir. İlgili bankalara yaklaşık 32 katrilyon lira değerinde kaynak aktarımı yapılmışken bu tutar bankalara verilen ihtiyatların takip edildiği hesaplarda 17,4 katrilyon lira olarak görünmektedir. Hazinenin TMSF ye veya ilgili bankaya kaynak girişi niteliğindeki tahvil faiz ödemeleri, görev zararı hesapları yerine gider hesaplarına kaydedilmekte; bu durum TMSF T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 80

81 bilançosunda sürekli öz kaynak erimesine neden olmaktadır. Hazinenin TMSF ye ihraç ettiği senetlerden vadesi gelmemiş olan 16,4 katrilyon lira karşılığı Devlet İç Borçlanma Senetleri TMSF ve bünyesi bankaların tasarrufundan çıkmıştır. Aylık bilançolar incelendiğinde; TMSF tarafından bankalara ihtiyat olarak aktarılan tahvil tutarlarının bazı bankaların aktarımın yapıldığı ay bilançolarına tam olarak yansımadığı görülmektedir.(bk. ek tablo:15) TMSF ve bünyesi bankalara aktarılan kamu kaynağının, nerelerde ve ne şekilde kullanıldığı ile bu konuyla ilgili tüm kayıt ve işlemlerin ilgili bankaları da içine alacak şekilde, bir bütün olarak denetlenmesinde fayda görülmektedir. Yapılan tespitler ile ilgili ayrıntılar aşağıda belirtilmektedir. İkrazen DİBS ihraç edildiğinde TMSF nin bilançosunda üç ana hesapla ilişkilendirilmektedir. Hazine ikrazen DİBS ihraç ettiğinde Fon tarafından Devlet İç Borç Senetleri Hesabına borç, Hazineden Kullanılan Uzun Vadeli Krediler Hesabına alacak kaydı yapılmalıdır. İhraç edilen Senetler, bankalara ihtiyat olarak aktarıldığında ise Devlet İç Borç Senetleri Hesabına alacak, Görev Zararı Hesaplarına borç kaydı yapılması gerekir. Hazine tarafından ihraç edilen senetlerin ihraç tarihinde, muhasebe kayıtlarının yapılması için, TMSF nin Merkez Bankası bünyesinde açılmış olan banka hesaplarına fiili girişlerinin olması gerekmektedir. Oysa, bu senetlerin TMSF nin Merkez Bankası nezdinde bulunan hesaplarına intikal ettirilmediği tespit edilmiştir. Senetlerin TMSF banka hesaplarına giriş kayıtlarına ilişkin banka dekontları yoktur. Bunun yerine senetlerin talimatlarla doğrudan fon bünyesindeki bankalara aktarıldığı bildirilmiştir. Ancak, Hazine Müsteşarlığı kayıtlarında söz konusu Devlet İç Borç Senetleri bankalara değil TMSF ye ihraç edilmiş görünmektedir. Diğer taraftan, muhasebe kayıtlarında 2000 ve 2001 yıllarında ihraç edilen senetler, fonun banka hesaplarına fiili olarak girmiş gibi işlem görmüştür. Bu işlemlerde Devlet İç Borç Senetleri Hesabına borç-alacak kaydı yapılırken Görev Zararı hesaplarına borç kaydı yapılmıştır. Muhasebe hesaplarına ikrazen ihraçlar nedeniyle yapılan kayıtlar Merkez Bankası dekontlarına dayanmamaktadır yılında yapılan ihraçlar ise Devlet İç Borç Senetleri Hesabına herhangi bir kayıt yapılmadan doğrudan Görev Zararı hesaplarına borç kaydedilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 81

82 Bu aşamada Devlet İç Borç Senetlerinin talimatla gönderildiği belirtilen fon bünyesindeki bankaların hesaplarına giriş yapıldığına ilişkin kayıt ve belgeler istenilmiş olup bu belgeler üzerindeki inceleme devam etmektedir. Ancak Bankaların bir kısmının tasfiyesi, birleşmesi veya satışı gibi nedenlerle sağlıklı bilgi temininde güçlük çekilmektedir. TMSF tarafından bünyesindeki bankalara ihtiyat olarak aktarılan kaynaklar TMSF Bilançosunda Görev Zararı hesaplarında izlenmektedir. Bu hesaplarda yer alan ve ilgili bankalara aktarılan tutarlar; kıymetlerin aktarıldığı tarihteki değerleriyle muhasebeleştirilmiştir. Aktarılan kaynakların büyük bölümü döviz cinsinden veya dövize endeksli Devlet İç Borç senetleridir. Bu senetler aktarıldığı tarihteki kur değerleriyle hesapta yer almaktadır. Ayrıca Hazineden yapılan senetlerle ilgili faiz ödeme tutarları bu hesaba kaydedilmemektedir. Bu durumda Hazine tarafından yapılan faiz ödemeleri, TMSF tarafından bilançonun pasifinde kredi olarak muhasebeleştirilirken, bu krediden elde edilen kaynağın da aktif hesaplarına intikal ettirilmesi gerekmektedir. Hazine tarafından yapılan faiz ödemeleri bu şekilde yapılan kayıtlarla, TMSF bilançosunun pasifinde tek taraflı artışlar yaratmaktadır. Bu artışlar, aynı ödemelerin diğer taraftan giderleştirilmesi suretiyle öz kaynaklar eritilerek, dengelenmektedir. Halbuki ödemeler TMSF nin bankalara aktardığı kaynak niteliğinde olduğundan, bu ödemelerin aktifte yer alan Görev Zararları hesaplarına kaydedilmesi ve giderleştirilmemeleri gerekirdi. Kur farklarında da durum aynıdır. TMSF bilançolarında, bankalara aktarılan kaynaklar, kayıt yöntemi ve kur farklarının yansıtılmaması nedeniyle olduğundan daha düşük görülmektedir yılı sonu itibariyle bankalara aktarılan kaynaklarla ilgili Görev Zararı hesapları bakiyesi 17,4 katrilyon liradır. Ancak, gerçekte TMSF nin bankalara aktarmış olduğu kaynağın değeri yaklaşık 32 katrilyon lira civarındadır. Sonuç olarak, TMSF muhasebe kayıt düzeni nedeniyle; TMSF ye veya bünyesindeki bankaya kaynak girişi niteliğindeki Hazinenin faiz ödemeleri giderleştirilmekte ve kaçınılmaz olarak TMSF bilançosunda sürekli öz kaynak erimesine neden olunmaktadır. Diğer taraftan bu kayıt yöntemi ve kur farklarının da yansıtılmaması nedeniyle bilançoda bankalara aktarılan kaynaklar, olduğundan daha düşük görünmektedir. TMSF ve bünyesindeki bankaların portföylerinde tarihi itibariyle bulunan DİBS tutarı 2,7 katrilyon lira iken; bu tarih itibariyle TMSF ye verilen ve vadesi gelmemiş olan ikraz Devlet İç Borçlanma Senetleri anapara toplamı 19,2 katrilyon liradır. Bu durumda Hazinenin TMSF ye ihraç ettiği senetlerden vadesi gelmemiş olan 16,4 katrilyon lira tutarında DİBS, TMSF ve bünyesi T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 82

83 bankaların tasarrufundan çıkmış olmaktadır. Bu senet çıkışları karşılığında TMSF ve bünyesindeki bankalara nakit girişi olması beklenir. Tablo 32: TMSF ve TMSF Bünyesindeki Bankaların Portföylerinde Kalan İkrazen Verilen Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Trilyon TL İkrazen İhraç Olan Toplam DİBS DİBS Anapara İtfaları (Nakit+Nakit Dışı) Vadesi Gelmemiş DİBS TMSF ve Bünyesi Banka Portföylerinde Bulunan DİBS TMSF ve Bünyesi Banka Portföyleri Dışına Çıkan DİBS TMSF ye ikrazen verilen DİBS ihraçlarından vadesi gelmemiş tutar, 2002 yılı iç borç stokunun %13 ünü oluşturmaktadır. TMSF ye ikrazen verilen DİBS ihraçlarından vadesi gelmemiş tutar, 2002 yılı iç borç stokunun %13 ünü oluşturmaktadır. Hazineden ikrazen ihraç edilen DİBS ve buna bağlı ödemeler tutarı 2002 yılı sonu itibariyle 33,1 katrilyon TL ye ulaşmıştır. İkrazen verilen DİBS, fon bünyesi bankalara aktarıldığında bu bankaların aktiflerine girmesi gerekir. Dolayısıyla bankalara aktarılan DİBS ve ona bağlı faiz ödemeleri tutarında, bir önceki döneme göre bu bankaların aktiflerinde artış meydana gelmiş olması beklenir. Tablo 33: TMSF Bünyesindeki Bankaların Zararları-Toplam Aktifleri ve İhraç Edilen Senetler Trilyon TL Fon Bankaları Aktif Toplamı Fon Bankaları Zararlar (Dönem+Geçmiş Yıl) Hazineden İkrazen Yapılan İhraç ve Ödemeler Kaynak: , 2001 ve 2002 yıllarında Hazineden ihraç edilen DİBS ve DİBS e bağlı ödemelerin değeri, TMSF bankaları konsolide yıl sonu bilançoları aktif toplamlarının çok üzerindedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 83

84 Grafik 5: Fon Bankaları Yıl Sonu Bilançolarına Göre Aktif Büyüklükleri ve Hazineden Aktarılan Kaynaklar FON BANKALARI AKTİF TOPLAMI HAZİNEDEN İKRAZEN YAPILAN İHRAÇ VE ÖDEMELER TMSF bünyesinde bulunan bankaların yıl sonu konsolide bilançolarına göre, zararlarında 2002 yılında dikkat çekici bir çıkış olduğu görünmektedir. Bu çıkışın 2002 yılı dönem zararından ziyade bu yılda geçmiş yıl zararlarına kaydedilen tutardan kaynaklanmaktadır. Konsolide yıl sonu bilançolarında 2001 yılı zararı 2,7 trilyon lira iken 2002 yılı bilançosunda geçmiş yıl zararı 20,2 katrilyon lira olarak yer almıştır. Grafik 6: Fon Bankaları Yıl Sonu Konsolide Bilançolarına Göre Zararlar ve Hazineden Aktarılan Kaynaklar FON BANKALARI ZARARLAR* (Dönem+Geçmiş Yıl) HAZİNEDEN İKRAZEN YAPILAN İHRAÇ VE ÖDEMELER TMSF bankalarına aktarılan DİBS tutarları ve bu bankaların aylık bilanço kalemlerindeki değişimler, ihraçların yapıldığı aylar itibariyle ek tablo 15 de gösterilmiştir. Bu tutarlar doğrudan ilk ihraçlar olup faiz ve kağıt değişimleri nedeniyle verilen senetlerle, nakit faiz ödemelerini kapsamamaktadır. Aylık bilançolar incelendiğinde; TMSF tarafından bankalara ihtiyat olarak aktarılan tahvil tutarlarının bazı bankaların aktarımın yapıldığı ay bilançolarına tam olarak yansımadığı görülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 84

85 Hazine tarafından TMSF ye ikrazen ihraç edilen Devlet İç Borç Senetleri her ne kadar borç karşılığı verilmiş olsa dahi bugünkü şartlarla TMSF nin bu borçları geri ödemesinin mümkün olamayacağı görülmektedir. Sonuç itibariyle yukarıda açıklanan bilgiler ve Ek Tablo 15 dikkate alındığında; söz konusu ikraz ihraçları nedeniyle TMSF ve bünyesi bankalara aktarılan kamu kaynağının, nerelerde ve ne şekilde kullanıldığı ile bu konuyla ilgili tüm kayıt ve işlemlerin ilgili bankaları da içine alacak şekilde bir bütün olarak denetlenmesinde fayda görülmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 85

86 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 86

87 6. GÖREV ZARARLARI Bu bölümde kamu bankalarının görev zararları ve işletmeci KİT lerin görev zararları ile ilgili bilgilere yer verilmektedir Kamu Bankalarının Görev Zararları Kamu bankalarının (Ziraat bankası, Halk bankası ve Emlak bankası) görev zararları 2001 yılında tasfiye edildiği için, 2001 yılı Hazine İşlemleri Raporunda detaylı bilgi verilmişti yılında, Ziraat bankası ile ilgili incelemeler tamamlanmadığı için kesinleşmemiş, Halk bankası ve Emlak bankası ile ilgili incelemeler tamamlandığı için kesinleşmiş rakamlara yer verilmişti. Ancak, 2002 yılında Emlak bankasının görev zararı rakamları yeniden revize edilmiş ve değiştirilmiş, Ziraat bankası rakamları ise kesinleştirilmiştir. Dolayısıyla, bu bölümde 2001 yılındaki gelişmeler ile ilgili olarak kısa bir bilgi verilecek, Halk bankasının görev zararlarına yer verilmeyerek, Ziraat bankası ve Emlak bankası ile ilgili olarak 2002 yılında meydana gelen değişiklikler açıklanacaktır Yılında Görev Zararları İle İlgili Gelişmeler Görev zararı uygulamasının dayanağını teşkil eden 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Teşebbüslerin Fiyat ve Tarifleri başlıklı 35 inci maddesinde; Teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklara konuları ile ilgili olarak Bakanlar Kurulunca görev verilebilir. Gerektiğinde bu görev için yapılacak ödeme miktarı Bakanlar Kurulu Kararı nda belirtilir. Bu görevden doğan zarar ve mahrum kalınan kar belirlenen esaslar dahilinde Hazinece karşılanır. denilmektedir. Yukarıdaki hükme dayanılarak oluşan görev zararlarının tasfiye edilmesi amacıyla 2000 yılı Kasım ayından itibaren çeşitli yasal düzenlemeler yapılmıştır. Bunlardan başlıcalar şunlardır: Ziraat Bankası, Halk Bankası ve Emlak Bankası anonim şirket statüsüne dönüştürülmüş ve KİT lere ilişkin 233 sayılı KHK kapsamından çıkarılmışlardır. 19 Dolayısıyla bu bankalar, tarihinde yürürlüğe giren 4603 sayılı Kanun T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 87

88 Bankalar Kanununa ve özel hukuk hükümlerine tabi hale gelmişlerdir. Kamu Bankaları için görev zararı alacağı doğuran tüm kanunlar ve kararnameler yürürlükten kaldırılmış ve bankaların mevcut görev zararı alacakları tasfiye edilmiştir. 20 Kamu bankalarına muhtelif kanun ve kararnameler ile verilen görevler sonucunda oluşan görev zararı alacakları, Hazine Müsteşarlığı tarafından üstlenilmiştir sayılı kanun hükmü uyarınca, bu tarihten sonra ödeneği olmadan görev verilemeyecektir. Görev zararları, bankalar tarafından hesaplanan tutarlar üzerinden ödenmiştir. Bu ödemeler avans mahiyetinde kabul edilmiş olup, tasfiye edilen görev zararı hesapları ilgili kurumlar nezdinde Bankalar Yeminli Murakıpları tarafından denetlenmektedir. Tasfiye edilen tutarlar ile denetim sonucunda hesaplanan tutarlar arasında farklılık bulunması halinde, mahsuplaşma işlemi yapılacaktır. 233 sayılı KHK nin 35 inci maddesinden kaynaklanan kamu bankaları görev zararları 2001 yılında, aşağıdaki tabloda gösterildiği üzere 23 katrilyon liralık tahvil verilerek tasfiye edilmiştir. Tablo 34: 2001 Yılında Görev Zararı Borcuna Karşılık verilen Tahviller Trilyon TL Ziraat Bankasına Verilen Tahviller Halk Bankasına Verilen Tahviller Emlak Bankasına Verilen Tahviller 45 Toplam Bankalara verilen tahviller dört kategoride ihraç edilmiştir; TÜFE ye endeksli, yılda bir faiz ödemeli tahviller, TCMB repo faizine endeksli 3 ayda bir faiz ödemeli tahviller, Döviz cinsinden özel tertip tahviller, İhale endeksli kağıtlar Kamu bankalarına verilen özel tertip devlet iç borçlanma senetlerinin repoya endeks, tüfe ve libor açısından yüzdeleri tablo 35 de gösterilmiştir tarih ve 4684 sayılı Kanun ve tarih ve 2001/2312 sayılı BKK tarih ve 2001/2312 sayılı BKK T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 88

89 Tablo 35: Kamu Bankalarına İhraç Edilen Tahvillerin Mahiyeti Repoya Endeksli Tüfe*10 Libor+2 Ziraat Bankası %76 %21 %3 Halk Bankası %54 %44 %2 Emlak Bankası %100 Ziraat Bankasının Görev Zararları 2002 yılı itibariyle Ziraat Bankasının görev zararı ile ilgili olarak gerçekleşen rakamlar aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 36: 2002 Yılı İtibariyle Ziraat Bankasının Kamu Zararlarının Durumu Trilyon TL 2000 den devreden görev zararı itibariyle bankanın tahmini görev zararı Görev zararı karşılığı verilen özel tertip tahviller (1) tarihi itibariyle Hazine alacağı (2) 9 (1) 346 trilyon lirası Türkiye Tarım Kredi Kooperatiflerinden kaynaklanmıştır. (2) Kesinleşmiş. 7,7 trilyon lirası Türkiye Tarım Kredi Kooperatiflerinden kaynaklanmıştır yılı Mayıs ayı içinde Hazine Müsteşarlığı tarafından bankaya avans mahiyetinde 12,1 katrilyon lira tutarında özel tertip devlet iç borçlanma senedi verilmiştir. Yapılan incelemelerden sonra tarihi itibariyle, Hazinenin Ziraat bankasından 9,3 trilyon lira alacağı doğmuştur. Ancak, ödeme tahvil verilmek suretiyle yapıldığından 9,3 trilyon lirası sadece kağıt bedelini ifade etmekte olup, kupon ödemelerini kapsamamaktadır. Bu kapsamda; 10,6 trilyon lira tutarında senet iadesi ve 23,5 trilyon lira da yapılan nakit kupon ödemeleri karşılığında T.C. Ziraat Bankası tarafından, Hazine Müsteşarlığının hesabına yatırılmıştır. Emlak Bankasının Görev Zararları Tablo 37 de Emlak Bankasının görev zararları ve 2002 yılında gerçekleştirilen işlemlerle ilgili bilgi verilmektedir. Tablo 37: 2002 itibariyle Emlak Bankasının Görev Zararı Trilyon TL 2000 den devreden görev zararı (1) itibariyle görev zararı 40 Görev zararı karşılığı verilen özel tertip tahviller 45 Doğan Hazine alacağı (1) 18,5 trilyon TL DEM USD (2) Kesinleştirilmiş rakam. Ödeme tahvil verilmek yoluyla yapıldığından, bu rakam, sadece kağıt bedelidir. Kupon ödemeleri dahil değildir. (2) 5 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 89

90 2000 yılı sonunda Emlak Bankası tarafından Hazine Müsteşarlığına bildirilen tahmini görev zararı tutarı 18,5 trilyon lira, 806 bin DEM ve 342 bin dolardır yılı Hazine İşlemleri Raporu nda itibariyle görev zararı 44,1 trilyon lira iken, 2002 yılı itibariyle Emlak bankasının toplam görev zararı rakamı 39,6 trilyon lira olarak değiştirilmiştir. Hazine Müsteşarlığı nın avans olarak ödemiş olduğu 45 trilyon lira ile Bankalar Yeminli Murakıpları Kurulu Başkanlığı nın görev zararı olarak kesinleştirdiği 44,1 trilyon lira arasındaki fark olan 901milyar lira 2001 sonu itibariyle Hazinenin alacağı olarak belirlenmiştir. Ancak, 30 Temmuz 2002 tarihi itibariyle banka tarafından revize edilen görev zararı rakamı 39,6 trilyon lira olarak açıklanmıştır. Dolayısıyla, 2002 sonu itibariyle Hazinenin Emlak bankasından alacağı 5,3 trilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Emlak bankası Ziraat bankasına devredildiği için Ziraat bankası, Hazine Müsteşarlığına, 6 trilyon lira senet iadesi yapmış, 4 trilyon lira da nakit ödemede bulunmuştur. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 90

91 6.2. İşletmeci KİT lerin Görev Zararları Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT): İktisadi Devlet Teşekkülleri ile Kamu İktisadi Kuruluşlarının ortak adıdır. İktisadi Devlet Teşekkülleri(İDT): Sermayesinin tamamı devlete ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan, Kamu İktisadi Teşebbüsüdür. Kamu İktisadi Kuruluşları(KİK): Sermayesinin tamamı devlete ait olup, tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüğü bu kamu hizmeti dolayısıyla ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan Kamu İktisadi Teşebbüsüdür. Müessese: Sermayesinin tamamı bir İDT veya KİK e ait olan işletme veya işletmeler topluluğudur. Bağlı ortaklık: Sermayesinin yüzde elliden fazlası İDT veya KİK'e ait olan, işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketlerdir. Tablo 38 de KİT lerin dağılımı gösterilmiştir. Tablo 38: 2002 Yılında KİT'lerin ve Kamu Sermayeli Kuruluşların Dağılımı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Müessese Bağlı Ortaklık 233 sayılı KHK kapsamındaki KİT ler İktisadi Devlet Teşekkülleri Kamu İktisadi Kuruluşları Özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar Özel kanunu olan kamu sermayeli kuruluşlar 3 1 Toplam Tablonun detayı için bk. ek tablo 14 KİT lerin ürettiği temel mal ve hizmetlerin satış fiyatlarının maliyetlerini karşılayamamasından dolayı verilen görev nedeniyle ortaya çıkan görev zararları Hazine tarafından karşılanmaktadır. Dolayısıyla, görev zararı ödemeleri, KİT lerin fiyat saptamalarına müdahale eden hükümetlerin, KİT lerin maliyetin altında bir fiyatla satış yapmaları nedeniyle oluşan zararlarını karşılamak için üstlendikleri yasal yükümlülüklerdir. 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 35 inci maddesine göre, KİT görev zararları iki şekilde doğmaktadır: KİT ler prensip olarak ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatlarını serbestçe belirleme yetkisine sahiptirler. Ancak, üretilen mal ve hizmetlerin fiyatları gerektiğinde Bakanlar Kurulunca T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 91

