EKİM 2015
gelişmekte olan ülkeler adına birer risk unsuru oluşturduğunu dile getirdi. Buna ek olarak; IMF nin küresel ekonomiye dair büyüme tahminlerini aşağı yönlü revize ederek 2015 yılı için %3,1 e, 2016 yılı için ise %3,6 ya çekmesi, küresel büyümeye ilişkin beklentilerin bozulduğunu ve küresel görünümün belirsizliğini koruduğunu göstermektedir. belirlenen 2015 yılı büyüme tahmini %3 e, 2016 için %5 ten %4 e, 2017 için %5 ten %4,5 e revize edildiği görülmektedir. Büyüme beklentilerinin birçok ülke için aşağı çekildiği bir küresel konjonktürde, 2015 yılı büyüme beklentisinin %3 e revize edilmesi, Türkiye ekonomisi için anlamlı ve tutarlı bir hamle olarak yorumlanmaktadır. DÜNYA EKONOMİSİ Ekonomik aktivitenin zayıf seyretmesinden kaynaklanan küresel büyümeye dair endişelerin artış göstermesi ve ABD de istihdam verilerinin beklenenin altında kalması, FED in faiz artırım takvimine yönelik beklentilerin 2016 yılı üzerinde yoğunlaşmasına neden olmaktadır. Bu durum Ekim ayı boyunca küresel piyasalara olumlu yansırken, küresel risk algısının zayıfladığı gözlemlenmiştir. FED in para politikasındaki normalleşme süreci çerçevesinde ilk faiz artırımının ne zaman yapılacağına yönelik belirsizlik sürmekteyse de, bu kararının takvimlenmesinde sadece iç ekonomik koşulların değil, aynı zamanda küresel ekonomik konjonktürün de etkili olması beklenmektedir. 2009 yılının ilk çeyreğinden bu yana en düşük büyüme oranını yılın 3. çeyreğinde %6,9 ile test eden Çin de, Merkez Bankası nın politika faizinde 25 baz puanı indirim kararı alması; gelişmekte olan ülke piyasalarına olumlu yansımaktadır. Her ne kadar Çin ithalatının Eylül ayında yıllık bazda %20 oranında gerilemesi küresel ekonomik büyümeye dair endişeleri artırsa da, Çin Merkez Bankası nın ekonomiyi desteklemek adına aldığı önlemler, küresel piyasalarca olumlu karşılanmaktadır. Avro Bölgesi nde ise Ağustos ayına ait sanayi üretimi verilerinin önceki aya göre %0,5 oranında gerileme kaydetmesinin ardından yıllık bazda enflasyonun %0,1 oranında düşmesi, bölgede deflasyon tehlikesinin henüz aşılamamış olduğuna işaret etmektedir. Avrupa Merkez Bankası tarafından, deflasyon riskine dair alınabilecek önlemlerin Aralık ayında yeniden ele alınabileceği dile getirilirken, FED in faiz artırımı sürecini beklenenden daha önce başlatması durumunda, bölge ekonomisinin bu durumdan beklenenden daha fazla etkilenebileceği ifade ediliyor. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Standard & Poor s, FED in faiz artırım sürecinin yanında Çin deki ekonomik aktivitenin yavaşlaması ve ülkelerin kredi hacimlerindeki hızlı büyümenin, TÜRKİYE EKONOMİSİ 7 Haziran seçimlerinin akabinde; siyasi belirsizliğin etkisiyle hareket etmek durumunda kalan piyasalara ve küresel ekonomik şartlar ve güvenlik sorunu gibi etmenlere rağmen yılın ilk yarısında sağlanan %3,1 lik büyüme oranı, yılın üçüncü ve dördüncü çeyreği için pozitif bir tablo sunmaktadır. Mevcut öncü makroekonomik göstergeler de Türkiye ekonomisinin yılın üçüncü çeyreğinde, pozitif büyüme performansının süreceğine işaret etmektedir. Dünya Bankası nın, Türkiye ekonomisi için büyüme tahminlerini 2015 yılı için %3,2 ve 2016 yılı için %3,5 olarak yukarı yönlü revize etmesi, Türkiye ekonomisinin pozitif büyüme performansını sürdürerek olumlu bir izlenim sunduğunu teyit eder niteliktedir. 2016-2018 dönemini kapsayan ve ana hedeflerinin makroekonomik istikrarın korunduğu, cari açığın ve enflasyonun aşamalı olarak düşürüldüğü bir ortamda yapısal reformlar aracılığıyla büyümeyi artırmak ve daha kapsayıcı hale getirmek olduğu ifade edilen Orta Vadeli Program, Ekim ayının en önemli gündem maddelerinden birini oluşturmuştur. Buna göre; bir önceki programda %4 olarak Bununla birlikte; mevcut ekonomik istikrarın sürdürülebilirliği ve daha yüksek büyüme oranlarının yakalanabilmesi adına, siyasi istikrar ve güven ortamının yeniden tesis edilmesine yönelik piyasa beklentilerinin artış gösterdiği görülmektedir. Yapısal reformların hızlı bir şekilde hayata geçirilebilmesi ve Türkiye nin büyüme potansiyelinin artırılabilmesi için; huzur, güven ve istikrar ortamı yeniden sağlanmasının gerekliliği, 7 Haziran seçimleri ile başlayan süreçte daha hissedilir hale gelmiştir. FED in faiz artırımı sürecine yönelik beklentilerin artış gösterdiği, Avro Bölgesi ndeki ekonomik durgunluğun sürdüğü, Çin kaynaklı finansal piyasa kırılganlıklarının ortaya çıktığı bir küresel ekonomik düzlemde; Türkiye nin, yeniden güçlü bir siyasi irade ortaya koyabilmesi hayati bir önem arz etmektedir. Dış Ticaret: Ağustos ayında ihracat, 2014 yılının aynı ayına göre %2,8 azalarak 11,1 dolar, ithalat ise %18,2 azalarak 16 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. İthalatın ihracattan daha hızlı bir düşüş kaydetmesiyle dış ticaret açığı, %39,8 azalarak 8,1 milyar dolardan 4,9 milyar dolara gerilemiş ve son 6 ayın en düşük seviyesinde gerçekleşmiştir. 2015 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise; bir önceki yılın aynı dönemine göre, ihracat %8,7 azalarak 95,7 milyar dolar, ithalat %11,5 azalarak 140,9 2 3
milyar dolar olarak gerçekleşti. Böylece 2015 yılı Ocak-Ağustos dönemi dış ticaret açığı %16,9 azalarak 45,2 milyar dolar oldu. Küresel petrol fiyatlarındaki düşük seyrin sürmesi, Ağustos ayında da Türkiye nin ithalattaki enerji faturasını olumlu etkilemeye devam etmiş ve en büyük ithalat faslını oluşturan mineral yakıtlar ve yağların ithalatı Ağustos ayında %40,7 yılın ilk 8 ayında ise %28,4 azalmıştır. Siyasi konjonktürün büyük etkisi ile önemli ölçüde azalış gösteren Irak a ihracatımız, Ağustos ayında bir önceki senenin aynı ayına göre %11,6 artarak bir miktar toparlanma kaydetmiştir. Bununla birlikte, yılın ilk 8 ayında Irak a olan ihracatımızdaki kaybımız, önceki senenin aynı dönemine göre %18 dir. Benzer şekilde Rusya ya olan ihracatımızda da, bölgedeki ekonomik problemlerin devam etmesine paralel olarak, düşüş sürüyor. Ağustos ayında %36,2 azalan Rusya ya olan ihracatımız, Ocak-Ağustos döneminde yaklaşık %40 azalmıştır. EUR/USD paritesinin, Euro daki nisbi toparlanma ile bir miktar artış göstermesinin, Ağustos ayı dış ticaret verilerine olumlu yansıdığı görülmektedir. Önümüzdeki aylarda da Avro Bölgesi ekonomisinin toparlanma sürecinin hızlanması, Türkiye nin ihracatına olumlu yansımaya devam edecektir. Öte taraftan; dolar kurundaki yüksek seviye dış ticaretimiz açısından bir risk olarak varlığını hissettirmeye devam etmektedir. Cari Açık: Ağustos ayında cari işlemler açığı, denge seviyesine çok yaklaşarak 163 milyon dolar seviyesinde gerçekleşti ve aylık bazda Ekim 2009 dan bu yana en düşük seviyede gerçekleşmiş oldu. Böylece; Ocak-Ağustos döneminde, geçtiğimiz yılın aynı dönemine göre yaklaşık 3,5 milyar$ azalarak 25,7 milyar$ olarak gerçekleşen cari işlemler açığı, yıllıklandırılmış bazda ise 43 milyar dolar seviyesine gerilemiş oldu. Ödemeler dengesi tablosundaki dış ticaret açığının Ocak-Ağustos döneminde, geçtiğimiz yılın aynı dönemine göre yaklaşık 6 milyar$ azalarak 34,4 milyar dolar seviyesine düşmesi, bu dönemde cari açığın azalmasında etkili olmuştur. Parasal olmayan altın ticareti, 2014 Ocak-Ağustos döneminde 357 milyon$ net açık vermişken, 2015 yılının aynı döneminde 3,4 milyar$ fazla vermiştir. Böylece parasal olmayan altın ticaretinin 2015 yılı Ocak-Ağustos döneminde cari açığının kapanmasına katkısı yaklaşık 3,7 milyar$ düzeyinde olmuştur. Dış ticaret açığındaki düşüşe paralel olarak cari açıktaki gözlenen azalışın önümüzdeki aylarda da sürmesi öngörülmektedir. Yurt içindeki güvenlik endişeleri ve siyasi belirsizlikler de dikkate alındığında ise, Türkiye ye yönelik sermaye hareketlerinin önümüzdeki dönemde de zayıf seyrini sürdüreceği beklenebilir. Bununla birlikte; uluslararası finans piyasalarında FED in faiz artırımı sürecini 2016 yılına ertelemesine dair beklentilerin artış göstermesi, geride bıraktığımız aylarla kıyaslandığında, sermaye hareketlerinin daha öngörülebilir bir seyir izleyeceği söyleyebiliriz. Sanayi Üretimi: 2015 yılı Ağustos döneminde; mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış sanayi üretimi bir önceki aya göre %2,9, takvim etkisinden arındırılmış sanayi üretimi ise bir önceki yılın aynı ayına göre %7,2 arttı. %7,2 lik bu artış oranı, son 19 ayın en büyük artış oranı olarak kayıtlara geçmiştir. Temmuz ayında %0,3 oranında artış göstererek yılın 3. Çeyreğine zayıf bir artışla başlayan sanayi üretimi, Ağustos ayındaki %7,2 lik artışıyla 3. Çeyrek büyüme verisi için oldukça olumlu bir tablo sergilemiştir. Yılın 3. çeyreğinde ekonomik büyümenin baskı altında kalmasının beklendiği bir dönemde, Ağustos ayında beklentileri oldukça aşan bu artışın, bu baskıyı bir miktar elimine edeceği beklenebilir. İşsizlik: Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarının ortalaması alınarak tahmin edilen Temmuz 2015 dönemi işsizlik oranı %9,8 seviyesinde gerçekleşti. Bu oran son 4 ayın en yüksek işsizlik oranı olarak kayıtlara geçti. Böylece; geçen yılın aynı dönemine göre toplam işsiz sayısı 103 bin kişi artarak 2 milyon 970 bin kişi oldu. Aynı dönemde; tarım dışı işsizlik oranı aynı düzeyde kalarak %12 olarak tahmin edildi. İstihdam edilenlerin sayısı is, bir önceki yılın aynı dönemine göre 932 bin kişi artarak 27 milyon 342 bin kişi, istihdam oranı ise 0,9 puanlık artış ile %47,2 oldu. Temmuz 2015 döneminde, bir önceki yılın aynı ayına göre işgücünde 1 milyon 35 bin artış gerçekleşmesine karşın istihdamın 932 bin kişi artış göstermesi; bu dönemde toplam işsiz sayısının 103 bin artmasına neden olmuştur. 2016 ile 2018 yılları ara- 4 5
sındaki dönemi kapsayan Orta Vadeli Program da da yılsonu için %10,5 2016 ve 2017 yılları için ise %10,3 ve %10,2 lik bir işsizlik tahmini olduğunu görüyoruz. Bu tablodan; önümüzdeki dönemde de çift haneli işsizlik probleminin Türkiye ekonomisinin en önemli problemlerinden biri olacağı anlaşılmaktadır. Enflasyon: Temmuz ayında %6,81 olarak gerçekleşerek son 26 ayın en düşük oranını test eden, Ağustos ayında ise iki aylık azalış trendini sonlandıran yıllık enflasyon oranı, Eylül ayında da artış eğilimini sürdürmüş ve %7,95 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu oran, son 4 ayın en yüksek fiyat artışı olarak dikkat çekmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre en çok fiyat artışının gerçekleştiği grup %13,99 ile lokanta ve oteller Enflasyon olurken, bunu %10,73 ile gıda ve %9,42 ile ev eşyası grubu izledi. Konut fiyatlarındaki %8,28 lik yıllık artış işe, Eylül ayı enflasyon tablosunun dikkat çekici bir diğer unsuru olmuştur. Temmuz 2015 döneminde %7,31 olarak gerçekleşen ve TCMB tarafından yakından takip edilen yıllık çekirdek enflasyonun, Ağustos ayında bir miktar artış kaydettikten sonra Eylül ayında da artarak %8,23 olarak gerçekleşmesi; çekirdek enflasyondaki yatay seyrin yerini artış trendine bıraktığına işaret etmiştir. Eylül ayında çekirdek enflasyon göstergelerindeki bozulmada büyük ölçüde TL deki değer kaybının etkili olduğu görülmektedir. Bir önceki Orta Vadeli Program da %6,3 olarak açıklanan 2015 yılı yılsonu enflasyon oranı beklentisinin yeni program kapsamında %7,6 ya revize edilmesi de enflasyona ilişkin risklerin yukarı yönlü seyrini sürdüreceğine işaret etmektedir. SAMEKS Takvim etkisinden arındırılmış SAMEKS Bileşik Endeksi; 2015 yılı Ekim ayında, bir önceki yılın aynı ayına göre 6,0 puan azalmış ve 49,3 seviyesinde ger4çeklemiştir. Endekste gözlenen bu azalışta; bir önceki senenin aynı ayına göre sanayi sektörünün 5,5 puan, hizmet sektörünün ise 6,2 puan hız kaybetmesi etkili olmuştur. Arındırılmamış SAMEKS Bileşik Endeksi ise; 2015 yılı Ekim ayında, bir önceki aya göre 1,9 puan azalarak 51,4 puana gerilemiştir. Endekste gözlenen bu azalışta; önceki aya göre, sanayi sektörünün 1,9 puan, hizmet sektörünün ise 2,0 puan hız kaybetmesi belirleyici olmuştur. Arındırılmamış SAMEKS Bileşik Endeksi nin Ekim ayında 50 baz puanının üzerinde yer alması, ekonomik aktivitenin canlılığına işaret etmektedir. Sanayi Sektörü SAMEKS Endeksi Takvim etkisinden arındırılmış SAMEKS Sanayi endeksi; Ekim ayında, bir önceki senenin aynı ayına göre 5,5 puan azalış göstererek 51,6 değerine inmiştir. İstihdam alt endeksinde görülen 9,9 ve yeni sipariş alt endeksinde görülen 7,7 puanlık azalışlar, sanayi sektöründe gözlenen yavaşlamanın en önemli belirleyicisi olurken, üretim (5,5 puan), tedarikçilerin teslimat süresi (3,7 puan) ve satın alım (2,7 puan) alt endekslerinde de azalış gözlemlenmiştir. Arındırılmamış SAMEKS Sanayi Endeksi ise; bir önceki aya göre 1,9 puan azalarak 53,7 seviyesine gerilemiştir. Yeni sipariş alt endeksinde gerçekleşen 4,5 ve üretim alt endeksinde gözlenen 1,7 puanlık hız kayıpları; sanayi sektöründe gerçekleşen ivme kaybının en önemli belirleyicisi olmuştur. Hizmet Sektörü SAMEKS Endeksi Takvim etkisinden arındırılmış SAMEKS Hizmet Endeksi; Ekim ayında, bir önceki senenin aynı ayına göre 6,2 puan azalarak 48,4 puana gerilemiştir. Nihai mal stoku alt endeksindeki 9,0 ve tedarikçilerin teslimat süresi alt endeksindeki 8,6 puanlık azalışlar, hizmet sektörünün hız kaybetmesindeki en önemli etken olurken, satın alım (7,3 puan) ve istihdam (6,4 puan) alt endekslerinde de düşüş gözlenmiştir. Arındırılmamış SAMEKS Hizmet Endeksi ise; bir önceki aya göre 2,0 puan azalarak 50,5 değerine gerilemiştir. Satın alım ve tedarikçilerin teslimat süresi alt endekslerinde gerçekleşen 7,4 ve 2,5 puanlık azalışlar, hizmet sektöründe gerçekleşen hız kaybının en önemli belirleyicisi olmuştur. İş hacmi (0,2 puan) ve istihdam (1,0 puan) alt endeksleri ise geçtiğimiz aya göre artış kaydederek hizmet sektöründeki düşüşü sınırlamıştır. 6 7