İktisat Tarihi II X. Hafta
Ekonomik Güç Dengesinin Değişmesi 15. yy sonunda Avrupa da en gelişmiş alan, Akdeniz bölgesinde Orta ve Kuzey İtalya idi. 1620 ye gelindiğinde, Yakın Doğu daki Venedik taşımacılığı tamamen batılı ulusların gerisinde kalmıştı 16. yyda İspanya, Avrupa nın en geniş devletiydi. elverişli şartlara rağmen İspanya ekonomik gelişmeyi başaramadı.
Nisbî yoksulluğuna rağmen ispanyol halkı 16. yyda Avrupa da en ağır vergi yükü altında olan milletti. Yönetimin ekonomiye verdiği zararların tek örneği kötü malî yönetim değildi. Krallık Amerikan altın ve gümüşüyle büyük bir gelir kaynağına kavuştu. Borçlanma olağan bir malî uygulama hâline gelmişti.
Yabancı pazarların kaybedilmiş olması ve enflasyonist maliyet artışları, İspanya nın mukayeseli avantajını yok etti. İspanyol krallarının dinî politikaları ülkenin ekonomik gücünü zayıflatıcı diğer bir nedendi İspanya nın Amerika daki topraklarına yönelik politikası da dar görüşlüydü. İspanya daki üreticilerin korunması amacıyla sömürgelerde pek çok ekonomik faaliyet sınırlandı.
İhtisaslaşmış işgücünün azlığı ve devletin isabetsiz politikaları yüzünden ekonomide darboğazlar ortaya çıkmaya başlayınca üretimdeki genişleme durdu, fiyatlar yükseldi talebin büyük kısmı yabancı mal ve hizmetlere kaydı. İtalya İtalya nın ekonomik zenginliği, mâmul malların ve hizmetlerin çok yüksek bir oranını ihraç etmesinden kaynaklanıyordu.
İtalya ticaret yoluyla ekonomik bir imparatorluk oluşturma başarısını göstermişti. 12. yyda da İtalya da ipekli kumaş üretimine başlandı. Kaliteyi garanti altına alan düzenlemeler yapıldı İtalya ilk yazma eser kütüphanelerini kurarak ve kitap yayınına öncülük yaparak Avrupa nın kültürel ve entelektüel gelişmesine büyük destek verdi. İlk önemli olumsuz gelişme İtalyan tüccarlarının baharat ticaretindeki rolünün azalmasıydı.
Deniz taşımacılığında da olumsuz gelişmeler söz konusuydu. 16. yüzyılın sonuna kadar uluslararası pazarlarda talep genişleme eğiliminde olduğu için ekonomi büyük bir güçlükle karşılaşmadı. 17. yy ın başlarında nüfus ve gelirin azalmasına yol açan gerilimli iç durumun bir sonucu olarak İspanyol, Alman ve Türk pazarlarındaki daralma etkisini gösterdi.
İtalyan mal ve hizmetlerinin yerini başkalarının almasının temel nedeni, İngiliz, Hollandalı ve Fransız mallarının daha düşük fiyatlarla arz edilmesiydi. Loncaların geniş kapsamlı kontrolü, vergi baskısı ve ücretlerin yüksekliği nedeniyle İtalya da üretim maliyetleri de daha yüksekti Dış ticaretteki bu değişme ekonomide yeni oluşumlara yol açtı. Emek ve sermaye imalat ve hizmet sektörlerinden tarıma kaydı
Kuzey Hollanda 17 Eyaletten oluşan iki bölgeye ayrılan Hollanda siyasi yakınlığı nedeniyle İspanya nın ticari imkanlarından yararlanıyordu. 11. ve 15. yylar arasında Güney Hollanda, Avrupa da şehirleşme ve ekonomik gelişmede öncü bölgelerden biriydi. Kuzey Hollanda daki Amsterdam, 16. yüzyılda hububat ve kerestede uluslararası ticaretin ana merkezi olmuştu. 1568 de İspanya ya karşı isyanla ve bunu izleyen savaşla birlikte Güney Hollanda harap oldu
Amsterdam tüm dünyadan gelmiş malların bulunabileceği uluslararası bir pazar hâline geldi. Amsterdam daki fiyatlar diğer Avrupa pazarlarındaki fiyatları da belirliyordu. Sermaye piyasası doğmuş, modern kapitalizmin tüm özellikleri ortaya çıkmıştı Hollandalılar ticarî ve askerî filolar arasında işbölümüne giderken, diğerleri ticarî gemilerini ağır ve pahalı silahlarla donatmaya devam ediyorlardı.
Hollanda nın ekonomik refahı yalnızca ticarî başarıya dayanmıyordu. Hollanda da tarım ve imalat sektörleri de oldukça gelişmişti. Hollandalıların tarım, ticaret ve sanayi alanındaki başarılarının bir başkası enerji darboğazını aşmalarıydı Hollandalıların ekonomik başarılarının temelini, her yerde her şeyi diğer ülkelerin tüccarlarından daha ucuza satabilmeleri oluşturuyordu.
