Bilişsel Gelişim
Giriş Psikolojinin en geniş alanlarından biri Gelişim Psikolojisidir. Bilişin bütün hayat boyunca geliştiğinin kabulü ile bu konu fetüsün incelenmesinden, yaşlılığın incelenmesine kadar genişlemiştir (Gerontoloji). Gelişim açısından bakıldığında insan bilişi, gelişimin ilk evrelerinde başlayan oldukça uzun bir tarihin sonucudur.
Algılar, anılar, dil ve düşünce süreçleri, hem miras olarak aldığımız genetik yapıyla, hem de içinde bulunduğumuz sosyal çevre ile yaptığımız etkileşimler sonucunda yaşadığımız tecrübelerdeki değişikliklerle idare edilir. Bebeklikten yetişkinliğe düzenli olarak gelişir ve daha sonra yaşla birlikte bilişsel becerilerde düşüş görülebilir.
Bu değişikliğin nedenleri: Kişinin nörolojik ve fiziksel olgunlaşması (veya bozulması) Kişinin birlikte yaşadığı ailesi, sosyal ve eğitim çevresi Fiziksel olarak değişen kişi ile bulunduğu çevre arasındaki etkileşim
Bazı psikologlar bebeklerin, doğal eğilimlerinin olmadığını, tabula rasa (boş levhaya) benzediklerini savundular. Yapısal yönelimli psikologlar ise, bebeklerin değişmez nörolojik ve psikolojik potansiyalleri olduğunu ve bilişsel gelişimin bu mevcut genetik yapı ile toplumun teşvik ve talepleri arasındaki etkileşimin bir sonucu olduğunu savundular. Kısaca; Kalıtım-Çevre tartışması Karışım!
A. Yaşam Boyu Gelişim İnsan gelişimine birbirinden çeşitli şekillerde farklılaşmış açılardan yaklaşılır: Bilişsel Gelişim Nörobilişsel Gelişim Karşılaştırmalı Gelişim
B. Gelişim Psikolojisi Jean Piaget: Zihnin, diğer biyolojik işlevler gibi evrimsel uyumun bir sonucu olduğuna ve zihnin gelişimini en iyi şekilde biyolojik ve evrimsel açıdan açıklanabileceğine karar vermiştir. Piaget e göre, yetişkin zihninin doğasını anlamanın en iyi yolu, doğumdan başlayarak zihinsel faaliyetin gelişimini incelemek ve çevreye uyum sağlarken geçirdiği değişiklikleri gözlemektir.
Genel Prensipler: Uyum ve Organizasyon Özümleme (assimilation); Eski yöntem ve deneyimleri kullanma (lego). Uyma (accommodation); Yeni yöntemlerle başa çıkmak için eski yöntemleri değiştirme. Organizasyon; zihin, karmaşık ve bütünleşmiş yollarla yapılanmış veya organize edilmiştir. Bazı hareketlerin zihinsel temsilleri olan şemalar vardır. Bebeğin dünyayı tanımak için kullandığı yollardır, devamlı bütünleşir, koordine olur ve sonunda yetişkin zihnini oluşturur.
Piaget, insan zihninin gelişimiyle ilgili dört önemli dönemden bahseder. Bu dönemler niteliksel farklılıklar gösterse de, dönemdeki değişimler niceliksel ve doğrusaldır. Zorunlu bir gelişim sırası vardır, birini tamamlamadan diğerine geçemez.
Piaget nin Gelişim Evreleri: 1. Evre: Duyusal Motor (0-2 yaş) Nesne sürekliliği (9 aydan itibaren) 2. Evre: İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş) Zihinsel temsiller, ilkel içgörü, dili kullanma becerisi, benmerkezci düşünme 3. Evre: Somut İşlem Dönemi (7-11 yaş) Korunum, Sıralama, Geçişlilik (s.461) 4. Evre: Soyut İşlemler Dönemi (11-17 yaş) Soyut problemleri mantıkla düşünme &çözme
Einstein Piaget e sormuş: Çocuklar hangi sıra ile zaman ve hız kavramlarını öğreniyorlar? Hız = Uzaklık / Zaman Newton Sadece somut işlemler döneminde çocuklar bu üç kavramı anlayabilmekte!
Duyusal Motor (0-2) Şimdi ve burada Dil&Düşünce yok Nesnel gerçeklik yok İşlem Öncesi (2-7) Ben merkezci düşünce Algı baskın muhakeme Sezgisel düşünce Korunum yeteneği yok
Somut İşlemler (7-11) Korunum yeteneği Sınıflama & ilişki kurma Sayıları anlama Somut düşünce Soyut İşlemler (11-17) Düşüncede tersine çevrilebilirliğin gelişimi Önermesel düşünme Varsayımla baş edebilme Güçlü idealizm Düşünce genellemesi
Piaget e Gelen Eleştiriler En kapsamlı teori Bir çok bilişsel araştırmayı tetikledi Değişmezlik (korunum) teorisinin doğru olduğu defalarca kanıtlandı. Ama; Yeni doğanlarda düşünmenin olmadığını söyleyen Piaget e karşı, kavramsal bilgi gelişiminin çok daha kapsamlı olduğunu ileri sürdüler (Mandler).
4 aylık bebeklere, karmaşık olayları anlatan farklı ses kayıtları eşliğinde iki film seyrettirilmiş ve bebekler seslerle uyumlu olan filmi seyretmeyi tercih etmişler. Sadece bir aylık bebeklerin bile, ağızlarıyla hissettikleri nesneleri tanıyabildikleri anlaşılıyor (pürüzlü, pürüzsüz emzik deneyi). Ağızlarında hissettikleri emziğe daha uzun bakmışlar.
Çocukların bazı problemleri Piaget nin öne sürdüğü dönemlerden daha önce çözebildiğini tespit ettiler. 4 aşamanın öne sürüldüğü gibi değişmez ve düzenli olmadığı düşünülüyor. Teori, düşünme şekillerini tanımlıyor, nasıl ve neden meydana geldiğini açıklayamıyor. Piaget nin görevlerinde başarısız olan çocuklar, gerekli becerilere sahip olmadıklarından değil, verilen yönergeleri anlamadıklarından!
Toplumdaki Zihin: Vygotsky 1896 da Belarus daki Minsk Orsha kasabasında doğdu. Jimnastikte kazandığı altın madalyalarla burs kazandı. Psikoloji dışında, felsefe, sanat, edebiyat, hukuk ve tıp üzerine de çalışmıştır. 1934 yılında, 37 yaşında tüberkülozdan öldü. Ruslar ondan Psikolojinin Mozart ı diye bahsederler.
Vygotsky ve Piaget Gelişimin Evreleri: Düşünme şekilleri; Konuşmanın doğası ve işlevi; Düşünme gelişiminin yönü P: Gelişim öğrenmeden önce olur. V: Öğrenme gelişimden önce olur (genetik sıralamaya karşı). P: Ben merkezci konuşma Sosyal konuşma V: Çocuğun beyni doğuştan sosyaldir ben merkezci konuşma da amacı itibariyle sosyaldir diğerlerinden öğrenilir iletişim için.
Konuşmanın gelişimi, çocukta düşüncenin gelişimine bağlı bir yol takip eder. Konuşmanın temel amacı sosyal iletişim ihtiyacımızdır. Sosyal-işbirlikçi davranış biçimleri, içselkişisel psişik işlevlere aktarıldığında konuşma ben merkezci hale gelir. Düşünme gelişiminin yönü, bireyden topluma değil, toplumdan bireye doğrudur (V).
İçselleştirme Fenomeni: Dışsal faaliyetlerin, içsel psikolojik işlevlere dönüştürüldüğü süreçlere denir. Tanımda anlaşıp, kaynakta farklılaşma var. V: İnsan bilinci içselleşmiş sosyal ve kişiler arası ilişkileri içermektedir. Çocuğun, kendi kendine yalnızken yaptıkları davranışlar, diğerlerinin ona karşı sergiledikleri davranışlarla benzerlik göstermektedir.
Gelişim Evreleri: Vygotsky çocukların değişik şekil, renk ve boyutlardaki bloklar gibi değişik nesneleri düzenleme biçimlerini gözlemiştir. 6 yaş ve üzeri çocuklar, bütün yeşil kutuları bir araya, mavi kutuları başka bir tarafa gruplamışlar (renk niteliği). 6 yaş altı çocuklarda zincir kavramını kullanmışlar: iki mavi kutu, birkaç üçgen, daha sonra başka bir tip blok dikkatini çekene kadar..
Kedi, köpek, sandalye, frizbi, oyuncak ayı, kitaplık.. Okul öncesi çocuklar nesneleri doğal bağlantılarına göre değil, konularına göre diziyorlar. Büyük çocuklar, hayvanlar, mobilyalar, oyuncaklar diye farklı gruplamalar yaparken, okul öncesi çocuklar tematik (konulara göre) gruplama yapıyorlar.