92 belirlenebilir. Bakanlar Kurulunca belirlenen fiyat maliyetin altında ise görev zararı doğar. Bakanlar Kurulu teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklara konuları ile ilgili görev verebilir. Verilen görev sonucunda teşebbüs zarar etmişse, bu durumda da görev zararı doğar. Bakanlar Kurulunca teşebbüslere konuları ile ilgili görev verilmişse yada teşebbüslerin ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatı maliyetin altında tespit edilmişse; doğan zarar ve mahrum kalınan kar Hazine tarafından görev zararı olarak teşebbüse ödenir. 233 sayılı KHK nin 35 inci maddesinde, görev zararının tespitinin nasıl yapılacağı, hesaplanma tarzı ve ödenme zamanı da hüküm altına alınmıştır. Buna göre; tespit edilen zarara %10 mahrum kalınan kar ilave edilerek ödenecek görev zararı bulunur. Zarar ile birlikte mahrum kalınan kar ait olduğu veya izleyen yılın genel bütçesine konulacak ödenekle karşılanır. Oysa Kararname ile getirilen bu sınırlamaya rağmen, görev zararı ödemeleri yıllara yayılarak yapılmaktadır. KİT lerin hesapladığı görev zararı tutarları, ilgili bakanlık müfettişleri ile Hazine Müsteşarlığı Hazine Kontrolörlerince teşebbüs muhasebe kayıtları incelendikten sonra kesinleşmektedir. Bununla birlikte, 2003 yılına gelinceye kadar, görev zararlarının tespit usulü hakkında herhangi bir yönetmelik çıkarılmamıştır. Destekleme alımları karşılığında, 1961 tarihli ve 196 sayılı Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesine Dair Kanun uyarınca TEKEL e yapılan ödeme, diğer KİT lerden farklı olarak, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tarafından tespit edilmektedir. Görev zararı ödemeleri Hazine İç Ödemeler Saymanlığında ve her KİT in kendi bilançosunda muhasebeleştirilmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 92

93 Yılında Toplam Görev Zararı Borçları 2002 yılında, KİT lerin görev zararı talepleri 2,2 katrilyon lira olmuştur. İlgili kurumların talepleri üzerinde yapılan incelemeler sonucunda, 2002 yılı içinde yaklaşık 1,4 katrilyon liralık görev zararı kesinleşmiştir. Toplam görev zararı borcu, 2001 yılından devreden 1,4 katrilyon lira ile birlikte 2,8 katrilyon liraya ulaşmıştır. Tablo 39: 2002 Yılında KİT lerin Görev Zararı Talepleri ve Kesinleşen Toplam Tutar Kuruluşların Talebi (1) 2001 Yılından Devir 2002 Yılında Kesinleşen Tutar (2) Trilyon TL Toplam Görev Zararı TEDAŞ 373,1 31,9 51,6 83,5 TETAŞ 118,0 1,2 30,1 31,2 TMO 498,0 484,9 16,7 501,6 ÇAYKUR 11,0-8,6 8,6 TİGEM - 1,2-1,2 TCDD 139,4 0,3 95,8 96,1 DHMİ 0,7 0,5 0,7 1,2 TŞFAŞ 452,0 55,7 100,7 156,4 TEKEL (3) 572,7 819, Toplam (1) Kuruluşların bilançolarına yansıttıkları tutarlar ilgili yılda tahakkuk ettirdikleri tutarlardır. (2) Veriler Hazine Kontrolörleri raporlarından alınan, tarihi itibarı ile- inceleme sonucunda kesinleşen tutarları göstermektedir. (Bu tutarlar bir veya birkaç yılı birden kapsayabilmektedir). (3) Tütün Destekleme Alımı KİT lerin 2002 yılı sonu itibarıyla Hazineden talep ettiği, henüz kesinleşmemiş görev zararı toplamı 800 trilyon liradır yılında KİT lere görev zararı karşılığında toplam olarak 2,9 katrilyon lira ödenmiştir. KİT lere 2002 yılında yapılan görev zararı ödemeleri tablo 40 da gösterilmiştir. Kesinleşen görev zararları karşılığında yıl içinde nakden 230 trilyon lira, borçları karşılığında da 417 trilyon lira, mahsuben ise 2,1 katrilyon lira olmak üzere toplam 2,8 katrilyon lira ödenmiştir. Tablo 40: 2002 Yılında KİT lere Yapılan Görev Zararı Ödemeleri Trilyon TL Mahsuben Nakden Borcundan Toplam Ödeme Ödeme Mahsup Ödeme Emanet Toplam TEDAŞ 31, ,4 25,4 56,8 TETAŞ - - 1,2 1, ,2 TMO 484,9 125,0 416, , ,0 TİGEM 1, ,2-1,2 ÇAYKUR - 8,6-8,6 2,2 10,8 DHMİ 0, ,5-0,5 TCDD 0,3 96, ,3 TEKEL (*) 1.638, ,0 Toplam (*) Tütün alımlarının finanse edilmesi amacıyla Tekel e, üreticilere aktarılmak üzere, 2002 yılı Bütçesinden 83.6 Milyar TL nakit ödeme yapılmıştır. Kaynak: KİT Genel Müdürlüğü ve Hazine İç Ödemeler Saymanlığı kayıtları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 93

94 Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) TEDAŞ a Bakanlar Kurulu Kararları ile verilen çeşitli görevlerden dolayı 2002 yılında kesinleşen görev zararı tutarı 51,6 trilyon liradır. Kuruluşun 2001 yılından devreden görev zararı alacağı ise, 31,9 trilyon liradır yılı içerisinde incelemesi tamamlanarak kesinleşen görev zararları; 90/1026 sayılı Kararname kapsamında; 2001 yılında, Eti Krom A.Ş. Elazığ Ferrokrom üretim tesislerinde kullanılan enerji için % 40 indirim uygulanmasından dolayı 3,4 trilyon lira, 90/880 sayılı Kararname kapsamında; 2001 yılında, Gökçeada ve Bozcaada Belediyelerine % 50 indirimli elektrik satışı yapılmasından dolayı 39 milyar lira, 99/12478 ve 2000/1101 sayılı kararnameler kapsamında; 26 ilde yatırım teşvik belgesi sahibi firmalara 22, 2001 yılının ikinci altı aylık döneminde sağlanan enerji indiriminden dolayı 10,8 trilyon lira, 23 Çeşitli kararnameler kapsamında; 24 Marmara ve Düzce Depremleri nedeniyle, depremden zarar gören TEDAŞ abonelerinin anapara borçlarının ve/veya gecikme cezalarının silinmesine, taksitlendirilmesine veya ertelenmesine ilişkin olarak yıllarında yapılan uygulamalar sonucunda 37,4 trilyon lira olmak üzere, toplam 51,6 trilyon lira olarak hesaplanmıştır. Tablo 41: TEDAŞ'ın Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılında Devreden Görev Zararı 31, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 51,6 Toplam 83, Yılında Mahsuben Ödenen 31, Yılına Devreden Görev Zararı 52,1 Kaynak: Kuruluş Bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü Kayıtları 22 Adıyaman, Ağrı, Ardahan,... illerinde faaliyette bulunan Yatırım Teşvik Belgesi kapsamındaki yatırımlardan (KOBİ Yatırım Teşvik Belgesi Yatırımları dahil) tamamlama vizesi yapılanlar tarih ve 99/12478 sayılı ile tarih ve 2001/1101 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları tarih ve 2000/309 sayılı, tarih ve 2001/3218 sayılı, ve 2001/3242 sayılı, tarih ve 2002/3607 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 94

95 Türkiye Elektrik Üretim İletim A.Ş (TEAŞ)-Türkiye Elektrik Ticaret Taahhüt A.Ş.(TETAŞ) TEAŞ-TETAŞ ın yılında kesinleşen görev zararı alacağı 30,1 trilyon lira olup, şu uygulamalardan kaynaklanmıştır: Eti Holding AŞ'nin Seydişehir Alüminyum Tesisleri ve Antalya Elektrometalurji Sanayi Üretim Tesislerinde 1999 yılında kullanılan enerji bedelinin %40 indiriminden kaynaklanan 11,2 trilyon lira 26 ; İhracatçı Birliklerine üye olan ark ocaklarına ve entegre demir çelik tesislerine faturalarını geç ödemelerinden dolayı Erdemir A.Ş., Çolakoğlu A.Ş., Ekinciler Holding, Kroman Çelik A.Ş, Yazıcı Demir Çelik A.Ş., İskenderun Demir Çelik A.Ş. ve İÇDAŞ AŞ lerine yapılan uygulama sonucu oluşan 1,8 trilyon lira 27 Türkiye Elektrik Ticaret Taahhüt AŞ nin; 90/1026 sayılı Bakanlar Kurulu Kararının 2000 yılı uygulamasından 16,7 trilyon lira, 99/12478 sayılı Bakanlar Kurulu Kararının 2000 yılı uygulaması sonucu ise 488 milyar lira. Eti Seydişehir Alüminyum, Eti Antalya Elektrometalurjiye yapılan enerji desteğinden ve 26 ilde 3 yıllık enerji indirimlerinden kaynaklanan toplam 33 trilyon liralık görev zararı incelemesi ise devam etmektedir. Tablo 42: TETAŞ'ın Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 1, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 30,1 Toplam 31, Yılında İrat Kaydedilen 1, Yılına Devreden Görev Zararı 30,1 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları Bakanlar Kurulu, TEAŞ ı yurt içinden veya yurt dışından mobil (Yüzer- Gezer) elektrik santrallerinin ihaleyle kiralanması ve hizmet alımı yoluyla işletilmesi konusunda görevlendirmiştir. Kararda, söz konusu görevin 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 35 inci maddesine 25 Türkiye Elektrik Üretim-İletim A.Ş. Bu kuruluş üçe bölünmüş olup görev zararı kısmı Türkiye Elektrik Ticaret Taahhüt A.Ş de kaldığından TEAŞ yerine TETTAŞ kısaltması kullanılmaktadır /11076 sayılı ve 90/1026 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 95

96 göre verildiği belirtilmesine rağmen, Karar eki hükümlere yer verilmemiştir sayılı KHK nin 35 inci maddesinde; teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklara konuları ile ilgili olarak Bakanlar Kurulunca görev verilebileceği hükme bağlanmıştır. Gerektiğinde bu görev için yapılacak ödeme miktarının Bakanlar Kurulu Kararında gösterileceği belirtilmiştir. Bu görevden doğan zarar ve mahrum kalınan karın Hazinece karşılanması ise, ancak Kararnamede belirtilen esaslara göre olmaktadır. Anılan Şirketin, ekonomik kriz dolayısıyla gecikmeden kaynaklanan zararlarının mücbir sebep kapsamında değerlendirilerek karşılanması için Hazineye yaptığı başvuru, ekonomik krizin mobil santral sözleşmelerinde belirtilen mücbir sebep hallerinden olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Oysa, 98/10826 sayılı Bakanlar Kurulu Kararında öngörülmediğinden, söz konusu görevden kaynaklanan zararların hiçbir şekilde ödenmesi mümkün değildir tarih ve 98/12226 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan tarih ve 98/10826 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 96

97 Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO) Hububat Ürünleri Destekleme Alımı ve Satımı Hakkında istihsal edilen Bakanlar Kurulu Kararları ile ilgili dönemde gerek dış, gerekse iç alım yoluyla temin edilen ürünlerin ve mevcut stokların ilgili alım döneminde yapılacak iç ve dış satışlarından doğacak zararlarla, hububat mamulleri satışları ve umumi mağazacılık faaliyetlerinden kaynaklanan zararların görev zararı sayılacağı belirtilmiştir. TMO nun ve 2001 yıllarına ait hububat mamul satışından doğan görev zararlarının tamamı un satışından meydana gelerek; 1999 yılı görev zararının 3,4 trilyon lira, 2000 yılı görev zararının 5,3 trilyon lira, 2001 yılı görev zararının 7,9 trilyon lira olmak üzere toplam 16,6 trilyon lira olduğu kesinleşmiştir. Tablo 43: TMO'nun Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 484, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 16,7 Toplam 501, Yılında Mahsuben Ödenen 484, Yılında Nakden Ödenen 541, Yılına Devreden Görev Zararı -525 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 97

98 Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, 2001 yılında ihraç ettiği çay dolayısıyla doğan görev zararını Hazineden talep etmektedir. 29 Bakanlar Kurulu, Milli Savunma Bakanlığı na satın alınacak malzeme karşılığında, ÇAYKUR ve TEKEL e ürün ihracı görevi vererek, ürün bedellerinin yarısının Milli Savunma Bakanlığı bütçesinden ödenmesini öngörmüştür tarih ve 96/8112 sayılı ile tarih ve 98/11910 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları uyarınca, TEKEL ve ÇAYKUR un yurt dışına mal ihraç etmeleri, ihraç edilen ürünler karşılığında malzeme satın alınması hükme bağlanmıştır. Bu görev dolayısıyla verilecek ürün bedellerinin yarısının söz konusu bakanlık bütçesinden, diğer yarısı ile bu görevden doğan her türlü zarar ve mahrum kalınan karın ise Hazinece karşılanması kararlaştırılmıştır. Bakanlığın tedarik ettiği malzemeye karşılık, 2001 yılında ton tasnifli ve paketli çayın ihraç edildiği, ihraç edilen çaylar nedeni ile de 8,6 trilyon lira görev zararının oluştuğu tespit edilmiştir. 30 Tablo 44: ÇAYKUR'un Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı Yılında Kesinleşen Görev Zararı 8,6 Toplam Görev Zararı Alacağı 8, Yılında Nakden Ödenen 8, Yılına Devreden Görev Zararı 0 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları tarih ve 96/8112 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve tarih ve 98/11910 sayılı ek Karar tarih ve 96/8112 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve bu kararı değiştiren tarih ve 98/11910 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 98

99 Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) TİGEM in görev zararı alacaklarına ilişkin kararnameler: Tabii Afetlerden Zarar Gören Çiftçilere Dağıtılacak Tohumluk Hakkında tarih ve 99/13172 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı Gürcistan ın acil tohumluk ihtiyacının karşılanmasına (hibe) ilişkin tarih ve 99/12638 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı: 31 Hibe olarak teslim edilen tohumlukların bedelinin ve nakliye masraflarının Hazine tarafından genel bütçeden TİGEM e aktarılmasını öngörmektedir. TİGEM in 2002 yılında kesinleşen 2001 yılı işlemlerine ait görev zararı alacağı toplam 1,16 trilyon liradır. Kuruluşun; 1999 yılında çeşitli tabii afetlerden zarar gören çiftçilere tohum dağıtımı masraflarından kaynaklanan görev zararı 937 milyar liradır yılında Gürcistan a hibe edilen 500 ton buğday ve 700 ton arpa tohumlukların bedeli olarak 265 milyar lira harcamada bulunduğu tespit edilmiş, Bakanlar Kurulu Kararı gereğince, 230 milyar lirasının Hazine tarafından ödenmesi kararlaştırılmıştır. TİGEM in önceki yıllardan devreden görev zararı alacakları 2002 yılında mahsuben ödenmiştir. Tablo 45: TİGEM'in Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 1, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 0 Toplam Görev Zararı Alacağı 1, Yılında Mahsuben Ödenen 1, Yılına Devreden Görev Zararı 0 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları 31 Konuyla ilgili Bakanlar Kurulu Kararı yayımlanmamıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 99

100 Devlet Demir Yolları (TCDD) Devlet Demiryollarının çeşitli kararnamelerden oluşan görev zararları şu faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır: Ekonomik olmayan hatların işletilmesinden doğan görev zararları (1986 tarihli kararnameler uyarınca), 32 Ekonomik olmayan ekspres trenlerin işletilmesinden doğan görev zararları (1989 tarihli kararname uyarınca), 33 Van Gölü Feribot Müdürlüğünün feribot işletmesinden kaynaklanan görev zararları, 34 Zorunlu göçe tabi tutulan soydaşlarımızın taşınma vb. ücretleri, 35 Limanlara gelen yolcu ve taşıtların taşıma ücretleri. 36 TCDD nin 2002 yılında kesinleşen 95,7 trilyon lira tutarındaki görev zararı şu faaliyetlerden kaynaklanmıştır: Ekonomik olmayan hatların işletilmesinden doğan zarar 65,7 trilyon lira, Ekspres trenlerin işletilmesinden doğan zarar 24,8 trilyon lira, Van gölü feribot işletmeciliğinden doğan zarar 5,1 trilyon lira. Tablo 46: TCDD'nin Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 0, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 95,8 Toplam Görev Zararı Alacağı 96, Yılında Mahsuben Ödenen 0, Yılında Nakden Ödenen 96,0 Toplam Ödeme 96, Yılına Devreden Görev Zararı -0,2 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları tarih ve 86/11076 sayılı ve 13/1989 tarih 89/14558 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları tarih ve 89/14458 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı tarih ve 1989/14558 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı tarih ve 89/14594 sayılı ve tarih ve 92/3909 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları tarih ve 94/5789 sayılı BKK ve tarih ve 94/6026 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 100

101 Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile ülkemiz arasında direkt uçuş yapan uçaklardan konmakonaklama ücretleri ile bu ücretlere bağlı ek ücretleri tahsil etmemektedir. 37 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve ülkemiz arasında 2001 yılında sefer yapan uçakların değişik havaalanlarına inip kalkmaları sırasında verdiği hizmetler karşılığında tahsil edemediği havaalanı ücretlerinin toplam tutarının 741 milyar lira olduğu 2002 yılında kesinleşmiştir. Tablo 47: DHMİ'nin Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 0, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 0,7 Toplam Görev Zararı Alacağı 1, Yılında Mahsuben Ödenen 0, Yılına Devreden Görev Zararı 0,7 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları tarih ve 97/19608 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 101

102 Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (TŞFAŞ) T. Şeker Fabrikaları A.Ş., tüketim fazlası kristal şekerden gerekli görülecek miktarın yurt dışına ihracına izin verilmesini teminen ihale ve satış şartlarını serbestçe tayin ve tespit, yabancı ülkelerdeki kuruluş veya firmalara, 38 Pazarlıkla satış, üçüncü şahıs ve firmalar eliyle ihracat yapılabilmesi hususlarında görevlendirilmiştir. Mamullerinde şeker kullanan ve ihracatçı teşvik belgesine haiz imalatçı/ihracatçı ve/veya ihracatçıların söz konusu mamulleri ihraç etmeleri kaydıyla, mamulün bünyesine giren şekeri dünya borsa fiyatları baz alınmak suretiyle belirlenecek fiyatlardan T. Şeker Fabrikaları A.Ş. görevlendirilmiş olup, bu fiyatlardan doğacak görev zararlarının Hazinece ödenmesi kararlaştırılmıştır. 39 Ayrıca, şeker ithal etmek üzere görevlendirilmiş bulunmaktadır. 40 T. Şeker Fabrikaları AŞ nin yaptığı ihracattan ve imalatçı-ihracatçı firmalara olan satışından; 1999 yılında tüketim fazlası olarak firmalara satılan ve bu firmalarca ihracatı gerçekleştirilen toplam 351 bin ton şeker nedeniyle meydana gelen görev zararının 63,3 trilyon lira olduğu, 1999 yılında, 153 bin ton doğrudan şeker ihracatından doğan görev zararının 28 trilyon lira olduğu, 1994, 1997, 1998 ve 1999 yıllarında imalatçı-ihracatçı firmalara (mamullerini ihraç etmek kaydıyla) sattığı şekerden, 96 bin tonun 1999 yılında ihraç edildiği ve yapılan bu satışlar neticesinde meydana gelen görev zararının 9,4 trilyon lira olduğu tespit edilmesi suretiyle, 2002 yılında toplam 100,7 trilyon lira tutarında görev zararı kesinleşmiştir sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 91/2518 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı tarih ve 92/3114 sayılı BKK tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 95/6996 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 102

103 Tablo 48: TŞFAŞ'nin Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı 55, Yılında Kesinleşen Görev Zararı 100,7 Toplam Görev Zararı Alacağı 156, Yılında Ödenen Yılına Devreden Görev Zararı 156,4 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları 2001 yılında kabul edilen 4634 sayılı Şeker Kanunu ile, şeker üretimine kota getirilmesi ve kotaların tespitinin Şeker Kuruluna bırakılması hükme bağlanmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 103

104 Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TEKEL) TEKEL e yapılan tütün destekleme ödemeleri, ekici ürünleri satış piyasalarının devlet nam ve hesabına desteklenmesi faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Her yıl çıkarılan kararnameler ile, destekleme tütün alımları için gerekli finansman ihtiyacının TEKEL tarafından temini ve bu görevden doğan her türlü zarar ve mahrum kalınan kar ile üstlenilen dolaylı ve dolaysız her türlü gider ve yükümlülüklerin destekleme hesabından karşılanması öngörülmektedir. Destekleme olarak yapılan ödemeler, özellikle Doğu ve Güneydoğu Bölgelerinde satın alınan tütünlerin dış piyasalarda pazarlanamaması veya maliyetinin çok altında satılmak zorunda kalınması, hatta bir kısmının yakılması sonucu ortaya çıkan zararlardır tarih ve 4733 sayılı Kanun ile 2002 ve müteakip yıllar tütün ürünü için destekleme alımı yapılmayacağı hükme bağlanmıştır ve 2001 yılı ürünü tütünlerinin alımlarının masrafı ve finansmanının bütçeden tahsis edilecek ödenekle sağlanacağı, alımlara ilişkin denetimin ise Yüksek Denetleme Kurulunca yapılacağı açıklanmıştır. Bu amaçla, 2002 yılı Bütçesinde yer alan Tütün Desteklemeleri İçin Yapılacak Ödemeler ödeneğinden 83,6 trilyon lira tütün alımlarının finanse edilmesini teminen Kuruluşa, üreticilere aktarılmak üzere, nakden ödenmiştir. Bakanlar Kurulunun 2002/3977 sayılı 2002 Yılı Tütün Destekleme Kararı tarihinde Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur sayılı Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğünün Yeniden Yapılandırılması ile Tütün ve Tütün Mamullerinin Üretimine Dair Kanun la 1177 ve 196 sayılı Kanunlar yürürlükten kaldırılmış, tarih ve 2002/06 sayılı Özelleştirme Yüksek Kurulu kararı ile de Tekel in satış, kiralama, işletme hakkı devri, mülkiyetin gayri ayni hakların tesisi ve işin gereğine uygun sair hukuki tasarruf yöntemlerinden biri veya birkaçının birlikte veya ayrı ayrı uygulaması suretiyle özelleştirilmesine ve özelleştirme işlemlerinin 3 yıl içerisinde tamamlanmasına karar verilmiştir. Anılan yasa ile, tütün konusundaki düzenlemeleri yapmak üzere Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme Kurulu oluşturulmuş, tütün üretimi Tekel in iznine tabi iken sözleşmeli tarım esası getirilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 104

