HİDROELEKTRİK PROJELERİ SORUNLAR & ÇÖZÜMLER EİF ENERGY IS FUTURE 21-22 Ekim. 2010 Dr. Atillâ AKALIN
II.2. HİDROELEKTRİK ENERJİ KAYNAK POTANSİYELİ 2
Dünya Hidroelektrik Kaynak Potansiyel Dünya nın Hidroelektrik TEKNİK Kapasitesi 14,653 TWh / yıl olarak hesap edilmektedir, bu kapasitenin % 59,6 sına isabet eden,734 TWh / yıl ise EKONOMİK Hidroelektrik Kapasite olarak gösterilmektedir. [ Tablo 4, Şekil 6 ] Ekonomik Hidroelektrik Kapasite nin %34,9 u [ 3,047 TWh / yıl ] halihazırda kullanılmaktadır.[ Bu oran, Avrupa da % 70,5, Kuz.Amerika da % 65,5, Asya da % 24,7, Afrika da ise sadece %11,1 dir.] [Tablo 4, Şekil 6 ] İnşaa halinde olan ve Planlanmış Kapasiteler, Tablo.6 ve Şekil. de gösterilmektedir. 3
Tablo 4 - Dünya 'da Teknik & Ekonomik Hidroelektrik Kapasite Dağılımı KITA Teknik Kapasite Ekonomik Kapasite Tekn.Kapasite Ekon.Kapasite [ GWh / yıl ] Dağılım Oranı [ GWh / yıl ] Dağılım Oranı Kullanım Oranı Kullanım Oranı Asya 7.654.600 600 52,24% 24% 4.493.250493 51,44% 5,70% 24,70% Avrupa 1.120.500 7,65% 753.000,62% 67,20% 70,53% Kuzey Amerika 1.76 12,03% 1.015.750 11,63% 57,60% 65,45% Güney Amerika 2.615.300 17,5% 1.535.200 17,5% 5,70% 39,52% Okyanusya 196.000 1,34%.600 1,01% 45,20% 45,35% Afrika 1.303.250,9% 4.500 9,71% 65,11% 11,06% TOPLAM 14.653.150.734.300 59,61% 34,% 4
Şekil.6 - Dünyanın Teknik & Ekonomik HİDROELEKTRİK POTANSİYELİ [ Dünya Toplamı 14,653 /,734 TWh / yıl ] 000 7.655 TkikK Teknik Kapasite 7000 6000 Ekonomik Kapasite TWh / yıl ] [ 5000 4000 4.494 3000 2.615 2000 1000 1.535 1.303 1.764 1.120 1.016 4 753 196 0 Asya G. Amerika Afrika K.Amerika Avrupa Okyanusya 5
Tablo 5 - Dünya 'da Mevcut Kurulu, Teknik & Ekonomik Bakiye Hidroelektrik Kapsite Dağılımı KITA Mevcut Kurulu Kapasite Bakiye Ekonomik Kapasite Bakiye Teknik Kapasite [ GWh / yıl ] Dağılım Oranı [ GWh / yıl ] Dağılım Oranı [ GWh / yıl ] Dağılım Oranı Asya 1.109.917109 917 36,43% 3.33.33333 333 59,49% 6.544.63 63 56,39% Avrupa 5.117 17,43% 221.3 3,90% 59.33 5,0% Kuzey Amerika 664.40 21,2% 350.911 6,17% 1.09.661 9,47% Güney Amerika 606.750 19,92% 92.450 16,32% 2.00.550 17,% Okyanusya 40.10 1,32% 4.420 0,5% 155.20 1,34% Afrika 93.34 3,0% 754.666 13,27% 1.209.416 10,42% TOPLAM 3.046.637 5.67.663 11.606.513 6
Şekil.7 - Dünyada Ekonomik Hidroelektrik Kapasite Kullanımı [ Dünya Toplamı,734 TWh / yıl ] Mevcut 34,% [ 3,047 TWh / yıl ] Kullanılabilir 65,12% [ 5,6 TWh / yıl ]
Tablo 6 - Dünya 'da Mevcut - İnşaat Halinde - Planlanmış Hidroelektrik Kurulu Güç Dağılımı KITA Mevcut Kurulu Güç İnşaa Halinde Kurulu Güç Planlanmış Kurulu Güç [ MW ] Dağılım Oranı [ MW ] Dağılım Oranı [ MW ] Dağılım Oranı Asya 330.100 3,90% 130.550 2,73% 241.000 52,39% Avrupa 179.100 21,11% 11% 2.350 1,49% 13.00 3,00% Kuzey Amerika 167.100 19,69% 6.000 3,0% 43.700 9,50% Güney Amerika 137.400 16,19% 11.350 7,19% 75.450 16,40% Okyanusya 13.600 1,60% 150 0,10% 2.300 0,50% Afrika 21.200 2,50% 7.400 4,69% 3.750 1,21% TOPLAM 4.500 157.00 460.000
9
DÜNYA [ 200 İtibarı ile ] [ GW ] [ TWh / y ] [ % ] TEORİK KAPASİTE TEKNİK KAPASİTE 14.653 EKONOMİK KAPASİTE.735 59,6% Mevcut Kapasite 4 3.047 34,9% [ İnşaat Halideki Kapasite ] 15 [ Planlanmış Kapasite ] 460 BAKİYE Kullanılabilir KAPASİTE 5.6 10
Avrupa Hidroelektrik Potansiyeli AB de hesaplanan TEKNİK Hidroelektrik Potansiyel 1 120 TWh / yıldır[ IHA]. Bunun %6753 ü 67,53 üne tekabül eden 753 TWh / yıl l EKONOMİK Hidroelektrik Potansiyel olarak kabul edilmektedir. AB de Ekonomik Hidroelektrik Potansiyelin % 71 i [ 5 TWh / yıl - 179 GW ] hali hazırda kullanılır durumdadır.bakiye 179 TWh / yıl kullanılabilinir kapasite mevcuttur. [ Tablo.13 Şekil.14 ] AB de 2 367 MW Hidroelektrik kapasite inşaa edilmekte ve 13 30 MW kapasitenin tesis edilmesi planlanmaktadır. [ Tablo.13 ] Norveç de Elektrik Tüketimi nin %994 ü 99,4 ü, Avusturya da %704 ü 70,4 ü Hidroelektrik Kaynaktan karşılanmaktadır.almanya da ise bu oran sadece % 2,6 seviyesindedir. [ Bu nedenle, AB Yenilenebilir Kaynak Kullanımı Direktiflerini yerine getirebilmek için Rüzgar Kaynağı ndanndan yapılacak Elektrik Enerjisi Üretimine çok ciddi önem vermektedir. ] 11
12
Türkiye Hidroelektrik Potansiyeli Türkiye nin ortalama yüksekliği ~ 1.200 mt. civarındadır. Ülkenin ortalama yıllık yağış düşüsü 643 milyar m3, ve bunun akarsulara dönüşen kısmının 16 milyar m3 olduğu bilinmektedir. Bu su düşümünün ü ü ü [DSİ tarafından 25 Havzada yapılmış çalışmaları l sonucu hesaplanan ] Brüt Üretim kapasitesi, 433 TWh / yıl değerindedir. DSİ tarafından, Ekonomik [ Net ] Elektrik Enerjisi Üretim potansiyeli 130 TWh / yıl olarak belirlenmektedir ve bu Kurulu Güç olarak 34, GW olarak ifade edilmektedir. 13
Türkiye Hidroelektrik Potansiyeli Toplumsal Maliyet unsuru dikkate alınmasa dahi, kullanılan stokastik ekonomik rantabilite kriterleri yerine, daha realist ve rasyonel kriterler kullanıldığında, bu potansiyel kullanım oranı yaklaşık % 25 oranında artacaktır. Toplumsal Maliyetlerin de içinde yer aldığı ğ bir ekonomik rantabilite analizinde ise, potansiyel kullanım oranı % 45 mertebesinde yükselecektir. Türkiye genelinde henüz etüdü yapılmamış [ hatta ölçümlemesi bile yapılmayan] 1-30 MW arası, küçük tesislerde,minimum 10-15 TWh / yıl, kanal ve barajlara konacak ufak türbinler yoluyla, 3-5 TWh / yıl elektrik üretilebileceği düşünülmektedir. Bütün bu kriterler göz önüne alındığında, yurdumuzun Ekonomik [Net] Hidroelektrik Üretim Potansiyelinin 190-210 TWh / yıl civarında olacağı ve Kurulu Güç değerinin de, 4 50 GW olacağı söylenebilir. Brüt potansiyelin kullanım oranı ise, % 44-46 civarında olacaktır. [ Tablo 9-10, Şekil 11] 14
Tablo 9 - TÜRKİYE 'nin Hidroelektrik Enerji Kaynakları Potansiyeli Potansiyel Stokastik Hesplama [ DSİ ] Yeni Kriterlerle Hesaplama [ GW ] [ GWh / yıl ] [ % ] [ GW ] [ GWh / yıl ] [ % ] Teorik Potansiyel 110,0 435,0... 110,0 435,0... Teknik Potansiyel 55,0 250,0... 55,0 250,0... Mevcut Potansiyel 13, 33,3 37,0% 13, 33,3 27,6% İnşaa Halinde Pot.,6 19,1%,6 17,2% Planlanmış l Potans. 11,6 25,% 11,6 23,2% 2% Kullanılabilir Bakiye 11,0 24,4% 16,0 32,0% Toplam Kullanılabilir Potansiyel 45,0 125,0 50,00 193,0 15
Tablo 10 - TÜRKİYE 'nin HİDROELEKTRİK POTANSİYELİNİN HAVZALARA DAĞILIMI Akarsu Havzası Ortalama Stokastik Hesaplasma [ DSİ ] Teknik.Potans. Ekono.Potans. Kurulu Güç Kullanma Oranı Yeni Kriterlerle Hesaplama Ekono.Potans. Kurulu Güç Kullanma Oran [ milyar m 3 / yıl ] [ GWh / yıl ] [ GWh / yıl ] [ MW ] [ % ] [ GWh / yıl ] [ MW ] [ % ] FIRAT,61 4.122 37.961 9.64 45,13% 46.267 11.713 55,00% DİCLE 21,33 4.706 16.751 5.051 34,39% 24.353 6.165 50,00% Doğu Karadeniz 14,90 4.47 11.062 3.037 22,2% 24.239 6.136 50,00% Doğu Akdeniz 11,07 27.445 5.029 1.390 1,32% 12.350 3.127 45,00% Antalya 11,06 23.079 5.163 1.433 22,37% 9.2 2.337 40,00% Batı Karadeniz 9,93 17.914 2.176 624 12,15% 7.166 1.14 40,00% Batı Akdeniz,93 13.595 2.534 674 1,64% 6.11 1.550 45,00% Marmara,33 5.177.................. SEYHAN,01 20.75 7.571 2.001 36,27% 9.394 2.37 45,00% CEYHAN 7,1 22.163 4.652 1.413 20,99% 9.973 2.525 45,00% KIZILIRMAK 6,4 19.552 6.320 2.094 32,32% 7.21 1.90 40,00% SAKARYA 6,40 11.335 2.373 1.096 20,94% 4.534 1.1333 40,00% 00% ÇORUH 6,30 22.601 10.540 3.134 46,64% 12.4 3.10 55,00% YEŞİLIRMAK 5,0 1.65 5.297 1.259 2,35%.40 2.129 45,00% SUSURLUK 5,43 10.573 1.602 507 15,15% 2.643 669 25,00% ARAS 4,63 13.114 2.27 5 17,44% 5.901 1.494 45,00% Konya Kapalı Havz. 4,53 1.21 104 32,54% 104 32,54% BÜYÜK MENDERES 3,03 6.263 221 13,27% 221 13,27% Van Gölü Kapalı Havz. 2,39 2.593 257 62 9,91% 257 62 9,91% Kuzey Ege 2,09 2.2 42 16 1,46% 42 16 1,46% GEDİZ 1,95 3.916 243 94 6,21% 243 94 6,21% MERİÇ - ERGENE 1,33 1.000.................. KÜÇÜK MENDERES 1,19 1.375 143 4 10,40% 143 4 10,40% ASİ 1,17 4.97 102 37 2,0% 102 37 2,0% Burdur Göller Böl.Havz. 0,50 5.................. AKARÇAY 049 0,49 543.................. Türkiye Toplamı 16,06 432.96 123.040 34.729 2,42% 192.551 4.76 16 44,47%
17
Türkiye Hidroelektrik Kaynaklı Lisans Durumu Türkiye de LİSANS alınarak uygulanabilen Hidroelektrik Tesisleri ile ilgili Lisans dağılımları aşağıdaki gibi özetlenebilinir (2010-Nisan) ; Yatırımı Tamamlanmış Lisanslar : 5 92 MW Kurulu Güç Yatırımları devam Eden Lisanslar : 13 77 MW Kurulu Güç Lisans müracaatları ve incelemedekiler : 7 1 MW Kurulu Güç Toplam 27 66 MW. 1
19
Şekil.15-2005 ve 2020 yıllarında Enerjide YEK Payı 20
III.3 TÜRKİYE nin ELEKTRİK ENERJİ PİYASASI [ ÖZET ] 21
TÜRKİYE yasal olarak 2000 yılında yayınlanan Enerji Piyasası Kanunu ile Elektrik Üretiminde Serbest Piyasa yapısına adımını atmıştır. Ancak, elan Elektrik Üretimi nin % 4 ü Kamu Kurumları tarafından realize edilmektedir. [BOT, BO, TOR dahil] Otoprodüktörler dahil Elektrik Üretimi nin % 16 sı Özel Sektör tarafından yapılmaktadır. Yenilenebilir [ Rüzgar ] Kaynaklara dayalı elektrik lktiküretimi iii için çok etkileyici olacak Elektrik Dağıtım özelleştirmelerine, elan gayret edilmektedir. Bir fikir vermesi bakımından, 2020 bazında Türkiye için [ en yüksek tahmin olarak ] yapılmış bir Talep Projeksiyonu aşağıda verilmektedir. 22
23
TEİAŞ Tarafından bir 2020 Projeksiyonu niteliğinde düzenlenmiş tablolar aşağıda yer almaktadır Tablo 15.1 Kurulu Güç Esaslı Projeksiyon (MW) Yıllar LİNYİT Siyah - KÖMÜR 2005. 301 2006. 301 Diğer KÖM ÜR DOĞAL GA Z Petrol Ürünleri NÜKLEER RÜZGAR Hİ DRO TOP LAM 555 1.43 13.137 3.307 79 13.61 41.343 555 1.602 13.307 3.307 1.2 14.400 42.760 2007. 301 555 1.602 13.697 3.307 1.413 15.521 44.396 20 0. 301 2009. 621 2010. 621 555 1.602 13.697 3.307 1.53 15.55 44.55 555 1.602 14.397 3.307 1.663 15.9 46.034 555 1.602 16.497 3.307 1.7 16.446 4.16 2011 9.661 555 1.602 1.447 3.307307 1.913 17.177 52.662 2012 10. 11 555 1.602 19.147 3.307 1.500 2.03 1.655 56.95 2013 11. 221 555 1.602 20.22 3.307 1.500 2.163 20.253 61.423 2014 12. 101 555 1.602 21.522 3.307 3.000 2.2 21.11 66.16 2015 13. 141 555 1.602 22.497 3.307 4.500 2.413 23.257 71.272 2016 14. 11 555 1.602 23.472 3.307 4.500 2.53 24.740 74.95 2017 15. 555 2.102 24.447 3.307 4.500 2.663 26.299 79.254 201 16. 941 555 3.102 25.47 3.307 4.500 2.7 27.717 4.757 2019 17. 91 1.155 4.102 27.247 3.307 4.500 2.913 29.307 90.512 1 661 1 755 6 102 2020 1. 661 1.755 6.102 27.947 3.307 4.500 3.03.03 96.34 24
Şekil 15.2 Talep ve Üretim Dengesi 2005 2006 2007 200 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 201 2019 2020 THERMIC 26.74 27.073 27.463 27.463 2.43 30.53 33.573 36.293 39.00 42.0 45.603 47.61 50.293 54.253 5.293 62.273 INTALLED POWER HYDRO & RENEWABLE 14.560 15.6 16.934 17.393 17.552 1.234 19.090 20.693 22.416 24.099 25.670 27.27 2.961 30.505 32.220 34.076 (MW) TOTAL 41.343 42.760 44.396 44.55 46.034 4.16 52.663 56.95 61.423 66.17 71.272 74.95 79.254 4.75 90.513 96.349 DEMAND (MW) RESERVE (%) 25.000 2.27 0 30.56 0 33.07 5 35.1 5 3.7 5 41.965 45.410 49.030 52.905 57.050 60.45 65.245 69.35 74.55 79.350 65,4 51,3 45,3 35,6 2,5 25,9 25,5 25,5 25,3 25,1 24,9 23,1 21,5 21,4 21,4 21,4 THERMİC 172.266 176.101 13.356 12.593 195.760 211.043 230.772 249.910 26.520 29.732 3.92 327.624 345.66 372.361 399.529 425.99 PROJECT HYDRO & RENEWABLE 50.104 52.411 57.420 5.971 59.42 62.23 65.1 71.622 7092 4.261 9.115 94.470 100.133 105.94 112.22 11.290 GENERATION TOTAL 222.371 22.512 240.776 241.564 255.242 273.326 296.590 321.532 346.612 373.993 403.042 422.094 445.00 47.345 511.11 544.2 (GWh) THERMIC 162.71 166.552 173.77 173.114 14.519 199.02 219.5 23.669 257.279 27.491 302.67 6.33 334.427 361.120 3.2 414.757 RELIABLE HYDRO & RENEWABLE 3.450 39.905 42.944 44.052 44.352 45.666 47.107 50.54 54.414 57.47 60.226 63.252 66.59 69.394 72.990 76.560 TOTAL 201.167 206.457 21..21 217.166 22.71 245.46 266.63 29.217 1.693 336.337 362.913 379.635 401.024 430.514 461.277 491. DEMAND (MW) 159.650 176.400 190.700 206.400 22 242.020 262.000 2 306.100 330.300 356.200 33.000 410.700 439.600 469.500 499.490 PROJECT 39,3 29,5 26,3 17,0 14,2 12,9 13,2 13,4 13,2 13,2 13,2 12, 12,5 12,5 12,5 12,2 RESERVE (%) RELIABLE 26,0 17,0 13,7 5,2 2,4 1,4 1, 2,0 1, 1, 1,9 1,7 1,6 1,6 1,7 1,6 IMPORT (Gwh) 9.750 16.250 16.250 16.250 16.250 25