Vygotsky nin üç Evresi: Nesneler arası ilişkilerin önemli olduğu tematik kavramların oluşması Yukarıda bahsedilen zincir kavramların oluşması Yetişkin kavram oluşumuna benzer soyut kavramların oluşması
Düşüncenin Gelişimi ve Konuşmanın İçselleştirilmesi Vygotsky ye göre dil, çocuğun duyduğu dış konuşma ile düşündüğü iç konuşma arasındaki birleşme olarak tanımlanır. Dil ve düşünce aynı fenomenin iki kolu, oysa V. Konuşmayan çocuk düşünebiliyorsa, düşünce ve dil için farklı kökler bulmalıyız! Farklı genetik kökler, hızları da farklı: Düşüncenin kaynağı biyolojik gelişimdir. Dilin kaynağı ise bulunduğu sosyal ortamdır.
Vygotsky nin Dil Teorisi Evre: Sosyal (0-3) Ben merkezci (3-7) İşlev Diğerlerinin davranışını kontrol eder Basit düşünce ifadesi Dışsal-içsel köprü Davranış kontrolü İçsel (7 ve üstü) Düşence yönlendiren iç konuşma Zihinsel faaliyetlerin dile yansıması
C. Nörobilişsel Gelişim Algı, bellek, imgeleme, dil, düşünce ve problem çözme gibi bilişsel süreçlerin hepsi, nörolojik yapılara ve süreçlere dayanmaktadır.
Gelişim Nöropsikolojisinde 4 Farklı Yaklaşım Kullanılır: Bilişsel değişikliklerle ilişkili sinir sisteminin gelişimiyle ilgili fiziksel çalışmalar Nörolojik olgunlaşmayla ilgili çıkarımların yapıldığı bireylerin hayatları boyunca yapılan bilişsel çalışmalar Bilişte değişikliklerin yaşandığı hasarlar veya nörolojik patoloji üzerine yapılan çalışmalar Beynin değişikliğe uğratıldığı veya bağımsız bir değişkenin beyinde yol açtığı etkilerin gözlendiği deneysel çalışmalar
İlk Nöral Gelişim Beynin gelişimi, gebeliğin ikinci üç aylık döneminde başlar, beyin kabuğu omurilikten farklılaşır (s. 471) 7 ay sonunda ana lobların bir çoğu oluşur. 9 ay sonunda loblar ayırt edilir, çok sayıda kılıflanma görülür. Biliş doğum öncesinde embriyo evresindedir, bilişsel gelişme son ergenliğe kadar olmuyor gözükmektedir. Sinapsların oluşumu 2 yaşına kadar artıyor.
Uyarılmanın etkisi: Fare deneyi; zengin ortamda bulunan farelerin, sıkıcı ortamda bulunan farelerle karşılaştırıldığında, ikinci gruptaki farelerin dendritleri küçük, basit ve azdır. Birinci gruptakilerin ise büyük, karmaşık, çok sayıda ve sağlıklı bir çalı ya da ağacın dalı gibi iyi dallanmıştır.
Çevre ve Nöral Gelişim Çevre, beynin gelişimini ve bilişsel gelişimi etkiler (hayvan deneyleri). Beynin büyüklüğü de çevresel koşullardan etkileniyor. Evcil hayvanların kortikal bölgeleri, vahşi hayvanlara göre %10 ila %20 daha küçük olduğu saptanmış. Bebekler ilk deneyimlerinin etkisinden kurtulamıyor (Mori).
Bilişsel işlevlerde erken uyarılmanın etkisi önemlidir. Zenginleştirilmiş çevre koşullarında neokorteksteki beyin büyüklüğünün arttığı bazı deneylerde gözlenmiştir. Bazı vakalarda ise, çocukların oldukça esnek varlıklar olduğunu ve bazı erken bilişsel mahrumiyet biçimlerinde çevre şartlarının değişmesiyle, mahrumiyetin üstesinden gelinebileceğini ileri sürer.
Lateralizasyon Çalışmaları Bu çalışmalar, bilgi işlemenin beynin değişik yerlerinde aşamalı olarak organize olduğunu gösterir. 5-6 yaşındaki çocuklara (kontrol grp: yetişkinler) beyzbol hakemi rolünü oynamaları ve topun aşağıda-yukarıda ya da içerde-dışarda olduğunu söylemeleri istenmiş. Çocukların kararları, reaksiyon zamanı yoluyla ölçülmüştür.
Sol yarımküreyi hedef alan a-y kararı vermesi istendiğinde ve sağ yarım küreyi hedef alan uzaklık kararı vermesi istendiğinden daha hızlı tepki vermişlerdir. 5 yaşa kadar farklı hemisferlerin varlığını gösteriyor! Beyin yapısı ve süreçlerinin şekillenmesinin yeni doğmuş bebeklerin ilk dönemlerinde (hatta doğum öncesinde) başladığını ve çevresel güçlerin tesiri altında kalmadığı sonucuna varıyoruz.
D. Bilişsel Gelişim Biliş terimi dikkat, örüntü tanıma, bellek gibi bireysel süreçleri içerir. Düşünme bu bağlamda, bahsedilen bu çeşitli bileşenlerin organizasyonu, manipule edilmesi ve karmaşık kullanımın bir ürünü demektir. Gelişim psikologlarına göre, bu süreçlerden her biri yaşla birlikte değişir. Bu nedenle bilişin yaşa bağlı değişimi, bir çok farklı sürecin sistematik incelenmesini gerektirir.
Zeka ve Yetenekler İnsanlar çocuklarını, parayla satın alabilecekleri en iyi genlerle donatmak istediler. Bu tartışmanın temel noktası, bir çocuğun zeka ve yeteneklerinin ne kadarının onun genetik özelliklerinden, ne kadarının da çevresel etkenlerden kaynaklandığıdır. Her ikisinin de etkili olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
Tek/Çift yumurta ikizleri, çocuk esirgeme kurumunda büyüyen, evlat edinilen çocuklarla genlerin ve çevrenin etkisinin çocuğun yeteneklerini ne kadar etkilediği araştırılmıştır. Deney grp: Evlat edinilen + Öz ebeveyn Evlat edinilen + Ebeveyn Kontrol grp: Çocuklar + Biyolojik ebeveyn Sonuç: Özdeş ikizlerde korelasyon yüksek. Öz anne ve evlatlık verilen çocukların sözel ve mekansal yeteneklerinin kontrol grp a çok benzediği görülmüştür.
Bu veriler, genetiğin zeka ve yetenekler üzerindeki güçlü etkisini desteklemiştir. Orta çocuklukta artan bir genetik etki de rastlanmıştır. Bilişsel işlevlerde genetik etki 9-10 yaşlarda ortaya çıkar. 16 yaşında sözel yetenekler için genetik etki %50 olurken, mekansal yetenekler için %40 olmaktadır. Yalnız, çocukluk çağının geçirildiği ortamın da etkide bulunduğunu unutmamak gerekir.
Bilgi-Kazanım Becerilerinin Gelişimi Bilişin birinci basamağı, çocuğun çevresindeki uyaranlara bakabilmesi, onları algılayabilmesi ve onlarla ilgili bilgiyi etkin bir biçimde araştırabilmesidir. Bu da nörolojik bir gelişmeyi (5 duyu) gerektirir.
Seçici Dikkat İlişkili bilgiye odaklanabilme yeteneği ile ilgilidir. Çocuklar, yetişkinlere göre dikkat süreçlerini daha az kontrol edebilirler. Ör.: Çocuklara alfabenin A, S, ve L harflerini bulmaları istendi (aynı renkte oldukları çocuklara söylenmedi). Sadece daha büyük olan çocuklar bu ipucunu fark etti ve kümeden istediklerini bulurken bu avantajı kullandılar Daha esnek dikkat!
Dikkat ile yapılan bir çok araştırma görme ile ilgilidir. Yeni doğan bebekler kör mü? Aslında görme organları çalışıyor, ama ne gördükleri-algılarısorgulanabilir. Bazı nesnelere, diğerlerine göre daha fazla bakma eğiliminde oldukları biliniyor. Bebek dikkatinin bazı özellikleri tespit edilmiştir.
Yüze gösterilen dikkat Bilişsel Psikologlar, kişilerin dikkat ettikleri görsel sahnenin hangi özelliklerine baktığı ile ilgilenirler. Bebekler, annenin yüzünü çok hassas bir yaşta tanımaya başlıyorlar. Yüze gösterilen dikkatin bazı ayrıntılarını araştırıyorlar: Bir şeklin içinde yüz varsa, bebek dış şekle odaklanıyor (2 aylık). 2 aydan sonra, hem iç, hem de dıştaki şeklin çizgilerine göz gezdiriyorlar.
Çok küçük bebekler odak noktasına değil, çevresel alanlara bakıyorlar, büyük bebekler gözlere odaklanıyor. Yeni doğanlar, suni yüzlerin kullanıldığı bir deneyde, yüze benzeyen uyaranları, benzemeyen uyaranlara tercih etmişler. Çocukların yüze benzer uyaranlara doğuştan getirdikleri bakma eğilimi olduğunun anlayabiliriz. Farklı yüzler Belirgin ayırımların gelişimi
Bellek Bellek olmasaydı, karmaşık bir denizde dümensiz yol almaya benzerdi. Sahip olduğumuz bellekle, hayatımızdaki olaylara anlam verebiliyoruz. Tartışma konuları: -Bellek ilk kez ne zaman gelişir? -Belleğin ne kadarı doğru? Ona ne kadar güvenebiliriz?
Bebek Belleği Bebeklerin, kavram oluşturma gibi, yaşadıkları olayları bellekte tutma yetenekleri olduğuyla ilgili bilimsel kanıtlar bulunmaktadır. Hatırlanılan ilk anının ortalama 39.-42. aylarda olduğu bulunmuştur. Travmatik olaylar daha iyi hatırlanıyor. İlk yetişkinlik ve ergenlik dönemi (10-30) arasındaki süreç en iyi hatırlanan dönem.
Özel bir randevu, bir şarkı, bir araba, bir elbise, bir yüzük, bir seçim, sevilen ya da nefret edilen bir öğretmen, utanç verici bir anı.. kişisel anıları oluşturur. Ör.: 28 şarkıdan aldığı bölümleri 30 sn süreyle 16-18 yaş arasındaki 108 kişiye dinletmişler. Her şarkıyı sevme derecelerine göre değerlendirmelerini istemişler. Genç yetişkinlik dönemi şarkıları tercih edilmiş!
Organizasyon (Kümeleme) Sofistike tekrarlama (ezber) stratejilerinin gelişimi, okul çağı çocuklarında bellek becerilerinin gelişimini etkileyen faktörlerden sadece biridir. İkinci faktör ise ilişkileri fark edebilme ve kullanabilme yeteneğini içerir (s.488). Kategorileşmiş listedeki sözcükleri hatırlamak, birbiriyle ilgisiz sözcükleri hatırlamaktan daha kolaydır. Okul çocuğunun bellek yetenekleri gelişmiştir.
Çocuklarda Üst Düzeyli Biliş Yetişkin ve çocuklardaki üst düzeyli bilişteki benzerlikler ve farklılıklar nelerdir? Bilgi Yapısı ve Bellek: Yeni doğan bile bazı bilgileri belleğinde tutabilir, fakat bellekte depolanma şekli birkaç faktöre bağlıdır. Bu faktörler, bilginin kaynağını, kişinin geçmişteki bilgi temelini ve daha önceden düzenlenmiş olan yapısal ağı içerir.
Ör.: 6 yaşındaki bir çocuk, hayvanat bahçesine yaptığı geziyi şöyle anlatır: önce otobüse bindik, sonra filleri, ayıları, maymunları gördük, daha sonra dondurma aldım ve eve geldim!... Bilgi temeli, bilgi depolama ve öykü grameri hakkında oldukça fazla şey öğrenilebilir. Bilgiyi organize etmiştir. Mandler in araştırması (8-11 yaş - 2 öykü): Öykü şemaları küçük yaşta keşfedilip, kodlanıyor.
Metaforik Düşünce ve İmgeleme Çocukların hayal ürünü dünyaları vardır (blokaraba-tabanca-hayali arkadaş). Çocuklardaki zihinsel becerilerin, yaratıcılık ve imgeleme gelişiminin metaforik düşünceyle ilişkili olduğu kabul edilmektedir. Yetişkinler anlamsal temelli temsilleri, çocuklar algısal temelli temsilleri kullanmaya alışıklar. Av köpeği dört bacaklı mıdır? Önerme şeklindeki yapılandırılmış bilgi henüz yok.
Çocuklarda Prototip Oluşturma Her şeyi depolama fikrine alternatif bir model de, duyusal izlenimlerin soyut temsillerini, prototip ve/veya kavramsal kategori biçimine sokmaktır. Bebeklerde çok erken görülmektedir. Ross un Deneyi (1980): 12-18-24 aylık bebeklere 10 oyuncak gösteriyor ve daha sonra aynı gruptan bir oyuncak ve alakasız bir nesne gösteriyor. Sonuç?