105 4733 sayılı Kanunun geçici 1 inci maddesi ile 2002 ve müteakip yıllar tütün ürünü için Devlet nam ve hesabına destekleme alımı yapılamayacağı, ancak 2000 ve 2001 yılı ürünleri için alımda bulunmak üzere bir kamu kuruluşunun görevlendirileceği, bu kapsamdaki alım masrafları ile finansmanının bütçeden tahsis edilecek ödenekle sağlanacağı da hükme bağlanmıştır. 2001/2705 sayılı Bakanlar Kurulunun Tütün Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair Kararı ve bu karar gereği Tarım ve Köy işleri Bakanlığı ile Hazine Müsteşarlığı tarafından müştereken çıkarılan 2002/36 sayılı tebliğ gereği, Tütün Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair Karar ın uygulanmasına başlanmıştır. TEKEL e ekici tütünleri satış piyasalarının desteklenmesi için yapılan ödemeler 2001 yılından devreden 820 trilyon lira ve 2002 yılında kesinleşen 1,064 katrilyon lira ile birlikte 1,9 katrilyon liraya ulaşmıştır. Bu tutarın 1,6 katrilyon lirası 2002 yılında mahsuben ödenmiş, 245 trilyon lirası ise 2003 yılına devretmiştir. Tablo 49: TEKEL'in Görev Zararı Alacakları ve 2002 Yılında Yapılan Ödemeler Trilyon TL 2001 Yılından Devreden Görev Zararı Yılında Kesinleşen Görev Zararı 1,064 Toplam Görev Zararı Alacağı Yılında Mahsuben Ödenen 1, Yılına Devreden Görev Zararı 245 Kaynak: Kuruluş bilançoları ve KİT Genel Müdürlüğü kayıtları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 105

106 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 106

107 7. KİT SERMAYELERİ Bu bölümde, Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) sermayeleri ile ilgili olarak 2002 yılında gerçekleştirilen işlemler hakkında bilgi verilmektedir. Hazine Müsteşarlığı, 233 sayılı KHK kapsamında olan 41 KİT lerin sermayelerinin yönetiminden sorumlu kamu kuruluşudur. Hazine Müsteşarlığı bünyesinde yer alan KİT Genel Müdürlüğüne, KİT lerle ilgili olarak Hazine pay sahipliğinin gerektirdiği her türlü işlemi yapma görevi verilmiştir Genel Bütçe Dışındaki Dairelere Yatırılan Sermayeler Hesabı (GBDDYS Hesabı) KİT Genel Müdürlüğü, KİT sermayeleri ile ilgili işlemlerde tahakkuk birimi konumundadır. KİT sermayelerinin muhasebesi ise Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğüne bağlı olan Hazine İç Ödemeler Saymanlığı tarafından, Devlet Muhasebesi Yönetmeliğinin 235 inci maddesi uyarınca Genel Bütçe Dışındaki Dairelere Yatırılan Sermayeler Hesabı ile takip edilir. GBDDYS Hesabına, genel bütçe dışındaki daire ve kurumlara (KİT lere) nakden ve aynen verilen sermayeler ve bu sermayelerin işletilmesinden doğan kar ve zararlar, bütçeye iade olunan sermayeler ile yatırım ve finansman programlarının yerine getirilmesi amacıyla bu kurumlara ikrazen verilen özel tertip Devlet iç borçlanma senetleri bedelinden bu kurumların ödenmemiş sermayelerine mahsup edilen tutarlar kaydedilir. KİT sermayelerinin takibi için kullanılan Genel Bütçe Dışındaki Dairelere Yatırılan Sermayeler Hesabına, yılları arasında Sayıştay Genel Kurulu tarafından KİT sermayelerini tam, doğru ve uygun şekilde göstermediği gerekçesiyle uygunluk verilmemiştir yıllarında hesaba uygunluk verilmemesinin gerekçeleri Bu güne kadar GBDDKB Hesabının reddedilmesine neden olan hususlar şu şekilde sayılabilir: sayılı Kanun uyarınca, AŞ statüsü tanınan TELEKOM un ana sözleşmesi gereğince, sermayelerinin yönetilmesi Hazine Müsteşarlığına bırakılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 107

108 1998 yılında, KİT zararlarının ödenmiş sermaye tutarından düşülmemesi ve kayıtların genel muhasebe ilkelerine uygun tutulmaması, 1999 yılında, kayıtlarının genel muhasebe ilkelerine uygun şekilde tutulmaması, 2000 yılında, KİT ler tarafından tatbik edilen muhasebe sistemi ile genel bütçe muhasebe sistemi arasındaki uyumsuzluğun, KİT sermayelerinin tam, uygun ve doğru şekilde tutulmasına engel olması yılı raporunda ise GBDDYS Hesabına uygunluk verilmemesinin sebepleri şu şekilde açıklanmıştır KİT sermayeleriyle ilgili en önemli sorun, bu işletmelerin bilançolarının takibinde kullanılan mevzuat ile işletmelerin sermayelerini takibeden Hazine saymanlığının tabii olduğu mevzuat arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanmaktadır. Bu uyumsuzluk, KİT bilançolarıyla ilgili işlemlerin devlet muhasebesine uygun zamanda aktarılmasına engel olmaktadır. 2. Sermaye takibinde karşılaşılan diğer sorun, KİT Genel Müdürlüğünde sermaye artışı işlemlerinde uygulanan kayıt düzeni ile ilgilidir. Mevcut kayıt sistemi, giderlerin, hem belge düzeni, hem de sorumluluk hukuku bakımından hatalı şekilde gerçekleştirilmesine sebep olmaktadır yılında karşılaşılan diğer bir sorun, geçmişe dönük ve mükerrer düzeltme kayıtları ihdas edilmesidir. Bu kayıtlar, önceki iki maddede belirtilen sorunlar sebebiyle KİT sermayelerinin Hazine İç Ödemeler Saymanlığı tarafından takip edilememesinden kaynaklanmaktadır. Bu şekilde geçersiz yöntemlerle yapılan kayıtlar, 2001 yılı toplam kayıtlarının %42 sini oluşturmaktadır yılı GBDDYS Hesabı 2002 yılı işlemleri ile ilgili yürütülen denetim çalışmaları sonucunda 2001 yılında hesabın uygun görülmemesine neden olan sorunların büyük ölçüde ortadan kalkmış olduğu görülmüştür. Hesabın uygun görülmemesine neden olan sorunların ortadan kalkmasındaki en önemli etken 2003 yılında yapılan yönetmelik değişikliğidir Yılında Yapılan Yönetmelik Değişikliği tarihli resmi gazetede yayımlanan Devlet Muhasebesi Yönetmeliğinin Bazı Maddelerinde Ek ve Değişiklik Yapılmasına Dair sayılı Hazine Müsteşarlığı ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanunun 2 inci maddesi. 43 Sayıştay 2001 yılı Hazine İşlemleri Raporu sf T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 108

109 Yönetmeliğin 12 inci maddesi ile Devlet Muhasebesi Yönetmeliğinin 235 inci maddesinde şu değişiklik yapılmıştır. tahakkuk dairesince, bu hesaba kayıt yapılmasını gerektiren her bir işlemin belgesi en geç bir ay içinde ilgili saymanlığa intikal ettirilir. Saymanlıkça, söz konusu işlemlerden bütçe gelir ve gider hesaplarını ilgilendirenlere ilişkin kayıtların mahsup dönemi sonuna kadar, bütçe gider hesaplarını ilgilendirmeyenlere ilişkin kayıtların ise ilgili olduğu yılı takip eden yılın beşinci ayı sonuna kadar, ilgili yıl hesaplarına kaydedilmek suretiyle yapılması zorunludur. Yönetmeliğin yürürlük maddesine göre yukarıda zikredilen hüküm tarihinden geçerli olmak üzere, yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ancak, yönetmelik yayınlanmadan önce hazırlık çalışmaları sırasında Yönetmelik değişikliğine ilişkin prosedürün uzun süreceği düşünüldüğünden, Maliye Bakanının tarihli oluru ile Yönetmeliğin Hazine Saymanlıkları kısmında yapılan değişikliklerin tarihinden itibaren uygulamasına başlanılmıştır. Dolayısıyla, yönetmelik Haziran 2002 de yayımlanmış olmasına rağmen uygulaması tarihinden itibaren başlamıştır. Yönetmelik değişikliği ile; Mahsup döneminin mayıs ayı sonuna kadar uzatılması sonucunda, KİT bilançolarının kesinleştiği tarihinden itibaren KİT Genel Müdürlüğü tarafından yapılması gereken işlemler ve Hazine İç Ödemeler Saymanlığının bu işlemlerle ilgili kayıtları yapabilmesi için gerekli süre sağlanmıştır. Böylece GBDDYS Hesabının tam, uygun ve doğru şekilde tutulmasına engel olan mahsup dönemi ile ilgili sorun ortadan kalkmış olmaktadır. Adı geçen yönetmelikle KİT Genel Müdürlüğüne bu hesaba kayıt yapılmasını gerektiren her bir işlemin belgesi en geç bir ay içinde ilgili saymanlığa intikal ettirme görevi verilmiştir. Böylece, ilgili belgeler KİT Genel Müdürlüğü tarafından zamanında Hazine İç Ödemeler Saymanlığına gönderilecek ve gerekli kayıt yapılacaktır yılı işlemleri ile ilgili yürütülen denetim çalışmaları sonucunda yukarıda izah edilen yönetmelikten kaynaklanan iyileşmeler dışında kalan, önceki yıllarda hesabın reddine neden olan sorunların çözüme kavuşturulduğu görülmüştür. Bu gelişmeler doğrultusunda 2002 yılı hesabının doğru tam ve uygun olduğu görülmüştür. Geçmiş yıllarda reddedilmiş olan hesapların durumu Önceden reddedilmiş olan 1997, 1998, 1999, 2000 ve 2001 yıllarına ait GBDDYS Hesapları, Hazine Müsteşarlığınca yeniden hazırlanarak T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 109

110 Sayıştay Başkanlığına teslim edilmiştir. Bu hesaplar üzerindeki çalışmalar devam etmektedir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 110

111 Yılı KİT Sermaye İşlemleri Bu bölümde, KİT sermayeleriyle ilgili olarak 2002 yılında gerçekleştirilen işlemler ele alınmaktadır. Tablo 50: 2002 Yılı GBDDYS Hesabı İşlemleri Trilyon TL 2001 Yılından Devreden KİT Sermaye Toplamı Yılı Sermaye Artış İşlemleri Yılı Sermayeyi Azaltan İşlemler Yılına Devreden KİT Sermaye Toplamı Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere Hazine İç Ödemeler Saymanlığı tarafından takip edilen GBDDYS Hesabı kayıtlarına göre, 2001 yılından devreden KİT sermayeleri toplamı 5,4 katrilyon liradır. Yıl içinde KİT sermayelerinde 11,8 katrilyon liralık artış olmuştur. Sermayelerde azalmaya yol açan 7,3 katrilyon liralık işlem sonucunda 2003 yılına devreden KİT sermayeleri toplam olarak 9,9 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir yılında KİT sermayeleri 2002 yılı sonu itibariyle KİT sermayelerinin durumu aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 51: 2002 Yılında KİT lerin Sermaye Durumu Trilyon TL TELEKOM ZİRAAT Bankası BOTAŞ TŞFAŞ 900 TCDD 764 TEDAŞ 752 TMO 594 HALK Bankası 569 EMLAK Bankası 353 ÇAYKUR 254 DHMİ 227 PTT 210 TKİ 105 TİGEM 78 ETİ Holding 76 MKEK 71 TPAO 69 TTK 43 SÜMER Halı 17 KIYEM 9 DMO 4 TETTAŞ -183 TEİAŞ -308 EÜAŞ -471 Toplam T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 111

112 2001 yılında 5,5 katrilyon lira olan KİT sermayeleri tutarı 2002 yılında 9,9 katrilyon liraya yükselmiştir. TELEKOM 2,3 katrilyon lira ile en yüksek sermayeye sahiptir. EÜAŞ, TEİAŞ ve TETTAŞ ın sermaye rakamları eksi olarak gerçekleşmiştir. Ancak, Vergi Usul Kanunu ve diğer mevzuat çerçevesinde hazırlanan bilançolarda, sermayeler eksi olarak görülmemektedir Yılında KİT lere nakden yatırılan sermaye 2002 yılında KİT lere nakden yatırılan sermaye tutarı 1,4 katrilyon liradır. Ancak bu tutarın 332 trilyon lirası çeşitli nedenlerle yıl içinde ilgili teşebbüslere ödenememiş ve emanete alınmıştır yılında KİT lere nakden yatırılan sermaye tutarı Tablo 52 de gösterilmektedir. Tablo 52: 2002 Yılında KİT lere Nakden Ödenen Sermaye Trilyon TL TCDD 462 TTK 357 ÇAYKUR 258 BOTAŞ 250 MKEK 40 TİGEM 23 Sümer Halı 9 Toplam Kaynak: Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Saymanlığı 2002 yılı kayıtları yılında en yüksek nakdi ödeme 462 trilyon lira ile TCDD ye yapılmıştır. KİT Sermayeleri İle İlgili Mahsup İşlemler 2002 yılı Bütçe Kanununun KİT ler ile Hazine Müsteşarlığı arasında mahsup işlemleri yapmaya yetki veren 38 ve 39 uncu maddeleri uyarınca, mahsup işlemleri şu esaslar çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Hazinenin KİT lerden olan alacaklarından, KİT lere ödenecek olan görev zararından dolayı doğan borçlarının mahsubu işlemi yapılmıştır itibariyle; Devirli kredilerden doğan anapara, faiz ve gecikme faizi borçlar, Garantili kredilerin Hazinece ödenmesinden doğan borçlar, Destekleme Fiyat İstikrar Fonuna, Kamu Ortaklığı Fonuna ve Sosyal Sigortalar Kurumuna olan borçlar, İkraz anlaşmaları sonucu Hazineye olan borçlar, T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 112

113 2002 ve daha önceki yıllara ait olmak üzere, KİT karlarından Hazineye aktarılması gereken paydan doğan borçlar mahsup işlemine tabi tutulmuştur. Bu işlemler sonucunda, KİT lerin borçları azaltılmış ve ödenmiş sermayeleri aynı miktarda arttırılmıştır. Tablo 53 te mahsup işlemler sonucunda gerçekleştirilen sermaye artışının detayı verilmektedir. Tablo 53: KİT lerin Borç ve Alacak Mahsubu İşlemleri Toplam Borç Mahsup Edilen Tutar* Trilyon TL Borç Bakiyesi BOTAŞ EÜAŞ MKEK TEDAŞ TEKEL TCDD TEİAŞ TŞFAŞ DHMİ 80 0,5 79 TTK PTT TKİ ÇAYKUR 9-9 TMO Sümer Halı 0,4-0,4 TİGEM Toplam Tablo, KİT lerin, 2002 yılı Bütçe Kanunu hükümleri gereğince, 2001 yılına ait borç ve görev zararlarının sermayelerine mahsubunu göstermektedir. KİT lerin 2001 yılı itibariyle Hazineye olan toplam borcu 2,8 katrilyon liradır. Bu tutar nakden tahsil edilmeyerek 0,5 katrilyon lirası kurumların görev zararı alacaklarına ve sermayelerine mahsup edilmiştir yılı içinde yapılan işlemlerden arta kalan 2,3 katrilyon lira Hazine alacağı olarak 2003 yılına devretmiştir yıl sonu itibariyle Hazineye en borçlu KİT 629 trilyon lira ile BOTAŞ tır yılı KİT zararları 2002 yılında faaliyet gösteren 24 KİT in 7 tanesi zarar etmiştir. KİT lerin 2002 yılı toplam zararları 992 trilyon liradır yılında en fazla zarar eden kuruluşlar 532 trilyon lira ile TCDD ve 333 trilyon lira ile TTK olmuştur. Bu zarar kuruluşların işletme zararı olup görev zararını kapsamamaktadır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 113

114 Tablo 54: KİT lerin Yılı Zararları 2002 Yılı Zararı Trilyon TL Toplam Zararı TCDD EÜAŞ TTK TEİAŞ TDÇİ TEDAŞ TETAŞ ÇAYKUR TŞFAŞ - 77 TEKEL - 55 TİGEM - 36 MKEK 3 17 ETİ holding - 13 Sümer Halı 3 6 TKİ - 3 PTT - 0,5 BOTAŞ - 0,3 TMO - 0,01 İşletmeci KİT Toplam Zararı Halk Bankası Emlak Bankası Mali KİT Toplam Zararı Toplam Kaynak: Hazine İç Ödemeler Saymanlığı 2002 yılı kayıtları T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 114

115 8. TRANSFER HARCAMALARI Bu bölümde mahalli idarelere yapılan yardımlar, Ziraat bankasına yapılan destekleme ödemeleri, üniversitelere yapılan yardımlar, siyasi partilere yapılan yardımlar ve işsizlik fonuna yapılan ödemeler yer almaktadır Mahalli İdarelere (Belediyelere) Yapılan Yardımlar Belediyelerin temel gelirlerini dört kalem altında toplamak mümkündür. Bunlar; öz gelirler, devlet gelirlerinden ayrılan paylar, borçlanmalar, cezalar ve diğer gelirler ile devlet yardımlarıdır. Mali imkanlarının kısıtlı olması sebebiyle devlet yardımı olarak bütçe kanunlarıyla belediyelere yardım yapılabilmektedir. Söz konusu yardım, her yıl Maliye Bakanlığı bütçesinin transferler tertibine konulan ödenek yoluyla gerçekleşmektedir yılında belediyelere 50,6 trilyon lira yardım yapılmıştır. Önceki yıllarda olduğu gibi 2002 yılı Bütçe Kanunu ile de Maliye Bakanlığı bütçesine Mahalli idarelere yapılacak yardım ve ödemeler adı altında 50 trilyon lira ödenek konulmuş, bu ödeneğe yılı içerisinde 610 milyar lira eklendikten sonra genel ödenek toplamı 50,6 trilyon lira olmuş ve bu ödeneğin 50,5 trilyon lirası harcanmıştır. Her ne kadar verilen ödenek mahalli idarelere yardım adı altında olsa da harcamaların tamamı çeşitli il, ilçe ve belde belediyelerine yardım amacıyla kullanılmıştır. Bu ödenekten diğer mahalli idare birimleri yararlanmamaktadır yılı içerisinde belediyelere nakit olarak ödenen bu yardımların il bazında dökümü büyüklük esasına göre tablo 55 de gösterilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 115

116 Tablo 55: 2002 Yılı Bütçesinden Belediyelere Yapılan Yardım Miktarı Milyar TL % Milyar TL % Milyar TL % Konya ,96 Erzurum 673 1,33 Uşak 348 0,69 Manisa ,38 Çanakkale 663 1,31 Gümüşhane 347 0,69 İzmir ,23 Aksaray 640 1,27 Bingöl 324 0,64 Antalya ,97 Nevşehir 627 1,24 Çankırı 323 0,64 Ordu ,94 Niğde 596 1,18 Adıyaman 313 0,62 Afyon ,88 Rize 594 1,17 Tunceli 312 0,62 Denizli ,71 Muş 580 1,15 Kırşehir 311 0,61 Trabzon ,69 Mardin 580 1,15 Bitlis 274 0,54 Sivas ,62 Zonguldak 576 1,14 Kars 269 0,53 Giresun ,22 Şırnak 575 1,14 Batman 243 0,48 Muğla ,16 Diyarbakır 547 1,08 Bayburt 223 0,44 İstanbul ,16 Çorum 535 1,06 Karaman 217 0,43 Balıkesir ,15 Sakarya 515 1,02 Düzce 211 0,42 K.Maraş ,11 Tekirdağ 508 1,00 Bilecik 208 0,41 Ankara ,09 Kırıkkale 487 0,96 Yalova 202 0,40 Yozgat ,04 Elazığ 479 0,95 Ardahan 202 0,40 Kütahya 980 1,94 Sinop 469 0,93 Siirt 201 0,40 Bursa 964 1,90 Şanlıurfa 451 0,89 Iğdır 195 0,39 Aydın 947 1,87 Van 450 0,89 İçel 189 0,37 Kayseri 873 1,73 Eskişehir 446 0,88 Ağrı 184 0,36 Tokat 844 1,67 Kırklareli 421 0,83 Hakkari 171 0,34 Hatay 830 1,64 G. Antep 414 0,82 Artvin 163 0,32 Samsun 761 1,50 Kastamonu 403 0,80 Bartın 147 0,29 Malatya 724 1,43 Burdur 397 0,78 Bolu 145 0,29 Isparta 686 1,36 Amasya 385 0,76 Osmaniye 111 0,22 Edirne 685 1,35 Kocaeli 367 0,72 Karabük 105 0,21 Adana 675 1,33 Erzincan 359 0,71 Kilis 33 0,07 Toplam Kaynak: Hazine İç Ödemeler Saymanlığı 2002 yılı kayıtları ve Maliye Bakanlığı verileri Yukarıdaki tabloda il için gösterilen yardım miktarları il, ilçe ve belde belediyelerine yapılan yardımların toplamından oluşmaktadır. Tabloda görüleceği üzere 2000 ve 2001 yılında olduğu gibi 2002 yılında da en fazla yardımı Konya ili (toplam yardımın %4.6 sı) almıştır. Konya dan sonra en fazla yardım ise Manisa, İzmir ve Antalya illerine yapılmıştır. En az yardım önceki yıllarda olduğu gibi Kilis iline (toplam yardımın %007 si) yapılmış olup Kilis i, Karabük ve Osmaniye illeri izlemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 116

