Editörler Hasan Basri MEMDUHOĞLU Kürşad YILMAZ

Editörler Hasan Basri MEMDUHOĞLU Kürşad YILMAZ Refik BALAY Aynur Bozkurt BOSTANCI Tuncer BÜLBÜL Aycan Çiçek SAĞLAM Kamile DEMİR Abdurrahman İLĞAN Cemalettin İPEK Hasan Basri MEMDUHOĞLU Güven ÖZDEM Cem TOPSAKAL Binali TUNÇ Kürşad YILMAZ Genişletilmiş ve Güncellenmiş 8. Baskı

Editörler: Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU & Doç. Dr. Kürşad YILMAZ TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE OKUL YÖNETİMİ ISBN 978-605-588-529-8 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2016, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Ekim 2008, Ankara 8. Baskı: Nisan 2016, Ankara Yayın-Proje Yönetmeni: Didem Kestek Dizgi-Grafik Tasarım: Gülnur Öcalan Kapak Tasarımı: Mine Küçük Baskı: Vadi Grup Ciltevi A.Ş. İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 2284 Sokak No:105 Yenimahalle/ANKARA (0312 394 55 91) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 26687 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi 0312 430 67 50-430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24-434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet: www.pegem.net E-ileti: pegem@pegem.net

ÖNSÖZ Yükseköğretim Kurulunca 1997 yılında eğitim fakültelerinde yeniden yapılanma süreci başlatılmış ve bu çerçevede 1998-1999 eğitim-öğretim yılından itibaren yeniden düzenlenen öğretmen yetiştirme programları uygulamaya konulmuştur. On yılı aşkın süredir uygulanmakta olan öğretmen yetiştirme lisans programlarında aksayan yönleri gidermeye ve geliştirmeye yönelik güncellemeler yapılmaktadır. Bu kapsamda 2006-2007 akademik yılından itibaren uygulamaya giren öğretmen yetiştirme programlarına getirilen yenilikler çerçevesinde programa Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi dersi konmuştur. Bu dersin programa konmuş olması bir gerekliliğin sonucudur. Çünkü öğretmen adayı olan eğitim fakültesi öğrencilerinin, içinde görev yapacakları eğitim sistemini tanımadan, bu konuda kendilerine bir yeterlik kazandıracak bir ders görmeden mezun olmaları bir eksiklik olarak değerlendirilebilir. Ayrıca öğretmen adaylarının bir kısmı, birleştirilmiş sınıflı okullarda müdür yetkili öğretmen olarak göreve başlamaktadır. Okul yönetimi konusunda yeterlik kazanmadan bu görevi yerine getirmede zorlanmaları kaçınılmazdır. Dolayısıyla söz konusu dersin programa konmuş olması olumlu bir gelişmedir. Eğitim fakültelerinin öğretmen yetiştirme programına yeni konan Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi dersinin kur tanımına ve içeriğine uygun olarak hazırlanan bu kitap, eğitim fakültelerinde öğrenimlerine devam eden öğretmen adaylarına, içinde görev yapacakları sistemi tanıtmayı ve okul yönetimine ilişkin bilgi ve beceri kazandırmayı amaçlamaktadır. Alanında uzman akademisyenlerce hazırlanan kitapta sistematik bir bütünlük içerisinde Türk Eğitim Sistemi bütün boyutlarıyla ve yasal temelleriyle betimlendikten sonra, yönetim bilimi ve örgüt kavramı bağlamında okul yönetimi teorik ve uygulamalı yönleriyle ele alınmıştır. Kitapta teori yoğunluklu ağdalı bir dil kullanmaktan kaçınılmış, olabildiğince sade ve anlaşılır bir dil kullanılarak konular günlük yaşamdan ve uygulamalardan örneklerle ilişkilendirilmiştir. Kitap, bu yönüyle başta eğitim fakültelerinde okuyan öğretmen adayları olmak üzere karar alıcı ve uygulayıcı konumundaki tüm eğitim ve okul yöneticileri ile öğretmenlere yardımcı kaynak kitap olma özelliği taşımaktadır. Kitaba ilişkin gelecek eleştiriler, kitabın geliştirilmesine katkı sağlayacaktır. Kitabı okuyucu ile buluşturan Pegem Akademi takımına teşekkür eder, kitabın tüm öğretmen adaylarına ve eğitimcilere yararlı olmasını dileriz. Temmuz - 2008 Yrd. Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Yrd. Doç. Dr. Kürşad YILMAZ

İKİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ İlk baskısı kısa sürede tükenen kitabın ikinci baskısında bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu değişikliklerde okuyuculardan gelen eleştiri ve öneriler dikkate alınmıştır. Ayrıca mevzuattaki değişiklikler yansıtılmış, sayısal veriler güncellenmiştir. Kitabın basım ve dağıtımını gerçekleştiren Pegem Akademi takımına ve kapak resmi için Doç. Dr. Lale ALTINKURT a teşekkür ederiz. Şubat 2010 Yrd. Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Yrd. Doç. Dr. Kürşad YILMAZ ÜÇÜNCÜ BASKIYA ÖNSÖZ Başta öğrenciler ve eğitimci meslektaşlarımız olmak üzere okuyuculardan eleştiri ve öneriler doğrultusunda kitapta gerekli düzeltmeler yapılmış, veriler güncellenmiştir. Kitabın basım ve dağıtımını gerçekleştiren Pegem Akademi takımına teşekkür ederiz. Şubat 2011 Yrd. Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Yrd. Doç. Dr. Kürşad YILMAZ BEŞİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ Kitap, başta öğrenciler ve eğitimci meslektaşlarımız olmak üzere okuyuculardan gelen eleştiri ve öneriler ve Türk Eğitim Sisteminde yaşanan köklü değişimler doğrultusunda güncellenmiş ve geliştirilmiştir. Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi kitapları arasında iyi bir yer edinen kitabımıza, meslektaşlarımızın ve öğrencilerin gösterdiği ilgiye çok teşekkür ederiz. Ayrıca kitabın 4. Baskısından itibaren kapağı süsleyen çalışması için Mine Küçük e ve kitabın basım ve dağıtımını gerçekleştiren Pegem Akademi takımına teşekkür ederiz. Şubat 2013 Yrd. Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Doç. Dr. Kürşad YILMAZ

ALTINCI BASKIYA ÖNSÖZ Kitap, meslektaşlarımızın ve öğrencilerin gösterdiği ilgiyle kısa sayılabilecek sürede altıncı baskısını yaptı. Bu baskıda Türk eğitim sisteminin örgüt ve yönetim yapısında ve okul kademelerinde yapılan kapsamlı değişiklikler kitaba eklendi. Tüm okuyuculara ve kitabın basım ve dağıtımını gerçekleştiren Pegem Akademi takımına teşekkür ederiz. Mart 2014 Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Doç. Dr. Kürşad YILMAZ

BÖLÜMLER VE YAZARLARI Bölüm 1: Bölüm 2: Bölüm 3: Bölüm 4: Bölüm 5: Bölüm 6: Bölüm 7: Bölüm 8: Bölüm 9: Bölüm 10: Bölüm 11: Bölüm 12: Bölüm 13: Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı (Amaçlar, Temel İlkeler ve Okul Sistemi) Doç. Dr. Hasan Basri Memduhoğlu Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Eğitim Sisteminin Yasal Temelleri Doç. Dr. Cem Topsakal Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Eğitim Sisteminin Örgüt ve Yönetim Yapısı Doç. Dr. Hasan Basri Memduhoğlu Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Örgüt ve Yönetim Bilimine Giriş Doç. Dr. Abdurrahman İlğan Düzce Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yönetim Teorileri Doç. Dr. Cemalettin İpek Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yönetim Süreçleri Doç. Dr. Kürşad Yılmaz Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okul Örgütü ve Yönetimi Doç. Dr. Aycan Çiçek Sağlam Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okul Yönetiminde Çalışan Hizmetleri Doç. Dr. Binali Tunç Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okul Yönetiminde Öğrenci İşleri Doç. Dr. Tuncer Bülbül Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okul Yönetiminde Eğitim-Öğretim İşleri Doç. Dr. Aynur Bozkurt Bostancı Uşak Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okul İşletmesinin Yönetimi Doç. Dr. Güven Özdem Giresun Üniversitesi Eğitim Fakültesi Okula Toplumsal Katılım (Okul-Çevre İlişkileri) Prof. Dr. Refik Balay Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Liderliği Doç. Dr. Kamile Demir Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Eğitim Fakultesi

İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı (Amaçlar, Temel İlkeler ve Okul Sistemi) Giriş...1 Türk Milli Eğitiminin Amaçları...2 Genel Amaçlar...2 Özel Amaçlar...2 Türk Milli Eğitiminin Dayandığı Temel İlkeler...3 Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı...4 Öğretim Kademeleri ve Okul Sistemi...4 Okul Öncesi Eğitim...5 Yaygın Eğitim... 13 Özel Eğitim... 14 Özel Öğretim... 15 Öğretmen Yetiştirme... 16 Finansman... 17 Taşımalı Eğitim... 17 Açık/Uzaktan Eğitim... 18 Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetleri... 18 Denetim... 18 Özet... 19 Değerlendirme Soruları... 20 Kaynakça... 22 2. BÖLÜM Türk Eğitim Sisteminin Yasal Temelleri Eğitim ve Hukuk...25 Anayasada Eğitim...29 Yasa, Kanun Hükmünde Kararname ve Yönetmeliklerde Eğitim...33 Uluslararası Belgelerde Eğitim...36 1. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme...36 2. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi...38 3. Avrupa Birliği Antlaşmaları...39 Özet...40 Değerlendirme Soruları...41 Kaynakça...42

3. BÖLÜM Türk Eğitim Sisteminin Örgüt ve Yönetim Yapısı Milli Eğitim Bakanlığı Merkez Örgütü...45 Milli Eğitim Bakanlığı Merkez Örgütü Birimleri ve Görevleri...46 Bakanlık Makamı...46 Hizmet Birimleri...48 Milli Eğitim Bakanlığı Taşra Örgütü...52 İl ve İlçe Millî Eğitim Müdürlüklerinin Görevleri...53 İl ve İlçe Millî Eğitim Müdürlüklerinin Bölümleri...53 Yurt Dışı Örgütü...53 Yükseköğretim...54 Türk Eğitim Sisteminin Örgüt ve Yönetim Yapısına İlişkin Bir Değerlendirme...55 Özet...59 Değerlendirme Soruları...60 Kaynakça...62 4. BÖLÜM Örgüt ve Yönetim Bilimine Giriş Örgüt Kavramı ve Özellikleri...65 Örgütsel Yapı...66 Örgüt Yapısı Modelleri...68 Örgüt-Çevre İlişkisi...73 Genel Sistemler Teorisi...73 Açık Sistem Olarak Örgütler...74 Yönetim ve Liderlik...76 Yönetim...76 Bilim, Sanat ve Meslek Olarak Yönetim...77 Yönetim-Örgüt İlişkisi...78 Eğitim Yönetimi...78 Okul Yönetimi...79 Yöneticilik Becerileri...80 Liderlik...81 Özet...83 Değerlendirme Soruları...84 Kaynakça...86 viii Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi

5. BÖLÜM Yönetim Teorileri Klasik Yönetim Teorisi...91 Bilimsel İşletmecilik...92 Yönetim Süreçleri...94 Bürokratik Örgüt...95 Klasik Yönetim Teorisi İçin Genel Bir Değerlendirme...96 Neoklasik Yönetim Teorisi...97 Hawthorne Deneyleri...97 Klasik ve Neoklasik Yönetim Teorilerinin Karşılaştırılması...99 Sistem Teorisi... 100 Genel Sistem Teorisi... 101 Açık Sistem Teorisi... 102 Yeni Yönetim Yaklaşımları... 111 Stratejik Yönetim... 111 Vizyon Yönetimi... 116 Yönetişim... 126 Özet... 129 Değerlendirme Soruları... 130 Kaynakça... 132 6. BÖLÜM Yönetim Süreçleri Karar Verme... 136 Karar Verme Sürecinin Aşamalar... 136 Karar Verme Sürecini Etkileyen ve Sınırlayan Temel Unsurlar... 137 Karara Katılma... 138 Okul Yönetiminde Karar Verme... 139 Planlama... 139 Planlamanın Yararları... 141 Okul Yönetiminde Planlama... 142 Örgütleme... 142 Eşgüdümleme (Koordinasyon)... 146 Eşgüdümlemenin Yararları... 146 Eşgüdümleme Çeşitleri... 146 Okul Yönetiminde Eşgüdümleme... 147 İçindekiler ix

İletişim... 148 İletişim Engelleri... 149 İletişim Türleri... 149 Örgütlerde İletişim Süreci... 150 Okul Yönetiminde İletişim... 151 Etkileme... 151 Okul Yönetiminde Etkileme... 152 Değerlendirme... 152 Okul Yönetiminde Değerlendirme... 153 Özet... 154 Değerlendirme Soruları... 155 Kaynakça... 156 7. BÖLÜM Okul Örgütü ve Yönetimi Okul Yönetiminde Rol Oynayan Öğeler... 160 Okul Yönetiminde Rol Oynayan İç Öğeler... 160 Okul yöneticisi... 160 Öğretmen... 160 Okul Yönetiminde Rol Oynayan Dış Öğeler... 161 Okul Örgütünün Özellikleri... 162 Okulların Fiziki Olarak Taşıması Gereken Özellikler... 164 Okulların Görevleri... 165 Okulu Yönetme Biçimleri... 166 Yetkeci Yönetim... 167 Koruyucu Yönetim... 167 Destekçi Yönetim... 168 Birlikçi Yönetim... 168 Eğitim Yöneticisinin Yetiştirilmesi... 169 Eğitim Yöneticisinin Rolü ve Yeterlikleri... 174 Teknik Yeterlikler... 174 İnsancıl Yeterlikler... 175 Kavramsal Yeterlikler... 175 x Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi

Eğitim Yöneticisinin Görev Yetki ve Sorumlulukları... 175 Okul Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar... 180 Etkili Okul... 180 Öğrenen Örgüt Olarak Okul... 180 Okula Dayalı Yönetim... 183 Özet... 185 Değerlendirme Soruları... 187 Kaynakça... 189 8. BÖLÜM Okul Yönetiminde Çalışan Hizmetleri Çalışan Hizmetlerinin Amaçları... 192 A. Çalışanların Atanması, Yer Değiştirmesi ve Görevlendirilmesi... 193 B. Adaylık İşlemlerinin Yapılması... 197 C. Çalışanların Özlük Haklarının Sağlanması... 199 D. Memur Kütük Defteri ve Disiplin İşlemleri... 204 E. Sağlık, Güvenlik ve Askerlik İşlemlerinin Yapılması... 205 F. Çalışanların Devamının İzlenmesi ve Denetlenmesi... 207 G. Hizmetiçi Eğitim Etkinlikleri... 207 Özet... 208 Değerlendirme Soruları... 209 Kaynakça... 211 9. BÖLÜM Okul Yönetiminde Öğrenci İşleri Öğrencilerin Okula Kaydedilmesi... 213 Okula Kayıt Zamanı ve Yaşı... 214 Okula Kayıt-Kabul Esasları... 215 Okula Kayıt İçin Gerekli Belgeler... 216 Öğrencilerin Okula Devamı... 216 İçindekiler xi