Fiyat düşürmek için kaliteden fedakârlık yapan Hollandalılar, Ortaçağ da ve Rönesans dönemi başlarında geçerli bir prensipten ayrılmış oldular. Hollanda modern dönemin başlarında Avrupa nın ekonomik açıdan en gelişmiş, en yoğun nüfuslu ülkesiydi. Hollanda nın 1550-1650 deki altın çağını 150 yıllık bir durgunluk dönemi izledi
İngiltere İngiltere 15. yy ın sonunda İtalya, Hollanda, Fransa ve G. Almanya gibi gelişmiş ülkelere göre geri kalmış ve nüfus olarak küçük bir ülkeydi. Teknolojik ve ekonomik açıdan da kıta ülkelerinin gerisinde olan ingiltere nin dış ticaretinin %40 ı yabancıların elindeydi. Ortaçağ ın sonlarında yün ve yünlü kumaş, ingiliz ihracatının büyük bir kısmını oluşturmaya başladı
İngiliz malları G. Hollanda da Bruj ve Antwerp pazarlarına ihraç ediliyor, oradan kıtanın diğer kısımlarına dağılıyordu. Tekstil ihracatındaki canlanma etkisini diğer sektörlerde de gösterdi. Ekili alanlar ham yün ihtiyacını karşılamak için çayırlara dönüştürüldü. İngiltere nin ekonomik büyümesinin en önemli nedeni dış ticaretinde görülen büyük genişlemeydi. Londra para piyasası dünyanın en zengin ülkesinin ulusal kredi sisteminin merkeziydi.
İngiltere nin bu dünya çapındaki ticaret ağını geliştirmesini mümkün kılan başlıca kaynakları: iyi gemicilerin ve riske girme yeteneğine ve gerekli fonlara sahip tüccarların çokluğu, fizik ve malî kapitalin nispi bolluğu, gelişmiş bir kredi, ticaret ve sigorta organizasyonu tüccar sınıfının isteklerine karşı duyarlı bir yönetimin varlığı krallık deniz gücünün rakip ülkeler karşısındaki üstünlüğü gibi özellikleriydi
İngiltere karşılaştığı ciddî kıtlıklara karşı sahip olduğu daha bol kaynaklardan yararlanmasını mümkün kılan yeni teknikler geliştirdi 16. yy ın ortalarından itibaren silah imalatçısı ve ihracatçısı bir ülke hâline gelen İngiltere, 1630 lara doğru, kendi ihtiyacına yetecek miktarda bile silah üretemiyordu
Sanayi İnkılabı Sanayi Devrimi modern iktisat tarihçileri tarafından insanlık tarihinin ikinci önemli dönüm noktası olarak kabul edilmiştir Birinci Dalga uygarlığının tek başına egemen olduğu yıllarda dünyada yaşayan insanlar ilkel ve uygar diye ikiye ayrılabilirdi Endüstriyalizm sadece fabrika bacaları ve serî imalat düzeninden ibaret değildir.
Her kuşağın bir öncesinden daha yüksek üretim ve tüketim düzeyine ulaşmasını sağlayan sürekli ve kendi kendini besleyen bir ekonomik büyüme. Sanayi Devrimi ile birlikte dünya tarihinde ilk kez nüfus artışı ile hayat standartlarındaki yükselme birlikte gerçekleşmiştir. Sanayi öncesi toplulukların kişi başına gelirlerinde ortaya çıkan değişmeleri belirleyen temel faktör nüfusun artış oranıdır.
İngiltere de başlayan ve daha sonra diğer ülkeleri de etkileyen Sanayi Devrimi daha çok insanın daha fazla mal ve hizmet elde etmesini sağlamıştır. Kuznets daha önceki büyüme örneklerinden farkını vurgulamak için sanayileşmeyi modern ekonomik büyüme olarak nitelendirmiştir. Sanayi Devrimi pek çok özel ve istisnaî şartın ingiltere de son derece uygun bir şekilde bir araya gelmesinin sonucuydu
Sanayi Devrimi nin Açıklamaları Sermaye teşkili oranındaki artış (W. Rostow) 16. yüzyıldaki coğrafî genişlemenin bir sonucu olarak dünya ticaretinde modern zamanlarda meydana gelen artışla açıklamışlardır. Teknolojik değişmeler (Joel Mokyr) Sosyal davranışlarda ortaya çıkan köklü değişmeler
İktisadî gelişme uygun bir kurumsal çerçeve içinde gerçekleşebilir Kişisel girişimciliğe ve teşebbüslere geniş imkân tanıyan meslekî özgürlük ile coğrafî ve sosyal hareketliliğe izin veren özel mülkiyete ve yasaların üstünlüğüne dayanan maddî amaçlara ulaşmak için bilim ve aklı esas alan Sanayileşme teknolojik değil, daha çok sosyokültürel bir değişim hadisesidir. İnsanların üretimle işbirliğini sağlayacak sosyal çevrenin oluşturulması güçtür
Sanayi Devriminin Zamanı Sanayi Devrimi nin kronolojisi, iktisat tarihi literatüründe verimli bir tartışma kaynağı olmuştur. Arnold Toynbee ye göre 1750 lerde ingiliz ekonomisinde köklü bir değişim başladı ve bunu 1850 lere doğru tamamlanan hızlı ve genel bir sanayileşme süreci izledi John U. Nef tarihte devamlılığın esas olduğunu belirterek, büyük ölçekli sanayinin ve teknolojik değişmenin başlangıçlarının 16 ve 17. yüzyıllara kadar götürülebileceğini savundu.