117 Tablo 56: Son Üç Yılda En Yüksek ve En Düşük Yardımı Alan Belediyeler Milyar TL - % Milyar TL - % Milyar TL - % Konya ,4 Konya ,1 Konya ,9 İzmir ,5 İzmir ,2 Manisa ,3 Afyon ,1 Afyon ,1 İzmir ,2 Antalya ,0 Antalya ,1 Antalya ,9 Kilis 40 0,08 Kilis 26 0,07 Kilis 33 0,07 Düzce 91 0,19 Karabük 59 0,17 Karabük 105 0,2 Yalova 97 0,20 Hakkari 67 0,19 Osmaniye 111 0,2 Karabük 108 0,23 Ardahan 65 0,19 Bolu 145 0, yılında nakit olarak belediyelere yapılan toplam 50,5 trilyon liralık ödemenin Hazine Müsteşarlığı bünyesindeki İç Ödemeler Saymanlığı kanalıyla gerçekleşmesi gerekirken bu yardımın 3,9 trilyon liranın Maliye Bakanlığı Merkez Saymanlığı kanalıyla gerçekleştiği tespit edilmiştir. Belediyelere nakit olarak yapılan bu ödemelerin bir kısmı ise deprem, sel gibi afetler nedeniyle ilgili belediyelere yapılmış olup bunların dökümü 58 de gösterilmiştir. Tablo 57: 2002 Yılında Afet Gören Belediyelere Yapılan Yardımlar Milyar TL Yardım Tutarı Toplam Yardıma Oranı Afyon Belediyesi 482,5 %63,7 Rize Belediyesi 170 %22,4 Yozgat Belediyesi 55 % 7,3 Giresun Belediyesi 50 %6,6 Toplam 757,5 Kaynak: Hazine İç Ödemeler Saymanlığı 2002 yılı kayıtları. Mahalli idarelere yardım olarak verilen bu ödeneği kullandırma yetkisi ise Bütçe Kanunu ile Maliye Bakanına verilmiştir. İller bankası kanalıyla belediyelerin vergi gelirlerinden aldıkları pay nüfus kriterine göre yapılmakta iken Bütçeden yapılan bu yardımların hangi belediyelere ne oranda yapılacağına ilişkin her hangi bir düzenleme yoktur. Ayrıca Maliye Bakanının bu yetkiyi kullanırken göz önüne alacağı objektif kriterler de geliştirilmemiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 117

118 8.2. Ziraat Bankasına Yapılan Destekleme Ödemeleri Tarımsal destekleme ödemeleri, Ziraat Bankası aracılığıyla, Hazine Müsteşarlığı bütçesinden yapılmaktadır yılında Hazine Müsteşarlığı bütçesinden ilgili bankaya bu amaçla 300 trilyon lira transfer edilmiştir. Söz konusu ödemelerin dökümü tablo 58 de gösterilmiştir. Tablo 58: Ziraat Bankasına Yapılan Destekleme Ödemeleri Trilyon TL Prim ödemeleri toplamı (1) Pamuk için yapılan ödemeler Soya Fasulyesi için yapılan ödemeler Ayçiçeği için yapılan ödemeler Kanola için yapılan ödemeler 36 Zeytinyağı için yapılan ödemeler Çay budama için yapılan ödemeler Hayvancılığı teşvik ödemeleri (2) Toplam destekleme ödemeleri (1) 2002 yılında bankaya 184 trilyon lira aktarılmış olup 1 trilyon lira geçmiş yıl bakiyesinden karşılanmıştır. (2) Geçmiş yıldan emanet hesabında kalan 8 trilyon lira 2002 ödeneğine eklenmiştir. Destekleme ödemelerinin yapılmasındaki temel amaç, çiftçilerin üretimde kullandıkları gübre, zirai ilaç, fidan ve tohum gibi girdilerin daha kaliteli ve ucuza temin edilmesini sağlamak ve bu suretle tarımsal üretimde kalite ile üretim miktarını arttırmaktır. Ancak mevcut ürün destekleme politikalarının uygulanmasında ortaya çıkan olumsuzluklar sonucunda, IMF ye verilen niyet mektupları ve Dünya Bankası Tarım Programında; geçmişte uygulanan fiyat desteğinin kademeli olarak, girdi desteğinin ise acilen kaldırılması ve kayıtlı üreticilere Doğrudan Gelir Desteği verilmesi gerekliliği yer almıştır. Bu hedefler doğrultusunda, çiftçiye her sene belirli maliyet unsurları için yapılan tarımsal girdi desteği ödemeleri kaldırılmış olup 2002 yılında bu kalemden herhangi bir ödeme yapılmamıştır. Bu uygulamayla eş zamanlı olarak da, 2000 yılında pilot bölgelerde başlatılan Hedef Çiftçilere Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi 2000/2172 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile ülke genelinde uygulanmaya başlanmıştır. Hedef Çiftçilere Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi Doğrudan Gelir Desteği sistemi ile, üretim miktarıyla ilişkilendirilmeksizin hedeflenen tarım üreticilerine doğrudan gelir transferi yapılması, tarımsal ürün fiyatlarının serbest piyasa ortamında T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 118

119 oluşması ve ülke çapında bir tarımsal işletme ve arazi kayıt sisteminin tasarlanması hedeflenmiştir. Tarımsal üretimle iştigal eden çiftçilere doğrudan gelir desteği yapılması ve çiftçi kayıt sisteminin oluşturulması amacıyla 2002 yılı bütçesine, yıl içinde yapılan eklemeyle beraber toplam 1,4 katrilyon liralık ödenek konulmuş olup, ödemelerin 2003 yılının ilk yarısına kadar tamamlanması amaçlanmıştır. Doğrudan gelir desteği ödemeleri, tarım arazisi üzerinde fiilen tarımsal üretim kaynaklarını kullanarak bitkisel üretim yapan çiftçilere işledikleri tarım arazilerinin büyüklüğü dikkate alınarak 500 dekara kadar (500 dekar dahil) dekar başına 13,5 milyon lira verilerek ödenmiştir. 1 dekardan az olan araziler için ödeme yapılmamıştır. Böylece ödemeler en düşük 13,5 milyon lira, en fazla da 6,7 milyar lira olarak gerçekleşmiştir yılında doğrudan gelir desteği ödemesi yapılan iller ve miktarları tablo 59 da gösterilmektedir. Tablo 59: 2002 Yılı Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri Milyar TL % Milyar TL % Milyar TL % Konya ,8 Antalya ,3 Kilis ,7 Yozgat ,1 Adana ,3 Mardin ,6 Sivas ,0 Tokat ,2 Kocaeli ,6 Balıkesir ,8 Edirne ,2 Osmaniye ,6 Afyon ,6 Hatay ,2 Muğla ,6 Tekirdağ ,4 G. Antep ,2 Burdur ,5 Şanlıurfa ,3 Isparta ,2 İstanbul ,5 Aydın ,0 Çankırı ,2 Sinop ,5 Kayseri ,7 Nevşehir ,0 Siirt ,5 Diyarbakır ,4 Aksaray ,0 Düzce ,5 Ankara ,3 Malatya ,0 Niğde ,5 Kırklareli ,1 İzmir ,9 Tunceli ,4 K.Maraş ,0 Batman ,9 Sakarya ,4 Denizli ,0 Samsun ,8 Bayburt ,4 Karaman ,9 Amasya ,8 Rize ,3 Manisa ,8 Giresun ,8 Zonguldak ,3 Adıyaman ,7 Bitlis ,8 Kars ,3 Kastamonu ,7 Van ,8 Karabük ,3 Kırşehir ,7 Erzincan ,8 Iğdır ,2 Muş ,6 Kütahya ,7 Şırnak ,2 Elazığ ,6 Bolu ,7 Ardahan ,1 Ordu ,6 Çanakkale ,7 Hakkari ,1 Kırıkkale ,5 Uşak ,7 Gümüşhane ,1 Eskişehir ,4 Bursa ,7 Bartın ,1 Çorum ,4 Trabzon ,7 Bingöl ,1 Erzurum ,3 Artvin ,7 Yalova 934 0,0 Ağrı ,3 Bilecik ,7 İçel 66 0, T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 119

120 2002 yılı Ekim ayı başına kadar talepleri değerlendirilen çiftçilere 2001 yılı ödemesini de kapsayacak şekilde yıl içinde toplam 1,8 katrilyon liralık doğrudan gelir desteği ödemesi yapılmıştır. Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi Uygulanmasında Karşılaşılan Sorunlar Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi ile ilgili ülke genelinde yapılan uygulama sonucunda karşılaşılan sorunlar, uygulayıcı kuruluş olan Tarım ve Köy işleri Bakanlığı tarafından tespit edilmiş, alan üzerinde çalışan Ziraat Odaları ve çeşitli sivil toplum örgütlerinin de paralel saptamalarda bulunduğu görülmüştür. Sistemin uygulanması esnasında tespit edilen sorunlar şu şekilde özetlenebilir: Alt yapı çalışmalarının eksikliğinden kaynaklanan sorunlar: Tapu ve kadastro kayıtlarının sağlıklı olmaması, başvurulara istinaden gerçekleştirilen kontrollerin yetersizliği, uygulamada yer alan kurumların kapasite kısıtları (personel, teknik altyapı ve donanım), projenin uygulanmasını ve hedefine ulaşmasını kolaylaştıracak yardımcı dokümanların hazırlanmaması ve 2002 uygulaması için Kamu Bilgilendirme Kampanyası nın başlatılamamış olması önemli problemlerdir. Fiilen çiftçilikle uğraşan kişiler yerine arazi sahiplerinin yardım alması: Başkalarına ait arazilerde kira yada yarıcılık usulüyle çiftçilik yapan kişilerin, bu arazilerin sahipleriyle aralarında resmi bir kira kontratı bulunmamaktadır. Bunun sonucu olarak da projenin en önemli amaçlarından biri olan fiilen çiftçilikle uğraşan kişilerin desteklenmesi konusunda ciddi aksaklıklar yaşanmaktadır. Sistemin tapu esasına dayanmasının bir diğer zaafı da aslında tarımla uğraşmayan ve kentlerde oturan fakat tarım arazisi tapusu bulunanların da bu kaynaktan yararlanıyor olmasıdır. Benzer şekilde Emekli Sandığı na ve Sosyal Sigortalar Kurumuna tabi olarak fiilen çalışanlar birinci derece akrabaları vasıtasıyla doğrudan gelir desteği ödemeleri için başvurmakta ve işlemlerini yaptırarak bu ödemeden faydalanmaktadırlar. Üst sınırdan fazla arazisi olanların muvazaalı işlemlerle arazilerinin tamamı için yardım almaları: Doğrudan Gelir Desteği Uygulamasının ilk senesinde ödeme yapılacak üst sınır 200 dekar olarak belirlenmiş, ikinci senesinde ise bu miktar 500 dekara yükseltilmiştir. Yapılan saha çalışmaları ve ihbarlar sonucunda, üst sınırı aşan miktar üzerindeki arazide çiftçilik yapan yada bu miktarda araziye sahip olan kişilerin arazilerini T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 120

121 çoğunlukla muvazaalı devir yada muhtar onaylı kira sözleşmesi yapma yoluyla destek ödemelerinden daha çok yararlandıkları tespit edilmiştir. Alternatif Ürün Projesi Dünya Bankası tarafından finanse edilen Tarımsal Reform Uygulama Projesi (ARIP) kapsamında uygulanan Alternatif Ürün Projesi çerçevesinde; arz fazlası bulunan fındık ve tütünün üretim alanının daraltılması hedeflenmektedir. Bu sayede, üretimin iç ve dış Pazar talebine göre yönlendirilmesi mümkün olacaktır. Çiftçi Geçiş Desteği diye de adlandırılan projeyle yüksek sübvansiyonlu ve ekonomik açıdan sürdürülemeyen ürünlerin (fındık ve tütün) üretiminden, daha sürdürülebilir nitelikteki ürünlerin üretimine katılan çiftçilere mali destek sağlanacaktır. Fındık ve tütün yerine alternatif ürün olarak öngörülen bitkiler ılıman iklim meyve türleri, üzümsü meyveler grubunda bulunan kivi, ahududu, böğürtlen ve kuşburnu ile yağlı tohumlu bitkiler arasında bulunan mısır, soya, ayçiçeği ile yem bitkileridir. Söz konusu proje ile, fındık ve tütün üretiminden vazgeçen üreticilere söküm bedeli, yeni ürünler için girdi bedeli, bakım ve hasat masrafları ve eski ürünlerinden vazgeçme nedeniyle uğradıkları gelir kaybının ödenmesi planlanmaktadır. Doğrudan Gelir desteği ödemeleri için T.C Ziraat Bankası na ödenen hizmet komisyonu ve Alternatif Ürün Projesi hibe ödemeleri için Hazine Müsteşarlığı bütçesine konulan ödenekten 7,3 trilyon lirası ilgili bankaya hizmet komisyonu olarak aktarılmış, alternatif ürün projesi kapsamında 2002 mali yılı içerisinde bütçeden herhangi bir ödeme yapılmamıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 121

122 8.3. Üniversitelere Yapılan Yardımlar Vakıf Üniversitelerine Yapılan Yardımlar Türkiye de kurulmuş olan Vakıf Üniversitelerine 2547 sayılı Yükseköğretim Personel Kanununun ek 18 inci maddesi 44 uyarınca devlet yardımı yapılmaktadır yıllarında Vakıf Üniversitelerine yapılan yardım miktarı tablo 60 da gösterilmiştir. Tablo 60: Son Altı Yılda Vakıf Üniversitelerine Yapılan Yardım Miktarı Milyar TL Bilkent Üniversitesi Yeditepe Üniv Başkent Üniversitesi Koç Üniversitesi İstanbul Kültür Ün Atılım 414 Sabancı Üniversitesi Beykent Üniv Çağ Üniversitesi Kadir Has Üniv Işık Üniversitesi Fatih Üniversitesi Toplam yılında Vakıf Üniversiteleri için 14 trilyon lira ödenek ayrılmış olup bu ödeneğin toplam 9,1 trilyon lirası ödenmiştir. Yapılan devlet yardımından en fazla payı 3,1 trilyon lira (%34,8) ile Bilkent Üniversitesi, en az payı ise 176 milyar lira (%1,9) ile Çağ üniversitesi almıştır yılında Vakıf Üniversitelerine yapılan Devlet yardımı tutarı 7,2 trilyon lira iken bu tutar 2002 yılında %26,3 artışla 9,1 trilyon lira olarak gerçekleşmiştir tarih ve 4689 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi ile değişik. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 122

123 Yurt Dışındaki Üniversitelere Yapılan Yardımlar Her mali yılda Hoca Ahmet Yesevi 45 ve Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitelerine 46 yıllık bütçelerinin %50 si tutarında Türkiye Cumhuriyeti tarafından katkıda bulunulmaktadır. Tablo 61 de adı geçen üniversitelere 2002 yılında yapılan yardım miktarı gösterilmiştir. Tablo 61: 2002 Yılında Diğer Üniversitelere Yapılan Yardım Trilyon TL Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi 13,5 Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi 6,7 Toplam 20, yılında Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesine 13,5 trilyon lira, Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesine ise 6,7 trilyon lira olmak üzere yurt dışındaki üniversitelere toplam 20,2 trilyon lira yardım yapılmıştır Tarih ve 3904 sayılı kanun,türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Kazakistan Cumhuriyeti Hükümeti arasında imzalanan anlaşmanın onaylandığına dair Tarih ve 93/4734 sayılı B.K.K.,her iki ülkenin yükseköğretim kurumları arasında imzalanan tarihli mutabakat zaptı ve tarihli işbirliği sözleşmesi ve eki tüzüğünün onaylandığına ilişkin Tarih ve 93/4848 sayılı B.K.K. na istinaden Tarih ve 4144 sayılı kanun,türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Kırgızistan Hükümeti arasında imzalanan anlaşmanın onaylandığına ilişkin Tarih ve 96/8350 sayılı B.K.K., Tarihli Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Tüzüğüne istinaden T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 123

124 8.4. Siyasi Partilere Yapılan Yardımlar 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu uyarınca 2002 yılında Maliye Bakanlığı bütçesinden siyasi partilere yapılan devlet yardımı tutarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 62: 2002 Yılında Siyasi Partilere Yapılan Yardım Miktarları Trilyon TL Oran(%) Demokratik Sol Parti 28,8 23,6 Milliyetçi Hareket Partisi 23,3 19,2 Anavatan Partisi 17,2 14,1 Doğru Yol Partisi 15,6 12,8 Saadet Partisi 11,3 9,3 Cumhuriyet Halk Partisi (*) 11,3 9,3 Adalet ve Kalkınma Partisi 11,3 9,3 Büyük Birlik Partisi 1,1 0,9 Yurt Partisi 1,0 0,8 Özgürlük ve Dayanışma Partisi 0,8 0,7 Toplam 122,1 100 (*) 1,2 milyar lirası Sayıştay ilamı nedeniyle kesilerek net milyar lira ödenmiştir yılında 10 tane siyasi partiye toplam 122,1 trilyon lira devlet yardımı yapılmıştır. Siyasi partiler içinde en yüksek yardımı 28,8 trilyon lira ile Demokratik Sol Parti almıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 124

125 8.5. İşsizlik Fonuna Yapılan Ödemeler İşsizlik sigortası, sosyal güvenlik sistemine 2000 yılında dahil edilmiştir. 47 Bu sigorta ile, 2000 yılı Haziran ayından itibaren 600 gün işsizlik sigortası primi ödeyen ve tarihinden itibaren kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalı işsizler, 30 gün içinde Türkiye İş Kurumuna (İŞKUR) başvurmaları halinde şu hizmetlerden yararlanabileceklerdir; İşsizlik ödeneği, Sağlık sigortası hizmetleri, Danışmanlık ve işe yerleştirme hizmetleri, Mesleki eğitim hizmetleri. Yeni güvence sisteminin finansmanı, 4447 sayılı yasa ile kurulan İşsizlik Sigortası Fonu tarafından sağlanacaktır. Bu fon, işsizlik sigortasının gerektirdiği görev ve hizmetler için mali kaynak sağlamak, bu kaynakları piyasa şartlarında değerlendirmek ve kanunun öngördüğü ödemelerde bulunmak üzere kurulmuştur sayılı yasa uyarınca İşsizlik Sigortası Fonu, İş ve İşçi Bulma Kurumu Genel Müdürlüğünce, fon yönetim kurulunun kararları doğrultusunda işletilip yönetilecektir yılında 617 sayılı Kanun Hükmünde Kararname 48 ile 4837 sayılı İş ve İşçi Bulma Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. KHK ile İş ve İşçi Bulma Kurumu yerine, Türkiye İş Kurumu kurulmuştur. Aynı KHK de İşsizlik Sigortası Fonuyla ilgili işlemlerin, fon yönetim kurulu kararlarına göre, İŞKUR bünyesindeki İşsizlik Sigortası Dairesi Başkanlığınca yürütülmesi hükme bağlanmıştır. 617 sayılı KHK tarihinde Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş olsa da, tarihinde iptal edilen KHK yerine 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu çıkarılarak hukuki boşluk giderilmiştir. Fonun gelir ve giderleri Fonun ana kaynağı, işçi ve işverenden alınan işsizlik sigortası primleri ile devlet katkısıdır. 49 İşverenlerin SSK primine esas kazanç üzerinden %3, sigortalıların da %2 oranında işsizlik sigortası primi ödemesi tarih ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu uyarınca tarih ve 617 sayılı Türkiye İş Kurumunun Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişikleri Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Fon Yönetim Kurulunun Çalışması ve Fon Kaynaklarının Değerlendirilmesine İlişkin Usul ve Esasları Belirleyen Yönetmelik T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 125

126 öngörülmüştür. SSK nın ilgili ay içinde fona aktardığı işçi ve işveren payları toplamının 2/5 i de devlet katkısı olarak Hazine tarafından fona ödenecektir yılı Bütçe Kanunu ile prim oranları değiştirilerek, işverenler tarafından %2, sigortalılar tarafından %1 oranında prim ödenmesi, devlet katkısının da %1 oranında olması hükme bağlanmış, 2002 yılı Bütçe Kanunun 61 inci maddesi ile de değişik oranlar aynen muhafaza edilmiştir. Fonun diğer gelirleri arasında primlerin değerlendirilmesinden elde edilen kazanç ve iratlar, işverenlerden alınacak ceza, gecikme zammı ve faizler, fonun açık vermesi halinde devletçe sağlanacak katkılar ve diğer gelir ve kazanç ile bağışlar yer almaktadır. Fonun giderleri ise şu kalemlerden oluşmaktadır; Sigortalı işsizlere yapılan ödemeler, Hastalık ve analık sigortası prim ödemeleri, Meslek geliştirme, edindirme ve yetiştirme eğitimi giderleri, İşsizlik sigortası hizmetlerinin yerine getirilmesi için fon yönetim kurulunun onayı üzerine Türkiye İş Kurumu tarafından yapılan giderler Hizmet binası kiralanması, Hizmet satın alınması, Bilgisayar, bilgisayar yazılımı ve donanımı alınması, Yönetim kurulu üyelerinin ücret ve yolluk ödemeleri. İşsizlik sigortası fonunun denetimi, çıkarılan yönetmelik ile Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurumuna bırakılmıştır. Fondan sigortalı işsizlere işsizlik ödeneği verilmesine Mart 2002 tarihinde başlanmıştır yılında işsizlik fonuna yapılan ödemeler Tablo 63 de görüldüğü üzere, Fon gelirlerinin 756 trilyon lirası işçi ve işveren primlerinden, 262 trilyon lirası devlet katkısından, 1,8 katrilyon lirası fon kaynaklarıyla yapılan yatırımlardan elde edilen faiz gelirlerinden, 8 trilyon lirası gecikme zamlarından, 734 milyar lirası da idari para cezalarından kaynaklanmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 126

127 Tablo 63: İşsizlik Sigortası Fonunun Gelir ve Giderleri Trilyon TL 2000 Yılı 2001 Yılı 2002 Yılı Toplam Gelirler İşçi ve İşveren Primleri Gecikme Zammı Devlet Payı İdari Para Cezası 0,7 0,7 Faiz Geliri Giderler 0,003 0, , tarihi itibariyle Fonun toplam gelirleri 4,9 katrilyon lira, Fonun toplam giderleri ise 57,3 trilyon liradır. Fonun gelirleri içinde işçi ve işveren primleri 1,7 katrilyon lira iken faiz gelirleri 2,5 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir.4,9 katrilyon liralık Fonun toplam varlığının %15,4 ü mevduat, %44,5 i bono, %26,2 si tahvil ve %13,7 si de dövize endeksli kuponlu tahvilden oluşmaktadır T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 127

128 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 128

129 EK 1: BÜTÇE FİNANSMANI A. Bütçe Finansman Dengesi Tablo 64: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Finansman Dengesi 1. Bütçe İşlemleri Milyar TL 2. Konsolide Bütçe Gelirleri Konsolide Bütçe Giderleri Bütçe Açığı Bütçe Emanetleri Avanslar Nakit Bütçe Açığı Finansman İşlemleri 9. Borçlanma Hasılatı Borç Geri Ödemeleri Net Borçlanma Hasılatı Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Gelirler Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Giderler Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Nakit Borçlanma Hasılatı Tahsil Edilen Alacaklar Transfer Edilen Kaynaklar (Doğan Alacaklar) Nakit Borçlanma ve Alacak Hasılatı Bütçe Dışı Emanetler Bankalar Kasalar Bütçe Dışı Avans ve Krediler Diğer Gelirler Nakit Finansman Tabloda Giderler (-) Gelirler (+) olarak gösterilmiştir. BÜTÇE İŞLEMLERİ (1) Konsolide Bütçe Geliri (2) Konsolide bütçe, genel ve katma bütçenin toplamından oluşmaktadır. Konsolide bütçe gelirleri, genel bütçe gelirlerine katma bütçeli kuruluşların öz kaynaklarının eklenmesi suretiyle tespit edilir yılında konsolide bütçe geliri 75,5 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Konsolide Bütçe Gideri (3) Konsolide bütçe gideri, genel ve katma bütçe giderlerinden, katma bütçeli kuruluşlara aktarılan Hazine yardımı düşülerek bulunur yılı konsolide bütçe gideri tutarı 115,6 katrilyon liradır. Bütçe Açığı (4) Konsolide bütçenin gelir ve giderleri arasındaki farkı göstermektedir. Konsolide bütçe açığı 2002 yılında 40,1 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 129

130 Bütçe emanetleri (5) Tablo 66: 2002 Yılında Bütçeden Ödenen Avanslar Mali yıl içerisinde veya sonunda ilgili belgeleri hazırlandığı halde herhangi bir nedenle kısmen veya tamamen ilgililerine ödenemeyen tutarlardan oluşur. Bu tutarlar daha sonraki bir tarihte ödenir. Yıl sonunda bu hesapta meydana gelen artış, o yıl içinde gider kaydedildiği halde nakden ödenmeyen tutarı göstermektedir yılı sonunda bütçe emanetlerinde meydana gelen 1,2 katrilyon liralık bir artışın, henüz ödenmediği için, gider kalemlerinden düşülmesi gerekmektedir. Tablo 65: 2002 Yılı Bütçe Emanetleri Milyar TL 2001 den Devir 2003 e Devir Bütçe Emanetleri-Genel Bütçe Emanetleri- Katma Toplam Bütçe Emanetlerindeki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Avanslar (6) Avanslar gider kaydedilmediği halde nakden ödenmiş olan tutarları göstermektedir. Avans olarak kaydedilen tutarlar, ilgili harcamaların belgeleri tamamlandıktan sonra, -gecikmeli olarak- gider kaydedilmektedir. Yıl sonunda avans olarak verilen ancak henüz gider kaydedilmemiş olan tutarın tespit edilebilmesi için yıl içinde avanslarda meydana gelen artışın hesaplanması gereklidir yılında verilen avansların 487 trilyon lirasının gider kaydı yıl sonuna kadar yapılamamıştır. Bu tutar yıl içinde yapılmış bir gider olduğu için (-) işaretle giderlere dahil edilmiştir den Devir Milyar TL 2003 e Devir Bütçe İçi Avans Kredi- Genel Bütçe İçi Avans Kredi- Katma Elçilik ve Konsolosluk Avansları-Genel Akreditifler-Genel Akreditifler-Katma Denetmenler-Genel Madeni Para Basım Av.-Genel Gemi Avansları-Genel Toplam Bütçeden Ödenen Avanslardaki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Nakit bütçe açığı (7) Bütçenin nakit ihtiyacı, finansmanla ilgili en önemli unsurdur yılı konsolide bütçesinin gelir ve giderleri arasındaki fark 40,1 katrilyon liradır. Ancak, gider olarak kaydedildiği halde henüz nakden ödenmemiş tutarların (bütçe emanetlerinin) ve nakden ödendiği halde henüz gider kaydedilmemiş tutarların (avansların) dikkate alınmasıyla, bütçenin nakit ihtiyacının aslında 0,8 katrilyon eksiğiyle 39,3 katrilyon lira olduğu görülmektedir. FİNANSMAN İŞLEMLERİ (8) Borçlanma ve borç geri ödemeleri (9) (10) Merkezi hükümet tarafından yıl içinde yapılan borçlanmaları ve borç geri ödemelerini gösterir. Dış borç, devlet tahvilleri ve Hazine bonoları ile ilgili işlemlerinin takip edildiği hesaplara kayıtlı olan ve borçlanma ve borç geri ödemesi mahiyetinde olan tüm işlemler, dolayısıyla, borçlanma yoluyla elde edilen tüm kaynaklar hesaplamaya dahil edilir yılında 169,8 katrilyon lira borçlanılmış, 104,9 katrilyon lira borç geri ödemesi yapılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 130

131 Tablo 67: 2002 Yılı Borçlanma Hasılatı ve Borç Geri Ödemeleri Borçlanma Hasılatı Milyar TL Borç Geri Ödemesi İç Borç İç borç Tahvil Tahvil H. Bono H. Bono Dış Borç Dış borç Toplam Toplam Net Borçlanma Hasılatı Rakamların detayı için bk. Ek tablo 7,8 ve 9 Net borçlanma hasılatı (11) Borçlanma hasılatından borç geri ödemelerinin çıkarılması sonucu bulunan net borçlanma hasılatı elde edilen kaynak tutarını göstermektedir. Borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklar esasen, borç geri ödemesinde ve bütçe finansmanında kullanılır. Yani net borçlanma hasılatının bütçe açığına denk olması gereklidir. Ancak, temel bütçe ilkelerine aykırı olmakla birlikte, mali sistemimizde borçlanma hasılatı, kayıt dışında kalan bir takım işlemleri finanse etmek için de kullanılmaktadır. Bütçe dışı gelir ve giderler dolayısıyla söz konusu denklik sağlanamamaktadır yılı net borçlanma hasılatı rakamı 64,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Mahsup gelir ve giderler (12) (13) Mahsup gelir ve giderler, borçlanma ile ilişkili olarak ortaya çıkan, ancak gelir veya gider olarak kaydedilmemiş işlemlerden oluşurlar. Bütçede kayıtları olmamakla birlikte gerçek anlamda gelir ve harcama niteliği taşırlar. Bu işlemler yarı mali niteliktedir. İşlemlerin borç hesaplarıyla ilgili yönü muhasebe sisteminde kayıt altına alınmış, gelir veya gider hesaplarıyla ilgili yönü ise kayıt dışı kalmıştır. Tablo 68: 2002 Yılında Mahsup Gelir ve Giderler Borçlara Mahsup Edilen Gelirler Mahsup Faiz Tahsilatı Diğer Gelirler Açık Rakamların detayı için bk. Ek tablo 5 Borçlanmayla Karşılanan Mahsup Giderler Bütçe Dışı Kur Farkı Ödemesi Milyar TL Bütçe Dışı Faiz Ödemesi Diğer Giderler yılında 29,5 katrilyon lira mahsup gider yapılmış, 4,1 katrilyon lira da mahsup gelir elde edilmiştir. Mahsup giderlerden kaynaklanan açık 25,5 katrilyon liradır. Bütçeden mahsup edilecek ödemeler (14) Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Hesabı, giderlerin sonradan bütçe giderleri hesabına aktarılmak üzere geçici olarak kaydedildiği bir ara hesaptır. İşlemlerinin tamamlanamaması nedeniyle ilgili hesaplara kaydı mümkün olmayan ödemeler ile bu ödemelerden işlemleri tamamlanarak ilgili hesaplara aktarılan tutarlardan oluşur yılında bütçeden mahsup edilecek ödemeler rakamı finansman tablosunda (+) işaretle yer almıştır. Çünkü, 4,1 katrilyon liralık tutar 2001 yılından devreden tutardır ve 2002 yılı bütçe giderleri rakamlarından düşülmesi gerekmektedir Bütçeden mahsup edilecek ödemeler hesabının 2001 yılından devir rakamı 4,1 katrilyon liradır yılında hesabın borç kısmına 32,4 katrilyon liralık kayıt yapılmıştır yılı içinde ödenek sağlanarak, 2001 yılı devri ve 2002 yılı kayıtları toplamı olan 35,5 katrilyon liralık tutar için alacak kaydı yapılarak bu tutar bütçe giderine aktarılmıştır. Dolayısıyla, 35,5 katrilyon liralık kaydın 4,1 katrilyon lirası 2001 yılı ile ilgili olduğu için bu tutar 2002 yılı bütçe giderleri rakamından düşülmüştür. Hesabın 2003 yılına devir rakamı 33 milyon liradır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 131

132 Tablo 69: 2002 Yılında Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Devlet Borçları Saymanlığı 2001 den Devir Milyar TL 2003 e Devir ,033 Tahvil Faizi ,032 Hazine Bonosu Genel Gider Dış Borç Faizi 13 Dış Borçlar Genel Gider 123 Hazine İç Ödemeler Saymanlığı ,001 Toplam ,033 BMEÖ deki Azalış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Nakit borçlanma hasılatı (15) Nakit borçlanma hasılatı, mahsup gelirler mahsup giderler ve bütçeden mahsup edilecek ödemelerin dikkate alınması sonucu bulunan rakam olup, 43,5 katrilyonluk bir tutara tekabül etmektedir. Alacak tahsilâtı (16) Hazinenin genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlardan olan devirli, garantili ve ikraz alacaklarından yapılan tahsilâtı gösterir. Bu işlemler sonucunda gerçek anlamda bir kaynak sağlanır, ancak bu gelir olarak görünmemektedir yılında alacaklardan 2,1 katrilyon lira tahsil edilmiştir. Tablo 70: 2002 Yılında Transfer Edilen Kaynaklar ve Tahsil Edilen Alacaklar Kurumlardan Alacaklar (Transferler) TMSF ye Yapılan Ödeme GBDDKBH Alacakdan Tahsil Edilenler Milyar TL GBDDKBH Alacak Gider Fazlası Rakamların detayı için bk. Ek tablo 5 Transfer edilen tutarlar (doğan alacaklar) (17) Borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların önemli bir kısmı bütçe dışındaki kuruluşlara aktarılmaktadır. Bu kuruluşlara aktarılan tutarlar bütçede gider veya transfer kalemleri arasında gösterilmemekte, sadece alacak kaydı yapılmaktadır. Bu tutar 2002 yılında 4,7 katrilyon liradır. Nakit borçlanma ve alacak hasılatı (18) Nakit borçlanma hasılatının alacak tahsilatı ve doğan alacaklar ile birlikte değerlendirilmesi sonucunda nakit borçlanma hasılatı ve alacak tahsilatı 40,8 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Bütçe Dışı Emanetler (19) Çeşitli sebeplerle bütçe emanetleri dışındaki emanet hesaplarında bekletilen tutarlardan oluşur yılında emanet hesaplarında bekleyen tutarlar 555 trilyon lira artmıştır. Dolayısıyla, bu tutar kadar ilave finansman sağlanmıştır. Denge tablosunda emanet hesaplarındaki artış bir gelir unsuru olarak değerlendirilmektedir. Tablo 71: 2002 Yılı Bütçe Dışı Emanetler 2001 den Devir Milyar TL 2003 e Devir Emanetler-Genel Emanetler-Katma Emeklilik Kesenekleri-Genel Emeklilik Kesenekleri-Katma Okul Pansiyonları- Genel Toplam Emanetler Hesabındaki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Bankalar (20) Banka hesaplarındaki tutar 2002 yılında 1,6 katrilyon lira artmıştır. Bu, borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların bir kısmının banka hesaplarına yatırıldığı anlamına gelir. Banka hesaplarındaki artış finansman T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 132

133 tablosunda dengenin sağlanması için bir gider unsuru gibi değerlendirilmektedir. gösterilmektedir yılı sonu itibariyle bütçe dışı avans ve kredilerde 394 trilyon liralık artış olmuştur. Tablo 72: 2002 Yılı Banka Hesapları Tablo 74: 2002 Yılı Bütçe Dışı Avans ve Krediler 2001 den Devir Milyar TL 2003 e Devir Banka Hesabı-Genel Banka Hesabı-Katma Döviz Hesabı-Genel Döviz Hesabı-Katma Nakit Hareketleri Hes.- Genel Proje Özel Hesabı-Genel Toplam Banka Hesaplarındaki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Kasalar (21) Kasalarda bekleyen tutarlar 2002 yılı içinde 26 trilyon lira artmıştır. Bu, çeşitli kaynaklardan sağlanan gelirlerin bir kısmının kasalara yatırıldığını ve henüz kullanılmadığını gösterir. Bu tutar gider mahiyetindedir. Tablo 73: 2002 Yılında Kasa Hesapları 2001 den Devir Milyar TL 2003 e Devir Kasa Hesabı-Genel Kasa Hesabı-Katma Mutemetlikler Cari Hesabı-Genel Mutemetlikler Cari Hesabı-Katma Konsolosluklar Cari Hesabı-Genel Toplam Kasa Hesaplarındaki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Bütçe dışı avans ve krediler (22) Bu avans kaleminde yıl içinde finanse edilen ancak henüz gider kaydı yapılmayan işlemler yer alır. Bu tutarlar finansman tablosunda gider olarak Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabı-Genel Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabı-Katma Müteahhit Avansları Hesabı-Genel Müteahhit Avansları Hesabı-Katma 2001 den Devir Milyar TL 2003 e Devir Toplam Bütçe Dışı Avans ve Kredilerdeki Artış Rakamların detayı için bk. Ek tablo 4 Diğer Gelirler (23) 2002 yılında kaynağı tespit edilemeyen giderlerin tutarı 13 trilyon liradır. Nakit finansman (24) Bütçe açığının nasıl finanse edildiğinin belirlenmesi için önce net borçlanma hasılatı tespit edilmişti. Ardından mahsup işlemler, alacak işlemleri ve diğer finansman kalemleri dikkate alınmış, bu suretle nakit finansman tutarına ulaşılmıştır yılında 39,3 katrilyon liralık nakit finansman sağlanmıştır. Nakit bütçe açığı da 39,3 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir yılında borçlanma işlemleri dahil edildiği zaman 252 katrilyon liralık gelirin elde edilmiş ve aynı miktarda giderin gerçekleştirildiği görülmektedir. Kayıt dışı gelir ve giderlerin de yer aldığı finansman tablosu 13 trilyon liralık farkla kurulmuştur. Bu rakam, kaynağı tespit edilemeyen gelirleri göstermektedir ve toplam harcamalara oranı on binde 5 dir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 133

134 B. Borçlanma İşlemleri ve Bütçe Finansmanı Bu bölümde 2002 yılında gerçekleştirilen borçlanma işlemlerinin bütçe finansmanı ile ilişkisi ele alınacaktır. B1 Dış Borç Kullanımı ve Bütçe Finansmanı Aşağıda dış borçlanma ile ilgili işlemlerin nakden ve mahsuben detayı verilmektedir. Tablolarda yer alan rakamların detayı ek tablo 9 da yer almaktadır. Dış Borçlanma (Nakit İşlemlerle) 2002 yılında 23,4 katrilyon liralık nakdi dış borçlanma gerçekleştirilmiştir. Hazinenin döviz hesaplarına yatan bu tutarın detayları aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tablo 75: 2002 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Milyar TL tarihinde 1,4 katrilyonluk borçlanmanın tamamı iç borç geri ödemesinde kullanılmıştır tarihinde 1,8 katrilyonluk borçlanmanın 1,4 katrilyonu iç borç 80,5 trilyonu da dış borç geri ödemesinde kullanılmıştır tarihinde yapılan 1,8 katrilyonluk borçlanma tutarı ve tarihinde yapılan borçlanmadan kullanılmayan bakiye ile 2,2 katrilyon liralık iç borç 3 trilyonluk da dış borç geri ödemesi yapılmıştır. Otoyol Projeleri İçin IMF Mali Sektör Uyum Kredisi Tahvil İhracı Dünya Bankası Toplam yılında Bütçe Finansmanı amacıyla IMF den yapılan dış borçlanma tutarı 17,1 katrilyon liradır. Hazinenin Merkez Bankasındaki Hesabına muhtelif tarihlerde IMF den dış borç kullanma yoluyla aktarılan paralar ve kullanıldığı yerler aşağıda yer almaktadır tarihinde 12,04 katrilyon liralık borçlanma yapılmış olup bu paranın 4,6 katrilyon lirası TMSF ye, 320 trilyon lirası dış borç geri ödemesine, 6,05 katrilyon lirası iç borç ödemelerine ayrılmış 1,1 katrilyon lira da Hazine İç Ödemeler Saymanlığına aktarılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 134

135 Dış Borçlanma (Mahsup işlemlerle) 2002 yılında 22,7 katrilyon liralık ayni-mahsup dış borçlanma işlemi yapılmıştır. Bu işlemlerin detayı tablo 76 da yer almaktadır. Tablo 76: 2002 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni Mahsup) Milyar TL 1. Gider Finansmanı Mahiyetindeki Dış Borçlanma Konsolide Bütçe Kuruluşlarının Dış Borç Kullanımı (Ayni) Konsolide Bütçe Kuruluşları İçin Merkez Bankasına Yatan Tahsisli Devirli Kredi Kullanımı İçin Merkez Bankasına Yatan Devirli Kredi Kullanımı (Ayni) Karşılığı Komisyon Ödemesinde Kullanılan Dış Borçlanma 2. Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı 3. Borçlanma Mahiyetinde Olmayan İşlemler Garantili Kredi Ödemeleriyle İlgili Hatalı Kayıt Yap-İşlet-Devret Ödemeleriyle İlgili Hatalı Kayıt Toplam Gider finansmanı mahiyetindeki dış borçlanma Yıl içinde ayni-mahsup işlemlerle gerçekleştirilen 3,6 katrilyon lira tutarındaki borçlanma, aşağıda açıklanan giderlerin finansmanında kullanılmıştır. Konsolide bütçe kuruluşlarının dış borç kullanımı (ayni): Genel ve katma bütçeli kuruluşlar 2002 yılında doğrudan 2,3 katrilyon liralık dış borç kullanımı gerçekleştirmişlerdir (ayni kullanım). Bu borçlanma işlemlerinde Hazine hesaplarına para girişi söz konusu olmamıştır. Bu sebeple ayni kullanım olarak adlandırılmaktadır. Konsolide bütçe kuruluşlarının ayni dış borçlanmalarının bütçeye gider kaydedilmesi sağlanamamıştır. Bu tür kredi kullanımlarının hem takibi, hem de gider kaydedilmesi, uzun bir süre sorun olmuştur. Ancak, 1998 yılından itibaren Hazine, Maliye, DPT, Merkez Bankası ve Sayıştay tarafından ortaklaşa yapılan çalışmalar sonucunda, bu kuruluşların dış borçlanmalarının takip edilmesi için bir mekanizma kurulmuştur. Söz konusu çalışmalar sonucunda çıkarılan tebliğlerle ve ihdas edilen yeni hesaplarla, 1999 yılından itibaren, kuruluşların kullandıkları dış borçların kayıt altına alınması sağlanmıştır. Ancak, söz konusu kullanımların bütçeye gider olarak kaydedilmesi henüz sağlanamamıştır. Yukarıda anılan düzenlemeler ve çıkarılan tebliğ uyarınca Hazinenin, kuruluşların borçlanma tutarlarını Maliyeye bildirmesi ve ödenek ve gider kaydının sağlanması gerekmektedir. Ancak, 1999 dan bu yana Hazine tarafından dış borçlanma rakamları tespit edilmesine ve Maliyeye bildirilmesine rağmen, bunlar gider olarak kaydedilmemekte, kayıt dışı kalmaktadır. Konsolide bütçe kuruluşları için Merkez Bankasına yatan: Konsolide bütçeye dahil kuruluşların dış borç kullanımlarında yararlandıkları diğer bir yol da, borcun Merkez Bankasındaki hesaplar aracılığıyla kullanılmasıdır. Bu yöntemde kreditör kullanılacak krediyi dilimler halinde Merkez Bankasında Hazine adına açılan, ancak sadece ilgili kuruluş tarafından kullanılan bir hesaba aktarır. Proje Özel Hesabı (PÖH) adı verilen bu hesaplardan yapılan dış borç kullanımları, mahiyeti itibariyle ayni dış borç kullanımıyla aynıdır. Zira parayı kuruluşlar doğrudan kullanmakta, Hazinenin nakit akımına herhangi bir müdahalesi olmamaktadır. Konsolide bütçeli kuruluşlara tahsis edilen dış borçlar Hazine borcu olarak kaydedilir. Bu borçlar kurum tarafından kullanılır, ancak Hazine tarafından geri ödenir. Tahsis edilen dış borçlarla ilgili olarak PÖH e yatırılan tutarlar Hazinenin borçlanması anlamına gelir. Ancak hesaptaki tutarların kullanılması sonucunda kuruluşla Hazine arasında bir borç-alacak ilişkisi doğmamaktadır yılında PÖH e 901 trilyon lira yatırılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 135