Öğrenci Devamının İzlenmesi... 216 Öğrenci Nakil İşleri ve Uyulacak Esaslar... 218 Sınavlar ve Sınıf Geçme İle İlgili İşler... 219 Sınavlar - Ölçme ve Değerlendirme... 219 Ders Yılı Sonunda Herhangi Bir Dersten Başarılı Sayılma... 220 Doğrudan Sınıf Geçme... 221 Sınıf Yükseltme... 221 Sınıf Tekrarı... 222 Telafi Eğitimi ve Yetiştirma Programı... 223 Öğrenci Davranışlarının Değerlendirilmesi... 223 Kişisel ve Sosyal Becerilerin Değerlendirilmesi... 223 Öğrencilerin Ödüllendirilmesi... 223 Öğrencilerin Olumsuz Davranışları ve Uygulanacak Yaptırımlar... 224 Disiplin Cezalarının Onaylanması ve Uygulanması... 225 Öğrencilerin Davranış Puanının İndirilmesi ve İadesi... 226 Öğrenim Belgelerinin Düzenlenmesi... 226 Öğrenci Sağlığı ve Güvenliğine Yönelik İşler... 228 Öğrencilerin Nöbet Hizmetleri... 229 Askerlik İşlemleri... 229 Kimlik ve Paso Düzenleme... 229 Kredi ve Burs İşlemleri... 229 Değerlendirme Soruları... 240 Kaynakça... 241 10. BÖLÜM Okul Yönetiminde Eğitim-Öğretim İşleri Okullarda Eğitim İle İlgili İşler... 244 Öğretmenler Kurulu Toplantısı... 244 Okulda Rehberlik İşleri... 245 Okul Aile Birliği... 248 Okul Gelişim Yönetim Ekibi... 251 Okullarda Sosyal, Kültürel ve Sportif Etkinlikler... 251 Öğrenci Kulüpleri... 252 xii Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi

Toplum Hizmeti... 253 Diğer Sosyal Etkinlikler... 254 Öğrenci Disiplin İşleri... 257 Okulda Veli Toplantıları... 261 Okulda Nöbet İşleri... 263 Okul Meclisleri ve Öğrenci Kurulları... 264 Okulda Öğretim İle İlgili İşler... 266 Yıllık Öğretimin Planlanması... 267 Öğretim Toplantılarının Yapılması... 268 Ders Kitapları ve Ders Araç Gereçlerinin Sağlanması... 270 Kütüphane İle İlgili İşlerin Yapılması... 271 Okullarda Yetiştirme Kurslarının Açılması... 273 Öğretimin Yapılması ve İzlenmesi... 274 Özet... 275 Değerlendirme Soruları... 277 Kaynakça... 279 11. BÖLÜM Okul İşletmesinin Yönetimi Okul, Bina ve Tesislerin Bakım ve Onarım İşleri... 282 Okulda Yazı İşleri... 284 Okullarda Ayniyat İşlerinin Yürütülmesi... 293 Kooperatif ve Kantin İşleri... 294 Döner Sermaye İşlerinin Yapılması... 295 Döner Sermayelerin Kuruluş Amacı... 296 Döner Sermayelerin Sağladığı Yararlar... 296 Bütçe ve Hesap İşlerinin Yapılması... 297 Sivil Savunma, Korunma, Güvenlik ve Temizlik İşlerinin Yapılması... 299 Özet... 301 Değerlendirme Soruları... 302 Kaynakça... 303 İçindekiler xiii