IV - ÇEVRE ANALİZLERİ & SERA GAZI EMİSYONU 26
IV.1 - SPESİFİK EMİSYONU DEĞERLERİ & AB Emisyon Azaltma Hedefleri 27
Spesifik Emisyon Değerleri Dünya Enerji Talebinin, 2030 yılında bugünkü değerinin iki katına çıkacağı tahmin edilmektedir [ 00 EJ / yıl ]. Oldukça fazla tüketiminin olacağına inanılan Çin Hindistan Eski Sovyetler Birliği Ülkeleri nin enerji ihtiyaç artışlarını Kömür e dayandıracakları, bunun da ciddi ÇEVRE Sorunlarına neden olacağı tahmin edilmektedir. 2.000 MW Kurulu Güç te bir Termik Tesisin Spesifik Emisyon ları Tablo. 13 te, bazı AB Ülkelerindeki kwh Elektrik Üretimi başına Spesifik Emisyonlar ise Tablo. 14 te görüldüğü gibidir. Atmosferdeki CO2 konsantrasyonu, Endüstri öncesinden bu yana %25 artmıştır, 2050 yılına kadar ise bugünkü değerin iki katına çıkacağı beklenmektedir. Global sıcaklığın 1900 yılından bu yana 0,3 0,6 0 C arttığı, 2100 yılında bu artışın 1,0 3,5 0 C olacağı öngörülmektedir. Ortalama Deniz seviyesinin ise, 15 95 cm yükseleceği varsayılmaktadır. 2
29
Tablo 1 - YENİLENEBİLİR KAYNAKLI TESİSİ 'nin EMİSYON AZALTMASI Parametreler Birimler RÜZGAR Değerler HİDROLİK Kurulu Güç Enerji Üretimi [ MW ] 1.000 1.000 [ GWh / yıl ] 2.000 3.000 CO2 Emisyon Azalması [ ton / yıl ] 1.772.72 2.659.092 SO2 Emisyon Azalması [ton/yıl ] 5.900.5050 NOx Emisyon Azalması [ ton / yıl ] 5.000 7.500 30
Birim Enerji Üretimi başına U.S. de SU ÇEKİMİ 32
AVRUPA 'da SU KULLANIMI ELEKTRİK ÜRETİMİ % TARIM 32% İMALAT SANAYİ 13% EVSEL 24% 33
AVRUPA ]Amerika'da SU KULLANIMI [ SU KULLANIMI ] TERMİK ELEKTRİK ÜRETİMİ 39% TARIM & REZERV 41% ENDÜSTRİ MADENCİLİK % EVSEL & TİCARİ 12% 34
DHI - WATER. ENVIRONMENT. HEALTH Report [2007] Su Çekimi nin Amerika da % 39 u, Avrupa da % i Enerji Üretiminde olmaktadır. Deklarasyona Bağlanan %20 RÜZGAR hedefinin realize edilmesiyle Amerika da %, Avrupa da %6 SU Tasarrufu sağlayacaktır. Bu değerler Amerika da İçme Suyu nun % 55-60 a, Avrupa da ise % 30-35 e tekabül etmektedir. 35
IV.2 TÜRKİYE de SERA GAZI Emisyonu Azaltma Analizleri 36
Türkiye de Emisyon Azaltma Analizleri Yerli ve özellikle Yenilenebilir Kaynakların Önceliğine Dayalı Elektrik Üretimi Tesisleri nin hedef alındığı bir stratejinin benimsenmesi halinde,,yıllar bazında kademeli olarak oluşacak ş Kurulu Güç ve Enerji Üretimi değerleri, bir projeksiyon olarak Tablo 17 ( Rüzgar ), Tablo 1 (Hidroelektrik ) ve Tablo 19 ( Toplam Yenilenebilir de ) yer almaktadır. Bu tablolarda yıllık baza, Sera Gazı Emisyonu ndan sağlanacak ğ indirim de [ CO2, SO2 ve NOx olarak ] görülebilmektedir. 37
Tablo.20.1 - TÜRKİYE RÜZGAR TESİSİ İNŞAA POTANSİYELİ & EMİSYON AZALTMA PROJEKSİYONU Yıllar Kurulu Güç Enerji Üretimi CO2 SO2 NOx [ MW ] [ GWh / yıl ] [ ton / yıl ] [ ton / yıl ] [ ton / yıl ] 200 1.000 2.000 1.00.000 6.000 5.000 2010 7.000 6.300.000 21.000 17.500 2012.000 16.000 14.400.000 4.000 40.000 2015 19.000 3.000 34.200.000 114.000 95.000 2020 40.000 0.000 72.000.000 240.000 200.000 3
Tablo.20.2 - TÜRKİYE HİDROELEKTRİK TESİSİ İNŞAA POTANSİYELİ & EMİSYON AZALTMA PROJEKSİYONU Yıllar Kurulu Güç Enerji Üretimi CO2 SO2 NOx [ MW ] [ GWh / yıl ] [ ton / yıl ] [ ton / yıl ] [ ton / yıl ] 200 15.000 57.750 42.750.000 142.500 121.500 2010 17.500 67.375 49.75.000 166.250 141.750 2012 22.000 4.700 62.700.000 209.000 17.200 2015 32.500 125.125 92.625.000 30.750 263.250 2020 50.000 192.500 142.500.000 475.000 405.000 39
Yenilenebilir Kaynaklara Dayalı Elektrik Enerjisi Üretimi Tesis Kapasitesinin, 2010 yılında ; 21.000 MW a, 2015 yılında 51.500 MW a, 2020 yılında da 90.000 MW a ulaşması beklenebilir. Hedef alınan 2020 yılında ; CO2 Emisyon azalması 214,5 milyon ton/yıl seviyesinde ; [ Kümülatif azalma ~ 1.5 milyar ton ] SO2 Emisyon azalması 715 bin ton/yıl seviyesinde ; [ Kümülatif azamla ~ 5 milyon ton ] NOx Emisyonu azalması 605 bin ton/yıl seviyesinde i ; [ Kümülatif azalma ~ 4 milyon ton ] olabilecektir. 40
41
VII. YENİLENEBİLİR KAYNAKLAR a YÖNELİK ANALİZLER 42
VII. 2 YENİLENEBİLİR KAYNAKLAR ın ÖNCELİĞİNE DAYALI BİR PROJEKSİYON 43
Yenilenebilir Kaynaklara dayalı Enerji Üretimi ve projeksiyon konusu, Hem bir temel teşkil etmek, hem de Yenilenebilir Enerjinin ne denli önemli olduğunu vurgulayabilmek için, burada Yenilenebilir Kaynakların önceliğine dayalı bir projeksiyon ve bu projeksiyona dayalı bir kaç Makro Ekonomik Analize ve bir Destekleme Modeli önermesine değinilecektir. Bir kaç ilgili kurum ve kuruluş tarafından, çeşitli gayelere matuf olacak projeksiyon ve projeksiyon önerileri çalışmaları yapılmıştır [ DPT - ETKB - TÜSİAD v.b. ]. Bütün bu çalışmalar ve Yenilenebilir Kaynaklara öncelik veren araştırmalar, bir senteze tabi tutularak, aşağıdaki Projeksiyonun uygulanabilir olabileceği sonucuna varılmıştır. Böyle bir hedefe yönelik Projeksiyon yaklaşımında ; Zaman açısından, 2020 yılı hedef seçilmiştir, Türkiye nin, Elektrik Enerjisi olarak talep tahmin değeri, 2020 yılı için 520 TWh / yıl olacağı varsayılmıştır, Yenilenebilir [ ve dolayısı ile Yerli ] Enerji Kaynaklarının kullanımının maksimize edilmesine önemle özen gösterilmiştir [ Hidrolik - Rüzgar - Jeotermal ], Diğer yerli kaynak olan Linyit in, bilinen ve ekonomik kabul edilen miktarının, maksimum seviyede kullanımı hedef alınmıştır, Mevcut Doğal Gaz Anlaşmaları, azami kullanım açısından dikkate alınmıştır, Yukarıdakiler dikkate alındıktan sonra, Elektrik Enerjisi Üretim Kaynakları için, gerekli bakiye kaynak ihtiyacının, sırası ile Doğal Gaz - İthal Kömür ve Petrol Ürünlerinden karşılanacağı öngörülmüştür, % 20 seviyesinde, bir Yedek Kurulu Güç Kapasitesi, düşünülmüştür. 44
TABLO 21 - TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ TALEP PROJEKSİYONU ve YENİLENEBİLİR KAYNAK KULLANIMI [ * ] TOPLAM TOPLAM DİĞER KAYNAKLARDAN ELEKTRİK ÜRETİMİ YENİLENEBİLİR KAYNAKLI Yıllar Birim TALEP ÜRETİM TERMİK KAYNAKLAR [****] TOPLAM ELEKTRİK ÜRETİMİ TOPLAM Hidrolik TAHMİNİ TAHMİNİ [***] TOPLAM Linyit İth. Kömür Petrol Ür. Doğal Gaz Hidrolik Hidrolik [**] Rüzgar Toplam 2005 2006 2007 200 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 201 2019 2020 Miktar [ GWh / yıl ] 10.000 10.000 163.900 119.400 41.100 6.700 12.700 5.900 44.500 55.000 10.500 5.600 16.100 Kurulu Güç [ MW ] 37.000 44.400 39.900 29.305 10.07 1.644 3.117 14.456 10.595 13.095 2.500 2.000 4.500 Miktar [ GWh / yıl ] 205.000 205.000 11.00 1.340 50.473 6.700 12.700 61.467 50.460 63.60 13.400 9.00 23.200 Kurulu Güç [ MW ] 42.00 51.360 44.660 32.610 12.763 1.644 3.117 15.06 12.050 15.250 3.200 6.700 Miktar [ GWh / yıl ] 230.000000 230.000000 202.400 146.00 52.01 10.594 16.29 67.171 56.320 72.720720 16.400 11.200 27.600 Kurulu Güç [ MW ] 4.100 57.720 49.20 36.427 13.341 2.600 4.000 16.46 13.393 17.293 3.900 4.000 7.900 Miktar [ GWh / yıl ] 260.000 260.000 227.00 165.520 55.160 1.742 1.335 73.23 62.20 1.50 19.300 12.900 32.200 Kurulu Güç [ MW ] 54.400 65.20 56.00 41.236 14.150 4.600 4.500 17.96 14.44 19.444 4.600 4.600 9.200 Miktar [ GWh / yıl ] 20.000 20.000 243.100 174.960 54.44 20.220 20.9 79.394 6.140 90.440 22.300 14.600 36.900 Kurulu Güç [ MW ] 5.00 00 70.560 60.060 43.65 14.150 5.100 5.129 19.46 16.195 21.495 5.300 5.200 10.500 Miktar [ GWh / yıl ] 300.000 300.000 25.00 14.700 55.203 21.211 22.70 5.506 74.100 99.300 25.200 16.000 41.200 Kurulu Güç [ MW ] 63.100 75.32 64.020 46.377 14.450 5.350 5.591 20.96 17.643 23.643 6.000 5.700 11.700 Miktar [ GWh / yıl ] 320.000 320.000 274.500 194.540 55.740 24.402 22.70 91.61 79.960 10.160 2.200 17.300 45.500 Kurulu Güç [ MW ] 67.400 0.0 67.90 4.92 14.750 6.155 5.591 22.46 1.99 25.69 6.700 6.200 12.900 Miktar [ GWh / yıl ] 340.000 340.000 29.700 204.20 56.229 26.35 23.937 97.729 5.420 117.020.600 1.700 50.300 Kurulu Güç [ MW ] 71.700 6.040 71.40 51.566 15.050 6.655 5.75 23.96 20.274 27.774 7.500 6.700 14.200 Miktar [ GWh / yıl ] 360.000 360.000 304.900 213.920 56.994 29.160 23.937 103.29 90.90 125.0 34.900 20.200 55.100 Kurulu Güç [ MW ] 76.000 91.200 75.700 54.063 15.350 7.355 5.75 25.43 21.637 29.937.300 7.200 15.500 Miktar [ GWh / yıl ] 30.000 30.000 320.200 223.760 57.366.69 24.764 109.940 96.440 134.740 3.300 21.500 59.00 Kurulu Güç [ MW ] 0.400 96.40 79.60 56.766 15.650.055 6.07 26.93 22.914 32.014 9.100 7.700 16.00 Miktar [ GWh / yıl ] 400.000000 400.000000 335.400 233.400 5.113 33.656 25.579579 116.052 102.000000 143.600 41.600 23.000 64.600600 Kurulu Güç [ MW ] 4.700 101.640 3.540 59.266 15.950.555 6.27 2.43 24.274 34.174 9.900.200 1.100 Miktar [ GWh / yıl ] 420.000 420.000 350.600 243.140 5.625 35.623 26.72 122.164 107.460 152.460 45.000 24.400 69.400 Kurulu Güç [ MW ] 9.000 106.00 7.400 61.4 16.250 9.055 6.560 29.93 25.552 36.252 10.700.700 19.400 Miktar [ GWh / yıl ] 445.000 445.000 372.100 257.0 59.507 41.30 2.790 12.275 114.220 161.320 47.100 25.00 72.900 Kurulu Güç [ MW ] 94.300 113.160 92.760 65.599 16.550 10.500 7.066.43 27.161 3.361 11.200 9.200 20.400 Miktar [ GWh / yıl ] 470.000 470.000 393.00 272.420 60.535 47.209 30.29 134.37 121.30 170.10 4.00 27.400 76.200 Kurulu Güç [ MW ] 99.600 119.520 9.120 69.267 16.50 12.000 7.434 32.93 2.53 40.453 11.600 9.00 21.400 Miktar [ GWh / yıl ] 505.000 505.000 425.400 296.60 60.70 5.704 35.460 141.25 12.540 179.040 50.500 29.100 79.600 Kurulu Güç [ MW ] 106.900 12.20 105.0 75.336 17.150 15.000.703 34.43 30.544 42.544 12.000 10.400 22.400 Miktar [ GWh / yıl ] 520.000 520.000 436.500 302.069 60.71 5.704 35.460 147.034 134.4 16.6 52.200.300 Kurulu Güç [ MW ] 110.300 132.360360 10.760 76.36 17.150150 15.000.703 35.93.924 44.324 12.400 11.200 23.600 [ * ] Tüm değerler global olarak ( örnekleme niteliğinde ) alınmıştır. [ ** ] Sadece Yenilenebilir Kaynak niteliğindeki Hidroelektrik değerleridir. [ *** ] Yaklaşık %20 civarında Yedek Kapasite Öngörülmüştür, Kayıp - Kaçak değerlerinin Talep Tahmini içinde yeraldığı varsayılmıştır. [ **** ] AB Ülkelerine " Yeşil Enerji " İhracatı realize olması halinde, bu ihrac değerleri seviyesinde Termik Kaynaklı Yatırım ve Enerji Üretimi arttırılacaktır. 45
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına dayalı Projeksiyon, Kaynak cinslerine göre kullanım oranları, ( Tablo 21 de ) verilmiştir. Görüleceği üzere, tüm Yenilenebilir Kaynaklar 2020 yılına kadar değerlendirilmiş olmasına rağmen, üretim açısından bugünkü Yenilenebilir Kaynak tarafı içerisinde, ancak % 16.1 oranına ulaşılabilmektedir Ayrıca, Kaynak Kullanımının [ yıllar itibari ile ] dağılımı, Tablo 22 deki gibi olmaktadır. Görüldüğü gibi, Hidrolik Kaynak tamamen kullanılıyor olmasına rağmen, toplam talebin % 33.5 i karşılanmakta [ 2020 yılı itibari ile ], Temiz Kaynak Kullanımı ise, % 42 oranına ulaşabilmektedir. Hedeflenen 2020 yılında tümü kullanılmasına rağmen, Yenilenebilir Enerji Kaynaklı Üretim 3 TWh / yıl ve Kurulu Güç 23.6 GW ta ulaşabilmektedir. 46
TABLO 22 - KAYNAK KULLANIM DAĞILIM PROJEKSİYONU [ * ] TOPLAM KAYNAK TÜRÜ DAĞILIMI Yerli TEMİZ Diğer Yenilenebilir Kullanılan Kaynağın Toplamdaki Oranı [ % ] Yıllar Birim Talep - Üretim İTHAL YERLİ Linyit YERLİ TEMİZ TEMİZ İthal Yerli TEMİZ Yenilen. TAHMİNİ KAYNAK KAYNAK Kaynağı KAYNAK KAYNAK KAYNAK Kaynak Kaynak KAYNAK KAYNAK 2005 Miktar [ GWh / yıl ] 10.000 7.300 101.700 41.100 60.600 44.500 16.100 43,50 56,50 33,67,94 2006 Miktar [ GWh / yıl ] 205.000 0.67 124.133 50.473 73.660 50.460 23.200 39,45 60,55 35,93 11,32 2007 Miktar [ GWh / yıl ] 230.000 94.062 135.93 52.01 3.920 56.320 27.600 40,90 59,10 36,49 12,00 200 Miktar [ GWh / yıl ] 260.000 110.360 149.640 55.160 94.40 62.20 32.200 42,45 57,55 36,34 12,3 2009 Miktar [ GWh / yıl ] 20.000 120.512 159.4 54.44 105.040 6.140 36.900 43,04 56,96 37,51 13,1 2010 Miktar [ GWh / yıl ] 300.000 129.497 170.503 55.203 115.300 74.100 41.200 43,17 56,3 3,43 13,73 2011 Miktar [ GWh / yıl ] 320.000 13.00 11.200 55.740 125.460 79.960 45.500 43,3 56,62 39,21 14,22 2012 Miktar [ GWh / yıl ] 340.000 14.051 191.949 56.229 135.720 5.420 50.300 43,54 56,46 39,92 14,79 2013 Miktar [ GWh / yıl ] 360.000 156.926 203.074 56.994 146.00 90.90 55.100 43,59 56,41 40,5 15, 2014 Miktar [ GWh / yıl ] 30.000 166.394 213.606 57.366 156.240 96.440 59.00 43,79 56,21 41,12 15,74 2015 Miktar [ GWh / yıl ] 400.000 175.27 224.713 5.113 166.600 102.000 64.600 43,2 56,1 41,65 16,15 2016 Miktar [ GWh / yıl ] 420.000 14.515 235.45 5.625 176.60 107.460 69.400 43,93 56,07 42,11 16,52 2017 Miktar [ GWh / yıl ] 445.000 19.373 246.627 59.507 17.120 114.220 72.900 44,5 55,42 42,05 16,3 201 Miktar [ GWh / yıl ] 470.000 211.5 25.115 60.535 197.50 121.30 76.200 45,0 54,92 42,04 16,21 2019 Miktar [ GWh / yıl ] 505.000 235.990 269.010 60.70 20.140 12.540 79.600 46,73 53,27 41,22 15,76 2020 Miktar [ GWh / yıl ] 520.000 241.19 27.02 60.71 134.4 46,3 53,62 41,91 16,06 47
1000000 Şekil 29.1 Kaynak Kullanım Projeksiyonu [ GWh / yıl ] 0 00 000 0.000 95.000 10.000 25.000 40.000 55.000 70.000 900.000 1.000.000 Üretim Projeksiyonu Yenilenebilir Kaynak Temiz Enereji Yerli Kaynak 00 000 0.000 640.000 660.000 60.000 700.000 720.000 735.000 750.00 765. 70 79 9 19 700.000 00.000 Yerli Kaynak İthal Kaynak 00 5.000 70.000 505.000 520.000 540.000 560.000 50.00 600.0 62 6 9.19 56.19 471.19 46.19 501.19 516.19 5.19 546.19 561.19 576.19 591.1 600.000 / yıl 00.000 00.000 320.000 340.000 360.000 30.000 400.000 420.00 445 4 7 15 010.02 02.02.02.02 01.19 321.19 341.19.19 401.19 421.1 441 45 4 400.000 500.000 GWh / 10.000 205.000 230.000 260.0 20 30 0 40 700 4.133 35.93 149.640 159.4 170.503 11.200 191.949 203.074 213.606 224.713 235.45 246.627 25.11 269.0 27 27. 27 27 27 30 200.000 300.000 6.200 9.600 176.60 17.120 197.50 20.14 101.7 124 13 1 100.000 4 76 79 0 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023 2025 2027 2029 20 2033 2035 2037 2039 yıllar
Görüldüğü gibi, bu Projeksiyon yaklaşımı ile ; 2002 yılında [ 5.5 TWh / yıl ] % 45 olan Yerli Kaynaklara bağlı kullanım, hedef alınan 2020 yılında [ 277.9 TWh / yıl ] % 53.5 seviyesine çıkmış olacaktır. 2002 yılında [ 57.2 TWh / yıl ] % 44 oranında olan Doğal Gaz Kaynağına bağımlılık, hedef alınan 2020 yılında [ 147 TWh / yıl ] % 2.3 seviyelerine gerilemiş olacaktır. Hedeflenen 2020 yılında [ 16.6 TWh / yıl ı Hidrolik kaynaklı ] toplam TWh / yıl [ AB ye ihraç kabuliyeti olacak ] Temiz Enerji üretiliyor olacaktır. Şüphesiz, bazı siyasi ve stratejik tercihler [ Nükleer Kaynak Kullanımı gibi ], bu projeksiyonun kaynak kullanımı yapısındaki deseni değiştirebilir. Ayrıca, uzunca bir süre sayılabilecek 2020 yılına hedeflenmiş Projeksiyonun, bu süre içinde meydana gelebilecek, gerek teknik ve gerekse konjektürel gelişmeler ile revizyona ihtiyaç gösterebileceği, gözden uzak tutulmamalıdır. Zaten, bilimsel açıdan da böyle projeksiyonların, revizyona açık ve dinamik yapıda olması arzulanmaktadır. Ancak, bugünkü verilerin ışığında, rasyonel denilebilecek bir Projeksiyon niteliğindedir. 49
50
51
52
1000000 Şekil 29.1 Kaynak Kullanım Projeksiyonu [ GWh / yıl ] 0 00 000 0.000 95.000 10.000 25.000 40.000 55.000 70.000 900.000 1.000.000 Üretim Projeksiyonu Yenilenebilir Kaynak Temiz Enereji Yerli Kaynak 00 000 0.000 640.000 660.000 60.000 700.000 720.000 735.000 750.00 765. 70 79 9 19 700.000 00.000 Yerli Kaynak İthal Kaynak 00 5.000 70.000 505.000 520.000 540.000 560.000 50.00 600.0 62 6 9.19 56.19 471.19 46.19 501.19 516.19 5.19 546.19 561.19 576.19 591.1 600.000 / yıl 00.000 00.000 320.000 340.000 360.000 30.000 400.000 420.00 445 4 7 15 010.02 02.02.02.02 01.19 321.19 341.19.19 401.19 421.1 441 45 4 400.000 500.000 GWh / 10.000 205.000 230.000 260.0 20 30 0 40 700 4.133 35.93 149.640 159.4 170.503 11.200 191.949 203.074 213.606 224.713 235.45 246.627 25.11 269.0 27 27. 27 27 27 30 200.000 300.000 6.200 9.600 176.60 17.120 197.50 20.14 101.7 124 13 1 100.000 53 76 79 0 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023 2025 2027 2029 20 2033 2035 2037 2039 yıllar
0,00 Şekil 29.2 - Kaynak Kullanım Oran Projection [ % ] 0,55 10 5 6 6 00 0,17 61,2 62,07 62,3 63,56 64,26 64,93 65,5 66,21 66,1 67,39 67,95 70,00, Yenileneblir Kaynaki Temiz Kaynak Yerli Kaynak İthal Kaynak 56,50 60 59, 57,55 56,96 56,3 56,62 56,46 56,41 56,21 56,1 56,07 55,42 54,92 53,27 53,62 51,63 49,79 4,07 6,47 97 6 0 7 4 9 9 2 3 5 0 6,73 6,3 53,53 55,03 56,44 57,76 59,0 60 6 6 60,00 2 5 12 65,11,05,04 22,91 6 4 46 44,9 43,56 42,24 41,00 39,3 3,72 37,93 37,17 36,44 35,74 35,07 34,42 3,79 3,19,61 05 43,50 39,45 40,90 42,45 43,04 43,17 43,3 43,54 43,59 43,79 43,2 43,93 44,5 45,0 46 46 40,00 50,00 2 33,67 35,93 36,49 36,34 37,51 3,43 39,21 39,92 40,5 41,1 41, 42 42 42 41,2 41, 40,3 3,92 37,57 36,32 35,15 34,05 33,02 32,05,13 30,27 9,65 9,06,49 94 41 91 2 4 3 3 33 32 32, 30,00 % ],94 11,32 12,00 12,3 13,1 13,73 14,22 14,79 15, 15,74 16,15 16,52 16,3 16,21 15,76 16,06 15,46 14,91 14,40 13,92 13,47 13,05 12,65 12,2 11,93 11,60 11,36 11,13 10,92 10,71 10,50 10, 10,12 9,94 9,77 9,60 3 29 29 2 27, 27,4 26,9 26,42 25,94 25,49 25,05 20,00 [ 0,00 10,00 5 7 9 1 3 5 7 9 1 3 5 7 9 1 3 5 7 9 54 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023 2025 2027 2029 20 2033 2035 2037 2039 yıllar
VII. 3 TÜRKİYE de YENİLENEBİLİR KAYNAK Kullanımı ile Sağlanabilinecek TOPLUMSAL FAYDA ANALİZİ 55
Hedeflenen 2020 yılında, Toplam Talebin [ 520 TWh /yıl ] % 35.9 u [ 16,6 TWh /yıl ] İthal Kaynaklardan, % 64.1 i [333,4 TWh /yıl ]Yerli Kaynaklardan karşılanıyor olacaktır. Bu Üretimin % 52,4 ü [ 272,5 TWh /yıl ], AB ye İhraç edilebilir, Temiz [ Yeşil ] Enerji niteliğindedir. Ancak bunun için ; Sertifikasyon Prosedürünün geliştirilmesi, UCTE üyeliği işlemlerinin tamamlanması, İhracatta, hatta girme önceliğinin sağlanmış olması, gerekmektedir. 56
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına dayalı Elektrik Enerjisi önceliğine dayalı böyle bir strateji uygulaması ile, Sera Gazı Emisyonlarında sadece CO2 azaltma teşvikinden faydalanarak, Sertifikasyona dayalı Karbon Ticareti ile hedeflenen, 2020 yılında VER [ Voluntary Emission Reduction ] Piyasasından 4.2 milyar / yıl seviyesinde bir girdi sağlanma imkanına ulaşmak mümkün görünmektedir. 200-2020 yılları arasında bu değer, yaklaşık 17.4 milyar seviyesinde bir kümülasyonu ifade etmektedir. Tablo 20 ve Grafik 26 dan da anlaşılacağı üzere, Türkiye nin Kyoto Protokolü nü imzalaması halinde Karbon Ticareti ni, CER [ Certified Emission Reduction ] Piyasasında yapması imkanı doğacaktır. Bu halde, hedeflenen 2020 yılında 9.5 milyar / yıl seviyesine ve kümülatif olarak (13yıl içinde ) 39.4 milyar seviyesine ulaşmış bir değerden söz etmek mümkündür. [ Tablo.20, Şekil.26 ] 57
Tablo.23 - TÜRKİYE YENİLENEBİLİR TESİSİ İNŞAA POTANSİYELİ & CO2 AZALTMA TEŞVİĞİ G Yıllar Kurulu Güç Enerji Üretimi İlave CO2 VER CER [ MW ] [ GWh / yıl ] [ ton / yıl ] [ 000 / yıl ] [ Küm. 000 ] [ 000 / yıl ] [ Küm. 000 ] 200 16.000 59.750 1.200.000 7.200 7.200 15.40 15.40 2010 21.000 74.375 10.64.750 91.941 133.639 206.75 229.09 2012 30.000000 100.700 27.656.500 500 337.463 660.6161 761.764764 1.4.970 2015 51.500 163.125 67.941.250 1.190.260 3.224.332 2.690.00 7.23.125 2020 90.000 272.500 13.22.500 4.13.000 17.426.594 9.460.000 39.400.000 5
59
Tablo.24 - TÜRKİYE 'de TOPLUMSAL FAYDA [ DIŞ MALİYET KAZANIM ] PROJEKSİYONU Yıllar İhraç Edilebilir Yerli Kaynak Kullanımı ile Yenilenebilir Kaynak Kullanımı ile TOPLAM TEMİZ ENERJİ Dışa Bağımlılık TOPLUMSAL MALİYET TOPLUMSAL TUTARI Azalması Azalması FAYDA Yıllık Kümülatif Yıllık Kümülatif Yıllık Kümülatif Yıllık Kümülatif [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] [ 000 ] 200 5.196.400 17.196.300 3.441.723 11.762.450 2.92.0 9.692.460 6.370.603 21.454.910 2009 5.777.200 22.97 3.66.227 15.430.677 3.256.240 12.94.700 6.924.467 2.379.377 2010 6.341.500 29.5.000 3.921.50 19.352.257 3.574.300 16.523.000 7.495.0 35.75.257 2011 6.900.300 36.215.300 4.167.590 23.519.47 3.9.360 20.412.360.056.950 43.932.207 2012 7.464.600 43.679.900 4.414.33 27.934.60 4.207.320 24.619.60.622.153 52.554.360 2013.034.400 51.714.300 4.670.705 32.605.35 4.52.40 29.14.160 9.199.15 61.753.545 2014.593.200 60.307.500 4.912.93 37.51.323 4.43.440 33.991.600 9.756.37 71.509.923 2015 9.163.000 69.470.500 5.16.392 42.66.715 5.164.600 39.156.200 10.332.992 1.42.915 2016 9.727.300 79.197.00 5.416.14 4.102.63 5.42.660 44.63.60 10.9.0 92.741.723 2017 10.291.600 9.49.400 5.672.421 53.775.24 5.00.720 50.439.50 11.473.141 104.214.64 201 10.66.900 100.356.300 5.936.63 59.711.922 6.124.90 56.564.560 12.061.61 116.276.42 2019 11.447.700 111.04.000 6.17.240 65.99.162 6.452.340 63.016.900 12.639.50 12.916.062 2020 11.96.205 123.772.205 6.412.456 72.1.61 6.775.62 69.792.762 13.1. 142.104.30 60
Bu modelin uygulanması ile, Dışa ş Bağımlılık ğ miktarı, [ 200 yılında ] 3,5 milyar / yıl dan başlayarak, hedeflenen 2020 yılında, 6.4 milyar / yıl mertebesinde, AZALMIŞ olacaktır. [ 13 yıllık kümülatif 72,3 milyar $ ] AB ye İhraç edilebilir, Temiz [ Yeşil ] Enerji miktarı, [ 200 yılında ] 5.2 milyar /yıl dan başlayarak, hedeflenen 2020 yılında, 12.0 milyar /yıl mertebelerine ulaşmış olacaktır. [ 13 yıllık kümülatif 123, milyar $ ] Daha sonraki nesillerin ödemesine terk edilen, TOPLUMSAL MALİYETLER [ 200 yılında ] 6,4 milyar / yıl dany başlayarak ş, hedeflenen 2020 yılında, 13 milyar / yıl mertebesinde, AZALMIŞ olacaktır.bir başka deyişle, böyle bir teşvik uygulaması ile, 2005 ve 2020 yılları arasında, sonraki nesillere ~ 142 milyar /yıl seviyelerinde DAHA AZ bir TOPLUMSAL MALİYET [ zarar yükü ] bırakılması, temin edilmiş olacaktır. [ Tablo - 21 ] 61
Hedef Yıl 2020 'e kadar Tüm Hidro Potansiyeli [ En azından %95 'i ] Devreye alınabilirse Hesaplama Yılı 2023 [ 15 Yıl ] 1 Türkiyenin 2020 yılındaki Elktrik Enerjisi Talebi 'nin [ ~ 500 TWh / y ] % 40 'ı Hidroelektrik Kaynaktan sağlamak mümkün olabilecektir 2 Yılık Bazda ; DAHA AZ 140 milyon Ton/ yıl CO 140 milyon Ton/ yıl CO 2 500 bin Ton/ yıl SO 2 400 bin Ton/ yıl NOx Çevreye Salınmış olacaktır Veya başka bir deyişle 2023 yılı itibarı ile KÜMÜLATİF OLARAK [ 15 yıl süresinde ] ; DAHA AZ 1,6 milyar Ton CO 2 5,2 milyon Ton SO 2 4,4 milyon Ton NOx Çevreye Salınmış olacaktır 3 Söz Konusu 15 yıl içerisinde ; VER Bazında ~ 10 milyar CER Bazında ~ 25 milyar Teşvik ve Ticaret yoluyla KAYNAK TRANSFERİ mümkün olabilecektir. 4 Toplumsal Maliyetler Çevrede Kazanımlar Dışa Bağımlılık Düşüşü Ve Benzeri olgular dikkate alındığında ; Söz Konusu 15 yıl içerisinde ; ~150 milyar seviyesinde bir TOPLUMSAL FAYDA Yaratabilmek mümkün görünmektedir 62
SORUNLAR ve ÇÖZÜM ÖNERİLERİ 63
Sorunlar ve Çözüm Önerileri i A Genel Ülke Sorunlarından Kaynaklanan Yansımalar, B EPK [ 462 2001 ] Yasalaşmasına ve İlgili Mevzuat yapısına bağlı sorunlar, C Uygulama [ ve Mevzuat Değişiklikleri ] kaynaklı Güncel sorunlar. 64
Hidroelektrik Yatırımlar ile ilgili OTORİTELER Enerji Bakanlığı - Hükümet [ Siyaset ] TEİAŞ [ Strateji Uzun Vadeli Plan [ Projeksiyon ve İletim Altyapısı ] Koordinasyon,. ] Üniversite ve Bilim Kurumları EPDK [ Regülasyon ] [ Strateji Analizleri Çevre ARGE leri ] [ Mevzuat Uygulama Çözüm Üretme YARGI Kontrol Revizyon -. ] [ Hukuki Sorunların Halledilmesi ] DSİ Dış ş İşleri e Bakanlığığ [ Genel ve Teknik Planlama ] [ Uluslar arası Sular ] Çevre Bakanlığı [ Çevre Mevzuat ve Düzenlemeleri ] o Özelleştirme ş İdaresi Genel Kurmay o o o İl Özel İdareleri Çevre ve Kültür Kuruluşları İmar Otoriteleri Sivil Toplum Örgütleri [ Odalar Çevre Kuruluşları Kültür Örgütleri - ] 65
A Genel Ülke Sorunlarından Kaynaklanan, yansımalar ; Bu otoriteler arasında ; oldukça derin sayılabilinecek düzeyde, koordinasyon eksikliği, en ciddi problem niteliğindedir. Bir taraftan ; Otoriteler arası, vizyon ve bakış açısı bütünlüğünün olmayışı, diğer taraftan ; Her otoritenin kendini bağımsız addederek, diğer otoriteleri ve hatta mevzuatı yok sayarak davranabilmektedir. di Çıkan darboğaz ve bariyerlere çözüm üretmesi gereken otoritelerin [ Bakanlıklar ( siyaset ) EPDK DSİ - vb. ] yeterli olabildiklerini söylemek oldukça zordur. Kamu kurumlarındaki bakış açısında; azami sürat ve miktarda enerji yatırımlarının realizasyonlarını destekleyerek, sektörün önündeki yolların açılmasının sağlamak yerine, öncelikli olarak özel sektör kaynaklarının, Hazine veya Kamu kurumlarına azami miktarda transfer edilmesini sağlayacak tarzda derin ve çok yerleşik bir refleksin hakimiyeti görünmektedir. 66
A Genel Ülke Sorunlarından Kaynaklanan, yansımalar ; Başlangıçta düzenlenen mevzuat, gözden kaçanların telafisi veya yeni gelişmeler nedeniyle, değişime ihtiyaç gösterebilir.ancak, sektörde bu tip revizyonlar çok sıktır, daha önemlisi ; temek hukuk ilkesine ters bir tutumla, geriye dönük uygulamalara gidilmekte ve tabiri caiz ise oyunun kuralları, oyun esnasında sektöre ciddi yük getirecek tarzda değiştirilerek dayatılmakta ve uygulanmaktadır. DSİ nin Hidroloji, TEİAŞ ın İletim Altyapısı bazında, müştereken uzun vadeye yönelik [ ve Stratejik - Kaynak Projeksiyonunu da içeren] HAVZA PLANLAMALARINI yaparak, uygulanması ile ilgili mevzuatı ortaya çıkarması kaçınılmaz görünmektedir. 67
B EPK [ 462 2001 ] Yasalaşmasına ve İlgili Mevzuat Yapısına bağlı sorunlar ; Kanunun yürürlüğe girdiği dönemde ; ne siyasi,ne bürokratik, ne de yargı erkinin böyle bir değişime hazır olduğunu söylemek çok zordur.geçen 9 yıllık süre içinde bu konudaki gelişmeler gerekenin çok altında olmuş ve 2010 yılı, bu süre içinde yığılan problemlerin yoğunlukla yaşandığı bir süreç haline gelmiştir. Enerji de piyasa ekonomisi uygulanması ne siyasi erk, ne bürokrasi, ne de yargı tarafından sindirilememiş ş ve kamusal erk refleksi hakimiyetini sürdürmüştür. ş Bunun kaçınılmaz sonucu olarak MEVZUAT açısından ciddi bir kaos yaşanmıştır ve yaşanmaktadır. Ayrıca piyasa aktörü olarak özel sektörün de yapılanmasının, geçmiş dönem alışkanlıklarında kurtularak, enerjide piyasa ekonomisi için yeterli seviyede gelişmiş olduğu da söylenemez. 6
B EPK [ 462 2001 ] Yasalaşmasına ve İlgili Mevzuat Yapısına bağlı sorunlar ; Belirtilen anlayış içerisinde geliştirilen, Mevzuat düzenlemeleri de adil olmaktan uzak ve bariyer koyucu yasak getirici ve ceza verici bir anlayış içinde Sivil il Toplum Örgütleri [Od Odalar, vb. ] ve Enerji ile ilgili ili Bürokrasinin i büyük bir yüzdesi, EPK ile getirilmek istenene yapılanmaya karşı olmuşlardır, hala da bu tutumları büyük ölçüde devam etmektedir. Ayrıca bu gurupların, Özel Sektöre e olan olumsuz önyargıları artarak devam etmiştir. Bürokraside ve özellikle Yargı daki, Enerjide kamusal üretim sürecinde oluşan ve KAMU YARARI ile ilgili tarafsızlıktan uzak anlayış refleksi de önemli adalet ve hukuk k sorunu niteliğindedir. di 69
C Uygulama [ ve Mevzuat Değişiklikleri] ğ ş Kaynaklı Güncel Sorunlar Esasen bu guruptaki sorunlar ı; [A] Genel Ülke sorunlarından kaynaklanan yansımalar ve [B] EPK ve mevzuat yapısından kaynaklanan sorunların, bir türevi olarak düşünmek gerekir, oldukça detaylı ve fazladır.yine de bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz; Belediyeler, İl Özel idareleri ve benzeri otoritelerden alınması gereken, İmar vb. izinlerde son derece önemli zorluklar yaşanmaktadır. Bu konu, EPDK nın Lisansa bağladığı ve projeleri DSİ tarafından uygun bulunmuş, CED Raporu almış yatırımların doğrudan İMAR Planlarına işlenmesi ve Ruhsata bağlanması ile kolaylıkla halledilebilinir ve [ gerekiyor ise mevzuat da düzenlenerek ] mutlaka çözüme bağlanmalıdır. 70
C Uygulama [ ve Mevzuat Değişiklikleri] ğ ş Kaynaklı Güncel Sorunlar Son dönemde Proje Kot değişiklikleri, hem uygulama hem de DSİ Katkı payları açısından ciddi soru haline gelmiştir. DSİ nin bu konuda, [ Ülke Su Potansiyelini çevreyi de dikkate alarak çözüme kavuşturması gereken en önemli hatta tek kurum olması gerektiğini unutmadan ], adil ve hukuka uygun çözümler üretme alışkanlığını edinmesi konuyu çözebilecektir.enerji Piyasası mali kaynaklarından, kamuya aktarım yapmayı öncelikli hedef alan uygulama ve anlayış, çözüm üretmekten uzaktır. Evvelce bahse konu olan, Enerji Projelerine dönük HAVZA PLANLAMASI nın bu konuda ciddi katkı sağlayacağı da çok açıktır. 71
C Uygulama [ ve Mevzuat Değişiklikleri] ğ ş Kaynaklı Güncel Sorunlar Çok Maksatlı projelerde çıkan sorunlar ve özellikle son günlerde önem kazanan CAN SUYU konusunu, problem olmaktan çıkarmak gerekir. DSİ koordinatörlüğünde ve her proje karakteristiklerine göre çözümlenmesi gereken konu, bölgesel ve bu konuda yetkili olmaması gereken idareler tarafından, hukuk ve mevzuata aykırılığı önemsenmeksizin ciddi sorun haline getirilmiştir. Odalar, Çevre Örgütleri, Kültür Örgütleri vb.,yeterli bilgi ve teknik ekonomik altyapı edinmeden, geçtiğimiz iki yıl içinde, ciddi kaos yaratmışlardır. [Çevreyi olduğu ğ gibi muhafaza etme saplantısı, bazı siyasi ve ekonomik tercihlerin güdümü, bu konuda temel etken olabilmektedir. ] 72
Türkiye - Ortalama Elektrik Fiyatları [ c / kwh ] 10 10,00 [ c / kw Wh ] 9 7 6 5 9,0 7,6 6,9 6,9 6,0 6,4 5,0 5,0 5,1 FİİLİ ORTALAMA 4 EPDK YEK 3 2 1 0 2006 2007 200 2009 2010 73
YEK [ Yenilenebilir Kaynaklara Dayalı Kanun ] Ortalama Elk.Enj. Fiyatı nın 7 10 c arasında hareket gördüğübir ülkede, 5 c lik fiyat hiçbir şekilde bir Teşvik olarak düşünülemez. Prensip olarak Fiyat Teşviki düşünülmüyor ise, Fiyat ile ilgili maddenin YEK den çıkarılması en pratik çözüm görünmektedir. Teşvik, sadece proje gelirleri açısından değil,fakat genellikle Proje Kredisi ile yürütülen enerji yatırımlarının, kredilendirilmesi [ Finanse edilmesi ] açısından çok ciddi önem arz etmektedir.ancak, 5 c gibi bir fiyat ile uygun proje kredilerini Türkiye ye getirmek çok zor olmaktadır. YEK dayalı Elk. Üretiminin Gün Öncesi Piyasa kurallarına tabi tutulduğu tek ülke herhalde ülkemizdir.özellikle rüzgar vb. kaynaklar için, bu konuda muafiyet tesisi süratle gerekmektedir. 74
SABRINIZ İÇİN TEŞEKKÜR EDERİM. 75
EKLER
0,00 Şekil.54 - Kaynak Kullanımı Oranları Projeksiyonu [ % ] 60,1 7 2 2,07 6 2,3 63,56 64,26 64,93 65,5 66,21 66,1 67,39 67,95 70,00 56,50 60,55 Yenilenebilir Kaynak Temiz Kaynak Yerli Kaynağı İthal Kaynak 59,10 57,55 56,96 56,3 56,62 56,46 56,41 56,21 56,1 56,07 55,42 54,92 53,27 53,62 51,63 49,79, 46,7 3,37 50,21 51,93 53,53 55,03 56,44 57,76 59,00 61, 6 2 60,00 4,07 46,47 44,97 43,56 42,24 41,00 39,3 3,72 37,93 41,65 42,11 42,05 42,04 41,91 39,92 40,5 41,12 41,22 40,36 39,21 3,43 3,92 37,51 37,57 36,49 36,34 36,32 35,15 34,05 33,02 32,05,13 30,27 29,65 37,17 36,44 35,74 43,50 39,45 40,90 42,45 43,04 43,17 43,3 43,54 43,59 43,79 43,2 43,93 44,5 45,0 46,3 4 50,00 40,00 30,00 33,67 35,93 29,06 2,49 27,94 35,07 34,42 27,41 26,91 33,79 33,19 32,61 32,05 26,42 25,94 25,49 25,05 [ % ],9 9 4 11,32 12,00 12,3 1 3,1 1 3,73 14, 22 14, 7 9 1 5, 1 5,74 1 6,15 1 6,52 1 6,3 1 6,21 1 5,76 1 6,06 1 5,46 14,91 14, 4 0 1 3,92 1 3,47 1 3,05 12,65 12, 2 11,93 11,60 11,36 9 11, 1 3 1 0,92 1 0,71 1 0,50 1 0, 1 0,12 9,94 9,77,60 20,00 10,00 0,00, 77 yıllar 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023 2025 2027 2029 20 2033 2035 2037 2039
IEA TEDAŞ [ 200 7 ] 7
79
TEDAŞ _ AEGE 200 TEDAŞ AR GEP [ 200 0
OECD ÜLKELERİNDE SANAYİDE VE MESKENDE UYGULANAN ELEKTRİK SATIŞ FİYATLARI S A N A Y İ M E S K E N Birim: ABD Doları/kWh 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2002 2003 2004 2005 2006 2007 (3.Çeyrek) (3.Çeyrek) ABD 0,04 0,051 0,053 0,057 0,061 0,067 0,05 0,07 0,090 0,094 0,104 0,111 ALMANYA 0,049 0,065 0,077 0,04 0,094 0,136 0,176 0,19 0,212 0,222 AVUSTRALYA 0049 0,049 0,054054 0061 0,061 0067 0,067 0,0202 009 0,09 AVUSTURYA 0,096 0,102 0,109 0,133 0,130 0,152 0,177 0,174 0,174 0,215 BELÇİKA ÇEK CUMHURİYETİ 0,049 0,056 0,066 0,01 0,094 0,113 0,076 0,05 0,097 0,106 0,122 0,144 DANİMARKA 0,070 0,092 0,096 0,209 0,256 0,23 0,295 0,322 0,3 FİNLANDİYA 0043 0,043 0,065065 0072 0,072 0070 0,070 000 0,00 005 0,05 0,112 0123 0,123 0121 0,121 0,12 0145 0,145 FRANSA 0,037 0,045 0,050 0,050 0,051 0,056 0,105 0,127 0,142 0,142 0,144 0,159 HOLLANDA 0,155 0,194 0,221 0,236 0,25 0,25 İNGİLTERE 0,052 0,055 0,067 0,07 0,117 0,105 0,116 0,13 0,149 0,16 0,217 İRLANDA 0,075 0,094 0,096 0,099 0,122 0,142 0,107 0,146 0,173 0,199 0,199 0,256 İSPANYA 004 0,04 0,054054 0060 0,060 003 0,03 0,091091 0114 0,114 0,137 0152 0,152 0154 0,154 0,165 İSVEÇ İSVİÇRE 0,070 0,079 0,04 0,01 0,00 0,04 0,117 0,133 0,142 0,139 0,132 0,136 İTALYA 0,113 0,147 0,161 0,174 0,210 0,156 0,16 0,191 0,19 0,226 JAPONYA 0,115 0,122 0,127 0,123 0,117 0,174 0,16 0,196 0,19 0,17 KANADA 0039 0,039 0,047047 0049 0,049 0055 0,055 0054 0,054 0,061061 006 0,06 0076 0,076 KORE 0,047 0,051 0,053 0,059 0,065 0,076 0,070 0,074 0,079 0,09 0,09 0,122 LÜKSEMBURG 0,112 0,143 0,147 0,17 0,13 MACARİSTAN 0,059 0,07 0,092 0,096 0,105 0,134 0,00 0,102 0,134 0,146 0,144 0,193 MEKSİKA 0,056 0,062 0,077 0,0 0,099 0,102 0,092 0,091 0,090 0,097 0,101 0,06 NORVEÇ 00 0,0 0,046046 0043 0,043 0043 0,043 0,055055 0036 0,036 001 0,01 0,124 0117 0,117 0122 0,122 0,157 0117 0,117 POLONYA 0,049 0,056 0,060 0,070 0,073 0,01 0,04 0,095 0,103 0,121 0,132 0,153 PORTEKİZ 0,06 0,03 0,093 0,09 0,110 0,129 0,127 0,156 0,175 0,10 0,14 0,214 SLOVAKYA 0,047 0,070 0,03 0,06 0,09 0,13 0,067 0,104 0,134 0,141 0,155 0,195 TÜRKİYE 0,094 0,099 0,100 0,106 0,100 0,111 0,099 0,106 0,111 0,11 0,111 0,124 YENİ ZELANDA 0033 0,033 0,046046 0051 0,051 0061 0,061 0,061061 0071 0,071 0071 0,071 0,095095 0120 0,120 0136 0,136 0,132 0163 0,163 YUNANİSTAN 0,046 0,056 0,063 0,067 0,077 0,096 0,107 0,112 OECD 0,059 0,06 0,073 0,079 0,0 0,100 0,111 0,119 0,125 0,136 NOT: ABD dışındaki ülkelerin fiyatlarına vergiler dahildir. 2007 yılı 3.Çeyrek değerleri geçicidir. 1