136 Devirli kredi kullanımı için Merkez Bankasına yatan: Konsolide bütçe dış borç kullanımlarında olduğu gibi, devirli kredi kullanımlarının da bir kısmı Merkez Bankasındaki PÖH vasıtasıyla yapılmaktadır. Bu tutarlar da Hazine alacağı olarak kaydedilmektedir yılında PÖH e devirli kredilerden 18 trilyon lira yatırılmıştır. Dış borçlanma bakımından PÖH e yatırılan tutarlarla çekilen tutarların ayrı ayrı ele alınması gereklidir. Hesaba yatan tutarlar, başka kuruluş adına yatırılmış olsa da, ilk aşamada Hazine borcu olarak kaydedilmektedir. Bu aşamada kuruluş henüz Hazineye borçlandırılmamıştır. Kuruluş PÖH e yatırılan tutarları çektiği zaman, Hazineye borçlandırılmaktadır. Yani hesaplarda bekleyen, henüz kullanılmamış bakiyeler Hazine borcu niteliğindedir. Bu sebeple PÖH e yatırılan tutarlar ile takip eden alt bölümde ele alınan hesaptan çekilen tutarlar birbirine eşit değildir. Hesaplarda bekleyen tutarlar finansman tablosunda banka hesaplarıyla birlikte değerlendirilmektedir. Devirli kredi kullanımı (ayni): Devirli krediler, asıl borçlusu Hazine olmakla birlikte, genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlar tarafından kullanılan kredilerdir. Bu krediler. Bir ikraz anlaşması ile kuruma devredilir. Kredilerin geri ödemesi Hazine tarafından yapılır, ancak devir sırasında Hazine ile kuruluş arasında imzalanan ikraz anlaşmalarına göre bu tutarlar kuruluştan tahsil edilir yılından itibaren uygulamaya konulan yeni Kamu Finansmanı Kanununda devirli kredilerin tanımı değiştirilmiştir. Yeni tanıma göre, devirli kredilerin borçlusu ilgili kurumlar olacaktır. Ancak, 2002 yılında gerçekleşen devirli kredi kullanımları, eski tanım çerçevesinde Hazine borcu olarak alınan ve kuruluşlara devredilen tutarlardan oluşmaktadır yılında kuruluşların doğrudan kreditörden yaptıkları dış borç kullanımlarının toplamı 389 trilyon lira olmuştur. Karşılığı komisyon ödemesinde kullanılan dış borçlanma: 2002 yılında, dış piyasalara ihraç edilen tahvillerden dolayı 50 trilyon liralık gider doğmuştur. Bu gider, kaynakta kesilmiş dolayısıyla Hazine hesaplarına tahvillerin net tutarı aktarılmıştır. Bu tür kullanımlar önceki yıllarda hesaba yatan net tutar üzerinden dış borç kaydedilmekteydi. Ancak, bu durumda, vadesinde geri ödenecek borç miktarı, önceden borç olarak kaydedilenden fazla olmaktaydı. Denetim sırasında bu hususun tenkit edilmesi üzerine Hazine uygulamasını değiştirmiş, tahvil borçlanmalarını brüt tutar üzerinden kaydetmeye başlamıştır. Halihazırda, kaynakta kesilen komisyon / giderler Dış Borç Hareketleri hesabına kaydedilmektedir. Ancak, bu kayıt şekli, tahvil ihraçlarından kaynaklanan giderin görünmesine engel olmaktadır. 2. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Yıl içinde döviz fiyatlarının yükselmesi nedeniyle dış borçlarda 17,3 katrilyon liralık bir artış meydana gelmiştir. 3. Borçlanma mahiyetinde olmayan işlemler Dış borçlar hesabına, garantili kredi ve YİD ödemeleri sebebiyle dış borçlanma mahiyetinde olmayan işlemler de kaydedilmektedir. Farklı hesaplarda takip edilmesi gereken bu işlemlerin, yılı işlemlerinden düşülmesi gerekmektedir. Garantili kredi ödemeleriyle ilgili hatalı kayıt: Hazine, 2002 yılında, önceden garanti verdiği dış borçlar sebebiyle 1,4 katrilyon liralık geri ödeme yapmak zorunda kalmıştır. Garantili krediler, Hazine borcu niteliğinde değildir ve bu sebeple dış borçlar hesabına kaydedilmezler. Hazine, anlaşma safhasında, kredilerin geri ödemesi hususunda kreditöre garanti verir. Kuruluş herhangi bir sebeple kredi geri ödemelerini yapamazsa, ödemeyi Hazinenin yapması gerekir. Bu durumda, geri ödeme sonucunda kurum Hazineye borçlandırılır ve bir anlaşma çerçevesinde borç tahsil edilir. Garantili kredilerin Hazine tarafından üstlenilmesi durumunda, Devlet Muhasebesi gereğince yapılanı kayıtlar hatalıdır. Hazine bir garantili krediyi geri T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 136

137 ödediğinde, önce dış borçlanma yapılmış gibi bir kayıt ihdas etmekte, ardından da dış borç geri ödeme kaydı yapmakta, son olarak da alacak kaydı ihdas etmektedir. Oysa, söz konusu işlemde dış borç alınması veya Hazineye ait bir dış borcun geri ödenmesi söz konusu değildir. Garantili kredi ödemeleriyle ilgili olarak alacak kayıtlarının ihdas edilmesi yeterlidir. Bu işlemde dış borçlar hesabının kullanılması ise hatalıdır. Yıl içinde gerçekleştirilen reel dış borçlanma tutarının bulunması için dış borçlanma mahiyetinde olmayan bu kayıt, işlemlerden düşülmektedir. Yap-İşlet-Devret ödemeleriyle ilgili hatalı kayıt: 2002 yılında YİD garantileri çerçevesinde 288 trilyon liralık ödeme yapılmıştır. Bu ödeme, İzmit-Su AŞ ne, Yuvacık Barajı ile ilgili olarak verilen ürün satış garantisinden kaynaklanmaktadır. Şirket, ürettiği suyun bir kısmını satamamakta, sattığı suyu ise tespit edilen bedelin altından satmaktadır. Ürettiği suyun tamamının tespit edilen bedeli ile gerçekleştirdiği tahsilat arasındaki farkı Hazineden almaktadır. Bu ödeme, Hazinenin şirkete tek taraflı olarak yaptığı bir ödeme olup, gider mahiyetindedir. Ödeme sonucunda Hazinenin İzmit-Su AŞ den alacağı doğmamaktadır yılı bütçe kanununun 31/b maddesinde yer alan bir hüküm ile YİD ödemelerinin gider kaydedilmemesi hükme bağlanmıştır. Söz konusu hükme göre, ödemeler bütçe dışındaki hesaplara kaydedilecektir. Ancak, YİD ödemeleriyle ilgili olarak ihdas edilen muhasebe kayıtlarında yanlış hesaplar kullanılmaktadır. Bu ödemeler, dış borçlarla ilgisi bulunmadığı halde, önce dış borçlanma olarak, ardından da dış borç geri ödemesi olarak kaydedilmektedir. Ardından alacak kaydı yapılmaktadır. Oysa YİD garantileri için yapılan ödemeler gider mahiyetindedir ve yapılan kayıtların bunu göstermesi gereklidir. Dolayısıyla, 2002 yılı YİD ödemeleri bütçe dışında takip edilmiş fakat yanlış hesaplara kaydedilmiştir. Bu kayıtlar, dış borçlar ve alacakların takip edildiği hesapların hatalı sonuç üretmesine sebep olmaktadır. Bu gerekçelerle, 2002 yılında dış borçlar hesabına yapılan YİD ödemesi kayıtları, yılı borçlanma işlemlerinden düşülmektedir. Söz konusu ödeme doğrudan dış borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklarla finanse edilmemiştir. Dış borçlanma ile finanse edilen işlemler Aşağıdaki tabloda 2002 yılında dış borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklarla finanse edilen işlemler yer almaktadır. Bu işlemler için gider kaydı yapılıp yapılmadığına Hazine saymanlıklarındaki belgelerin tek tek incelenmesi sonucunda ulaşılmıştır. Tablo 77: 2002 Yılında Dış Borçlanma İle Finanse Edilen Kayıt Dışı Giderler Milyar TL 1. Bütçe Dışı Giderler Konsolide Bütçe Kuruluşlarının Dış Borç Kullanımı (Ayni) Ayni Kredi Kullanımlarından Düşülen -2 Konsolide Bütçe Merkez Bankasından Çekilen İhraç Edilen Tahvillerin Komisyon Ödemesi Alacak Doğuran Transferler Devirli Kredi Kullanımları (Ayni) Devirli Kredi Kullanımları (Merkez Bankasından) 3. Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı Toplam yılında dış borçlanma yoluyla finanse edilen, ancak bütçeye gider olarak kaydedilmeyen işlemlerin toplamı 20,8 katrilyon liradır. 1. Bütçe dışı giderler 2,9 katrilyon liralık işlem, bütçe giderleri ile aynı karakterdedir. Bunlar, genel ve katma bütçeli kuruluşlar tarafından kullanılan kaynaklardır Konsolide bütçe kuruluşlarının dış borç kullanımı (ayni): Konsolide bütçeye dahil kuruluşlar tarafından yıl içinde doğrudan kreditörlerden çekilen tutarlar karşılığında yapılan giderlerdir. Bu işlemler, T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 137

138 kuruluşların yılı işlemleri arasına kaydedilmemektedir. Ayni kredi kullanımlarından düşülen: Ayni kredi kullanımı olarak kayıtlı tutarlarda, yıl içinde Devlet Borçları Saymanlığı tarafından 1,5 milyar liralık kayıt yapılmıştır. Bu tutarın bir önceki kalemde kayıtlı ayni kredi kullanımlarından düşülmesi gerekmektedir. Konsolide bütçe Merkez Bankasından çekilen: Konsolide bütçeli kuruluşlar için Merkez Bankasına yatırılan tutar 901 trilyon lira idi. Yıl içinde bu tutarın 623 trilyon lirası genel ve katma bütçeli kuruluşlar tarafından hesaplardan çekilerek kullanılmış, ancak gider kayıtları ihdas edilmemiştir. İhraç edilen tahvillerin komisyon ödemesi: Dış piyasalara ihraç edilen tahvillerin komisyon giderleri için 50 trilyon lira ödenmiştir. 2. Alacak doğuran transferler Dış borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların 549 trilyon lirası, genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlara transfer edilmiştir. Devirli kredi kullanımları (ayni): Önceki tabloda, genel ve katma bütçe dışındaki kuruluşlara devredilen kredilerden 389 trilyon liralık kullanım yapıldığı gösterilmişti. Burada ise bu işlemle ilgili alacak kaydı gösterilmiştir. Devirli krediler yoluyla kuruluşlara yıl içinde bu tutarda kaynak transfer edilmiştir. Devirli kredi kullanımları (Merkez Bankasından): Devirli kredi kullanımlarının bir kısmının Merkez Bankasında açılan hesaplar aracılığıyla kullanıldığı belirtilmiştir. Yıl içinde bu hesaplara yatırılan 18 trilyon lira karşılığında hesaplardan 161 trilyon lira çekilmiştir yılında hesapta kalan para ile birlikte kullanım 161 trilyona ulaşmıştır. rakam ile ilgili olarak finansman tablolarında gider kaydı yapılmıştır. Transfer edilen diğer kaynaklar: Hazine tarafından gerçekleştirilen garantili kredi ve YİD ödemelerinin Dış Borçlar Hesabına kaydedildiği, ancak bu kayıt şeklinin hatalı olduğu belirtilmişti. Bu işlemler doğrudan dış borçlar hesabıyla ilgili olmamakla birlikte, bu hesaba kaydedildiklerinden bu bölüm içinde ele alınmaktadır. Tablo 78: 2002 Yılında Transfer Edilen Diğer Kaynaklar Milyar TL Garantili Kredi Ödemeleri YİD Ödemeleri Toplam Hazine tarafından garantili kredilerin üstlenilmesi sonucunda, devlet muhasebesinde alacak kayıtları ihdas edilmiştir. Ancak bu kayıt şekli yıl içinde kurumlara transfer edilen kaynakların niteliğinin görünmesine olanak vermemektedir. Hazırlanan finansman tabloları alacaklardan yapılan tahsilatları gösterirken, kurumlara transfer edilen kaynaklardan doğan alacakları göstermemektedir. Bu nedenle 2002 yılı finansman tabloları hazırlanırken garantili kredi geri ödemeleri de gösterilmiştir. YİD modeli çerçevesinde gerçekleştirilen Yuvacık Barajı için ürün satış garantisi çerçevesinde yapılan ödeme için de alacak kaydı yapılmıştır. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Hazinenin dış borçları, yıl içinde kur farkları sebebiyle 17,3 katrilyon lira artış göstermiş, bu artış hesaplara dış borçlanma şeklinde kaydedilmiştir. Bu T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 138

139 B2. Dış Borç Ödemeleri ve Bütçe Finansmanı Dış Borç Ödemesi (Nakdi) 2002 yılında dış borçlar hesabına nakden kaydedilmiş 9 katrilyonluk işlem bulunmasına rağmen bunların bir kısmı dış borç geri ödemesi mahiyetinde değildir. Dış borç geri ödemesi mahiyetinde olmayan işlemlerin ayrıştırılması sonucu reel dış borç geri ödemesi 7,3 katrilyon lira olmaktadır. Tablo 79: 2002 Yılı Dış Borç Ödemelerinin Detayı (Nakit) Milyar TL 1.Reel Dış Borç Geri Ödemesi Dış Borç Geri Ödemesi Mahiyetinde Olmayan İşlemler Garantili Kredi Ödemeleri(Hazine Borcu Olmayan) Yap-İşlet-Devret Garantilerinden Doğan Ödemeler Toplam Dış Borç Ödemesi(Mahsup) 2002 yılında 1,2 trilyon lira, Merkez Bankasındaki proje özel Hesabından kreditöre iade edilmiştir. Dış borcun azalmasına yol açan bu işlem geri ödeme olarak kaydedilmiştir yılı dış borç geri ödemeleri ile ilgili kayıt dışı gelir tespit edilememiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 139

140 C. Tahvil İşlemleri ve Bütçe Finansmanı Bu bölümde, 2002 yılında gerçekleştirilen tahvil işlemlerinin bütçe finansmanı ile ilişkisi ele alınmaktadır. Aşağıdaki tablolarda yer alan rakamların detayı Ek tablo 7 de verilmektedir. İncelememizde ilk olarak 2002 yılı tahvil borçlanmasına ilişkin verilerek tespit edilecek, ikinci aşamada tahvil kullanım ve geri ödemeleri açıklanacaktır. C1. Tahvil Borçlanması ve Bütçe Finansmanı 2002 yılında nakit ve mahsup işlemler sonucunda 58,9 katrilyon liralık tahvil borçlanması yapılmıştır. Tahvil borçlanması (nakit) Tablo 80: 2002 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Karşılığı TL. Hesabına Yatırılan Tahvil İhraçları Döviz Hesabına Yatırılan Tahvil İhraçları Milyar TL Toplam Tablodan da görüleceği üzere 2002 yılında, tahvil ihraçlarından sağlanan kaynak tutarı 29,4 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir. Tahvil borçlanması (mahsup işlemler karşılığı) 2002 yılında mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanması 29,4 katrilyon liradır. Mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanmasının detayı tablo 81 de yer almaktadır. Tablo 81: 2002 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup) Trilyon TL 1. Gider Finansmanı Mahiyetindeki Tahvil Borçlanması Tahvil ve Bono Faizleri Karşılığı Verilen Tahvil Iskonto Gideri Karşılığı Borçlanma (Gider Kaydedilmeyen) Tahvil Faizleri Karşılığı Borçlanma (Gider Kaydedilen) TMSF ye Verilen Tahviller Kağıt Değişimi İşlemleri Vadesi Gelen Tahviller Yerine Verilen Yeni Tahviller Vadesi Gelen Hazine Bonoları Yerine Verilen Yeni Tahviller Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı Toplam Gider finansmanı mahiyetin deki tahvil borçlanması Tahvil borçlanmalarının 5,5 katrilyon lirası aşağıda açıklanan giderleri finanse etmekte kullanılmıştır. Tahvil ve bono faizleri karşılığı verilen tahvil: Geri ödenen tahvil ve bonoların faizleri karşılığında 2,7 katrilyon liralık tahvil ihraç edilmiş ve bu tutar bütçeden mahsup edilecek ödemeler hesabına kaydedilmiştir. Yıl içinde BMÖ hesabına kaydedilen tahvil faizlerinin tamamına yakını nakden ödenerek Bütçe Giderleri hesabına kaydedilmiştir. 33 milyon liralık rakam yılında ödenemeyip 2003 yılına devredilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 140

141 Iskonto gideri karşılığı borçlanma (gider kaydedilmeyen):iskontolu olarak ihraç edilen senetlerde, senedin ihracı sırasında mahsuben ödenen ıskontolar (faiz), Devlet Muhasebesi Yönetmeliği gereğince, doğduğu döneme gider yazılamamaktadır yılında ıskontolardan kaynaklanan 26 trilyon liralık faiz ödemesi gider olarak kaydedilmemiştir. Bir sonraki tabloda bu işlem için gider kaydı yapılmıştır. Iskontolu olarak ihraç edilen tahvillerde, Hazineye, faiz miktarı düşülmek suretiyle ödeme yapılmaktadır. Örneğin, nominal bedeli 100 lira olan bir ıskontolu tahvil ihracında, Hazine 90 lira tahsil etmekte, bu şekilde 10 liralık faiz, ihraç tarihinde ödenmiş olmaktadır yılında ihraç edilen tahviller sebebiyle 26 trilyon liralık faiz, örnekte izah edildiği şekilde, tahvil ihracı sırasında kaynaktan kesilmek suretiyle ödenmiştir. Ancak, bu işlemin kayıt şekli, giderin gerçekleştiği yılda görülmesine imkan vermemektedir. Bu faiz giderleri, gerçekleştiklerinde (tahvil ihracında), Devlet Borçlanma Senetleri Iskontoları Hesabına kaydedilmekte, tahvilin geri ödenmesi sırasında ise bu hesaptan çıkarılarak bütçe gideri olarak kaydedilmektedir. Bu şekilde yapılan kayıt, 2002 yılında ihraç edilen bir ıskontolu tahvil için yapılan faiz ödemesinin, bu tahvilin geri ödeneceği yıl içinde gider kaydedilmesi sonucunu doğurmaktadır. Tahvil faizleri karşılığı verilen tahviller (bütçeye kaydedilen): Yıl içinde 1,8 trilyon liralık faiz ödemesi yerine yeniden tahvil verilerek borçlanma yapılmıştır. TMSF ye verilen tahviller:tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna 2,7 katrilyon lira tutarında tahvil verilmiştir. 2. Kağıt değişimi işlemleri Kağıt değişim işlemleri bütçe finansmanı açısından borçlanma ve geri ödeme miktarları aynı olduğundan net etkisi olmayan işlemlerdir. Kağıt değişimi işlemlerinde borç geri ödemesi yapılmakta olup başka bir giderin finansmanı gerçekleştirilmemektedir. Vadesi gelen yada erken itfaya tabi tutulan senetler karşılığında yeni kağıtlar verilmekte faizleri ise bütçeden ödenmektedir. Tahvil geri ödemesi yerine verilen yeni tahviller: 2002 yılında vadesi gelen yada erken itfaya tabi tutulan tahviller için 14,4 katrilyon liralık yeni tahvil verilmiştir. Hazine Bonosu geri ödemesi yerine verilen yeni tahviller: Vadesi gelen 1,6 katrilyon liralık bono karşılığında tahvil ihraç edilmiştir. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahvillerin kur farkları nedeniyle, 2002 yılı borç tutarı 7,7 katrilyon lira artmıştır. Tahvil Borçlanması İle Finanse Edilen Kayıt Dışı İşlemler Aşağıda tahvil borçlanması yoluyla finanse edilen kayıt dışı işlemlerin mahiyeti ve miktarı yer almaktadır yılında tahvil borçlanmasıyla finanse edilen ve kayıt dışı kalan işlemlerin miktarı 10,4 katrilyon lira olmuştur. Tablo 82: 2002 Yılında Tahvil Borçlanmasıyla Karşılanan Kayıt Dışı Giderler Milyar TL 1. Bütçe Dışı Giderler (Iskontolar Hesabına Alınarak Ödenen Tahvil Faizleri) Alacak Doğuran Transferler-TMSF ye Verilen Tahviller Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı Toplam Iskontolar hesabına alınarak ödenen tahvil faizleri: Iskontolu olarak ihraç edilen senetlerde, senedin ihracı sırasında mahsuben ödenen ıskontolar (faiz), doğduğu dönemde gider olarak kaydedilmemektedir. Bu nedenle 2002 yılında 26 trilyon lira gider olarak kaydedilmemiştir. 2. Alacak doğuran transferler-tmsf ye verilen tahviller: TMSF ye verilen tahviller karşılığında yıl içinde 2,7 katrilyon liralık alacak kaydı ihdas T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 141

142 edilmiştir. Bu tutarlar Hazine alacağı olarak kaydedilmekle birlikte, mevzuata göre, gerek duyulması halinde Bakanlar Kurulu Kararı ile bunların tahsilinden vazgeçilmesi de mümkündür. TMSF ye yıl içinde verilen bu tahviller karşılığında bütçe finansman tablolarında alacak kayıtları gösterilmektedir. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı: Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahvillerin tutarı, yıl sonunda kur farkları nedeniyle 7,7 katrilyon lira artmış ve bu tutar kadar gider kaydı ihdas edilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 142

143 C2. Tahvil Geri Ödemeleri ve Bütçe Finansmanı 2002 yılında Devlet Tahvilleri Hesabından 30,3 katrilyon lira nakit, 17,8 katrilyon lira mahsup olmak üzere toplam 48,2 katrilyon lira geri ödeme yapılmıştır. Devlet tahvili geri ödemeleri (nakdi) 2002 yılında Devlet tahvilleri hesabından nakit olarak 30,3 katrilyon liralık geri ödeme yapılmıştır. Devlet tahvili geri ödemeleri (mahsup) 2002 yılında 17,8 katrilyon lira tutarında tahvil geri ödemesi, nakit akışı olmadan, mahsuben yapılan işlemlerle gerçekleştirilmiştir. Tablo 83: 2002 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Milyar TL 1.Kur Farkından Kaynaklanan Borç Azalışı Tahvil Verilmek Suretiyle Ödenen Tahviller Düzeltme Kaydı Toplam Kur farkından kaynaklanan borç azalışı: Dövize endeksli tahviller, ihraç edildikleri tarihteki döviz kuru üzerinden hesaba kaydedilirler. Faiz ödeme dönemlerinde veya tahvilin geri ödenmesi sırasında bu tahvillerin TL değeri tekrar hesaplanır ve ilk kaydedilen tutarda meydana gelen değişiklik kur farkı olarak kaydedilir. 3. Düzeltme Kaydı: 48 trilyon liralık düzeltme kaydı yapılmıştır. Bu tutarın, 42,2 trilyon lirası değişken faizli devlet tahvillerinin satışlarından elde edilen bütçe gelirinin yanlışlıkla tahvil borçlanmasına kaydedilip sonradan düzeltme kaydıyla borç hesabından çıkarılmasından kaynaklanmıştır. 6 trilyon lirası ise Emlak Bankasına görev zararları nedeniyle verilen tahviller ile ilgili olarak görev zararı rakamının kesinleşmesinden sonra fazla verildiği anlaşılan kısmının geri alınması işlemidir. Tahvil geri ödemelerinde kullanılan kayıt dışı gelirler 2002 yılında tahvil geri ödemeleriyle ilişkili olarak 3,2 katrilyon liralık gelir kayıt dışı kalmıştır. Tablodaki rakamlarla ilgili açıklamalara yukarıda yer verilmiştir. Tablo 84: 2002 Yılı Tahvil Geri Ödemeleriyle İlgili Kayıt Dışı Gelirler Milyar TL Lehte Kur Farkından Doğan Gelir Mahsup Bütçe Geliri Toplam Dövize endeksli tahvillerde yıl içinde döviz kurlarındaki değişmelerden dolayı 3,2 katrilyon liralık lehte kur farkı meydana gelmiştir. 2. Tahvil verilmek suretiyle ödenen tahviller: Kağıt değişimi işlemleri, net finansman sağlamayan işlemlerdir. Bu işlemlerde borç yeniden aynı miktarda borçlanma yoluyla ödenir (devredilir). Yeniden tahvil verilmek suretiyle 14,6 katrilyon lira tutarında tahvilin geri ödemesi yapılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 143

144 D. Hazine Bonosu İşlemleri ve Bütçe Finansmanı tablolarda yer alan rakamların detayı ek tablo Bu bölümde 2002 yılı bono işlemlerinin bütçe 8 de verilmektedir finansmanı ile ilişkisi ele alınacaktır. Aşağıdaki D1. Hazine Bonosu Borçlanma İşlemleri ve Bütçe Finansmanı Yıl içinde bono borçlanmasının 65,9 katrilyon lirası nakden, 485 trilyon lirası da mahsuben gerçekleştirilmiştir. Nakden gerçekleştirilen borçlanmanın karşılığı, Hazinenin banka hesaplarına aktarılmaktadır. Bu tutarlar yıl içinde borç geri ödemelerinin ve bütçe giderlerinin finansmanı için kullanılmaktadır. Nakdi borçlanma karşılığında oluşan işlemler kayıt altına alındığından, bütçe finansman tablolarında bunlarla ilgili ayrı kayıt ihdas edilmesine gerek bulunmamaktadır. Mahsuben gerçekleştirilen 485 trilyon liralık borçlanma işlemleri ile ilgili detay rakamlar aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 85: 2002 Yılı Hazine Bonosu Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Mahsup) Milyar TL 1. Gider finansmanı mahiyetindeki bono borçlanması Bono faizleri yerine verilen bonolar (BME) Bono faizleri yerine verilen bonolar (bütçe gideri) Kağıt değişimi işlemleri (Hazine bonosu verilerek ödenen bonolar) Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Toplam Gider finansmanı mahiyetindeki bono borçlanması Bono borçlanmasının 36 trilyon liralık kısmı çeşitli giderlerin finansmanında kullanılmıştır. Bono faizleri yerine verilen bonolar (BME): 2,6 trilyon liralık tahvil faizi, Hazine bonosu verilmek suretiyle ödenmiştir. Bu ödemeler yıl içinde Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Hesabına kaydedilmiş, ardından Bütçe Giderleri Hesabına aktarılmıştır yılında bütçe giderleri hesabına aktarılamayan ve bu hesapta kalan bono faizi tutarı 1 milyar liradır. Bono faizleri yerine verilen bonolar (bütçe gideri): Bono faizi karşılığında 33 trilyon liralık bono verilmiş, bu işlem bütçe gideri olarak kaydedilmiştir. 2. Kağıt değişimi işlemleri (Hazine bonosu verilerek ödenen bonolar) Vadesi gelen yada erken itfa edilen 204 trilyon liralık tahvil ödemesi, karşılığında Hazine bonosu verilmek suretiyle gerçekleştirilmiştir. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Hazine bonolarından kaynaklanan borç, döviz cinsinden ve dövize endeksli bonoların döviz kurlarındaki değişmesi nedeniyle 246 trilyon lira artmıştır. Büyük bir kısmı nakden gerçekleştirilen Hazine bonosu ihraçları sonucunda, doğrudan kayıt dışı gider doğuran bir işlem yapılmamıştır. Bono işlemleri sonucu, sadece 246 trilyon liralık kur farkı için gider kaydı yapılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 144

145 D2. Hazine Bonosu Geri Ödemesi ve Bütçe Finansmanı 49,4 katrilyon liralık bono geri ödemesinin 47,5 katrilyon liralık kısmı nakden, 1,8 katrilyon liralık kısmı da mahsuben gerçekleştirilmiştir. Mahsuben gerçekleştirilen işlemlerin detayı aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 86: 2002 Yılı Hazine Bono Ödemelerinin Detayı (Mahsup) Milyar TL 1.Reel Bono Geri Ödemesi(Tahsilattan Doğup Kaydedilmeyen Gelir) Kağıt Değişimi İşlemleri Kağıt Değişimi İşlemleri (Tahvil Verilerek Ödenen Bonolar) Kağıt Değişimi İşlemleri (Bono Verilerek Ödenen Bonolar) Kur Farkından Kaynaklanan Borç Azalışı Toplam Reel bono geri ödemesi Erken itfaya tabi tutulan senedin nominal değeri ile net tutarı arasında oluşan fark bütçe gelirleri hesabına kaydedilmiş ve reel bono geri ödemesi olarak gerçekleşen bu işlem karşılığında düzeltme kaydı yapılmıştır. 2. Kağıt değişimi işlemler Bono geri ödemelerinin 1,8 katrilyon liralık kısmı, karşılığında Devlet tahvili ve Hazine bonosu verilmek suretiyle gerçekleştirilmiştir. Karşılığı tahvil verilerek ödenen bonolar: Yıl içinde vadesi gelen veya erken itfaya tabi tutulan 1,6 katrilyon liralık Hazine bonosu karşılığında tahvil verilmiştir. Karşılığı bono verilerek ödenen bonolar: Yıl içinde vadesi gelen 204 trilyon liralık Hazine bonosunun karşılığında tekrar bono verilmiştir. 3. Kur farkından kaynaklanan borç azalışı Yıl içinde dövize endeksli bonolarda 30 trilyon liralık lehte kur farkı doğmuştur. Bu tutar karşılığında bütçe finansman tablolarında gelir kaydı ihdas edilmiştir. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 145

146 E. Diğer Finansman İşlemleri Bu bölümde, 2002 yılında borç hesaplarına kaydedilmeden gerçekleştirilen, ancak bütçe finansmanıyla doğrudan ilgisi olan işlemler ele alınacaktır. Bu işlemler sonucunda kayıt dışında. Hazine alacaklarından tahsil edilen tutarlar Aşağıdaki tabloda gösterildiği üzere 2002 yılında Hazinenin çeşitli kuruluşlardaki alacakları karşılığında 2,1 katrilyon liralık tahsilat yapılmıştır. Tablo 87: 2002 Yılında Hazine Alacaklarından Tahsil Edilen Tutarlar Milyar TL 1. Devirli kredilerden yapılan geri ödeme Garantili kredilerden geri ödeme Toplam Devirli kredilerden yapılan geri ödeme: Hazine tarafından çeşitli kamu ve özel sektör kuruluşlarına devredilen kredilerden 892 trilyon liralık tahsilat gerçekleştirilmiştir. Bu borçlar ve geri ödemeler Genel Bütçe Dışındaki Daire ve Kurum Borçları (GKBDDKB) Hesabında takip edilmektedir. 2. Garantili kredilerden yapılan geri ödeme: Hazine tarafından üstlenilen garantili krediler karşılığında kurumlar Hazineye borçlandırılmaktadır. Hazine bu alacaklarından 1,2 katrilyon liralık tahsilat yapmıştır. Diğer kayıt dışı gelirler 2002 yılında, farklı işlemlerden kaynaklanan toplam 846 trilyon liralık gelir kayıt dışı kalmıştır. Aşağıdaki tabloda bu işlemlerin detayı gösterilmektedir. Bu kayıtlardan tablo 88 deki 1. ve 2. satırlar Bütçe Kanununda yer alan kalan bir gelir elde edilmekte veya gider yapılmaktadır. Tablolarda yer alan rakamların detayı ek tablo 5 de verilmiştir hüküm uyarınca, Maliye Bakanlığının talimatı doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. 51 Tablo 88: 2002 Yılında Kayıt Dışı Kalan Diğer Gelirler Milyar TL 1. Devirli kredi faiz tahsilatı Garantili kredilerin gecikme faizi TCMB Değerleme farkından doğan gelir Toplam Devirli kredi faiz tahsilatı: KİT lerin Hazineye olan devirli kredilerinden kaynaklanan faiz borcu, nakden tahsil edilmemiş, mahsuben ilgili KİT lerin sermaye artışları karşılığında kullanılmıştır. Ancak, bu işlemden doğan gelir tahsilatı, Değer Değişimleri Hesabına kaydedilmiştir. Bu kayıt şekli, gerçekleşen gelirin görülmesine imkan tanımadığından söz konusu işlem karşılığında tabloda gelir kaydı ihdas edilmiştir. 2. Garantili kredilerin gecikme faizi: Hazinenin KİT ler adına ödediği garantili borçlarından kaynaklanan 219 trilyon liralık faiz borcu da, devirli kredilerde olduğu gibi, mahsuben tahsil edilerek sermaye artışı karşılığında kullanılmıştır. Bu işlemden doğan gelir devlet muhasebesinde gösterilmediğinden, gelir kaydı ihdas edilmiştir. 3. TCMB Değerleme farkından doğan gelir: Hazinenin Merkez Bankasında bulundurduğu döviz varlıklarının TL değerinde yıl içinde meydana gelen değişme, değerleme farkı olarak adlandırılmaktadır yılında değerleme farkları sebebiyle Merkez Bankasının Hazineye 3,2 katrilyon liralık borcu doğmuştur. Hazine ile Merkez Bankası arasında yapılan protokol Mali Yılı Bütçe Kanunu, Madde 31/b, 39/b T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 146

147 uyarınca bu borcun 3 katrilyon lirası nakden Hazine hesaplarına aktarılmış ve bütçeye gelir kaydedilmiştir. Ancak, değerleme farklarının kalan 255 trilyon liralık bölümü, herhangi bir muhasebe kaydı yapılmaksızın, dış borç geri ödemeleri, yurt dışı maaş ödemeleri ve özel hesaptan yapılan ödemelerin kur farkları nedeniyle kullanılmıştır. Bu işlemde hem gelir, hem de gider kayıt dışı kalmıştır. Mahsuben gerçekleşen bu gelir tahsilatı karşılığında gerekli kayıt yukarıdaki tabloda ihdas edilmiştir. TMSF den yıl içinde 499 trilyon liralık tahsilat, önce emanetler hesabına alınmış daha sonra bütçe gelirleri hesabına dahil edilmiş olup finansman dengesini bozmamak için ayrıca gösterilmemiştir. Diğer kayıt dışı giderler 2002 yılında borç hesapları dışındaki hesaplar aracılığıyla gerçekleştirilen 1,1 katrilyon lira tutarında gider kayıt dışı kalmıştır. Bu giderlerin detayı aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablo 89: 2002 Yılında Gerçekleşen Diğer Kayıt Dışı Giderler ve Transferler Trilyon TL 1. Diğer kayıt dışı giderler Merkez Bankasınca mahsuben yapılan ödeme KİT sermaye artışı (mahsup) Antalya B. Mahsup alacak giderinin 2002 ye kaydı-düşülen Kurumlara transfer edilen diğer kaynaklar Döviz hesabından devredilen-öib Döviz hesabından devredilen-antalya B Toplam Diğer Kayıt Dışı Giderler 2002 yılında 985 trilyon liralık kayıt dışı gider yapılmıştır. Merkez Bankasınca mahsuben yapılan ödeme: Bir önceki tabloda, Merkez Bankası değerleme farklarından kaynaklanan 256 trilyon liralık kayıt dışı gelir gösterilmişti. Bu gelir, yıl içinde kur farklarından doğan giderlerin ödenmesi için kullanılmış, ancak gider olarak kaydedilmemiştir. Gerekli gider kaydı bu tabloda yapılmıştır. KİT sermaye artışı-mahsup: Hazinenin KİT lerden olan 924 trilyon liralık alacağına karşılık yıl içinde mahsuben sermaye artışı yapılmıştır. Bu işlem, Hazinenin söz konusu alacağını tahsil etmesi, ardından kuruluşa sermaye artışı için kaynak aktarmasıyla aynı mahiyettedir. İşlemin bu şekilde nakden gerçekleşmesi durumunda hem gelir hem de gider kaydı yapılacaktır. Ancak bu işlem mahsuben gerçekleştirilmiş ve kuruluşlara transfer edilmiş olan bu kaynak karşılığında gider kaydı yapılmamıştır. Tabloda bu gider kaydı ihdas edilmektedir. Antalya belediyesi-kayıt dışı gider: Antalya belediyesinin Hazineye olan borcu karşılığında 3,4 trilyon lirası ana paradan 9,9 trilyon liralık kısmı da faiz olmak üzere mahsuben tahsilat yapılmıştır. Yapılan bu tahsilat, 2002 yılında kuruma devredilen krediden mahsup edilmiş, ancak gider kaydı yapılmamıştır. Tabloda gider kaydı ihdas edilmektedir giderinin 2002 ye kaydı-düşülen: Iskontolar Hesabına önceki yıllara kaydedilen faiz ödemelerinin 208 trilyon liralık kısmı, 2002 yılında ilgili tahvillerin geri ödenmesi sırasında gider olarak kaydedilmiştir. Geçmiş yıllara ait olan bu gider, tabloda yer verilen kayıtla 2002 yılı giderlerinden düşülmektedir. Bu işlemle ilgili kayıt, Devlet Muhasebesi Yönetmeliği uyarınca gerçekleştirilmiştir. Ancak bu işlem, giderlerin ait olmadığı döneme kaydedilmesi sonucunu doğurmaktadır. 2. Kuruluşlara transfer edilen Döviz hesabından kuruluşlara aktarılan toplam 103 trilyon lira karşılığında gider kaydı yapılmıştır. Döviz hesabından devredilen-öib.: 102 trilyon liralık kaynak, Özelleştirme İdaresi Başkanlığına döviz hesabından devredilmek suretiyle kullandırılmıştır. Tabloda bu transfer işlemiyle ilgili gider kaydı yapılmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 147

148 Döviz hesabından devredilen-antalya Belediyesi: Döviz hesabından Antalya Belediyesine devredilen 1,2 trilyon liralık kaynakla ilgili gider kaydı. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 148

149 EK 2: EK TABLOLAR Ek Tablo 1: Bütçe Finansman Dengesi Borçlanma İşlemleri Dahil Milyon TL GSMH ya Oranı Giderler %92,20 Bütçe Giderleri %42,03 Bütçe Dışı Giderler %50,17 Borç Ödemeleri %38,38 Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Giderler %10,81 Kurumlardan Alacaklar %1,75 Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler %1,51 Diğer Finansman Kullanımları %0,75 Vergi İndirimleri, Muafiyetler ve İstisnalar Bilinmiyor Gelirler %92,20 Bütçe Gelirleri %27,64 Bütçe Dışı Gelirler %64,56 Borçlanma Hasılatı %62,10 Borçlara Mahsup Edilen Gelirler %1,49 Tahsil Edilen Alacaklar %0,76 Diğer Finansman Kaynakları %0,20 Vergi İndirimleri, Muafiyetler ve İstisnalar Bilinmiyor Kaynağı Tespit Edilemeyen Gelirler %0,006 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 149

150 Ek Tablo 2: Bütçe Verileri ve Kayıt Dışı İşlemler Borçlanma İşlemleri Hariç Milyon TL GSMH ya Oran Giderler %53,82 Bütçe Giderleri %42,03 Bütçe Dışı Giderler %11,79 Borçlanmayla Karşılanan (Mahsup) Giderler %10,81 Bütçe Dışı Kur Farkı Ödemesi %9,25 Bütçe Dışı Faiz/Komisyon Ödemesi %0,02 TC Merkez Bankası Değerleme Farkı %0,09 Diğer Kayıt Dışı Giderler %1,45 Kurumlardan Alacaklar %1,75 TMSF ye Devredilen Kaynak %0,99 Diğer Kurumlara Kullandırılan Kaynak %0,75 Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler %1,51 Diğer Finansman Kullanımları %0,75 Gelirler %30,09 Bütçe Gelirleri %27,64 Bütçe Dışı Gelirler %2,45 Borçlara Mahsup Edilen Gelirler %1,49 Tahsil Edilen Alacaklar %0,76 Diğer Finansman Kaynakları %0,20 Finansman Eksiği %23,73 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 150

151 Ek Tablo 3: Bütçe Finansman Dengesi Milyon TL Milyon TL Giderler/Kullanımlar Gelirler/Kaynaklar Toplam Giderler (A+B) Toplam Gelirler (A+B) A Bütçe Gelir ve Giderleri Bütçe Giderleri Toplamı Bütçe Gelirleri Toplamı Bütçe Gideri Bütçe Geliri Bütçe Emanetleri (-) Avanslar Bütçe Açığı B Finansman Toplamı Toplam Kullanımlar Toplam Kaynaklar Net Finansman B1 Toplam Borç Geri Ödemesi Toplam Borçlanma Hasılatı B2 İç Borçlanma İç Borçlanma Tahvil Tahvil Hazine Bonosu Hazine Bonosu Dış Borçlanma Dış Borçlanma Net Borçlanma Hasılatı Borçlanmayla Karşılanan Mahsup Giderler Borçlara Mahsup Edilen Gelirler Bütçe Dışı Kur Farkı Ödemesi Kur Farkından Doğan Gelir Bütçe Dışı Faiz Ödemesi TCMB Değerleme Farkı Diğer Giderler Kurumlardan Faiz Tahsilatı Görev Zararı Ödemesi Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Mahsup Gider Fazlası B3 Kurumlardan Alacaklar Alacaklardan Tahsil Edilenler İkrazlar İkrazlardan Tahsil Edilen 0 GBDDKBH GBDDKB dan Tahsil Edilen Alacak Gideri Fazlası B4 Kullanımlar Kaynaklar Kasalar Emanetler Bütçe Dışı Avans ve Krediler Bankalar Diğer Kullanım Fazlası B5 Giderlerle İlgili Hata 0 Kaynağı Tespit Edilemeyen Gelirler Net Hata/Noksan Denge Finansman Açık Net Borçlanma Hasılatı Nakit Bütçe Açığı Kaynağı Tespit Edilemeyen Gelirler Mahsup Gider Fazlası Alacak Gideri Fazlası Diğer Kullanım Fazlası Fark 0 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 151

152 Ek Tablo 4: 2002 Yılı Konsolide Bütçe Rakamları Milyon TL Bütçe Gelirleri ve Giderleri Genel Katma Konsolide Bütçe Gideri Bütçe Geliri Bütçe Açığı Bütçe İşlemleri Bütçe Gideri Bütçe Geliri Devlet Borçları Saymanlığı Hazine İç Ödemeler Saymanlığı Konsolide Bütçe-Diğer Nakit Gelirler ve Giderler 2001 den Devir 2003 ye Devir 2002 İşlemi Kasalar Kasa-Genel Kasa-Katma Mutemetlikler CH-Genel Mutemetlikler CH-Katma Konsolosluklar CH-Genel Bankalar Banka-Genel Banka-Katma Döviz-Genel Döviz-Katma Nakit Hareketleri Hesabı-Genel Proje Özel Hesabı Avanslar Bütçe İçi Avans Kredi-Genel Bütçe İçi Avans Kredi-Katma Elçilik ve Konsolosluk Avansları-Genel Akreditifler-Genel Akreditifler-Katma Denetmenler-Genel Madeni Para Basım Av.-Genel Gemi Avansları Hesabı-Genel Bütçe Dışı Avans ve Krediler Bütçe Dışı Avans ve Krediler-Genel Bütçe Dışı Avans ve Krediler-Katma Müteahhit Avansları Hesabı-Genel Müteahhit Avansları Hesabı-Katma Bütçe Emanetleri Bütçe Emanetleri-Genel Bütçe Emanetleri-Katma Emanetler Emanetler-Genel Emanetler-Katma Emeklilik Kesenekleri-Genel Emeklilik Kesenekleri-Katma Okul Pansiyonları-Genel Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Devlet Borçları Saymanlığı Hazine İç Ödemeler Saymanlığı T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 152

153 Ek Tablo 5: Mahsup Borçlanma İşlemlerinden Doğan Gelir ve Giderler Milyon TL Milyon TL Toplam Gider Toplam Gelir (A+B) Giderler Gelirler (A) Bütçe Dışı Kur Farkı Ödemesi Kur Farkından Doğan Gelir Dış Borç Aleyhte Kur Farkı Tahvil Kur Farkı Tahvil Kur Farkı Bono Kur Farkı Bono Kur Farkı Bütçe Dışı Faiz/Komisyon Ödemesi Dış Borç Komisyon Ödemesi Kayıt Dışı Giderler Diğer Gelirler Konsolide Bütçe Gideri-PÖH TCMB Değerleme Farkı Mahsubu Konsolide Bütçe Gideri-Ayni Devirli faiz tahsilatı Bütçeye Gider Kaydedilen/Düşülen Garantili faiz tahsilatı Sermaye artış-mahsup Erken itfa ıskontosu Dış Borç Kur farkı-maaş kur farkı ödemesi Giderinin 2002 ye kaydı-düşülen Antalya Devirli Kullandırılan-mahsup YİD Ödemeleri Kurumlardan Alacaklar Alacaklardan Tahsilat (B) TSMF ye Yapılan Ödemeler GBDDKB Hesabı GBDDKB Hesabı Garantili Dış Borç Ödemeleri Devirli Geri Ödemeleri PÖH ten Doğan Alacaklar Garantili Geri Ödemeleri Devirli Kredi Ödemeleri-Dış Borçtan den kullandırılan devirli-antalya Belediyesi den kullandırılan devirli-öib Antalya Devirli Kullandırılan-mahsup T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 153

154 Ek Tablo 6: 2002 Yılı Faiz ve Genel Giderler Toplamı Milyon TL Faiz Genel Gider Toplam (A+B+C+D) Toplam Faiz Giderleri(A+C+D) Devlet Tahvilleri Hazine Bonoları Dış Borçlar Faiz Giderleri (A) Devlet Tahvilleri Hazine Bonoları Dış Borçlar Genel Giderler (B) Devlet Tahvilleri Hazine Bonoları Dış Borçlar Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler (C) 33 Devlet Tahvilleri Faiz 32 Hazine Bonoları Faiz 1 Bütçe Dışı Faiz / Komisyon Ödemesi (D) Dış Borç Komisyon Ödemesi Tahvil Faizi Ödemesi Tablodaki veriler 2002 yılı Devlet Borçları Saymanlığı İdare Hesabından alınmıştır. T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 154

155 Ek Tablo 7: 2002 Yılı Tahvil Borçlanması Detayı DEVLET TAHVİLLERİ HS. Milyon TL 2001stoku geri ödeme borçlanma net borçlanma 2003 e devir Nakit Mahsup Lehte Kur Farkı Aleyhte Kur Farkı Kağıt Değişimi-Tahvil Kağıt Değişimi-Tahvil Mahsup Bütçe Geliri Kağıt Değişimi-Bono Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Mahsup Bütçe Gideri İkrazlar-TMSF YE verilen Iskontolar KAYIT DIŞI İŞLEMLER net finansman gider gelir Aleyhte Kur Farkı Lehte Kur Farkı İkrazlar-TMSF YE verilen Mahsup Bütçe Geliri Iskontolar DOĞAN ALACAKLAR (ikrazlardan) Alacak tahsilat TSMF Finansmanı-İç Borç T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 155

156 Ek Tablo 8:2002 Yılı Bono İşlemleri Detayı Milyon TL HAZİNE BONOLARI HS stoku geri ödeme borçlanma net borçlanma 2003 e devir Nakit Mahsup Lehte Kur Farkı Aleyhte Kur Farkı Kağıt Değişimi Bono Kağıt Değişimi- Bono Kağıt Değişimi Tahvil Mahsup Bütçe Gideri Gider Kaydedilen Mahsup Gelir Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler KAYIT DIŞI İŞLEMLER gider gelir net finansman Kur Farkı Gideri Kur Farkından Gelir T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 156

157 Ek Tablo 9: 2002 Yılı Dış Borç İşlemleri Detayı Trilyon TL DIŞ BORÇLAR HESABI (A) 2001 stoku geri ödeme borçlanma net borçlanma 2003 ye devir Nakit Dış Borç Geri Ödemesi hesabı-otoyol Garantili Kredi Ödemesi hesabı-imf Mali sektör YİD Ödemesi uyum kredisi Tahvil ihracı Dünya Bankası Ayni-Mahsup PÖH-Kreditöre iade Tahvil Komisyon Gideri Ayni Kredi-Genel Katma Devirli Borçlanma Garantili Kredi Kaydı YİD Kaydı Kur Farkı PÖH Devirli Yatan PÖH Tahsisli Yatan DÜŞÜLMESİ GEREKEN (B) Garantili Kredi Ödemesi Garantili Kredi Kaydı YİD Ödemesi YİD Kaydı REEL FİNANSMAN (A-B) geri ödeme Borçlanma net borçlanma Nakit Mahsup KAYIT DIŞI İŞLEMLER gider gelir net finansman Dış Borç-Tahvil Komisyon Ödemesi Alacak-Garantili Borç Ödemesi Alacak-Devirli YİD Ödemesi Ayni Kredi-Genel-Katma Aleyhte Kur Farkı PÖH ten Kullanım- Konsolide Bütçe PÖH ten Kullanım-Devirli Ayni Kredi-Düşülen DOĞAN ALACAKLAR Alacak tahsilat Garanti Ödemeleri-Dış Borç Devirli Krediler Devirli Krediler-PÖH T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 157

158 Ek Tablo 10: Diğer İşlemlerin Detayı Milyon TL DİĞER HESAP İŞLEMLERİ gider gelir net finansman den kullandırılan devirli-antalya Belediyesi Devirli Geri Ödeme-GBDDKB 102 den kullandırılan devirli-öib Garantili Geri Ödeme-GBDDKB 2001 Giderinin 2002 ye kaydı-düşülen Kayıt dışı devirli faiz tahsilatı Sermaye artışı-mahsup Kayıt dışı garantili faiz tahsilatı PÖH Kullanım-Devirli TCMB Değerleme Farkından Gelir Antalya Devirli Kullandırılan-mahsup TCMB Değerleme Farkından Gider ALACAK İŞLEMLERİ alacak tahsilat den kullandırılan devirli-antalya Belediyesi Devirli Geri Ödeme-GBDDKB 102 den kullandırılan devirli-öib Garantili Geri Ödeme-GBDDKB PÖH Kullanım-Devirli Antalya Devirli Kullandırılan-mahsup T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 158

159 Ek Tablo 11: 2002 Yılı Faiz Dışı Denge Hesaplaması Detayı Milyon TL Toplam Bütçe Gelirleri (a) Bütçe gelirleri Bütçe dışı gelirler Borçlara mahsup edilen gelirler Tahsil edilen alacaklar Toplam Bütçe Giderleri Bütçe Giderleri Faiz ödemeleri Faiz dışı giderler (b) Bütçe dışı giderler (c) Faiz ödemeleri (d) Bütçe Dışı Kur Farkı Ödemesi Bütçe Dışı Faiz/Komisyon Ödemesi TC Merkez Bankası Değerleme Farkı Diğer Kayıt Dışı Giderler TMSF ye Devredilen Kaynak Diğer Kurumlara Kullandırılan Kaynak Bütçeden Mahsup Edilecek Ödemeler Faiz Dışı Açık (b+c-d-a) T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 159

160 Ek Tablo 12: 2002 Yılında Uzlaşma Yapılan ve Uzlaşma Yapılamayan Kurumlar Uzlaşma Durumu tarihi itabariyle vadesi geçmiş Milyon TL Kuruluşun Uzlaşma Anapara Faiz / Masraf Gecikme Faizi Toplam Sonucu Silinen Gecikme Faizi 1 Ankara BB uzlaşıldı Antalya BB uzlaşıldı ASKİ (Ankara) uzlaşıldı Balıkesir OSB uzlaşıldı Diyarbakır Su uzlaşıldı EGO (Ankara) uzlaşıldı ESHOT (Izmır) uzlaşıldı Et ve Balık AŞ. Uzlaşıldı EÜAŞ uzlaşıldı Gaziantep BB uzlaşıldı $ $ $ $ İller Bankası uzlaşıldı İzmir BB uzlaşıldı İZSU (İzmir) uzlaşıldı Konya B uzlaşıldı Süleyman Demirel Ü uzlaşıldı Sümer Holding A.Ş uzlaşıldı T. Halk Bankası uzlaşıldı Yapağı Tiftik AŞ (Sümer H) uzlaşıldı Tarsus Belediye Başkanlığı uzlaşıldı TİGEM uzlaşıldı Yüksek İhtisas Hastanesi uzlaşıldı Alanya B uzlaşması iptal edildi TCDD uzlaşması iptal edildi Didim B uzlaşması iptal edildi Dalaman B uzlaşılamadı İskenderun Su uzlaşılamadı TEİAŞ uzlaşılamadı İZGAZ (İzmit) uzlaşılamadı GASKİ (Gaziantep) uzlaşılamadı İzmit BB uzlaşılamadı Adana BB uzlaşılamadı Anadolu Üniversitesi geç başvurdu uzlaşılamadı MARİÇ geç başvurdu uzlaşılamadı Adapazarı B geç başvurdu uzlaşılamadı İstanbul Üniversitesi geç başvurdu uzlaşılamadı Bafra B geç başvurdu uzlaşılamadı Menemen B Uzlaşmaya başvurmadı Yozgat B Uzlaşmaya başvurmadı TDÇİ Uzlaşmaya başvurmadı Özelleştirme İdaresi Bşk Uzlaşma konusu borcunu kabul etmedi. $ $ Bursa Mustafakemalpaşa Organize Sanayi Bölgesi 42 İSKİ (İstanbul) 43 Kayseri Su Uzlaşmaya konu borcu kalmadı. Uzlaşmaya konu borcu kalmadı. Borcunu defaten ödedi Toplam : T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 160

161 Ek Tablo 13: Hazine ye Olan Ödeme Yükümlülüklerini Yerine Getirmedikleri İçin Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Uzlaşma Sağlanamadığı İçin Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Adana Büyükşehir Belediye Başkanlığı Dalaman Belediyesi GASKİ Gaziantep Büyükşehir Bel.Su ve Kan.İd.Gn.Md. İskenderun Belediyesi Su ve Kanal İşletme Müdürlüğü İZGAZ İzmit Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. İzmit Büyükşehir Belediye Başkanlığı TEİAŞ-Türkiye Elektrik İletim A.Ş. Uzlaşmaya Geç Başvuruda Bulunduğu İçin Uzlaşma Hakkını Kaybedip Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Adapazarı Büyükşehir Belediyesi Anadolu Üniversitesi Bafra Belediyesi İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü MARİÇ-Marmaris-İçmeler-Armutlu Belediye Birliği Uzlaşma Başvurusunda Bulunmadığı İçin Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Menemen Belediyesi TDÇİ Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Yozgat Belediyesi Uzlaşma Konusu Yükümlülüklerini Yerine Getirmedikleri İçin Uzlaşmaları İptal Edilip Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Alanya Belediyesi Didim Belediyesi TCDD TC Devlet Demiryolları Uzlaşma Kapsamında Olmayıp Hazineye Olan Borcunu Yasal Süresi İçerisinde Ödememesi Nedeniyle Haklarında 6183 Sayılı Kanun Uyarınca İşlem Yapılan Kuruluşlar Başkent Üniversitesi İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu TTK Türkiye Taşkömürü Kurumu T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 161

162 Ek Tablo 14: 2002 Yılında KİT ler I 233 SAYILI KHK KAPSAMINDAKİ KİTLER Müessese Bağlı Ortaklık A İktisadi Devlet Teşekkülleri 1 TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) 2 2 BOTAŞ (Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş.) 2 3 TTK (Türkiye Taşkömürü Kurumu) 5 4 DMO (Devlet Malzeme Ofisi) 2 5 MKEK (Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu) 12 6 TKİ (Türkiye Kömür İsletmeleri) 7 TMO (Toprak Mahsulleri Ofisi) 8 Elektrik Üretim A.Ş. 5 9 Türkiye Elektrik İletim AŞ 10 Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt AŞ 11 TEDAŞ (Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.) 1+64 İl Dağ ÇAYKUR (Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü) 13 TİGEM (Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü) 14 SÜMERHALI (Sümer Halıcılık ve El Sanatları Sanayi T.A.Ş.) 15 ETİ Holding A.Ş. (Madencilik) 3 B Kamu İktisadi Kuruluşları 1 TCDD (T.C. Devlet Demiryolları işletmesi Genel Müdürlüğü) 3 2 PTT (TC. Posta ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü) 3 DHMİ (Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü) 4 KIYEM (Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmesi) II A 4046 SAYILI ÖZELLEŞTİRME KANUNU KAPSAMINDAKİ KUR. Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 1 T.Ş.F.A.Ş. (Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.) 2 B Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar 1 EBAŞ Et ve Balık Ürünleri A.Ş. 2 Eti Bakır A.Ş. 3 Eti Gümüş A.Ş. 4 Eti Elektrometalurji A.Ş. 5 Eti Krom A.Ş. 6 Sümer Holding A.Ş. 5 7 T. Denizcilik İşletmeleri A.Ş. 8 T. Selüloz ve Kağıt Fabrikaları (SEKA) 9 TEKEL Tütün, Tütün Mam. Tuz ve Alkl.İşl.Gn.Müd TAKSAN Tak. Tez. San. ve Tic. A.Ş. 11 TÜGSAŞ Türkiye Gübre Sanayi A.Ş T. Demir Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü 13 KBİ- Karadeniz Bakır İşletmeleri A.Ş. 14 Gerkonsan A.Ş. 15 THY Türk Hava Yolları A.O. 16 PETKİM Petrokimya Holding A.Ş. 17 TÜPRAŞ Türkiye Petrol Rafineri A.Ş ESGAZ Eskişehir Şehir içi Doğalgaz Dağıtım Ticaret ve Taahhüt A.Ş. 19 BURSAGAZ Bursa Şehir içi Doğalgaz Dağıtım, Ticaret ve Taahhüt A.Ş. 20 DİVHAN Divriği-Hekimhan Madenleri Sanayii ve Ticaret A.Ş. 21 Türkiye Zirai Donatım A.Ş TZD A.Ş. 22 Tümosan A.Ş. III ÖZEL KANUNU OLAN KAMU SERMAYELİ KURULUŞLAR 1 TELEKOM (Türk Telekomünikasyon A.Ş.) 1 2 T.C. Ziraat Bankası AŞ 3 T. Halk Bankası AŞ T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 162

163 Ek Tablo 15: TMSF Bünyesindeki Bankalara Aktarılan Senetler ve Aylık Bilanço Hesaplarındaki Değişimler 1-önceki ay bilançosu 2-ay içerisinde aktarılan DİBS 3-aktarılan DİBS + önceki ay bilançosu (1+2) 4- ay sonu bilançosu Trilyon TL 5-fark (4-3) ARALIK 2000 Toplam Aktifler SUMERBANK 335,3 158,1 493,4 446,7-46,6 T.TİCARET BANKASI 596,7 96,9 693,6 677,2-16,4 BANK EKSPRES 224,5 79,1 303,7 310,6 6,9 İNTERBANK 540,8 745, , ,5-175,2 EGEBANK 387,2 554,1 941,3 794,6-146,7 YURTBANK 80,0 368,0 448,0 331,7-116,2 YAŞARBANK 230,9 682,4 913,3 823,0-90,3 ESKİŞEHİRBANKASI 449,3 677, ,6 948,2-178,3 Menkul Değerler Cüzdanı 2 SUMERBANK 44,4 158,1 202,5 122,9-79,7 T.TİCARET BANKASI 233,8 96,9 330,7 282,4-48,4 BANK EKSPRES 13,1 79,1 92,2 75,3-16,9 İNTERBANK 7,1 745,9 752,9 301,3-451,6 EGEBANK 142,4 554,1 696,5 538,5-158,0 YURTBANK 29,2 368,0 397,2 235,4-161,8 YAŞARBANK 104,7 682,4 787,1 651,6-135,6 ESKİŞEHİRBANKASI 170,0 677,3 847,3 659,3-187,9 İhtiyari Yedek Akçeler 3 SUMERBANK A.Ş. 2,5 158,1 160,6 160,6 0,0 T.TİCARET BANKASI 2,2 96,9 99,1 99,1 0,0 BANK EKSPRES 0,3 79,1 79,5 0,3-79,1 İNTERBANK 0,0 745,9 745,9 748,3 2,5 EGEBANK 0,6 554,1 554,7 554,7 0,0 YURTBANK 0,1 368,0 368,1 368,1 0,0 YAŞARBANK 1,0 682,4 683,4 692,9 9,6 ESKİŞEHİRBANKASI 4,4 677,3 681,7 681,7 0,0 MART 2001 Toplam Aktifler DEMİRBANK 4.342,9 766, , , ,1 ETİBANK 739,4 90,0 829,4 823,0-6,4 İKTİSAT 1 652,0 640, ,4 888,1-404,4 SUMERBANK 2.641,7 50, , ,6 198,9 BANK EKSPRES 319,0 10,0 329,0 362,3 33,3 İNTERBANK 1.254,7 30, , ,2 523,5 ESKİŞEHİRBANKASI 984,8 20, ,8 983,5-21,2 ULUSALBANK 117, , , , ,881 Menkul Değerler Cüzdanı 2 DEMİRBANK 422,9 766, ,0 816,4-372,7 ETİBANK 77,8 90,0 167,8 131,9-36,0 İKTİSAT 13,7 640,4 654,1 8,6-645,4 SUMERBANK 736,7 50,0 786,7 772,0-14,6 BANK EKSPRES 21,1 10,0 31,1 18,8-12,2 İNTERBANK 65,9 30,0 95,9 121,7 25,8 ESKİŞEHİRBANKASI 439,5 20,0 459,5 537,1 77,6 ULUSALBANK 44,3 417,9 462,1 370,2-91,9 İhtiyari Yedek Akçeler 3 DEMİRBANK 15,8 766,1 781,9 13,5-768,4 ETİBANK 1,4 90,0 91,4 1,4-90,0 İKTİSAT 13,4 640,4 653,8 667,4 13,6 SUMERBANK A.Ş ,3 50, , ,3 0,0 BANK EKSPRES 79,5 10,0 89,5 89,5 0,0 İNTERBANK 748,3 30,0 778,3 748,3-30,0 ESKİŞEHİRBANKASI 681,7 20,0 701,7 701,7 0,0 ULUSALBANK 27,6 417,9 445,5 27,6-417,9 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 163

164 NİSAN 2001 Toplam Aktifler DEMİRBANK 3.158,9 500, , ,0-183,9 ETİBANK 823,0 68,5 891,5 880,4-11,1 İKTİSAT 888,1 205, , ,4-28,7 Menkul Değerler Cüzdanı 2 DEMİRBANK 1.438,9 500, ,9 816, ,4 ETİBANK 131,9 68,5 200,4 146,9-53,5 İKTİSAT 8,6 205,0 213,6 8,1-205,6 İhtiyari Yedek Akçeler 3 DEMİRBANK 13,5 500,0 513, ,5 650,9 ETİBANK 1,4 68,5 69,9 159,9 90,0 İKTİSAT 667,4 205,0 872,4 861,3-11,1 MAYIS 2001 Toplam Aktifler DEMİRBANK 3.475, , , ,6-154,4 ETİBANK 880, , , ,2 94,6 İKTİSAT 1.064, , , ,8-101,0 SUMERBANK 3.030, , , ,8 504,9 T.TİCARET BANKASI 767,3 256, , ,3 11,0 İNTERBANK 1.863,4 737, , ,2 92,1 ESKİŞEHİRBANKASI 1.001, , , ,8 20,3 Menkul Değerler Cüzdanı 2 DEMİRBANK 816, , , ,4-129,0 ETİBANK 146, , , ,4 15,5 İKTİSAT 8, , ,5 6, ,6 SUMERBANK 420, , , ,9 344,7 T.TİCARET BANKASI 241,2 256,9 498,2 456,6-41,5 İNTERBANK 99,6 737,7 837,3 770,9-66,4 ESKİŞEHİRBANKASI 568, , , ,7 24,5 İhtiyari Yedek Akçeler 3 DEMİRBANK 1.164, , , ,1-0,3 ETİBANK 159, , , ,0 0,0 İKTİSAT 861, , , ,7 0,0 SUMERBANK 1.827, , , ,2 445,5 T.TİCARET BANKASI 99,1 256,9 356,0 356,0 0,0 İNTERBANK 778,3 737, , ,7-0,3 ESKİŞEHİRBANKASI 701, , , ,3 0,0 ARALIK 2001 Toplam Aktifler ETİBANK 5.116,6 135, ,6 351, ,4 KENTBANK 2.676,5 641, ,5 329, ,7 TOPRAKBANK 682,7 224,0 906, , ,8 Menkul Değerler Cüzdanı 2 ETİBANK 4.392,8 135, ,8 231, ,8 KENTBANK 1.889,6 641, ,6 200, ,4 TOPRAKBANK 0,5 224,0 224, , ,6 İhtiyari Yedek Akçeler 3 ETİBANK 4.583,1 135, , , ,9 KENTBANK 0,0 641,0 641, ,4 717,4 TOPRAKBANK 19,1 224,0 243,1 288,7 45,5 AĞUSTOS 2002 Toplam Aktifler PAMUKBANK 3.622, , , ,1-129,3 Menkul Değerler Cüzdanı 2 PAMUKBANK 116, , , ,5 87,3 İhtiyari Yedek Akçeler 3 PAMUKBANK 0, , , ,9 9,0 (1) Şubat 2001 Bilançosu olarak Bankanın fona devir blançosu alınmıştır. (2) Menkul Değerler Cüzdanı değerleri olarak bilançoda ayrıntı verilmişse DİBS tutarları esas alınmıştır. (3) Bilançolarda İhtiyari Yedek Akçelerin ayrı olarak verilmediği durumlarda Yedek Akçeler değeri esas alınmıştır. Kaynak: TMSF T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2002 YILI HAZİNE İŞLEMLERİ RAPORU 164