12. BÖLÜM Okula Toplumsal Katılım (Okul-Çevre İlişkileri) Okul-Çevre İlişkileri... 306 Okul-Çevre İlişkilerinin Boyutları... 308 Okulun çevre kalkınmasına katkıda bulunması... 308 Aile katılımının sağlanması... 310 Çevredeki güç ve baskı grupları ile ilişkiler... 312 Çevrenin eğitime desteğinin sağlanması, gönüllü kişi ve gruplarla ilişkiler... 313 Okul-Çevre İlişkilerinin Geliştirilmesi İçin Neler Yapılabilir?... 314 Üst eğitim yöneticileri için öneriler... 315 Okul yönetim kurulu için öneriler... 315 Okul müdürleri ve öğretmenleri için öneriler... 316 Sonuç... 317 Özet... 317 Değerlendirme Soruları... 318 Kaynakça... 320 13. BÖLÜM Öğretim Liderliği Öğretim Lideri... 324 Öğretim Liderlerinin Rolleri... 325 Okulun misyonunu tanımlama... 325 Eğitim programları ve öğretimi yönetme... 327 Öğrenme iklimini geliştirme... 329 Özet... 333 Değerlendirme Soruları... 334 Kaynakça... 335 xiv Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi

Tablolar Listesi Tablo 1. Ortaöğretimde Puanların Not Değeri ve Derecesi... 9 Tablo 2. Hukukun Dalları... 26 Tablo 3. Anayasa da Temel Olarak Eğitim... 29 Tablo 4. Amsterdam Antlaşması nda Eğitim (Madde 149)... 39 Tablo 5. Amsterdam Antlaşması nda Eğitim (Madde 150)... 39 Tablo 6. Mekanik Örgütler Organik Örgütlere Karşı... 71 Tablo 7. Matriks Örgüt Yapısının Avantaj ve Dezavantajları... 72 Tablo 8. 21. Yüzyılda Yönetici ve Liderlerin Bazı Karakteristik Özellikleri... 83 Tablo 9. Yönetim Teorilerinin Gelişimi... 90 Tablo 10. Amerikan, Japon ve Z Teorisi Şirketlerinde Yönetim Anlayışları... 110 Tablo 11. Yönetim Teorilerinin Gelişimi... 113 Tablo 12. İlköğretimde Puanların Not Değeri ve Derecesi... 220 Tablo 13. Ortaöğretimde Puanların Not Değeri ve Derecesi... 220 Tablo 14. Okulların Bakım ve Onarım İşlerinde Velilerin Katkısı... 283 Tablo 15. Okulların Bakım ve Onarım İşleriyle İlgili Olarak Velilere Yapılan Duyuru... 284 Tablo 16. Okullarda Bulundurulması Gereken Sivil Savunma Dosya ve İçerikleri... 300 Şekiller Listesi Şekil 1. Milli Eğitim Bakanlığı Örgüt Şeması... 47 Şekil 2. Milli Eğitim Bakanlığı Taşra Örgüt Şeması... 52 Şekil 3. Dikey Örgüt Modeli... 69 Şekil 4. Yaşayan Sistemlerin Kademeleri... 73 Şekil 5. Suyun Devri Âlemi... 103 Şekil 6. Açık Sistem Modeli... 104 Şekil 7. Sosyal Sistem Modeli... 106 Şekil 8. Sosyo-teknik Sistem Modeli... 106 Şekil 9. Stratejik Yönetim Döngüsü... 113 Şekil 10. Stratejik Planlama Süreci... 114 Şekil 11. SWOT Analizi... 115 Şekil 12. Geleneksel Örgüt ve TKY nin Karşılaştırılması... 124 Şekil 13. Örgütleme Süreci... 143 Şekil 14. İletişim Süreci... 148 İçindekiler xv

Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU 1. BÖLÜM Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı (Amaçlar, Temel İlkeler ve Okul Sistemi) Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Bu bölümde Türk eğitim sisteminin genel yapısı betimlenmiştir. Bu amaçla Türk eğitim sisteminin amaçları, temel ilkeleri, okul sisteminin yapılanması (öğretim kademleri) ve eğitimin bazı alt sistemleri (özel öğretim, özel eğitim, finansman, öğretmen yetiştirme, denetim, rehberlik hizmetleri) genel hatları ile ele alınmıştır. Giriş Türkiye, genç bir nüfusa sahiptir. Nüfusun yaklaşık % 20 si öğrenci olarak okullara devam etmektedir. Türkiye de örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı pek çok Avrupa ülkesinin toplam nüfusundan fazladır. Bu durum, eğitim hizmetlerini ve eğitimin niteliğini etkilemektedir. Türk eğitim sistemi, anayasa, eğitim ve öğretimi düzenleyen yasalar, hükümet programları, kalkınma plânları ve millî eğitim şûraları esas alınarak düzenlenmektedir. Türkiye de askeri okullar dışında eğitim ve öğretim hizmetinin yürütülmesinden ve denetiminden Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) sorumludur.

Türk Milli Eğitiminin Amaçları Türk milli eğitiminin temel amaçları 1973 tarihinde çıkarılan 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunuyla belirlenmiştir. Buna göre Türk Milli Eğitimi nin amaçları genel ve özel olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Genel Amaçlar Türk Milli Eğitiminin genel amacı, Türk Milletinin bütün fertlerini; 1. Atatürk inkılâp ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı; Türk Milletinin milli, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan, insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek; 2. Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek; 3. İlgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek gerekli bilgi, beceri, davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların, kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak; Böylece Türk vatandaşlarının ve toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak; iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve Türk Milletini çağdaş uygarlığın seçkin bir ortağı yapmaktır. Kısaca genel amaçlar; sırası ile yurttaşlık eğitimi, kişilik eğitimi ve meslek eğitimi şeklinde başlıklandırılabilir (Akyüz, 2004). Buna göre Türk eğitimi sisteminin temel amacı, iyi bireyler, milli değerleri benimsemiş iyi yurttaşlar ve iyi meslek sahipleri yetiştirmek olarak özetlenebilir. Özel Amaçlar Türk eğitim ve öğretim sistemi, bu genel amaçları gerçekleştirecek şekilde düzenlenir ve çeşitli derece ve türdeki eğitim kurumlarının (okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim, yükseköğretim) özel amaçları, genel amaçlara ve aşağıda sıralanan temel ilkelere uygun olarak tespit edilir. İleriki bölümlerde çeşitli kademlerdeki eğitim kurumlarının özel amaçları ayrıntılı olarak ele alınmıştır. 2 Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi

Türk Milli Eğitiminin Dayandığı Temel İlkeler Doç. Dr. Hasan Basri MEMDUHOĞLU 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanununa göre Türk Milli Eğitimi nin dayandığı temel ilkeler şunlardır: 1. Genellik ve Eşitlik: Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet ve din ayırımı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eğitimde hiçbir kişiye veya zümreye imtiyaz tanınamaz. 2. Ferdin ve Toplumun İhtiyaçları: Milli eğitim hizmeti, Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetleri ile Türk toplumunun ihtiyaçlarına göre düzenlenir. 3. Yöneltme: Bireyler, eğitimleri süresince, ilgi, istidat ve kabiliyetleri doğrultusunda çeşitli programlara veya okullara yöneltilerek yetiştirilirler. Yöneltmede rehberlik hizmetlerinden yararlanılır. 4. Eğitim Hakkı: İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır. İlköğretim kurumlarından sonraki eğitim kurumlarından vatandaşlar ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde yararlanırlar. 5. Fırsat ve İmkân Eşitliği: Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır. Maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin en yüksek eğitim kademelerine kadar öğrenim görmelerini sağlamak amacıyla parasız yatılılık, burs, kredi ve başka yollarla gerekli yardımlar yapılır. Özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocukları yetiştirmek için özel tedbirler alınır. 6. Süreklilik: Fertlerin genel ve mesleki eğitimlerinin hayat boyunca devam etmesi esastır. Gençlerin hayata ve iş alanlarına uyum göstermelerine yardımcı olmak ve yetişkinlerin sürekli eğitimini sağlamak için gerekli tedbirleri almak da bir eğitim görevidir. 7. Atatürk İnkılâp ve İlkeleri ve Atatürk Milliyetçiliği: Her kademede ders programlarının hazırlanıp uygulanmasında ve her türlü eğitim faaliyetlerinde Atatürkçülük temel olarak alınır. Milli ahlak ve milli kültürün evrensel kültür içinde korunup geliştirilmesine ve Türk dilinin eğitimin her kademesinde öğretilmesine önem verilir. 8. Demokrasi Eğitimi: Güçlü, istikrarlı, hür ve demokratik bir toplum düzeninin gerçekleşmesi için yurttaşların sahip olmaları gereken demokrasi bilincinin, ülke yönetimine ait sorumluluk duygusunun ve manevi değerlere saygının öğrencilere kazandırılmasına çalışılır; ancak, eğitim kurumlarında Atatürkçülüğe aykırı siyasi ve ideolojik telkinler yapılmasına ve bu nitelikteki günlük siyasi olay ve tartışmalara karışılmasına meydan verilmez. Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı 3