J. H. Clapham ise 1850 lerde henüz sanayileşmenin pamuklu dokuma ve demir sanayileri ile sınırlı olduğunu; genel bir sanayileşmenin çok daha ileri tarihlerde tamamlandığını ileri sürdü. W. Rostow Sanayi Devrimi ni uzun bir süreçten çok, Toynbee gibi anî ve hızlı bir değişme olarak görmüş ve onu 1783-1802 gibi çok kısa bir döneme sıkıştıran bir teori geliştirmiştir
Devrimi Hazırlayan Ekonomik Gelişmeler Sanayileşmenin ön şartları olan belirli değişmelerden bahsedilemeyeceği gibi tüm sanayileşme olayları tektipleştirilemez. Tarımsal Değişmeler Başarılı sanayileşme ile yüksek ziraî verimlilik arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Sanayi Devrimi nin ortaya çıktığı dönemde; Fiyatların yükselmesi, şehir nüfusunun artması ve taşıma imkânlarının gelişmesi, Ekili alanların genişlemesini, maliyet düşürücü teknik gelişmelerin yaygınlaşmasını, çiftçiliğin profesyonelleşmesini ve tarımın ticarîleşmesini teşvik etti
Çevirme işlemleri (enclosure) sonucunda açık tarla sistemi süratle tasfiye olmaya başladı. Üretken olarak kullanılan toprakların alanı genişledi ve açık tarla sisteminin teknolojik değişmeye getirdiği sınırlar ortadan kalkmış oldu. Rotherham ın üçgen sabanı izlenen geleneksel, yavaş dörtgen sabanın yerini aldı.
Bütün bu gelişmeler İngiliz tarımında beş önemli değişmeye neden oldu: Çiftçilik Ortaçağ ın ortak yararlanılan açık tarlaları yerine büyük ölçekli işletmelerde yapılmaya başlandı Bitkisel üretim daha önce işlenmeyen alanlara doğru genişledi, yoğun hayvan besiciliği benimsendi. Gelenekler ve topluluğun ortaklaşa kararları ile yürütülen tarımsal faaliyetlere artık bilime ve deneye dayalı metotlar uygulanmaya başladı Kendi kendine yeterli bağımsız küçük üreticilerin yerini ulusal ve uluslararası pazar şartlarına bağımlı hâle gelen tarım işçileri aldı. Tarımsal verimlilikte büyük bir artış görüldü
Sınai Teknoloji ve Yenilikler Tarımdaki gelişmeler çiftlik araçlarının daha iyi düzenlenmesi ile desteklenmişti. Modern ekonomik büyüme ile ilgili kesin olan bir husus sürekli teknik değişime bağlı olmasıdır Bir ülkede yeniliklerin hızlanabilmesi için ekonomik teşvik ve teknik imkân en temel koşullardır. Genişleyen bir pazarın varlığı üreticileri yeni metotları denemeye teşvik eder.
Bir buluşun ekonomik önemi üretimdeki darboğazı kaldırdığı ya da karşılanamayan bir talebe cevap verdiği ölçüde artar. Buluşların yeniliğe dönüşmesini teşvik eden önemli bir değişme de fabrika sistemine geçişti Sanayi Devrimi nde teknolojik gelişme daha sonraki sanayileşme örnekleriyle karşılaştırıldığında daha yavaş bir hızla oldu. Yeniliklerin yaygınlaşmasının önünde çok çeşitli engeller vardı.
Sanayi öncesi bir ekonomide yararlanılabilir enerji kaynakları kas, su ve rüzgâr gücüydü. İngiltere de sanayide kömür kullanımının yaygınlaşmasıyla üretimde büyük bir artış oldu. Madenlerde toprak seviyesinin altında biriken suyu dışarı atabilmek için pompalara ihtiyaç vardı. Buharlı makine geniş bir alanda derhal uygulama imkânına sahipti.
19. yy da lokomotiflere uygulanan buharlı makine, demir ve kömür gibi ağır hammaddelerin ülkenin her tarafına taşınmasını mümkün hâle getirdi. Avrupa nın kömür bulunan alanları, başlıca nüfus yığılma merkezleri hâline geldi.