9. Laiklik: Türk milli eğitiminde laiklik esastır. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilköğretim okulları ile lise ve dengi okullarda okutulan zorunlu dersler arasında yer alır. 10. Bilimsellik: Ders programları, öğretim yöntemleri ve araç gereçler bilimsel ve teknolojik esaslara, çevre ve ülke ihtiyaçlarına göre sürekli olarak geliştirilir. Eğitimde sürekli olarak gelişme ve yenileşmenin sağlanması, bilimsel araştırma ve değerlendirmelere dayalı olarak yapılır. 11. Planlılık: Eğitim hizmetleri iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınma hedeflerine uygun olarak insangücü - istihdam ilişkileri dikkate alınmak suretiyle, mesleki ve teknik eğitime ağırlık verecek biçimde planlanır ve gerçekleştirilir. Eğitim kurumlarının yer, personel, bina, tesis, donatım, araç, gereç ve kapasiteleri ile ilgili standartlar önceden tespit edilir ve kurumların bu standartlara göre kurulması sağlanır. 12. Karma Eğitim: Okullarda kız ve erkek öğrenciler birarada eğitim görür. Ancak eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnızca kız veya yalnızca erkek öğrencilere ayrılabilir. 13. Okul İle Ailenin İşbirliği: Eğitimde okul ile aile arasında iş birliği sağlanır. Bu amaçla okullarda okul-aile birlikleri kurulur. 14. Her Yerde Eğitim: Milli eğitimin amaçları yalnız resmi ve özel eğitim kurumlarında değil, aynı zamanda evde, çevrede, işyerlerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmeye çalışılır. Eğitim çalışanları, eğitim kademesinde görev yapan yönetici ve öğretmenler; eğitim çalışmalarını bu ilkelere uydurmak zorundadır. Özellikle, eğitim yöneticileri ve okul yöneticileri, bu ilkeler doğrultusunda uygulamalardan sorumlu tutulmaktadırlar (Başaran, 1994). Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı Bu başlık altında Türk eğitim sisteminde, okul sistemi yapılanması (öğretim kademeleri), yaygın eğitim, özel öğretim, özel eğitim, eğitim finansmanı, eğitimde rehberlik hizmetleri, öğretmen yetiştirme ve denetim konularına yer verilmiştir. Öğretim Kademeleri ve Okul Sistemi Türk Millî Eğitim sistemi, örgün eğitim ve yaygın eğitim olmak üzere iki ana bölümden oluşmaktadır. Örgün eğitim, belirli yaş grubundaki ve aynı seviyedeki bireylere, amaca göre hazırlanmış programlarla okul çatısı altında yapılan düzenli eğitimdir. Türk eğitim sisteminde örgün eğitimi oluşturan öğretim kademeleri genel 4 Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi