ERMENEK BARAJ GÖLÜ LİMNOLOJİSİ

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ERMENEK BARAJ GÖLÜ LİMNOLOJİSİ Hasan ÇEVLİK İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Aralık 2013 - Ankara 1

2

DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Akif ÖZKALDI Genel Müdür Güven KARAÇUHA Genel Müdür Yardımcısı Ömer ÖZDEMİR Genel Müdür Yardımcısı Ali Rıza DİNİZ Genel Müdür Yardımcısı Yakup BAŞOĞLU Genel Müdür Yardımcısı 3

4

İŞLETME VE BAKIM DAİRESİ BAŞKANLIĞI Bayram TİRYAKİ Daire Başkanı Erkan EMİNOĞLU Daire Başkan Yardımcısı Seyit AKSU Daire Başkan Yardımcısı Ali SARANER Daire Başkan Yardımcısı Yılmaz AKMAN Daire Başkan Yardımcısı Zafer ÖZTEKİN Su Ürünleri Şube Müdürü DSİ 4. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ Mustafa UZUN Bölge Müdürü Osman Nuri AKYALÇIN Muhittin ÖZYALVAÇ Bahtiyar KABADAYI Bölge Müdür Yardımcısı Bölge Müdür Yardımcısı Bölge Müdür Yardımcısı Ahmet YALIN İşletme ve Bakım Şube Müdürü İbrahim PINARKARA İzleme ve Kalite Kontrol Şube Müdürü Muzaffer GÜREL Ermenek Barajı ve HES Proje Müdürü 5

6

ÇALIŞMA GRUBU ARAZİ ÇALIŞMALARI Hasan ÇEVLİK Kimya Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Meltem İdem ELİBOL Ziraat Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Fatih DEĞERLİ Su Ürünleri Müh. İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Süleyman Arif ÇAKMAK Tekniker İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Recai AKIN Laborant İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Ahmet KAYA Hidrolog Yrd. İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı LABORATUVAR ÇALIŞMALARI Prof. Dr. Nilsun DEMİR A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümü Prof. Dr. Serap PULATSÜ A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümü Hasan ÇEVLİK Kimya Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Meltem İdem ELİBOL Ziraat Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Rukiye Hale EROL Kimya Mühendisi DSİ 4. Bölge Müdürlüğü BÜRO ÇALIŞMALARI Prof. Dr. Nilsun DEMİR A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümü Prof. Dr. Serap PULATSÜ A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümü Hasan ÇEVLİK Kimya Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı Meltem İdem ELİBOL Ziraat Y. Mühendisi İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı KATKIDA BULUNANLAR Adnan BAŞARAN Meteoroloji Mühendisi DSİ 4. Bölge Müdürlüğü Hamza BIYIKLI İnşaat Mühendisi DSİ 4. Bölge Müdürlüğü Bülent ÇINAR Ziraat Mühendisi DSİ 4. Bölge Müdürlüğü RAPOR YAZIMI Prof. Dr. Nilsun DEMİR Prof. Dr. Serap PULATSÜ Hasan ÇEVLİK Meltem İdem ELİBOL Ayse.Nilsun.Demir@agri.ankara.edu.tr spulatsu@agri.ankara.edu.tr hcevlik@dsi.gov.tr melibol@dsi.gov.tr EDİTÖR Hasan ÇEVLİK Kapak Tasarım H. Uğur Kolsuz ukolsuz@dsi.gov.tr 7

8

ÖNSÖZ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ), ülkemizde tüm su kaynaklarının planlanması, yönetimi, geliştirilmesi ve işletilmesinden sorumlu, tüzel kişiliğe haiz en yetkili kuruluştur. DSİ, "Yurdumuzdaki toprak ve su kaynaklarını geliştirme" yönündeki yetki ve sorumluluğunu birbiriyle ilişkili geniş bir alanda kullanmaktadır. Su kaynaklarının planlanması ve geliştirilmesinde; tarım için sulama suyu temini, hidroelektrik enerji üretimi, içme ve endüstri suyu sağlama, su kaynaklarının kalite durumlarını izleme, kirlenme kontrolünü yapma ve bu hususta gerekli tedbirleri alarak su kalitesini iyileştirme çalışmaları yürütülmektedir. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü nün kullanımında bulunan ve yukarıda sayılan amaçlarla inşa edilen baraj, gölet ve düzenlenmiş doğal göllerde su ürünlerinin korunması ve geliştirilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği halinde etüt, proje ve balıklandırma çalışmaları da yürütülmektedir. Son yıllarda geleneksel balıkçılık faaliyetlerine ilave olarak DSİ ile Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü arasında 1994 yılında düzenlenen ve 2004 yılında yenilenen protokol çerçevesinde uygun rezervuarlarda kafeslerde su ürünleri yetiştiriciliği de yaygınlaşmıştır. İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı, DSİ 4. Bölge Müdürlüğü ve A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümünün katılımı ve katkıları ile elde edilen verilerin değerlendirildiği bu raporun, hazırlanmasında emeği geçenlere teşekkür ederim. Raporda ortaya konulan sonuç ve önerilerin, su kalitesinin korunmasında, barajlarımızdaki üretim kapasitesinin en iyi şekilde değerlendirilmesi ve sürdürülebilir işletilmesinin sağlanmasında faydalı olmasını dilerim. Akif ÖZKALDI Devlet Su İşleri Genel Müdürü 9

10

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... 9 İÇİNDEKİLER...11 ŞEKİLLER DİZİNİ...15 ÇİZELGELER DİZİNİ...17 1. GİRİŞ...21 2. ÇALIŞMA ALANININ TANITIMI...23 2.1. BARAJ YERİNİN JEOLOJİK YAPISI...26 2.2. İKLİM...26 2.2.1. RÜZGÂRLAR...27 2.2.2. SICAKLIK...27 2.2.3. YAĞIŞ...27 2.3. YAPISAL ÖZELLİKLER...28 2.4. HİDROLOJİ...29 2.4.1. ERMENEK ÇAYI BARAJ YERİ AKIMLARI...29 2.4.2. ERMENEK ÇAYI (YEŞİLKÖY) AKIMLARI...32 2.4.3. KÜÇÜKSU ÇAYI AKIMLARI...38 2.4.4. ZEYVE ÇAYI AKIMLARI...40 2.5. HİDROLİK BEKLEME SÜRESİ...42 2.6. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR...43 2.6.1. ERMENEK BARAJI VE HİDROELEKTRİK SANTRALI ÇED RAPORU (1999)...43 3. YÖNTEM VE GEREÇLER...45 3.1. ÖRNEKLEME NOKTALARININ SEÇİLMESİ...45 3.2. ÖRNEKLEME PERİYODU...46 3.3. ARAZİ GÖZLEMLERİ...47 3.4. SU ÖRNEKLERİNİN ALINMASI VE ANALİZLERİ...50 3.5. KLOROFİL A ÖRNEKLERİNİN ALINMASI VE ANALİZLERİ...52 3.6. PLANKTON ÖRNEKLERİNİN ALINMASI VE ANALİZLERİ...53 3.7. BENTHOS ÖRNEKLERİNİN ALINMASI VE ANALİZLERİ...54 3.8. BALIK ÖRNEKLERİNİN ALINMASI...55 4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI...57 4.1. FİZİKSEL ÖZELLİKLER...57 4.1.1. DERİNLİK...57 4.1.2. SECCHİ DİSK DERİNLİĞİ...59 4.1.3. BULANIKLIK...63 4.1.3. SU SICAKLIĞI...64 4.1.4. PH DEĞERLERİ...78 4.1.5. ELEKTRİKSEL İLETKENLİK...79 11

4.1.6. TOPLAM ÇÖZÜNMÜŞ KATILAR (TDS)...81 4.1.7. TOPLAM SERTLİK (TH)...84 4.1.8. ALKALİNİTE...87 4.2. KİMYASAL ÖZELLİKLER...91 4.2.1. ÇÖZÜNMÜŞ OKSİJEN (DO)...91 4.2.2. ANYONLAR... 104 4.2.3. KATYONLAR... 107 4.2.4. ORGANİK MADDE (PV)... 110 4.2.5. AZOT BİLEŞİKLERİ... 112 4.2.6. FOSFOR BİLEŞİKLERİ... 117 4.2.7. KRİTİK FOSFOR VE AZOT YÜKLERİ... 125 4.2.8. SINIRLAYICI BESİN... 131 4.3. BİYOLOJİK ÖZELLİKLER... 133 4.3.1. KLOROFİL A... 133 4.3.2. FİTOPLANKTON... 136 4.3.3. ZOOPLANKTON... 140 4.3.4. ZOOBENTOS... 144 4.3.4. BALIKLAR... 147 5. SU KALİTESİ... 151 6. ÖTROFİKASYON VE TROFİK SINIFLAMA... 154 6.1. ÇEŞİTLİ PARAMETRELERE GÖRE TROFİK DEĞERLENDİRME... 155 6.2. CARLSON TROFİK DURUM İNDEKSİ (TSI)... 156 6.3. GÖLLERİN TROFİK SEVİYELERİNE GÖRE GÖRÜNÜM ÖZELLİKLERİ... 159 7. TAŞIMA KAPASİTESİ... HATA! YER İŞARETİ TANIMLANMAMIŞ. 7.1 ERMENEK BARAJ GÖLÜ TAŞIMA KAPASİTESİ... HATA! YER İŞARETİ TANIMLANMAMIŞ. 7.2 ERMENEK BARAJ GÖLÜ TAŞIMA KAPASİTESİ SEÇENEK 2... HATA! YER İŞARETİ TANIMLANMAMIŞ. 7.3. ERMENEK BARAJ GÖLÜ TAŞIMA KAPASİTESİ SEÇENEK 3... HATA! YER İŞARETİ TANIMLANMAMIŞ. 8. BALIKÇILIK... 175 8.1. TİCARİ AVCILIK... 177 8.2. YETİŞTİRİCİLİK... 178 9. TARTIŞMA VE SONUÇLAR... 181 9.1 FİZİKSEL ÖZELLİKLER... 181 9.2. KİMYASAL ÖZELLİKLER... 184 9.3. BİYOLOJİK ÖZELLİKLER... 188 9.4. SU KALİTESİ... 192 9.5. ÖTROFİKASYON VE TROFİK SINIFLAMA... 192 9.6. TAŞIMA KAPASİTESİ... 193 9.7. BALIKÇILIK... 195 12

10. ÖNERİLER... 197 11. ÖZET... 199 12. SUMMARY... 201 13. KAYNAKÇA... 203 14. EK ÇİZELGELER... 205 15. KALİTE KRİTERLERİ... 237 13

14

ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 2.1. Araştırma Sahasının Türkiye de ve Doğu Akdeniz Havzasındaki Yeri...24 Şekil 2.2. Ermenek Barajı...25 Şekil 2.3. Ermenek Baraj Gölü...25 Şekil 2.4/3. Nadire Kaynakları Mevkiinden Bir Görünüm...32 Şekil 2.4/5. Nadire Kaynakları Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı...34 Şekil 2.4/7. Göktepe Deresi Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı...35 Şekil 2.4/8. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımlarının Aylara Göre Dağılımı...37 Şekil 2.4/9. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı...37 Şekil 2.4/10. Küçüksu Çayı Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı...39 Şekil 2.4/12. Zeyve Kaynağı Akımlarının Aylara Göre Dağılımı...40 Şekil 2.4/13. Zeyve Çayı Akımlarının Aylara Göre Dağılımı...41 Şekil 3/1. Ermenek Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası...46 Şekil 3/2. Küçüksu Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası...47 Şekil 3/3. Zeyve Kaynağı Baraj Girişi Örnekleme Noktası...48 Şekil 3/4. Ermenek Baraj Çıkışı Örnekleme Noktası...49 Şekil 4.1/1. Başlıca Büyük Baraj Göllerimizin Derinlikleri...58 Şekil 4.1/2. Başlıca Büyük Baraj Göllerimizin Ortalama Derinlikleri...58 Şekil 4.1/3. Ermenek Baraj Gölünde Görünürlük Değerlerinin Ortalama Değişimi...60 Şekil 4.1/4. Ermenek Baraj Gölünde Zamanla Ortalama Görünürlük Değişimi...61 Şekil 4.1/5. 1. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi...61 Şekil 4.1/6. 2. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi...62 Şekil 4.1/7. 3. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi...62 Şekil 4.1/8. Ermenek Baraj Gölünde Berraklık İle İlgili Bir Görünüm...63 Şekil 4.1/9. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi...71 Şekil 4.1/10. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi...72 Şekil 4.1/11. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi...73 Şekil 4.1/9. Ermenek Barajı nda Girişten Çıkışa Doğru ph Değişimi...78 Şekil 4.1/12. Ermenek Baraj Gölü Ağ Çalışmasından Bir Görünüm...83 Şekil 4.1/13. Ermenek Barajı ve Besleyen Kaynaklarda Toplam Sertlik Değişimi...86 Şekil 4.1/14. Akarsu ve Baraj Göllerimizde Toplam Sertlik Değişimi...86 Şekil 4.1/15. Ermenek Barajında Toplam Alkalinite Değişimi...89 Şekil. 4.2/1. Ermenek Barajı 1. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi...94 Şekil. 4.2/2. 1. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi...95 Şekil. 4.2/3. 1. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi...96 Şekil. 4.2/4. Ermenek Barajı 2. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi...97 15

Şekil. 4.2/5. 2. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi...98 Şekil. 4.2/6. 2. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi...99 Şekil. 4.2/7. Ermenek Barajı 3. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi... 100 Şekil. 4.2/8. 3. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi... 101 Şekil. 4.2/9. 3. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi... 102 Şekil.4.2/4. Ermenek Barajında Anyon Değişimi... 106 Şekil.4.2/5. Ermenek Barajında Katyon Değişimi... 109 Şekil.4.2/6. Ermenek Barajında Organik Madde Değişimi... 111 Şekil.4.2/7. Ermenek Barajında Azot Değişimi... 115 Şekil.4.2/8. Ermenek Barajında Çözünmüş İnorganik ve Toplam Fosfor Değişimi... 119 Şekil 4.3/2. Ermenek Baraj Gölünde Bölgelere Göre Zamanla Klorofil A Değişimi... 135 Şekil 4.3/3. Fitoplankton kompozisyonun bolluk bazında değişimi... 138 Şekil 4.3/4. Fitoplankton kompozisyonun biyokütle bazında değişimi... 138 Şekil 4.3/6. Ermenek Baraj Gölü Yıllık Zooplankton Kompozisyonu... 140 Şekil 4.3/7. Ermenek Baraj Gölünde Zooplankton Kompozisyonu değişimi... 141 Şekil 4.3/8. Ermenek Baraj Gölünde Zooplankton Yoğunlukları Değişimi... 142 Şekil 4.3/9. Son Yıllarda Yapılan Etüt Sonuçlarına Göre Baraj Göllerinin Trofik Kategorileri ve Zooplankton Yoğunlukları... 143 Şekil 4.3/10. Ermenek Baraj Gölü Zoobentos Kompozisyonu... 144 Şekil 4.3/11. Ermenek Baraj Gölü Zoobentos Yoğunlukları... 145 Şekil 4.3/12. Gökkuşağı Alabalığı... 148 Şekil 4.3/13. Aynalı Sazan... 148 Şekil 4.3/13. Kırmızı Benekli Alabalık... 148 Şekil 4.3/13. Nadire Kaynakları Mevkii... 148 Şekil 4.3/13. Ermenek Barajı Zeyve Avlak Sahası Balık Kompozisyonu... 149 Şekil 6/1. Trofik Durum İndeksleri Arasındaki Sapmaların Olası Nedenleri... 157 Şekil 6/2. Oligotrofik Bir Gölün Genel Görünümü.... 159 Şekil 6/3. Mesotrofik Gölden Bir Görünüm.... 160 Şekil 6/4. Ötrofik Göllerden İki Görünüm... 160 Şekil 6/5. Hipertrofik Göllerden İki Görünüm.... 161 Şekil 6/6. Ermenek Baraj Gölünün Genel Görünümü.... 162 Şekil 8/1. Baraj Göllerinde Ticari Avcılık ve Yetiştiricilik Verileri (31.12.2012)... 178 Şekil 8/2. Ermenek Baraj Gölü nde Ticari Avcılık ve Yetiştiricilik Kapasitesi... 179 16

ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 2.4/1. Ermenek Çayı Baraj Yeri Akım Gözlemleri (hm 3 ) (1965 2008)... 31 Çizelge 2.4/2. Nadire Kaynağı Akımları (hm 3 )... 33 Çizelge 2.4/3. Göktepe Deresi Akımları (hm 3 )... 34 Çizelge 2.4/4. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımları (hm 3 )... 36 Çizelge 2.4/5. Küçüksu Çayı Akımları (hm 3 )... 38 Çizelge 2.4/6. Zeyve Kaynağı Akımları (hm 3 )... 40 Çizelge 2.4/7. Zeyve Çayı Akımları (hm 3 )... 41 Çizelge 2.6./1. Göksu Nehrinde Yaşayan Balık Türleri... 44 Çizelge 3.8/1. Nisan 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar... 55 Çizelge 3.8/2. Temmuz 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar... 55 Çizelge 3.8/3. Ekim 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar... 56 Çizelge 3.8/4. Ocak 2012 Çalışmasında Kullanılan Ağlar... 56 Çizelge 4.1/13. Ermenek Barajı Toplam Alkalinite Değerleri (mg/l CaCO3)... 89 Çizelge 4.2/1. Ermenek Baraj Gölünde Çözünmüş Oksijen Değerleri (mg/l)... 91 Çizelge 4.2./3. Ermenek Barajında Bikarbonat (CO -- 3 ) Değerleri (mg/l)... 104 Çizelge 4.2./4. Ermenek Barajında Bikarbonat (HCO3-) Değerleri (mg/l)... 104 Çizelge 4.2./5. Ermenek Barajında Klorür (Cl-) Değerleri (mg/l)... 105 Çizelge 4.2./6. Ermenek Barajında Sülfat (SO4--) Değerleri (mg/l)... 105 Çizelge 4.2/7. Ermenek Barajında Anyon Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları... 106 Çizelge 4.2./8. Ermenek Barajında Sodyum Değerleri (mg/l)... 107 Çizelge 4.2./9. Ermenek Barajında Potasyum Değerleri (mg/l)... 107 Çizelge 4.2./10. Ermenek Barajında Kalsiyum Değerleri (mg/l)... 108 Çizelge 4.2./11. Ermenek Barajında Magnezyum Değerleri (mg/l)... 108 Çizelge 4.2/12. Ermenek Barajında Katyon Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları... 109 Çizelge 4.2/13. Ermenek Barajında Organik Madde Değerleri (mg/l O2)... 110 Çizelge 4.2/14. Ermenek Barajı Amonyum Azotu Değerleri (mg/l)... 113 Çizelge 4.2/15. Ermenek Barajı Nitrit Azotu Değerleri (mg/l)... 113 Çizelge 4.2/16. Ermenek Barajı Nitrat Azotu Değerleri (mg/l)... 114 Çizelge 4.2/17. Ermenek Barajı Toplam İnorganik Azot Değerleri (mg/l)... 114 Çizelge 4.2/18. Ermenek Barajında Azot Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları... 115 Çizelge 4.2/19. Ermenek Barajı Orto Fosfat Değerleri (mg/l)... 118 Çizelge 4.2/20. Ermenek Barajı Çözünmüş İnorganik Fosfor (DIP) Değerleri (mg/l)... 118 Çizelge 4.2/21. Ermenek Barajı Toplam Fosfor (TP) Değerleri (mg/l)... 119 Çizelge 4.2/22. Örnekleme Noktalarında TP Değerleri ve İlgili Parametrelerin Sonuçları... 120 Çizelge 4.2/23. Ermenek Baraj Gölü Trofik Seviye Durumu... 123 Çizelge 4.2/24. N:P Oranlarına Göre Sınırlayıcı Besin Elementleri (Anonim, 1982)... 131 Çizelge 4.3/1. Ermenek Baraj Gölünde Klorofil A Değerleri (µg/l)... 133 17

Çizelge 4.3/2. Ermenek Baraj Gölü nde teşhis edilen fitoplankton türleri ve örneklerde bulunuşları (*)... 137 Çizelge 4.3/3. Ermenek Baraj Gölü nde Tespit Edilen Zooplankton Cinsleri... 140 Çizelge 4.3/4. Ermenek Baraj Gölü'nde Tespit Edilen Zoobentos Cinsleri... 144 Çizelge 4.3/4. Göksu Havzasında Tespit Edilen Balık Türleri... 147 Çizelge 4.3/5. Ermenek Baraj Gölünde Tespit Edilen Balık Türleri ve Oranları... 149 Çizelge 5.1 Ermenek Barajı Örnekleme Noktalarında Su Kalite Sınıfları... 152 Çizelge 6/1. Ermenek Barajında Parametrelere Göre Trofik Seviye Durumu... 155 Çizelge 6/2. Carlson TSI Değerlerine Göre Göllerin Trofik Durumu ve Özellikleri... 158 Çizelge 7/1. Uzungöl ün Bazı Özellikleri ve Taşıma Kapasitesine İlişkin Değerler (Verep vd., 2003)... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Çizelge 7/2. Kesikköprü Baraj Gölü nün Fosfor Bütçesi ve Taşıma Kapasitesi Parametreleri (Aşır and Pulatsü 2008)... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Çizelge 7/3. Menzelet Rezervuarı Hidrolojik ve Fosfor Bütçe Parametreleri (Büyükcapar and Alp 2006)... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Çizelge 7/4. Almus Baraj Gölü nün Alabalık Kültürü İçin Fosfora Dayalı Taşıma Kapasitesi Bulguları (Buhan vd. 2010)... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Çizelge 7/5. Ermenek Baraj Gölü nün Morfometrik, Hidrolojik ve Fosfor Bütçe Parametreleri. Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Çizelge 8/1. Barajların Rezervuar Alanı ve Avcılık Verimliliğine Göre Sınıflandırılması... 177 Çizelge 14/1. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar... 207 Çizelge 14/2. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar... 208 Çizelge 14/3. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar... 209 Çizelge 14/4. Ermenek Baraj Gölünde Secchi ve Klorofil A Değerleri... 210 Çizelge 14/5. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C)... 211 Çizelge 14/6. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C)... 212 Çizelge 14/7. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C)... 213 Çizelge 14/8. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C)... 214 Çizelge 14/9. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C)... 215 Çizelge 14/10. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C)... 216 Çizelge 14/11. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm)... 217 Çizelge 14/12. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm)... 218 Çizelge 14/13. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm)... 219 Çizelge 14/14. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l)... 220 Çizelge 14/15. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l)... 221 Çizelge 14/16. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l)... 222 Çizelge 14/17. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt)... 223 Çizelge 14/18. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt)... 224 Çizelge 14/19. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt)... 225 Çizelge 14/20. Ermenek Çayında Yapılan Analiz Sonuçları... 226 18

Çizelge 14/21. Küçüksu Çayında Yapılan Analiz Sonuçları... 227 Çizelge 14/22. Zeyve Kaynağında Yapılan Analiz Sonuçları... 228 Çizelge 14/23. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları... 229 Çizelge 14/24. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları... 230 Çizelge 14/25. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları... 231 Çizelge 14/26. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları... 232 Çizelge 14/27. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları... 233 Çizelge 14/28. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları... 234 Çizelge 14/29. Ermenek Barajı Çıkışında Yapılan Analiz Sonuçları... 235 Çizelge 15/1. Kıta İçi Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri*... 239 Çizelge 15/2. Ege ve Akdeniz Kıyı ve Geçiş Suları Ötrofikasyon Kriterleri*... 240 Çizelge 15/3. Karadeniz ve Marmara Kıyı ve Geçiş Suları Ötrofikasyon Kriterleri*... 240 Çizelge 15/4. Göl, Gölet ve Baraj Göllerinde Trofik Sınıflandırma Sistemi Sınır Değerleri*... 241 Çizelge 15/5. İçme Suyu Temin Edilen veya Temin Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalite Standartları*... 242 Çizelge 15/6. İçme Suyu Standartları... 245 Çizelge 15/7. Alabalık Yetiştiriciliği İçin Su Kalite Kriterleri*... 250 Çizelge 15/8. Sazan Yetiştiriciliği İçin Su Kalite Kriterleri*... 251 19

20

1. GİRİŞ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünce geliştirilen su kaynaklarından sulama, enerji üretimi, taşkın koruma, içme-kullanma ve sanayi suyu temini amacıyla inşa edilen tesislerin kuruluş amaçları ile uyumlu bir biçimde su ürünlerinin korunması ve geliştirilmesi çalışmaları da yürütülmektedir. Baraj göllerinde su ürünlerinin geliştirilmesi esas itibariyle su kaynağında doğal olarak bulunan veya balıklandırma programları dâhilinde ilave edilen balıkların, rezervuarlara giren besleyici elementler oranında gelişen organizmalarla beslenmeleri ana prensibine dayanmaktadır. Bu şekilde oluşan balık stokları avlanma hakkının kiralanması şeklinde değerlendirilmektedir. Maksimum işletme kotunda 5874 ha yüzey alana sahip olan Ermenek Baraj Gölünde ticari avcılık yoluyla yılda 55 ton balık istihsal edilebileceği anlaşılmaktadır. Son yıllarda geleneksel balıkçılık faaliyetlerine ilave olarak yeni üretim şekilleri de uygulamaya konulmaktadır. Su ürünleri üretimini artırmak ve baraj göllerinin üretim kapasitesini daha iyi değerlendirmek amacıyla; Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün mülkiyeti veya tasarrufu altında bulundurduğu rezervuarlarda kafeslerde yapılacak su ürünleri yetiştiriciliğine ilişkin protokol düzenlenmiştir. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ile mülga Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü arasında 29.6.1994 tarihinde düzenlenen protokol 2004 yılında yenilenmiştir. Söz konusu protokol çerçevesinde faaliyete geçen 530 kafes balıkçılığı işletmesinin yıllık üretim kapasitesi 186 500 tona ulaşmıştır. Bu işletmelerin 31.12.2012 tarihi itibariyle fiili üretimi 100 700 ton/yıl olarak gerçekleşmiştir. Baraj göllerinden bir yılda ticari avcılıkla elde edilen balık miktarının toplam 13 000 ton olduğu göz önüne alınırsa yetiştiricilik yoluyla balık üretiminin önemi daha iyi anlaşılacaktır. Bu kapsamda 2010 yılında Ermenek Baraj Gölünde projeye dayalı ağ kafeslerde su ürünleri yetiştiriciliği yapılması talebinde bulunulmuştur 1. 1 Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğünün 12.01.2010 tarih ve B.12.0.TUG.10.508.03.01.70/0079-00681 sayılı yazısı. 21

Temeli 2002 yılında atılan Ermenek Barajına 2009 yılı Ağustos ayında su tutulmaya başlanmıştır. Baraj tamamen dolduktan sonra yapılması gereken limnolojik etüt çalışmalarına - yetiştiricilerin yoğun talepleri nedeniyle barajın henüz yarısı dolmuşken 2011 Nisan ayında başlanmıştır. Barajda ekolojik dengenin oluşmasına fırsat verilmediğinden yapılan gözlem, ölçüm ve analizlerden çok sağlıklı ve tutarlı sonuçlar beklenemeyeceği baştan kabul edilmelidir. Yapılan etütlerde öncelikle rezervuarın ağ kafeslerde su ürünleri yetiştiriciliğine uygunluğunun araştırılması, uygunsa yapılan faaliyetin su kalitesini bozmadan yürütülmesi için gerekli şartların, taşıma kapasitesinin belirlenmesi gerekmektedir. Rezervuarda hiçbir zirai ekonomik faaliyette bulunulmasa bile ileriye dönük su kalitesinin korunması ve geliştirilmesi için başlangıç kalitesinin ve ekolojik özelliklerinin bilinmesi gereklidir. Bu amaçlarla başlanan araştırmanın arazi gözlemleri ve örnekleme çalışmaları, 2011 Nisan, Temmuz, Ekim ve 2012 Ocak aylarında mevsimlik düzeyde tamamlanmıştır. Baraj Gölünde; fiziksel, kimyasal ve biyolojik parametreler izlenirken, barajın giriş ve çıkış akımlarında fiziksel ve kimyasal parametreler izlenmiştir. Bu raporda; Ermenek Baraj Gölü ile ilgili elde edilen gözlem ve analiz sonuçları ile bu sonuçlar üzerinde, kıta içi su kaynakları kriterleri, ötrofikasyon ve balıkçılık faaliyetleri bakımından yapılan değerlendirmeler yer almaktadır. 22

2. ÇALIŞMA ALANININ TANITIMI Ermenek Barajı, Karaman İli, Ermenek İlçe merkezinin 11 km güneydoğusunda, Göksu Nehrinin Ermenek Çayı kolu üzerinde 32 58 33 02 boylamları ile 36 34 enlemi arasında, Akdeniz bölgesinde yer almaktadır. Ermenek Çayı havzasının en yüksek kotu 2877 m dir. Ermenek baraj yerindeki nehir yatağı kotu ise 500 m olup baraj yerinin yukarısındaki havzanın ortalama kotu 1600 m dir. Ermenek Projesi kapsamında gerçekleştirilen tesisler; Ermenek Barajı, Ermenek Kuvvet Tüneli, Ermenek Hidroelektrik Santrali, Erik Regülatörü, Erik Kuvvet Tüneli ve Erik HES tir. Hidroelektrik santrallerde üretilen elektrik enerjisinin 380 kv luk 2 adet enerji nakil hattıyla Seydişehir ve Akkuyu şalt sahasına ulaştırıarak enterkonnekte sisteme bağlanması planlanmıştır. Ermenek Barajı çok dar bir boğaz olan Görmel Boğaz ında inşa edilmiş olup, baraj arkasındaki göl ile mansaptaki Gezende Baraj rezervuarı arasında yaratılan 361 m düşü, enerji üretimi amacıyla değerlendirilmektedir. Bu düşünün 194 m si inşa edilen kemer baraj ile, ilave 167 m si ise 8064 m uzunluğunda inşa edilen kuvvet tüneli ve eğimli kuvvet şaftı ile sağlanmaktadır. Ermenek Barajı, temel tabanından 210 m yükseklikte, ince beton kemer baraj olarak inşa edilmiştir. Ermenek Barajında tutulan su, Ermenek Kuvvet Tüneli ile Ermenek HES e çevrilmektedir. Erik Regülatörü ile Erik Kuvvet Tüneline çevrilen su ise önce Erik HES te, daha sonra da Ermenek Kuvvet Tüneline aktarılarak Ermenek HES te ikinci defa enerjiye dönüştürülmektedir. Ermenek HES in yeri, barajın 9 km akış aşağısında Çıkrıkçini Mevkii yakınlarında Ermenek Çayı sahilindedir. 150 MW gücünde 2 üniteden oluşan santralde yılda ortalama 1100,82 GWh enerji üretilecektir. Erik Deresinin Ermenek Çayı ile birleştiği noktadan yaklaşık 4 km akış yukarısında kurulan Erik Regülatörü vasıtasıyla, Erik Deresinin suları, 4181 m uzunluğunda iletim tüneli ile 33,72 GWh yıllık enerji üretimine sahip Erik HES e ulaşmaktadır. 23

Erik HES ten çıkan su Ermenek Kuvvet Tüneline, tünelin 8. kilometresinde aktarılmakta, burada Ermenek Çayının suları ile birleşen Erik Deresinin suları Ermenek HES te bir daha enerjiye dönüşecek ve yıllık toplam enerji üretimi 1134,54 GWh değerine yükselecektir. Ermenek Barajının akış aşağısında enerji amacıyla inşa edilip 1990 yılında işletmeye açılan Gezende Barajı bulunmaktadır. Şekil 2.1. Araştırma Sahasının Türkiye de ve Doğu Akdeniz Havzasındaki Yeri 24

Şekil 2.2. Ermenek Barajı Şekil 2.3. Ermenek Baraj Gölü 25

2.1. Baraj Yerinin Jeolojik Yapısı Ermenek Çayı Havzası, Akdeniz kıyısı boyunca batı- doğu doğrultusunda uzanan Toros Dağlarının orta kısmında yer alır. Orta Toroslar ayırtman stratigrafik, yapısal ve metamorfik özellikler gösteren tektono-strafik kaya birimlerinden oluşmuştur. Ermenek Çayı Göksu Nehrinin en önemli koludur ve Göksu Nehri ile Mut İlçesinin batısında birleşir. Ermenek baraj yeri, Erik çevirme bendi, Ermenek ve Erik kuvvet tünelleri ile Ermenek ve Erik santrallerini içeren proje alanı Ermenek Çayının orta kesiminde yer almaktadır. Orta Toroslarda bulunan proje alanı genelde Üst Kretase yaşlı Ermenek Ofiyolitik Melanjından oluşmuştur. Ermenek Ofiyolitik Melanjı çeşitli sedimanter kayaların heterojen blokları ve blokları içeren bir matriksten oluşmuştur. Senozoyik (Tersiyer) e ait sedimanter kayalar, alt Miyosen yaşlı Görmel Formasyonu ile Orta Miyosen yaşlı Ermenek Formasyonudur. Bölgenin önemli bir kesiminde bu formasyonlar yüzeylenirler. Görmel Formasyonu geçirimsiz bir kaya birimidir ve başlıca marn, kil taşı, silttaşı, killi kireçtaşı, kum taşı ve konglomeradan oluşmuştur. Ermenek Formasyonu bölgede bulunan tüm kaya birimlerini örtmektedir. 2.2. İklim Ermenek Çayı, baraj yeri itibariyle 2304 km 2 yağış alanına sahiptir. Bu yağış alanı dağlık bir yapı göstermektedir. Havzanın ortalama kotu 1600 m olup yükselti 500 1800 metre aralığında değişmektedir. Havzanın düşük kotlarında Akdeniz iklimi hüküm sürmektedir. Kışları ılık ve yağışlı, yazları sıcak ve kuraktır. Yukarı yağış alanına doğru yükselti hızla artmakta ve Akdeniz ikliminden karasal iklime geçiş görülmektedir. 26

2.2.1. Rüzgârlar Ermenek Meteoroloji İstasyonu ölçümlerine göre belirlenen maksimum rüzgâr hızı 18,9 m/s dir. Yıl boyunca hâkim rüzgâr yönü güney-doğu istikametindedir. Göksu Havzasının bir parçası olan Ermenek bölgesi batıdan siklonik lodos ve vadiden gelen poyraz gibi şiddetli rüzgârlara açıktır. Bu rüzgârların nedeni dağ sıraları ve aralarındaki boşluktur. 2.2.2. Sıcaklık Ermenek te en soğuk ay ortalama 3,3 C ile Ocak, en sıcak ay ortalama 22,7 C ile Temmuz ayıdır. Kış ayları ortalaması 8,1 C, yaz ayları ortalaması ise 17,2 C dir. 2.2.3. Yağış Ermenek Barajı havzasının yıllık yağış değeri 600 mm dir. Mevsimsel dağılım incelendiğinde, Aralık Şubat ayları arasında yağışın diğer aylara göre iki kat fazla olduğu görülür. 27

2.3. Yapısal Özellikler Yağış Alanı 2 304 km 2 Yıllık ortalama akım 1 332,6 hm 3 Baraj Gövde dolgu tipi İnce beton kemer Baraj beton hacmi 296 000 m 3 Gövde yüksekliği (Talvegden) 210,00 m Gövde yüksekliği (Temelden) 218,00 m Kret kotu 700,00 m Baraj Gölü Taşkında maksimum su kotu 699,05 m Maksimum işletme kotu 694,00 m Minimum işletme kotu 660,00 m Maksimum işletme kotunda göl hacmi 4 582 hm 3 Maksimum işletme kotunda göl alanı 5 874 ha Minimum işletme kotunda göl hacmi 2 835 hm 3 Minimum işletme kotunda göl alanı 4405 ha Aktif hacim 1 747 hm 3 Derivasyon Tüneli Tünel uzunluğu Tünel çapı 934,5 m 6,0 m Dolusavak Tipi Tünel uzunluğu Tünel çapı Dolu savak proje debisi Tünel (2 adet) 426,5 x 447,5 m 6,0 m 2 x 500 m 3 /s Dolu savak kapak tipi ve yeri Radyal kapak, tünel çıkışı Kuvvet Tüneli ve Cebri Boru Kuvvet tüneli uzunluğu 8 064 m Kuvvet tüneli çapı Cebri boru uzunluğu Cebri boru çapı Kuyruk suyu kotu 5,6 m 1 125 m 4,7 m 333,00 m 28

2.4. Hidroloji Ermenek Barajını besleyen ana su kaynağı Ermenek Çayıdır. Ermenek Çayının baraj yerindeki ortalama akımı, Planlama Raporunu esas alan Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporunda, 1946 1987 yılları arasında Görmeli Köprüsündeki gözlemlere göre, 1 332,6 hm 3 /yıl olarak verilmektedir. Söz konusu raporda baraj yerinde en yüksek akımın kar erime ve yağmur nedeniyle nisan mayıs aylarında, en düşük akımın ise aralık ayında görüldüğü ifade edilmektedir. Ancak Çizelge 2.4/1 de verilen Görmeli Köprüsündeki 1965 2008 yılları gözlem değerleri incelendiğinde; en yüksek akımların mart nisan aylarında en düşük akımın ise eylül ayında görüldüğü anlaşılmaktadır. Aralık ayının akışın düşük değil de yüksek olduğu aylar arasında yer aldığı görülmektedir. Aylık akım değerlerinde kışları ılık ve yağışlı Akdeniz ikliminin etkisi açık olarak görülmektedir. Aralık ayından sonra ocak ve şubat aylarındaki düşüşlerin yüksek kesimlerdeki kar yağışının akışa geçmemesinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır. 2.4.1. Ermenek Çayı Baraj Yeri Akımları Baraj yeri Görmeli Köprüsündeki Ermenek Çayının yıllık ortalama akımı; 1945-1987 yılları gözlemlerinin esas alındığı planlama raporunda 1332,6 hm 3 olarak verilmekte, 1965-2007 yılları arasında yapılan son 43 yıllık gözlemlere göre 1393,7 hm 3 olmaktadır. Baraj gölünü besleyecek akarsu ve kaynakların da gözlemlendiği 1998 2005 yılları arasında, baraj yeri Görmeli Köprüsündeki Ermenek Çayı ortalama akım ise 1 289,6 hm 3 /yıl değerini vermektedir. Kütle dengesi ve taşıma kapasitesi hesaplarında bu son değer kullanılacaktır. Ermenek Barajı; Gevne Çayı, Göktepe Deresi, Nadire Kaynağı, Küçüksu Çayı, Zeyve Kaynağı ve Zeyve Çayı tarafından beslenmektedir. 29

1965 1966 1967 1968 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 ORT. EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL hm 3 Ermenek Çayı - Baraj Yeri Akımları (1965-2008) 400 350 331,32 300 250 200 223,24 178,27 150 142,79 136,34 116,16 100 50 35,47 86,25 62,05 32,81 23,86 21,86 0 Şekil 2.4/1. Ermenek Çayı Baraj Yeri Akımlarının Aylara Göre Dağılımı hm 3 Ermenek Çayı - Baraj Yeri Akımları (1965-2008) 2500 2000 2267,4 1500 1393,7 1000 668,8 500 0 Şekil 2.4/2. Ermenek Çayı Baraj Yeri Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı 30

Çizelge 2.4/1. Ermenek Çayı Baraj Yeri Akım Gözlemleri (hm 3 ) (1965 2008) SU YILI EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL YIL.TOP. 1965 22,70 31,40 124,00 152,00 238,00 352,00 466,00 273,00 98,40 35,20 22,00 19,10 1833,80 1966 25,20 51,90 161,00 419,00 204,00 344,00 432,00 227,00 83,70 29,00 16,00 14,10 2006,90 1967 16,00 51,40 441,00 252,00 79,70 201,00 500,00 335,00 114,00 51,10 31,50 29,40 2102,10 1968 33,90 112,00 171,00 331,00 168,00 405,00 605,00 357,00 99,20 47,10 32,30 29,90 2391,40 1972 50,40 41,50 100,00 50,70 74,80 192,00 340,00 157,00 53,20 36,10 29,80 26,90 1152,40 1973 66,50 51,70 38,50 33,20 84,00 161,00 205,00 104,00 33,60 24,30 20,80 19,20 841,80 1974 25,70 35,00 121,00 38,70 63,30 266,00 115,00 61,60 32,20 23,90 21,80 22,60 826,80 1975 28,40 43,90 212,00 179,00 133,00 314,00 559,00 286,00 92,10 43,60 31,40 26,60 1949,00 1976 40,10 85,20 82,10 152,00 101,00 197,00 524,00 238,00 80,20 47,00 35,30 31,80 1613,70 1977 85,40 70,80 252,00 103,00 103,00 222,00 300,00 201,00 80,20 80,10 30,20 29,20 1556,90 1978 34,00 33,60 56,60 200,00 248,00 261,00 364,00 244,00 78,50 40,10 29,60 28,10 1617,50 1979 129,00 57,80 168,00 343,00 201,00 203,00 187,00 121,00 76,40 44,00 35,60 33,70 1599,50 1980 37,60 109,00 172,00 218,00 113,00 311,00 518,00 282,00 91,60 41,80 33,90 30,50 1958,40 1981 17,00 29,60 107,00 169,00 131,00 361,00 459,00 274,00 114,00 55,70 20,20 16,40 1753,90 1982 1983 41,50 31,90 70,60 61,30 76,20 191,00 426,00 222,00 52,90 18,80 12,70 10,90 1215,80 1984 36,80 240,00 243,00 163,00 191,00 263,00 376,00 247,00 56,20 34,60 32,20 26,20 1909,00 1985 28,60 85,50 57,80 171,00 129,00 220,00 301,00 115,00 45,30 29,20 23,90 23,10 1229,40 1986 80,70 262,00 75,70 257,00 137,00 215,00 235,00 93,00 51,30 32,10 26,10 24,40 1489,30 1987 25,60 35,60 81,90 248,00 141,00 155,00 406,00 506,00 197,00 53,50 35,20 30,20 1915,00 1988 28,12 64,45 71,58 57,85 96,68 235,30 474,90 271,00 73,44 41,86 31,67 27,22 1474,07 1989 36,40 208,00 119,00 74,90 75,50 218,00 133,00 54,50 31,80 28,90 27,00 23,80 1030,80 1990 46,20 206,00 284,00 75,20 114,00 196,00 191,00 94,20 39,70 25,70 21,20 22,40 1315,60 1991 22,80 32,20 106,00 40,80 67,30 166,00 82,70 80,20 33,90 22,20 18,50 16,90 689,50 1992 20,70 30,90 78,90 54,90 53,70 113,00 486,00 209,00 63,40 31,80 23,20 20,00 1185,50 1993 21,80 51,80 69,60 73,20 65,40 149,00 447,00 206,00 55,80 28,90 22,20 19,90 1210,60 1994 18,70 39,10 64,90 112,00 103,00 205,00 204,00 81,90 31,10 21,50 17,80 15,60 914,60 1995 40,40 188,00 127,00 224,00 97,80 224,00 234,00 144,00 49,70 28,80 21,10 18,10 1396,90 1996 25,60 249,00 75,80 80,20 129,00 236,00 288,00 175,00 43,50 26,10 21,90 22,50 1372,60 1997 38,70 41,70 138,00 84,90 69,40 65,30 220,00 135,00 36,50 22,20 18,20 17,20 887,10 1998 62,30 86,40 273,00 76,40 85,50 121,00 263,00 103,00 37,30 23,30 19,10 18,20 1168,50 1999 23,90 71,70 287,00 117,00 197,00 201,00 337,00 163,00 51,50 27,00 20,30 18,80 1515,20 2000 20,80 22,70 45,80 43,2 65,0 118,0 535,0 155,0 41,4 24,4 18,9 17,4 1107,60 2001 30,20 30,80 49,30 55,10 80,60 181,00 90,40 71,70 27,20 19,30 16,40 16,80 668,80 2002 18,00 268,00 508,00 237,00 153,00 272,00 447,00 200,00 80,10 36,30 24,70 23,30 2267,40 2003 26,80 61,10 70,40 151,00 125,00 125,00 399,00 124,00 51,00 27,30 21,10 20,50 1202,20 2004 20,70 27,60 204,00 146,00 135,00 501,00 264,00 129,00 48,80 28,80 23,40 20,10 1548,40 2005 23,40 65,10 49,60 70,80 114,00 217,00 142,00 66,90 30,90 22,00 18,40 18,30 838,40 2006 22,10 45,10 58,10 55,50 98,50 183,00 277,00 95,40 38,60 22,80 17,00 14,20 927,30 2007 27,30 129,00 32,30 29,10 47,20 190,00 88,40 50,20 24,30 19,40 16,90 14,80 668,90 2008 ORTALAMA 35,90 86,63 139,68 138,46 117,66 224,37 331,32 178,27 62,05 33,22 24,09 22,01 1393,66 31

2.4.2. Ermenek Çayı (Yeşilköy) Akımları Yeşilköy AGİ akımları, akış yukarısında adı Gevne Çayı olan Ermenek Çayı ile Göktepe Deresi ve Nadire Kaynakları akımlarını kapsamaktadır. Göktepe Deresinin yıllık ortalama 122 hm 3, Nadire Kaynaklarının da 50 hm 3 akımı bulunmaktadır. Kalite gözlemleri için su örnekleri, söz konusu suların karıştığı Yeşilköy AGİ noktasından alınmıştır. Bu nedenle Göktepe Deresi ve Nadire Kaynaklarının suları Ermenek Çayı ile birlikte değerlendirilecektir. Baraj dolduğu zaman Nadire Kaynakları baraj gölü içinde kalacaktır. Böylece bu kaynakların ürünü olan doğa güzellikleri de mazide kalmış olacaktır (Şekil 2.4/3). Ancak üzülmeye gerek yoktur. Kaybolan güzelliklerin yerine milli ekonomiye çok büyük katkısı beklenen yeni güzellikler ortaya çıkmaktadır: Ermenek Barajı ve Baraj Gölü. Yeter ki bu güzellikleri amacına uygun olarak uzun yıllar işletebilelim. İlerideki bölümlerde görüleceği üzere DSİ su ürünleri birimi olarak bu konuda azami dikkat ve gayret gösterilmektedir. Şekil 2.4/3. Nadire Kaynakları Mevkiinden Bir Görünüm 32

EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL Çizelge 2.4/2. Nadire Kaynağı Akımları (hm 3 ) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRANTEMMUZAĞUSTOS EYLÜL TOPLAM 2005 3,58 3,42 3,32 3,45 3,37 5,65 5,08 3,81 3,33 3,33 3,18 3,48 45,00 2006 3,19 3,05 3,03 3,00 3,16 5,42 6,14 4,28 3,47 3,36 3,54 3,52 45,15 2007 3,66 3,87 3,76 4,31 3,83 4,37 4,11 3,92 4,11 4,08 3,17 3,31 46,48 2008 5,38 7,22 8,24 5,02 5,58 7,20 4,46 3,87 3,48 3,41 3,51 3,59 60,94 2009 4,32 4,82 4,73 4,31 4,13 4,84 4,92 5,27 4,69 4,25 4,13 3,87 54,29 ORT. 4,03 4,48 4,62 4,02 4,01 5,49 4,94 4,23 3,82 3,69 3,51 3,55 50,37 Akım gözlemlerinin yapıldığı 2005-2009 yılları ölçümlerine göre Nadire Kaynaklarının yıl boyunca ve yıllara göre düzenli akımlara sahip olduğu görülmektedir (Çizelge 2.4/2., Şekil 2.4/4., Şekil 2.4/5). hm3 Nadire Kaynağı Aylık Akım Dağılımı (2005-2009) 10 9 8 7 6 5 4 4,03 4,48 4,62 4,02 4,01 5,49 4,94 4,23 3,82 3,69 3,51 3,55 3 2 1 0 Şekil 2.4/4. Nadire Kaynakları Akımlarının Aylara Göre Dağılımı 33

2005 2006 2007 2008 2009 ORT. hm 3 Nadire Kaynağı Akımları (2005-2009) 100 90 80 70 60 50 45,00 45,15 46,48 60,94 54,29 50,37 40 30 20 10 0 Şekil 2.4/5. Nadire Kaynakları Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı Çizelge 2.4/3. Göktepe Deresi Akımları (hm 3 ) YIL EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRANTEMMUZAĞUSTOSEYLÜL TOPLAM 1990 2,37 16,45 24,75 8,74 15,68 33,58 26,82 6,89 1,28 1,07 1,01 0,92 140,08 1991 1,41 2,06 15,15 3,73 7,30 19,21 8,33 8,00 2,52 1,07 0,97 0,95 70,60 1992 1,41 1,85 5,68 3,43 4,69 14,98 61,02 21,67 5,51 1,86 1,24 0,88 124,65 1993 1,25 3,40 5,94 6,28 5,58 16,01 50,55 20,06 3,48 1,73 1,07 0,82 116,47 1994 1995 1996 2,40 14,59 4,63 5,31 12,61 24,33 24,48 11,34 3,22 1,51 0,94 0,92 107,03 1997 2,82 2,76 14,14 6,74 5,06 5,84 27,09 12,07 2,38 0,99 0,93 1,42 82,32 1998 4,25 6,50 24,99 7,32 9,18 14,87 33,45 8,87 2,44 1,03 0,68 1,13 114,94 1999 1,38 3,69 19,07 10,60 16,89 25,48 41,63 14,52 3,15 1,12 0,86 1,03 140,19 2000 1,23 1,53 2,55 2,70 4,31 13,75 62,82 16,14 2,63 1,25 0,86 0,91 111,27 2001 1,80 1,86 3,14 4,12 6,28 30,50 9,71 4,13 1,01 0,59 0,46 0,57 64,06 2002 0,90 17,16 55,33 24,14 17,43 38,41 62,70 24,84 4,70 2,05 1,45 1,56 250,59 2003 2,01 3,21 4,32 11,68 8,88 15,30 53,52 9,27 2,64 1,32 1,09 1,04 115,03 2004 1,46 1,75 12,28 12,45 13,23 64,87 32,12 9,42 2,06 1,01 0,87 0,79 152,02 ORT. 1,90 5,91 14,77 8,25 9,78 24,40 38,02 12,86 2,85 1,28 0,96 1,00 122,25 34

1990 1991 1992 1993 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 ORT. EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL hm 3 Göktepe Deresi Akımları (1990-2004) 50 45 40 38,02 35 30 25 20 15 10 5 0 24,40 14,77 12,86 9,78 8,25 5,91 1,90 2,85 1,28 0,96 1,00 Şekil 2.4/6. Göktepe Deresi Akımlarının Aylara Göre Dağılımı hm 3 Göktepe Deresi Akımları (1990-2004) 300 250,59 250 200 150 100 50 140,08 140,19 124,65 116,47 114,94 107,03 111,27 82,32 70,60 64,06 115,03 152,02 122,25 0 Şekil 2.4/7. Göktepe Deresi Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı 35

Akım gözlemlerinin yapıldığı 1990-2004 yılları ölçümlerine göre Göktepe Deresinin yıl içindeki akımlarının düzensiz olduğu, en yüksek akımın 38,02 hm 3 ile nisan ayında, en düşük akımın ise 0,96 hm 3 ile ağustos ayında olduğu görülmektedir (Çizelge 2.4/3., Şekil 2.4/6). Yıllık akımların da zamanla önemli oranda değiştiği, en düşük akımın 64,06 hm 3 ile 2001 yılında, en yüksek akımın ise 250,59 hm 3 ile 2002 yılında olduğu görülmektedir (Şekil 2.4/7). Çizelge 2.4/4. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımları (hm 3 ) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRANTEMMUZAGUSTOS EYLÜL YIL TOP. 1996 15,8 142,0 68,9 67,2 90,7 174,0 241,0 158,0 35,5 19,5 15,9 15,1 1043,6 1997 29,0 29,0 117,0 64,6 59,1 50,1 192,0 129,0 31,8 16,2 15,0 14,6 747,4 1998 54,7 74,3 220,0 56,0 61,5 97,2 226,0 87,9 28,6 18,6 15,2 13,0 953,0 1999 17,9 56,2 202,0 83,3 154,0 166,0 300,0 157,0 49,1 20,7 16,8 15,0 1238,0 2000 14,8 14,3 38,2 35,5 57,9 115,0 428,0 145,0 35,4 19,3 15,4 13,4 932,2 2001 18,6 20,0 32,7 33,3 63,6 166,0 83,0 63,7 19,3 13,9 12,0 12,0 538,1 2002 11,5 175,0 370,0 175,0 117,0 230,0 360,0 189,0 74,9 33,9 19,1 15,9 1771,3 2003 17,8 46,0 56,5 127,0 102,0 101,0 315,0 112,0 40,9 21,5 16,6 14,3 970,6 2004 15,1 21,3 145,0 120,0 109,0 360,0 245,0 122,0 39,9 18,7 16,3 14,6 1226,9 ORT 21,7 64,2 138,9 84,7 90,5 162,1 265,6 129,3 39,5 20,3 15,8 14,2 1046,8 Göktepe Deresinin 122,25 hm 3 yıllık akımını ve Nadire Kaynaklarının 50,37 hm 3 yıllık akımını aldıktan sonra Yeşilköy gözlem istasyonunda ortalama 1046,8 hm 3 yıllık akıma sahip olan Ermenek Çayı, Ermenek Barajını besleyen ana kaynak rolündedir. 36

1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 ORT Şekil 2.4/8. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımlarının Aylara Göre Dağılımı hm 3 Ermenek Çayı- Yeşilköy Akımları (1996-2004) 2000 1800 1600 1400 1200 1000 1238,0 1226,9 1043,6 953,0 932,2 970,6 747,4 800 600 538,1 400 200 0 1771,3 1046,8 Şekil 2.4/9. Ermenek Çayı-Yeşilköy Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı 37

2.4.3. Küçüksu Çayı Akımları Ermenek Barajını kuzeyden besleyen Küçüksu Çayı 1998-2004 yılları arasında yapılan gözlemlere göre ortalama 99,91 hm 3 yıllık akıma sahiptir. Küçüksu Çayının nispeten düzenli akımlara sahip olmakla birlikte, yıllık akımın 2001 yılında 41,70 değerine düştüğü, 2002 yılında ise 156,52 hm 3 değerine yükseldiği görülmektedir (Çizelge 2.4/5., Şekil 2.4/10). Gözlem yapılan dönemdeki aylık akımlar, yazları kurak ve sıcak, kışları ılık ve yağışlı Akdeniz ikliminin özelliklerini yansıtmaktadır. Kasım-aralık aylarında artmaya başlayan akımların mart-nisan aylarında kar erimesiyle birlikte en yüksek düzeye çıktığı görülmektedir (Şekil 2.4/11). Çizelge 2.4/5. Küçüksu Çayı Akımları (hm 3 ) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRANTEMMUZAGUSTOS EYLÜL TOPLAM 1998 2,56 5,23 15,70 10,10 11,20 14,00 23,00 9,45 3,35 2,10 1,94 1,69 100,32 1999 1,76 3,25 10,70 8,47 13,50 20,80 22,70 6,21 3,54 1,42 1,45 1,48 95,28 2000 1,77 2,34 3,25 3,32 4,43 7,59 34,80 12,10 3,59 1,84 1,27 1,21 77,51 2001 2,12 3,08 3,01 4,22 4,90 13,30 4,81 2,44 1,46 1,14 0,66 0,56 41,70 2002 0,73 5,70 23,00 18,60 18,60 33,60 36,40 11,30 4,42 2,03 0,96 1,18 156,52 2003 2,69 3,56 4,21 8,41 9,03 14,50 30,40 6,66 3,02 1,04 0,65 0,68 84,85 2004 1,42 3,14 6,35 12,40 16,00 56,00 30,20 10,80 3,69 1,71 0,68 0,80 143,19 ORT 1,86 3,76 9,46 9,36 11,09 22,83 26,04 8,42 3,30 1,61 1,09 1,09 99,91 38

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 ORT hm 3 Küçüksu Çayı Akımları (1998-2004) 200 180 160 140 120 100 80 156,52 143,19 100,32 95,28 84,85 77,51 60 41,70 40 20 0 99,91 Şekil 2.4/10. Küçüksu Çayı Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı Şekil 2.4/11. Küçüksu Çayı Akımlarının Aylara Göre Dağılımı 39

2.4.4. Zeyve Çayı Akımları Yıllık ortalama 87,08 hm 3 akımı olan Zeyve Çayını esas itibariyle yıllık akımı 73 hm 3 olan Zeyve Kaynakları beslemektedir. Zeyve Çayı akımlarının ölçüldüğü Çavuşköy, limnolojik etütlere başlandığı Nisan 2011 tarihinde baraj gölü içinde kalmış olduğundan su örnekleri Zeyve Kaynaklarından alınmıştır. Çizelge 2.4/6. Zeyve Kaynağı Akımları (hm 3 ) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRANTEMMUZ AGUSTOS EYLÜL TOPLAM 1997 4,01 3,91 4,76 6,09 6,27 7,41 8,47 7,00 4,50 3,69 3,41 3,60 63,11 1998 3,69 4,52 8,26 9,14 8,12 11,65 11,26 8,01 5,15 4,38 3,94 3,66 81,78 1999 3,70 4,04 8,38 10,22 9,37 12,02 12,84 10,04 6,03 4,98 4,70 5,11 91,42 2000 4,99 4,23 5,59 6,36 5,80 8,66 9,44 8,47 6,83 5,45 5,34 4,81 75,95 2005 5,37 4,96 4,48 5,42 6,38 9,59 7,54 5,23 4,85 4,18 3,86 3,79 65,65 2006 3,75 3,44 3,14 3,78 6,17 11,02 11,41 7,12 5,16 4,42 3,72 3,37 66,47 2007 3,36 5,06 4,79 4,43 3,85 5,59 5,75 4,56 3,80 3,36 3,46 3,24 51,25 2008 3,22 3,99 7,04 5,65 4,95 7,65 5,81 3,66 3,07 2,82 2,47 2,25 52,57 2009 3,14 3,38 4,28 10,91 15,22 20,09 21,16 14,87 6,98 4,38 3,87 3,49 111,77 ORT 3,91 4,17 5,63 6,89 7,35 10,41 10,41 7,66 5,15 4,18 3,86 3,70 73,33 Şekil 2.4/12. Zeyve Kaynağı Akımlarının Aylara Göre Dağılımı 40

Çizelge 2.4/7. Zeyve Çayı Akımları (hm 3 ) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZAGUSTOS EYLÜL TOPLAM 1997 4,16 4,04 5,75 7,54 6,82 7,35 8,70 6,85 3,84 3,30 3,42 3,75 65,52 1998 4,47 5,42 8,95 9,53 8,08 11,81 11,94 7,11 4,01 3,48 3,24 3,55 81,59 1999 4,08 4,98 9,56 11,59 16,23 18,45 15,19 10,09 5,89 4,72 4,12 4,35 109,23 2000 5,06 5,32 5,99 6,99 7,74 10,55 17,95 13,54 5,58 4,93 4,34 3,98 91,97 ORT. 4,44 4,94 7,56 8,91 9,72 12,04 13,45 9,40 4,83 4,11 3,78 3,91 87,08 Şekil 2.4/13. Zeyve Çayı Akımlarının Aylara Göre Dağılımı 41

2.5. Hidrolik Bekleme Süresi Literatürde alıkoyma süresi (water retention time), oturma süresi (water residence time), doldurma süresi (water replenishment time), yenileme süresi (water replacement time) veya dinlenme süresi (water refreshment time) olarak geçen deyimlerin hepsi barajın dolma veya boşalma süresini ifade etmektedir. Bu ifadelerin hepsinin yerine kullanılan hidrolik bekleme süresi, Baraj Gölünün ortalama hacminin, ortalama çıkış akımına bölümüyle elde edilmektedir. Çıkış akımının ortalama göl yüzey alanına bölümüne de hidrolik yük denilmektedir. T w T w = V / Q ç (1) q s = Qç/A (2) : Hidrolik bekleme süresi yıl V : Ortalama göl hacmi hm 3 Q ç : Ortalama çıkış akımı hm 3 / yıl q s : Hidrolik yük m/yıl A : Göl yüzey alanı Hidrolik bekleme süresi, su kalitesi ve ötrofikasyon değerlendirmeleri bakımından çok önemlidir. Bekleme süresi ne kadar kısa ise giren su, gölü o kadar çabuk terk ediyor demektir. Bekleme süresi uzadıkça, çözünmüş maddelerin fizikokimyasal olaylarla çökelmesi, su canlıları tarafından kullanılan mineral ve besin elementlerinin tüketimi de artacaktır. Besin elementlerinin tüketimi oranında üretkenlik yükselecek ve çeşitli kullanımlar için su kalitesi düşecektir. Aşırı üretkenlik sonucu alg patlamalarının meydana gelmesine, çeşitli kullanımlar için su kalitesinin düşmesine ve arzu edilmeyen çevre koşullarının oluşmasına ötrofikasyon denilmektedir. Ermenek Barajı henüz dolmadığından işletme verileri yoktur. Buharlaşma kayıpları göz ardı edilerek baraj yerinde ölçülen akımlar da çıkış akımı olarak kabul edildiğinde; Ermenek Baraj Gölünün hidrolik bekleme süresi: T w = V / Q ç = 4582,0 hm 3 / 1289,6 hm 3 / yıl= 3,55 yıl 42

Hidrolik bekleme süresi önceki çalışmalarda; Kızılırmak üzerindeki Yamula Barajında 1,20 yıl, Hirfanlı Barajında 2,60 yıl ve Kesikköprü barajında ise 0,05 yıl olarak bulunmuştur. Ermenek Barajının sürdürülebilir işletilmesinde; sularının 3,55 yıl gibi uzun bir sürede yenilendiği göz önüne alınmalıdır. 2.6. Önceki Çalışmalar 2.6.1. Ermenek Barajı ve Hidroelektrik Santralı ÇED Raporu (1999) Raporda; çevrede yetişen ve ekonomik değeri olan balık türleri aşağıda verilmektedir: - Salmo trutta macrostigma Dere alası - Cyprinus carpio Sazan - Silurus glanis Yayın - Leuciscus (Squalus) cephalus Tatlısu kefali Yetiştiricilik konusunda ise aşağıdaki bilgiler verilmiştir: Ermenek-Karaman Yaylapazarı Köyü, Zeyve Pazarı içindeki arazi üzerinde Zeyve Alabalık İşletmeleri kurulmuştur. Mülkiyeti Yaylapazarı köy tüzel kişiliğine ait olan 1500 m 2 arazi yap-işlet-devret modeli ile 25 yıllığına kiralanmıştır. 1996 yılında deneme üretimine geçen tesisin kapasitesi asgari 60 ton/yıl dır. Gökdere, Küçüksu ve Zeyve Çayını alarak Ermenek Barajını besleyen Ermenek Çayı; Baraj çıkışında Erik Deresini alıp Gezende Barajını geçtikten sonra Mut ilçesi yakınlarında Göksu Nehri ile birleşmektedir. Doç. Dr. Mustafa Kuru tarafından hazırlanan Türkiye Faunası Tatlısu Balıkları adlı kaynaktan alındığı ifade edilerek Ermenek Barajı ve Hidroelektrik Santralı ÇED Raporunda yer alan Göksu Nehri balık türleri Çizelge 2.6/1 de derlenmiştir. 43

Çizelge 2.6./1. Göksu Nehrinde Yaşayan Balık Türleri Latince Adı İngilizce Adı Türkçe Adı *Alburnus orantis İnci balığı *Anguilla anguilla Eel fish Yılan balığı *Salmo trutta macrostigma Trout Dere alası *Cyprinus carpio Carp Sazan balığı *Vimba vimba tenella Acanthorutilus anatolicus Tahta balığı Yağ balığı Pararhodeus kervileri *Chondrostoma nasus Kababurun *Leuciscus cephalus Chub Tatlısu kefali L. borystenicus Tatlısu kefali L. lepidus Akbalık *Barbus capito pektoralis Barbel fish Bıyıklı balı *B. plebejus escherichi Barbel fish Bıyıklı balı Capoeta capoeta angorae Karabalık Cobitis taenia Spined loach Taşyiyen balığı Nemacheilus angorae Ankara ston loach Çöpçü balığı *Silurus glanis Wels Yayın balığı Aphanius chantrei fontinalis Dişlisazapçık balıkları A. sophiae mentoides Dişlisazapçık balıkları *Mugil cephalus Mullet Deniz kefali *M. ramade Mullet Deniz kefali *Stizostedion lucioperca Pike perch Aklevrek (Sudak) Blennius fluviatilis Horozbina balığı *Proje alanında varlığı tespit edilen türler Kaynak: Feasibility Study on Ermenek Hydroelectric Power Development Project JICA, Aralık 1990 44

3. YÖNTEM VE GEREÇLER 3.1. Örnekleme Noktalarının Seçilmesi Göl araştırmalarında, örnekleme noktalarında çeşitli derinliklerden örnekler alma zorunluluğu, alınacak ve analiz edilecek örnek sayısını çok artırdığından örnekleme noktalarının yerinin ve sayısının saptanmasına büyük özen göstermek gerekmektedir. Örnekleme noktalarının seçiminde, evsel ve endüstriyel yerleşimler ve bunların atık boşaltım yerleri, göle karışan akarsular, örnekleme noktasına ulaşılabilirlik, alınan örneğin o noktadaki su niteliğini tanıtır olması gibi etkenler göz önüne alınmaktadır. Örnekleme noktalarının gereksiz artırılması, alınan örnek sayısını daha çok artıracağından analizleri gerçekleştirecek, analiz sonuçlarını değerlendirecek insan gücü, laboratuvar, araç - gereç ve maddi imkânlar dikkate alınarak amaca ulaşmak için mümkün olan en az sayıda örnekleme noktasında çalışılmıştır. Ermenek Barajı Ermenek Çayı, Küçüksu Çayı ve Zeyve Çayı tarafından beslenmektedir. Giriş suyu kalitesini belirlemek için bu akarsuların baraj girişi öncesinde birer örnekleme noktası belirlenmiştir (Şekil 3/1-4). Barajda dolma işlemi tamamlanmadığından su çıkışı yoktur. Ancak baraj çıkışında 50 L/s debideki sızıntı sulardan örnekleme yapılmıştır. Meteorolojik verilerin toplanması, mahallindeki ölçümlerin yapılması, fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerin tespiti amacıyla, üç adet göl içi örnekleme bölgesi yeterli görülmüştür. Göl içindeki örneklemeler sabit noktalarda değil, her keresinde örnekleme bölgelerinin bir sahilden diğerine farklı noktalarında yapılmıştır (Şekil 3/5). 45

Şekil 3/1. Ermenek Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası 3.2. Örnekleme Periyodu Büyük kapasiteli göllerde ortalama koşulların belirlenmesi için seçilen istasyon ve derinliklerden ayda bir, bazı parametreler için de üç ayda bir örnek alınması yeterli görülmektedir. En azından kış, ilkbahar, yaz ve sonbaharda birer örnekleme yeterli görülmekle birlikte tabakalaşma döneminde her ay örnekleme yapılması tavsiye edilmektedir. Oligotrofik göllerde seyrek örneklemeler ortalama değerlerin hesaplanması için yeterli olabilir fakat bu durum besleyici yüklerinde mevsimlik değişimler olan ötrofik göllerde geçerli değildir. İmkânlar değerlendirilerek Ermenek Barajı örnekleme periyodu mevsimlik olarak planlanmıştır. Her mevsimin en iyi temsil edilmesi için mevsimin ortasındaki aylar seçilmiştir. Nisan 2011 de başlanan örneklemeler, Temmuz 2011, Ekim 2011 ve Ocak 2012 de tamamlanmıştır. 46

Şekil 3/2. Küçüksu Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası 3.3. Arazi Gözlemleri Göldeki istasyonlarda örnekleme yapılırken hava durumu, hava sıcaklığı ve su rengi kaydedilmiş, ışık geçirgenliği, su sıcaklığı, çözünmüş oksijen ve elektriksel iletkenlik değerleri mahallinde ölçülmüştür. Hava sıcaklığı : Civalı termometre ile Işık geçirgenliği : 20 cm çaplı Secchi disk ile ölçülmüş, Su rengi olarak : Gölün görünen rengi kaydedilmiştir. Su sıcaklığı, Çözünmüş oksijen ve Elektriksel iletkenlik ölçümünde : YSI Pro- Plus Oksijenmetre kullanılmıştır. 47

Sıcaklık tabakalaşmasının tespit edilmesi ve derinliğe göre oksijen değişiminin incelenmesi için ölçümler; 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 24 30 m derinliklerde yapılmıştır. Şekil 3/3. Zeyve Kaynağı Baraj Girişi Örnekleme Noktası 48

Şekil 3/4. Ermenek Baraj Çıkışı Örnekleme Noktası 49

3.4. Su Örneklerinin Alınması ve Analizleri Tabakalaşma döneminde, termoklin tabakasının üst kısmı ile alt kısmından ve hipolimniyon kuşağının dip kısmından örnek almak çok önemlidir. Dip kısımdaki örneklemenin göl tabanına çok yakın olması özellikle önemlidir. Dip koşullarının belirlenmesi için örnekleme bölgesinin en derin yeri seçilmelidir. Bu amaçla yüzeysel su örnekleri su yüzeyinin hemen altından plastik örnekleme kapları daldırılarak alınmıştır. Sıcaklık, çözünmüş oksijen ve elektriksel iletkenlik değerleri 30 m derinliğe kadar ölçülerek su kalitesi izlendiğinden ayrıca orta derinlik su örneği alınmamıştır. Dip örnekleri ise örnekleme kabının dibe çarparak zarar görmemesi veya dip çamurunun suya karışmaması için dipten 2 3 m yükseklikten Ruttner örnekleme kabıyla alınmıştır. Ancak çoğu örneklemede el vincinin halatı kısa kaldığından dip örneklemesi 95 m derinlikten yapılmıştır. Alınan örneklerin en kısa sürede analiz edilmesi esastır. Alındığı gün laboratuvara ulaştırılamayan su örneklerinin yapılacak analize göre standart yöntemlerle korunması, sıcak havalarda güneş ışığına ve aşırı ısınmaya maruz kalmaması, kış aylarında donmaması için gerekli önlemler alınmıştır. Ermenek Baraj Gölünden alınan su örnekleri analizleri yapılmak üzere, aradaki uzaklık nedeniyle ancak ertesi gün DSİ 4. Bölge Müdürlüğü İzleme ve Kalite Kontrol Şube Müdürlüğüne iletilebilmiştir. Baraj gölünün su ürünleri yetiştiriciliği taşıma kapasitesinin belirlenmesine yönelik toplam fosfor analizi için; Nisan 2011 ve Temmuz 2011 aylarında örnekleme noktalarından ayrıca su numuneleri alınmış, buz kutularında muhafaza edilerek A.Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümüne ulaştırılmıştır. Toplam fosfor analizleri Su Ürünleri Mühendisliği Bölümünde Prof. Dr. Serap Pulatsü tarafından yapılmıştır. 50

Şekil 3/5. Ermenek Baraj Gölü Örnekleme Planı EG KG ZG : Ermenek Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası : Küçüksu Çayı Baraj Girişi Örnekleme Noktası : Zeyve Kaynağı Baraj Girişi Örnekleme Noktası 1. : Baraj Gölü 1. Örnekleme Bölgesi 2. : Baraj Gölü 2. Örnekleme Bölgesi 3. : Baraj Gölü 3. Örnekleme Bölgesi Ç : Baraj Çıkışı Örnekleme Noktası 51

3.5. Klorofil A Örneklerinin Alınması ve Analizleri Klorofil-a örnekleri her örnekleme bölgesinde orta, sağ ve sol sahil olmak üzere 5 m uzunluğunda bir hortum ile alınarak 1 litrelik plastik şişelere konulmuştur. Sağ ve sol sahil örnekleri alınırken dip derinliğin 5 metreden fazla olmasına dikkat edilmiştir. Alınan örnekler aynı gün, konaklama merkezinde (Misafirhane) oluşturulan geçici laboratuvara ulaştırılmış ve derhal analizleri yapılmıştır. Analizlerde etanol metodu uygulanmıştır. Etanol Yöntemi 500 ml örnek GF/C Whatman filtre kâğıdından süzülmüş ve süzme işleminde kullanılan filtre kağıdı rulo yapılarak kapaklı santrifüj tüpüne konulmuştur. Tüm numuneler için aynı işlem yapılarak her birinin üzerine 10 ml etanol ilave edilmiştir. Santrifüj tüplerinin kapağı kapatılarak alüminyum folyoya sarılmış ve bir gece buzdolabında bekletilmiştir. Ertesi gün 4500 devir/dakika hızda en az 10 dakika santrifüj edilmiştir. Spektrofotometrede etanole karşı 663 ve 750 milimikron dalga boylarında absorbans ölçümleri yapılmıştır. 750 milimikron dalga boyundaki absorbans değeri 0.02 den az değilse tekrar santrifüj edilmiştir. Klorofil a konsantrasyonu aşağıdaki eşitlikten μg/l (= mg/m 3 ) olarak hesaplanmıştır. [ Klorofil-a ] = 11 x (Abs 663 - Abs 750 ) x v / d x V v V d : Tüplere konulan etil alkol hacmi (10 ml) : Süzülen örnek hacmi (Litre) : Ölçüm yapılan tüpün iç çapı (=ışık yolu) (cm) 52

3.6. Plankton Örneklerinin Alınması ve Analizleri Her örnekleme bölgesinde fotik zon (ışıklı kuşak) yüzeyden 5 m derinliğe kadar ve afotik zon (ışıksız kuşak) dipten 2 3 m yükseklik ile yüzeyden 5 m derinliğe kadar olan bölümden olmak üzere 8,5 cm çapında ve göz açıklığı 55 mikron olan kapaklı plankton kepçesiyle iki plankton örneği alınmıştır. Işıksız kuşak örneklerinin çoğunda dip derinlik el vincinin halat uzunluğu ile sınırlı kalmıştır. 250 cc lik plastik şişelere konulan örnekler % 4 lük formaldehit ile fikse edilmiştir. Laboratuvarda Imhoff konilerinde 48 saat çöktürülen örneklerin çökelti hacimleri ölçülmüştür. Zooplankton örnekleri Dussart (1966), Belcher ve Swale (1976), Needham ve Needham (1978), Anonim (1975) a göre teşhis edilmişlerdir. Örnekler organizma yoğunluğuna göre gerektiği kadar seyreltilmiş ve sağlanan homojen örnekten Hensen pistonlu pipeti ile 1 ml alınarak inverted mikroskopta sayılmıştır. 1 ml örnekteki plankton sayısının belirlenmesinden sonra 1 m 3 göl suyundaki zooplankton sayısı aşağıdaki formüle göre hesaplanmıştır: N = V n / π r 2 h N : 1 m 3 göl suyundaki plankton sayısı V : Plankton yoğunluğuna göre seyreltilmiş örnek hacmi ( ml ) n : 1 ml örnekteki plankton sayısı (Adet) r : Kepçe ağzının yarıçapı ( m ) h : Süzme derinliği ( m ) Fitoplankton analizleri için klorofil a tayininde kullanılan örneğin artan kısmı 1/100 oranında Lugol çözeltisiyle korumaya alınmış ve A. Ü. Su Ürünleri Mühendisliği Bölümüne iletilmiştir. Fitoplankton analizleri Prof. Dr. Nilsun Demir tarafından yapılmıştır. 53

3.7. Benthos Örneklerinin Alınması ve Analizleri Göl dibinde yaşayan canlı örneklerinin alınmasında tarama alanı 225 cm 2 olan Eckman örnekleme kabı kullanılmıştır. Her örnekleme bölgesinde orta, sağ ve sol sahil olmak üzere üç örnek alınması düşünülmüş ancak vinç halatı kısa geldiği için orta kısımdan dip örneklemesi yapılamamıştır. Alınan dip çamurları göz açıklığı 500 mikron olan elekte yıkanmış, elekte kalan canlı materyal 250 ml lik plastik şişelere konularak % 4 lük formaldehit ile fikse edilmiştir. Binoküler stereomikroskopta incelenen zoobentik organizmaların cins tayinleri yapılmış, m 2 deki fert sayıları aşağıdaki eşitliklerden hesaplanmıştır. Bu hesaplamalar her örnek için ayrı ayrı yapılmış, aritmetik ortalama ile istasyon ortalaması bulunmuştur. N = n / A ΣN = ( n 1 + n 2 + n 3 +...) / A N : m 2 göl alanındaki toplam fert sayısı n : Belli bir cinsin örnekte bulunan sayısı A : Örnekleme kabının taradığı alan (m 2 ) ΣN :1 m 2 göl alanındaki toplam fert sayısı n 1 + n 2 + n 3 +.. : Örnekte belirlenen tüm cinslerin sayıları 54

3.8. Balık Örneklerinin Alınması Rezervuarda bulunan balık cinslerinin tespiti için gölün çeşitli avlak sahalarında örnekleme çalışmaları yapılmıştır. Çizelge 3.8/1. Nisan 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar Ağ Cinsi Miktarı Ağ Gözü açıklığı Parça Uzunluğu Uzatma ağ 100 m 30x30 mm Uzatma ağ 100 m 40x40 mm Uzatma ağ 100 m 60x60 mm Uzatma ağ 200 m 70x70 mm Uzatma takım ağ 100 m 17x17 mm 10 m 21x21 mm 25x25 mm 30x30 mm 40x40 mm 50x50 mm 60x60 mm 10 m 10 m 10 m 20 m 20 m 20 m Çizelge 3.8/2. Temmuz 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar Ağ Cinsi Miktarı Ağ Gözü açıklığı Parça Uzunluğu Uzatma ağ 100 m 40x40 mm Uzatma ağ 100 m 50x50 mm Uzatma ağ 100 m 60x60 mm Uzatma ağ 200 m 70x70 mm 55

Çizelge 3.8/3. Ekim 2011 Çalışmasında Kullanılan Ağlar Ağ Cinsi Miktarı Ağ Gözü açıklığı Parça Uzunluğu Uzatma ağ 100 m 50x50 mm Uzatma ağ 100 m 60x60 mm Uzatma ağ 200 m 70x70 mm Çizelge 3.8/4. Ocak 2012 Çalışmasında Kullanılan Ağlar Ağ Cinsi Miktarı Ağ Gözü açıklığı Parça Uzunluğu Uzatma ağ 300 m 70x70 mm Avlanan balıkların biyometrik ölçümleri ağ cinslerine göre ayrı ayrı yapılmış, ölçümler total boy üzerinden alınmıştır. Yakalanan balıkların sayısal yüzde oranları verilmiştir. 56

4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI 4.1. Fiziksel Özellikler 4.1.1. Derinlik Derinlik, göllerin trofik seviyelerini etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Derinliği az, littoral sahaları (sığ kıyı kesimleri) geniş göller derin göllere göre daha verimlidir. Türkiye nin başlıca büyük barajları Çizelge 4.1/1 de verilmiştir. Ermenek Barajının maksimum derinlik bakımından inşa halindeki Deriner Barajından sonra ikinci sırada (Şekil 4.1/1), ortalama derinlik bakımından ise Türkiye nin en derin barajı olduğu görülmektedir (Şekil 4.1/2). Çizelge 4.1/1. Başlıca Büyük Baraj Göllerimizin Derinlikleri Hacim hm 3 Alan km 2 Max. Derinlik m Ort. Derinlik m Adıgüzel 1 188,00 25,90 137,50 45,87 Alpaslan 2 993,00 114,83 85,00 26,06 Altınkaya 5 763,00 118,31 135,00 48,71 Atatürk 48 700,00 817,00 159,00 59,61 Batman 1 175,00 49,25 68,00 23,86 Boyabat 3 557,00 65,40 188,00 54,39 Çatalan 2 126,33 81,86 65,00 25,98 Demirköprü 1 320,00 47,66 106,20 27,70 Deriner 1 969,00 26,40 205,00 74,58 Ermenek 4 582,00 58,74 204,00 78,00 Hasan Uğurlu 1 073,75 22,66 130,00 47,38 Hirfanlı 5 980,00 263,00 69,00 22,74 Ilısu 10 410,00 299,50 125,00 34,76 Karacaören I 1 234,00 45,50 80,00 27,12 Karakaya 9 580,00 268,00 153,00 35,75 Keban 31 000,00 675,00 160,00 45,92 Kılıçkaya 1 400,39 64,42 98,00 21,74 Kralkızı 1 919,00 57,50 108,75 33,37 Menzelet 1 950,00 42,00 131,40 46,43 Özlüce 1 075,00 25,80 120,00 41,67 Sarıyar 1 900,00 83,83 85,00 22,66 Sır 1 120,00 47,50 103,00 23,58 Silvan 6 840,00 177,44 162,00 38,55 Yamula 3 476,00 85,30 104,00 40,75 57

Şekil 4.1/1. Başlıca Büyük Baraj Göllerimizin Maksimum Derinlikleri Yaz aylarında sıcaklık tabakalaşması dönemlerinde, atmosferle ilişkisi kesilen derin kısımlardaki sucul hayatın oksijen ihtiyacını karşılayan hipolimnion tabakasının kalınlığı, dolayısı ile oksijen depolama kapasitesi göl derinliği ile artmaktadır. Şekil 4.1/2. Başlıca Büyük Baraj Göllerimizin Ortalama Derinlikleri 58

4.1.2. Secchi Derinliği Secchi derinliği, göllerin berraklığının-ışık geçirgenliğinin bir ölçüsüdür. Işık geçirgenliğini etkileyen en önemli parametre askıdaki katı maddelerdir. Lind (1986) tarafından askıdaki katı maddeler ile ışık geçirgenliği arasındaki ilişkinin çok üretken göllerde özellikle geçerli ve fitoplankton yoğunluğunun tahmininde öteden beri kullanılan bir yol olduğu, ancak alglerden ileri gelmeyen bulanıklığın orta düzeyde varlığında bile Secchi derinliğinden yararlanarak trofik seviye belirlenmesinin uygun olmadığı bildirilmektedir. (Wetzel, 2001). Fitoplankton üretimi yüksek seviyede olduğunda ışık geçirgenliği azalacağından Secchi derinliği de düşük olacaktır. Secchi değeri ne kadar düşükse gölün trofik seviyesi o kadar yüksek demektir. Ancak ölçümlerin bu amaçla kullanılabilmesi için taşkınlardan ileri gelen sediment etkisinin göz önüne alınması gereklidir. Nisan 2011 Ocak 2012 arasındaki bir yıllık dönemde mevsimlik olarak yapılan ölçümler Çizelge 4.1/2 de değerlendirilmiştir. Hem ortalama hem de minimum Secchi değerlerine göre Baraj Gölü mezotrofik düzeyde beslenmiş görünmektedir (Anonim, 1982). Orman ve Su İşleri Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği kriterlerine göre değerlendirildiğinde; Ermenek Baraj Gölü nün oligotrofik düzeyde olduğu anlaşılmaktadır. 59

Çizelge 4.1/2. Ermenek Baraj Gölünde Secchi Derinlikleri (m) 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ORT. Ölçüm Sayısı 12 12 12 36 Ortalama 4,08 4,51 4,50 4,36 Std. Sapma 1,41 1,77 1,67 1,64 En Küçük 2,10 2,40 1,90 1,90 En Büyük 7,40 8,00 6,80 8,00 Ortalama Secchi değerlerinde gölün memba kısmındaki 1. bölgeden baraj gövdesine doğru hafif bir artış görülmekle birlikte ortalamalarda önemli bir sapma görülmemektedir (Şekil 4.1/3). Baraj göllerinin doğal dengesinin Ermenek Barajında henüz oluşmadığı anlaşılmaktadır. 10 Ağustos 2009 tarihinde su tutulmaya başlanan Baraj halen dolum aşamasında olup 2012 yılı sonunda dolması beklenmektedir. Seki-Disk Görünürlüğü Değişimi m 0,0 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ORT. 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0 4,08 4,51 4,50 4,36 6,0 Şekil 4.1/3. Ermenek Baraj Gölünde Görünürlük Değerlerinin Ortalama Değişimi Baraj gölü ortalama ışık geçirgenliğinin zamanla değişimi Şekil 4.1/4 de verilmiştir. Buna göre nisan, temmuz ve ekim aylarına doğru artan berraklığın, ocak ayında azalmaya başladığı görülmektedir. Bu değişim, ilkbahardan sonbahara doğru azalan 60

üretkenliğin, ocak ayında artmaya başladığı anlamına gelmektedir. Örnekleme bölgelerinde ışık geçirgenliğinin zamanla değişimi ise Şekil 4.1/5,6,7 de verilmiştir. m 0,0 Seki-Disk Görünürlüğü Değişimi 2011- NİSAN 2011- TEMMUZ 2011- EKİM 2012- OCAK 1,0 2,0 3,0 4,0 2,65 3,32 5,0 6,0 5,3 6,18 7,0 Şekil 4.1/4. Ermenek Baraj Gölünde Zamanla Ortalama Görünürlük Değişimi m 0,0 Seki-Disk Görünürlüğü Değişimi 2011- NİSAN 2011- TEMMUZ 2011- EKİM 2012- OCAK 1,0 2,0 3,0 4,0 2,98 2,83 5,0 6,0 7,0 5,65 4,83 Şekil 4.1/5. 1. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi 61

Seki-Disk Görünürlüğü Değişimi m 0,0 2011- NİSAN 2011- TEMMUZ 2011- EKİM 2012- OCAK 1,0 2,0 3,0 2,55 4,0 3,62 5,0 6,0 5,07 7,0 6,82 Şekil 4.1/6. 2. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi Seki-disk görünürlüğü ile ilgili şekillere göre ekim ayında, tüm örnekleme bölgelerinde berraklığın en üst seviyeye çıktığı görülmektedir. Ekim ayındaki berraklık ile ilgili olarak baraj gövdesine yakın bir yerden alınan görüntü, Şekil 4.1/8 da verilmiştir. Seki-Disk Görünürlüğü Değişimi m 0,0 2011- NİSAN 2011- TEMMUZ 2011- EKİM 2012- OCAK 1,0 2,0 3,0 2,42 4,0 3,52 5,0 6,0 7,0 6,07 6,00 Şekil 4.1/7. 3. Örnekleme Bölgesinde Zamanla Görünürlük Değişimi 62

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEM E BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEM E BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEM E BÖLGESİ GÖL ORTALAMA SI BARAJ ÇIKIŞI 4.1.3. Bulanıklık Ermenek Barajını besleyen ana kaynak olan Ermenek Çayının yağışlar sırasında bulandığı, Küçüksu Çayı ve Zeyve Kaynaklarının yıl boyu berrak akımlara sahip olduğu görülüyor. Baraj gölü de düşük bulanıklık değerleri nedeniyle çok berrak göl aynasına sahiptir (Şekil 4.1/8). Çizelge 4.1/3. Ermenek Baraj Gölünde Bulanıklık Değerleri (NTU) Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 31,00 3,70 2,13 3,64 1,83 1,65 2,37 3,43 Std. Sapma 28,44 2,89 0,86 2,86 1,29 0,70 2,06 2,19 En Küçük 3,00 0,80 0,70 0,50 0,50 0,50 0,50 1,00 En Büyük 70,00 8,50 3,00 9,50 5,00 3,00 9,50 6,30 Şekil 4.1/8. Ermenek Baraj Gölünde Berraklık İle İlgili Bir Görünüm 63

4.1.3. Su Sıcaklığı Su sıcaklığının su kimyası ve sucul yaşam üzerinde önemli etkileri vardır. Mckee and Wolf (1963) te bu etkiler şu şekilde özetlenmektedir: Yüksek sıcaklık oksijenin çözünürlüğünü azaltarak bu gerekli gazın sudaki konsantrasyonunu düşürmektedir. Yükselen sıcaklık metabolizma ve solunumu hızlandırarak balık ve öteki su ürünlerinin oksijen gereksinimini artırmaktadır. Sıcaklıktaki 10 C lik bir artış solunum ihtiyacını yaklaşık iki katına çıkarmaktadır. Böylece oksijen gereksinimi artarken yükselen sıcaklık sudaki çözünmüş oksijeni azaltmaktadır. Zehirli maddelerin etkisi sıcaklık yükseldikçe şiddetlenmektedir. Yüksek sıcaklıkta organik birikintilerin çürümesi ve mantar üremesi sonucu balıklar için uygun olmayan ortamlar oluşmaktadır. Yeterli çözünmüş oksijenin bulunduğu ve zehirli maddelerin yokluğunda bile her bir balık türü ve öteki canlıların dayanabildiği belirli bir sıcaklık değeri vardır. Alabalık yetiştiriciliğinde su sıcaklığı çok önemlidir: Su sıcaklığı 25 C ye kadar çıkan sularda da alabalık yetiştirilebilir. Ancak 20 C nin üzerindeki sularda alabalıklar solunum güçlükleri çeker. Çünkü suyun sıcaklığının yükselmesiyle ihtiva ettiği oksijen miktarı azalır 2. Alabalıkların yaşam dönemlerine göre tercih ettikleri sıcaklık değerleri vardır. Kuluçka dönemi 10-12 C Yavru dönemi 12-15 C Besi dönemi 15-18 C 3 Artan sıcaklık değerleri, göllerde termal tabakalaşma oluşturarak su yüzeyinde çözünen atmosfer oksijeninin suyun derin kısımlarına geçişine engel olmaktadır. Moss (1982) de ayrıntılı bir biçimde incelenen sıcaklık tabakalaşmasının oluşumu, su kimyası ve sucul yaşam üzerindeki etkileri aşağıda verilmiştir: 2 http://www.gidasanayii.com 3 http://www.ziraatci.com 64

Tabakalaşma Sıcaklık tabakalaşmasının nedeni maddelerin ısınınca genleşerek yoğunluklarının azalmasıdır. Güneşin etkisiyle ısındıkça yüzeydeki suların yoğunluğu azalmaktadır. Bu ısınmış ve hafiflemiş yüzey suları rüzgâr etkisiyle 3 5 metreyi pek geçmeyen bir derinliğe kadar karışabilmektedir. Derinliğe göre sıcaklık farkı çok az olan bu tabakaya epilimniyon (üst kuşak) denilmektedir. Epilimniyon tabakasından sonra derinliğe göre sıcaklık hızla düşmekte, sonra sıcaklık farkı tekrar azalmaya başlamaktadır. Sıcaklığın derinlikle hızlı düşüş gösterdiği tabakaya metalimniyon (orta kuşak) ya da termoklin tabakası denilmektedir. Termoklin tabakasının altında da hipolimniyon denilen derin kuşak bulunmaktadır. Hipolimniyon kuşağında su sıcaklığı düşük fakat derinliğe göre sıcaklık farkı fazla olmadığından bu tabaka içindeki sular kendi arasında karışabilmektedir. Termoklin tabakası epilimniyon ile hipolimniyon arasında adeta bir duvar gibi durmakta, alt katmanlarla üst katmanların karışmasını engellemektedir. Böylece göllerin derin kısımları fazla ısınamazken atmosfer ile de teması kesilmekte ve havadan oksijen alamamaktadır. Ilıman iklim kuşağında yer alan göllerde yaz ayları süresince termoklin bölgesinin üzerindeki su tabakası diğer bölgelere oranla daha sıcaktır. Sonbaharda yüzey sularının soğuması, rüzgâr ve fırtına ile de birleşerek termoklin tabakasını gölün diplerine doğru itmekte ve sonunda termoklin tabakası ortadan kalkmaktadır. Sıcaklık farkı ortadan kalktığında tüm derinliklerde su yoğunluğu da eşitlenmekte ve su kütlesi dikey olarak karışmaktadır. Bu olaya sonbahar altüst olayı denilmektedir. Ülkemizin de bulunduğu ılıman kuşaktaki göllerde kış tabakalaşması da görülebilmektedir. Suyun yoğunluğunun en fazla olduğu sıcaklık +4 C dir. Sıcaklık bu değerin altına da düşse, üstüne de çıksa yoğunluk azalmaktadır. Suyun bu özelliği ılıman ve soğuk kuşaktaki göllerde sucul hayatın devamını mümkün kılmaktadır. Sıcaklık düştükçe yoğunluk artmaya devam etseydi; göller dipten itibaren donmaya başlar, soğuk mevsimin süresine ve gölün derinliğine bağlı olarak göl suyu tamamen buz kütlesine dönüşebilirdi. En kötüsü de böyle bir buz kütlesinin bir daha çözünmesi mümkün olmazdı. 65

Sonbahar alt üst olayından sonra kış aylarında göl suları yüzeyden itibaren soğumaya devam eder. Kış aylarında +4 C ye kadar soğuyan sular gölün dibine çöker, daha soğuk sular üstte kalır. Sıcaklığın daha da düşmesiyle gölün üstünde buz tabakası oluşur. Buz tabakasının altında 0 C ye yakın soğuk su tabakası, en altta da +4 C de sıcak su tabakası meydana gelir. İlkbaharda buz tabakası çözülüp yüzey suları +4 C ye ısındığında en yüksek yoğunluğa ulaştığından aşağı doğru hareket ederek, buradaki daha az yoğun suyun yer değiştirmesine, böylece ilkbahar altüst olayına neden olur. Her iki altüst olayı sırasında göl suları iyice karışmış duruma gelir ve kimyasal madde konsantrasyonları suyun her tarafında aynı düzeye ulaşır. Yaz ve kış tabakalaşmasının sucul hayat için önemli sonuçları vardır. Su Kimyasında Sıcaklık Tabakalaşmasının Önemi Atmosferdeki azot (N 2 ), oksijen (O 2 ) ve soy gazlar sudaki çözünmüş kısımları ile dinamik denge içindedirler. Bu gazların, serbestçe karışan ve atmosferle temasta olan sulardaki konsantrasyonlarını su sıcaklığından tahmin etmek mümkündür. Karbondioksit ise karbonat (CO 3 ) --, bikarbonat (HCO 3 ) -, hidroksil (OH) - ve hidrojen H + iyonları ile dengededir ve bu iyonların seviyesini atmosferdeki karbondioksit ve özellikle karbondioksitin sudaki denge konsantrasyonu belirlemektedir. Solunum ve fotosentez olayları, oksijen ve karbondioksit dengesinde geçici sapmalara yol açabilir. Bu sapmalar iyi karışan açık sularda günlük, düzgün ve sakin su yüzeyinden gaz çıkışının sınırlandığı dönemlerde daha uzun süreli olabilir. Verimli göllerin epilimniyon tabakasında uzun süreli aşırı oksijen doygunluğu yaygındır. Bununla birlikte denge koşullarına dönme eğilimi vardır. Buz altında ya da hipolimniyon tabakasında, atmosfer ile teması kesilen su ortamında durum böyle değildir. Işık şiddetinin düşük, gün uzunluğunun kısa olduğu soğuk dönemlerde ters tabakalaşma meydana gelir. Bir gölün en az aydınlanan bölümü olan hipolimniyonda, fotosentezle oluşan oksijenin azlığı ve organik döküntü ya da sediment ile yağmur gibi yağan bakteri kümeleri ve dipte yaşayan canlıların solunumu sonucunda oksijen sıfıra kadar düşebilir. Bu koşullarda oksijen konsantrasyonu düşerken karbondioksit konsantrasyonu yükselir. Azot sabitleştiricilerin ortadan kaldırdığı miktarın azlığı ya da bakterilerin ürettiği azotun 66

biyolojik olarak reaksiyona girmemesinden dolayı moleküler azot seviyesi pek etkilenmez. Hava ile teması kesilen sudaki çözünmüş oksijen tamamen tükenebilir. Oksijen konsantrasyonu 1 mg/l ye yaklaştığında ve altına düştüğünde sediment yüzeyindeki kimyasal değişimler, daha önce sediment içinde, çözünmeyen oksitlenmiş kompleks bileşikler halinde hapsolan Fe ++, Mn ++ ve (PO 4 ) --- gibi inorganik iyonların serbest kalması ile sonuçlanabilir ve omurgasız hayvanlar ile balık populasyonları bundan büyük oranda etkilenebilir. Hipolimniyonda Oksijen Tükenmesi ve Göl Üretkenliği Epilimniyonda organik madde üretimi ile yakından ilgili olan birim zamanda birim göl alanında oksijen tüketimine dayanarak hipolimniyondaki oksijen kayıp oranı iki şarta bağlıdır. Bunlar; drenaj alanından gelen çözünmüş ya da parçacıklı organik maddelerin kolayca bozunabilen miktarının fazla olması ve yaz boyunca üreyen fitoplanktonun akışla uzaklaşmayıp büyük oranda gölde kalmasıdır. Bu koşullar en çok drenaj alanı turbalık ve bataklık olan büyük göllerde görülür. Metalimniyondan geçen fitoplankton, döküntü, zooplankton, balık dışkısı ve ölüleri ile bakteri yağmuru hipolimniyonda organik madde birikimine yol açar. Epilimniyonda ne kadar çok üretim olursa hipolimniyonda da o kadar çok organik madde birikimi olur. Ne kadar çok organik madde birikirse, gölün alt-üst olmasına kadar yeri doldurulamayan oksijen rezervinin harcanması da o kadar yüksek olur. Oksijen rezervi üzerindeki bu etki epilimniyondaki üretimle o kadar da doğrudan bağlantılı değildir. Çünkü ortamda bulunan oksijen miktarı kısmen hipolimniyon sıcaklığına kısmen de hipolimniyon hacmine bağlıdır. Belli bir epilimniyon üretimi sonucu çökelen organik madde; derinliği yalnızca 10 m, hipolimniyon hacmi toplam hacminin yarısı ve dipteki su sıcaklığı 10 ºC olan bir gölde, hipolimniyondaki oksijenin tamamen tükenmesine yol açarken; derinliği 100 m, hipolimniyon hacmi toplam hacminin %90 ı ve dipteki su sıcaklığı +4 ºC olan bir gölde, hipolimniyondaki oksijen konsantrasyonunda ihmal edilebilecek bir değişime neden olur. Bununla birlikte her iki durumda m 2 su yüzeyine düşen hipolimniyondaki oksijen azalma oranı karşılaştırılmalıdır. Hipolimniyondaki oksijen konsantrasyonu bu yüzden bir gölün üretkenliğini belirlemede güvenilir bir rehber değildir. Fakat pratikte, çoğu az verimli göller yüksek arazilerde, kayalık ve 67

derin havzalarda bulunup ve bütün bu nedenlerle yüksek hipolimniyon oksijenine sahip iken birçok verimli göl tarıma elverişli, alçak arazilerde, sığ havzalara ve oksijenini kaybetmiş hipolimniyon tabakasına sahiptir. Buz altında ters tabakalaşmış sularda, birim alandaki oksijen kaybı oranı gölün verimliliğini gösterdiği halde mutlak oksijen konsantrasyonu gölün verimliliğini göstermez. Hipolimniyon tabakası çok soğuk olsa da, yaz tabakalaşması sabitlenmeden önce su kütlesi sıklıkla +4 ºC nin bir hayli üzerinde ısınmış olduğundan, kış aylarındaki oksijen kaybı, aynı gölün yaz aylarındaki kaybından biraz daha yavaştır. Sonbaharda üretimin azalmasıyla gölde kalan kalıntı organik madde kış aylarında bakteri yaşamı için gerekli ortamı sağlar. Tabakalaşmanın Organizma Dağılımına Etkileri Göllerde üst tabaka çalkantılı olduğu için planktonlar suda kolayca tutunurlar. Bazı su hareketleri olmasına rağmen hipolimniyon tabakası daha durgun sulara sahiptir ve plankton yağmurunun çoğu burada kalamaz ve sedimente düşer. Yüzebilen bazı mavi-yeşil algler dışında metalimniyondan dönüş yoktur. Bu yüzden epilimniyondaki plankton yoğunluğu hipolimniyondakinden çok daha fazladır. Epilimniyon derinliği yahut üst tabakadaki karışım derinliği (z m ), ışıklı kuşağın (z eu ) derinliğinden çok az ise, organizmalar ışıklı kuşağın alt kısımlarındaki ışığı kullanamayacakları için ürün potansiyelinin bir kısmı gerçekleşmeyecektir. Hipolimniyon oksijensizleştikçe metalimniyonda ortaya çıkan oksijen konsantrasyonunun düşme eğilimi, düşük oksijen konsantrasyonlu ortamda dayanıklı olabilenlerin dışındaki maddelerin parçalandığı ya da kararsız hale geldiği, farklı kimyasal katmanlar yaratır. Bazı alglerin büyümesini destekleyen Fe ++ ve Mn ++ iyonları bunlara dâhildir. Örneğin alglerden Trachelomonas sp. hücre kılıfı üretiminde bu iyonlara gereksinim duyar. Bu kuşakta biriken döküntü, dış beslek bakteriler için tutunma yeri sağlar. Bunlar, kendi ihtiyaçlarını sentezleyemeyen fakat bu ihtiyaç maddelerinin hazır bulunduğu yerde büyüyüp gelişen Cryptomonas sp. gibi bazı kamçılı algler için gerekli vitaminleri üretirler. Hipolimniyonun üst kısımları ışıklı kuşak içine erişirse ve Desulphovibrio sp. gibi bazı bakterilerin kendi solunum ihtiyaçları için -- SO 4 kükürdünü H2 S kükürdüne çevirmeye yetecek kadar oksijensizleşmiş olursa Thiopedia sp. gibi fotosentez yapabilen bakteriler büyük populasyonlar oluşturabilir. 68

Bunlar fotosentezde hidrojen verici olarak H 2 S kullanırlar ve hipolimniyonda kalırlar. Çünkü onların yüzmelerini sağlayan hücre içi gaz kabarcıkları vardır. Metalimniyondaki kimyasal eğilimler farklı türlerin dağılımında önemli değişimler yaratır. Balık dağılımı da tabakalaşmadan etkilenir. Tatlısu balıklarından Salmonidae ve Coregonidae familyaları yüksek sıcaklık ve düşük oksijen düzeylerini diğer birçok balık kadar tolere edemezler. Yazın, yüzey suları sıcak ve oksijen doygunluğu düşük olduğu için tabakalaşmış göllerin daha derin sularına göç ederler. Hipolimniyon az çok oksijensizleşmiş olursa bu sığınakta onlara kapanır ve böylece Salmonidae ve Coregonidae familyaları ait balıklar sırf bu nedenle verimli göllerde barınamazlar. Mckee and Wolf (1963) ve Moss (1982) deki bilgilerin ışığı altında Ermenek Baraj Gölü nde zamana ve derinliğe göre sıcaklık değişimi sucul yaşam ve yetiştiricilik için büyük öneminden dolayı ayrıntılı incelenmiştir. Sıcaklık ölçümlerinin de yapıldığı YSI Proplus Oksijenmetrenin prob kordonu uzunluğu 30 metre olduğundan sıcaklık ölçümleri 30 metre derinliğe kadar yapılabilmiştir. Ölçüm yapılan dönemlerde sıcaklık değerleri 9,4 ile 27,6 C arasında değişmektedir. Bölgeler arasında sıcaklık değerlerinin birbirine çok yakın seyrettiği, sıcaklık bakımından baraj gölünün üniform bir yapıya sahip olduğu görülmektedir (Çizelge 4.1/3). 69

Çizelge 4.1/3. Ermenek Baraj Gölünde Sıcaklık Değerleri ( C) 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL Ölçüm Sayısı 52 52 52 156 Ortalama 14,64 14,73 14,94 14,77 Std. Sapma 5,61 5,63 5,70 5,65 En Küçük 9,4 9,5 9,6 9,4 En Büyük 27,0 27,5 27,6 27,6 1. BÖLGE Nisan ayında başlayan derinliğe göre sıcaklık farklılaşmasının temmuz ayında olgunlaştığı ve tabakalaşmanın tamamlandığı görülmektedir (Şekil 4.1/9). Barajı besleyen ana kaynakların boşaldığı bu bölümde; Yüzey suyu sıcaklığının Temmuz ayında 27,0 C ye kadar çıktığı, 6 metreye kadar uzanan epilimniyon (üst kuşak) tabakası sonunda 25,9 C olan sıcaklığın 12 metreye kadar hızla 18,4 C ye düştüğü, 12-14 metre derinlikler arasında bir duraklamadan sonra 18 metreye kadar sıcaklığın tekrar hızlı bir düşüşle 13,1 C ye indiği, Bu değişime göre 6-18 metre derinlikler arasında iki kademeli Termoklin tabakasının yer aldığı görülmektedir. Termoklin, nam-ı diğer metalimniyon (orta kuşak) tabakasından sonra 18 m derinlikte hipolimniyon (derin-dip kuşak) başlamaktadır. Baraj gölünde herhangi bir şekilde besin düzeyi yükseldiği zaman, 6-18 metre derinlikler arasında yer alan, 12 m kalınlığındaki katmerli termoklin tabakasının orta bölümlerinde yaz aylarında, özellikle Ağustos, Eylül aylarında şiddetli oksijensiz ortamların oluşması beklenebilir. Ekim ayında; üst kuşağın 14 m derinliğe kadar genişlediği, termoklin tabakasının 14-18 m derinlikler arasına sıkışmış olduğu, 70

Derinlik (m) Ocak ayında ise gölün 9,4 C ye kadar soğuduğu ve tam karışım halinde bulunduğu görülmektedir. 0 5 Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Sıcaklık Değişimi 0 5 10 15 20 25 30 C 10 15 20 25 30 Şekil 4.1/9. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi 20.Nis.11 20.Tem.11 05.Eki.11 10.Oca.12 2. BÖLGE Nisan ayında gölün ısınmaya başladığı, tabakalaşma belirtilerinin 1. Bölgeye göre daha net görüldüğü, temmuz ayında ise tabakalaşmanın tamamlandığı anlaşılmaktadır (Şekil 4.1/10). Temmuz ayındaki tabakalaşma incelendiğinde: Sıcaklığı 27,5 23,8 C arasında değişen 10 m kalınlığında epilimniyon, 10 metreden 18 metreye sıcaklığı 23,8 den 12,8 C ye düşen 8 m kalınlığında termoklin de denilen metalimniyon, 18 metreden sonra hipolimniyon katmanının yer aldığı görülmektedir. 71

Derinlik (m) 0 5 Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Sıcaklık Değişimi 0 5 10 15 20 25 30 C 10 15 20 25 30 Şekil 4.1/10. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi 20.Nis.11 20.Tem.11 05.Eki.11 10.Oca.12 1.Bölgede epilimniyon tabakasının 6 m kalınlığında olmasına karşılık 2. Bölgede 10 m olmasının nedeni şu şekilde açıklanabilir: Ermenek Baraj Gölünde hâkim rüzgâr Kuzey Batı yönünden esmekte, rüzgârın estiği yönde yüksek dağlar bulunmaktadır. Bu dağların kuytusunda yer alan 1. Bölgede rüzgâr etkisinin kısıtlandığı, baraj gölünün tam ortasında yer alan 2. Bölgede ise daha etkili olduğu, bu etkinin, termoklin tabakasının üst kısımlarını aşındırarak epilimniyon tabakasına kattığı, böylece epilimniyon tabakası genişlerken termoklin tabakasının daraldığı anlaşılmaktadır. Ekim ayında yüzeydeki su sıcaklığının 21,7 C ye düşmesiyle su kütlesinin soğumaya, termal tabakaların kırılmaya başladığı, epilimniyon tabakasının 12 metreye kadar genişlediği, 12 m derinlikten sonra temmuz ayındaki koşulların sürdüğü görülmektedir. Ekim ayında başlayan kırılmanın ocak ayında tamamlanmış olduğu ve gölün tam karışım haline eriştiği anlaşılmaktadır. 72

Derinlik (m) 3. BÖLGE Nisan ayında 3. bölgede ısınma etkisiyle tabakalaşma, 1. ve 2. örnekleme bölgelerine göre daha belirgin hissedilmekte, temmuz ayında ise sıcaklık tabakalaşmasının tamamlandığı görülmektedir (Şekil 4.1/11). 0 5 Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Sıcaklık Değişimi 0 5 10 15 20 25 30 C 10 15 20 25 30 Şekil 4.1/11. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Zamanla Sıcaklık Değişimi 20.Nis.11 20.Tem.11 05.Eki.11 10.Oca.12 Temmuz ayında; Sıcaklığı 27,6 ile 26,2 C arasında değişen 8 m kalınlığında epilimniyon tabakası, Onun altında 8 m ile 14 m arasında sıcaklığı 26,2 den 16,7 C ye düşen termoklin tabakası yer almakta, 14 metreden sonra yumuşak bir şekilde hipolimniyon tabakasına geçilmektedir. Her üç örnekleme bölgesinde yıl boyunca sıcaklığın benzer değişimlere yol açtığı ancak önemli farkların da yaşandığı anlaşılmaktadır. Bunları şöyle özetlemek mümkündür: 73

Nisan ayında; 3. bölgedeki tabakalaşma başlangıcının daha belirgin olduğu görülüyor. Bu farklı değişim, 3. bölgenin diğerlerine göre daha fazla güneşlenme imkânı bulmasına bağlanabilir. Temmuz ayında; Epilimniyon tabakası kalınlığının, 1. Bölgede 6 m, 2. Bölgede 10 m, 3. Bölgede ise 8 m olduğu görülüyor. Bunlardan 1. Bölgenin en kuytu, 2. Bölgenin ise en çok rüzgâr alan bölge olduğu sonucu çıkarılabilir. 1. Bölgede katmerli termoklin tabakasındaki kademenin akarsuların etkisiyle oluştuğu düşünülmektedir. 3. Bölgede termoklin tabakasından hipolimniyon tabakasına geçişin diğerlerine göre daha yumuşak olduğu görülüyor. Bu değişimden 3. Bölgedeki hipolimniyon tabakasının diğerlerine göre daha dinamik olduğu, termoklin tabakasını alttan karıştırarak yumuşattığı sonucu çıkarılabilir. Ekim ayında; Kalın ve soğuk hipolimniyon tabakasında, tam karışım halindeki kış aylarında depolanan çözünmüş oksijen rezervinin termoklin tabakasını uzun süre alttan besleyebileceğini tahmin etmek mümkündür. Ekim ayında yüzeydeki su sıcaklığının 21,6 C ye düşmesine rağmen tabakalarda kırılmanın başlamadığı, Epilimniyon tabakasının 12 metreye kadar genişlediği, 12 24 m derinlikler arasında kalın bir termoklin tabakasının hüküm sürdüğü, Su sıcaklığının 30 m derinlikte 10,4 C ye kadar düştüğü görülmektedir. 74

TERMAL TABAKALAŞMA İLE GÖL TROFİK SEVİYESİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER Termal tabakalaşma sonucu oluşan epilimniyon ve hipolimniyon kuşakları içindeki su hacimleri oranı ile göl trofik seviyesi arasında ilişki kurulmaktadır. Termal tabaka kalınlıkları ve kot-hacim ilişkileri kullanılarak termal kuşakların hacimleri hesaplanmış ve daha önce çalışılan Hirfanlı, Kesikköprü ile Yamula Barajlarında elde edilen sonuçlarla birlikte Çizelge 4.1/4 te verilmiştir. Çizelge 4.1/4. Termal Tabakalardaki Su Kütleleri ve Oranları Hirfanlı 2004 Kesikköprü 2004 Yamula 2007 Ermenek 2011 Epilimniyon (üst kuşak) hacmi 1 670 hm³ 20 hm³ 540 hm³ 565 hm³ Metalimniyon (orta kuşak) (termoklin) hacmi 1 392 hm³ 16 hm³ 305 hm³ 420 hm³ Hipolimniyon (derin kuşak) hacmi 689 hm³ 45 hm³ 837 hm³ 3 598 hm³ Epilimniyon /Hipolimniyon hacimsel oranı 2,42 0,44 0,65 0,16 Hirfanlı Baraj Gölünde termoklin tabakası geniş ve epilimniyon/hipolimniyon oranının 1 den büyük, Yamula, Kesikköprü ve Ermenek Baraj Göllerinde ise 1 den küçük olduğu görülmektedir. Tanyolaç, 1993 te verilen trofik seviye kriterleri, Hirfanlı Baraj Gölü nün ötrofik, Yamula, Kesikköprü ve Ermenek Baraj Göllerinin ise oligotrofik yapıya uygun olduğunu göstermektedir. 75

SICAKLIK TABAKALAŞMASI, ÇÖZÜNMÜŞ OKSİJEN, ORGANİK KİRLENME, METAN GAZI OLUŞUMU VE BARAJ YÜKSEKLİĞİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER Hancağız Barajında 26 Mart 2012 tarihinde metan gazından kaynaklanan patlama neticesinde iki personelin hayatını kaybetmesinin üzüntüsüyle sıcaklık alt başlığının sonuna aşağıdaki kısa değerlendirmenin eklenmesine gerek duyulmuştur. Kış ayları boyunca barajlardaki su kütlesi dikey olarak karışım halindedir. Atmosferden alınan oksijen, dikey karışımla barajın dip kısımlarına kadar ulaşmaktadır. İlkbahardan itibaren havaların ısınmasıyla birlikte su kütlesi de yüzeyden itibaren ısınmaya başlamakta, ısınan su hafiflediği için yüzeyde birikmekte ve dikey karışma hareketi durmaktadır. Dikey karışma hareketi durunca dip kısımlardaki su kütlesinin atmosferden oksijenlenmesi kesintiye uğramaktadır. Yaz ortasına kadar sıcaklık tabakalaşması iyice olgunlaşmakta, su kütlesi; üst kısımda derinliği 10 metreyi geçmeyen sıcak üst tabaka (epilimnion), yaklaşık 10-20 m derinlikler arasında sıcaklığı hızla düşen orta tabaka (metalimnion, termoklin), 20 metreden sonra ise soğuk dip kısım (hipolimnion) şeklinde üç tabakaya ayrılmaktadır. Üst tabaka rüzgârın da yardımıyla dikey ve yatay olarak karışmakta ve atmosferden oksijenlenmeye devam etmektedir. Ortadaki termoklin tabakası iki tabaka arasında bir duvar gibi durmakta, birbirleriyle ısı ve oksijen alışverişini engellemektedir. Dip kısımlara doğru kondüksiyonla bir miktar ısı iletimi olmakta, bu da orada hapsedilmiş oksijenin tüketilmesini hızlandırmaktadır. Barajın dip kısımları, tabakalaşma öncesi, kış ayları boyunca depoladıkları oksijenle, sonbaharda görülen alt-üst olayına kadar idare etmek zorundadır. Depolanan oksijenin miktarı ise 20 m derinliğin altında kalan su kütlesinin hacmi ile doğru orantılıdır. Bu hacim de barajın derinliği ile doğrudan ilgilidir. 100 metreden fazla derinliği olan baraj göllerinin dip kısımlarında kolay kolay oksijensiz ortam oluşmaz. Çünkü dip kısım kendi içinde karışım halindedir ve baraj tabanında harcanan oksijeni depodan sağlama imkânı vardır. Oksijensiz ortamın oluşması, derinliği 70-80 metreyi geçmeyen verimli ve kirlilik baskısı altındaki barajlarda daha çok görülmektedir. 76

Oksijensiz ortam, çok kirlenen barajların orta kısmındaki termoklin tabakasında da görülmektedir. Diğer iki tabakanın aksine orta tabaka tamamen durgun bir yapıdadır. Üst ve alt tabakadan oksijen alma imkânı yoktur. Dar bir katman olduğu için depo oksijeni de kısıtlıdır. Dip kısma göre daha sıcak olduğu için hızlı gelişen biyokimyasal olaylar sonucu çözünmüş oksijeni çabuk tükenir. Dip kısmında oksijensiz ortam oluşan barajlara ilave olarak, su alma yapısı yüzeyden itibaren 10-20 m derinlikler arasında olan barajlardan gelen sular, çoğu zaman oksijensiz ortamda oluşan metan (CH 4 ), fosfin (PH 3 ) ve çürük yumurta kokulu hidrojen sülfür (H 2 S) içerdiklerinden pek pis kokarlar. Ermenek Barajının besleme havzasında organik kirlenmeye yol açacak yoğun nüfus ve sanayi tesisleri bulunmamaktadır. Yukarıda açıklanan olumsuz koşulların Ermenek Baraj Gölünde oluşması beklenmemektedir. Ancak yüksek su kalitesinden dolayı ağ kafeslerde alabalık yetiştiricilerinin baraj gölüne yoğun talepleri bulunmaktadır. Ağ kafeslerde yapılacak yetiştiricilik faaliyetleri uygun bir şekilde sınırlandırılmadığı zaman, baraj gölünün dip kısımlarında olmasa bile termoklin tabakasında oksijensiz ortamların oluşması ve yukarıda sözü edilen olumsuz koşulların yaşanması ihtimal dâhiline girecektir. 77

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI 4.1.4. ph Değerleri Ermenek Baraj Gölünde, besleyen kaynakların girişinde ve baraj çıkışında ölçülen tüm ph değerleri kıta içi su kaynaklarının sınıflandırılmasına göre I.sınıf su kalitesine ve içmesuyu standartlarına uymaktadır (Anonim, 2005). En küçük 7,10 ve en büyük 8,63 arasında değişen ph değerleri balık yaşamı ve yetiştiricilik için de uygundur (Çizelge 4.1/5, Şekil 4.1/9). Çizelge 4.1/5. Ermenek Barajı ph Değerleri ph Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 8,26 8,06 7,94 7,87 7,97 8,03 7,94 8,07 Std. Sapma 0,26 0,31 0,29 0,42 0,43 0,48 0,44 0,30 En Küçük 7,90 7,74 7,55 7,10 7,25 7,35 7,10 7,67 En Büyük 8,51 8,40 8,25 8,58 8,48 8,63 8,63 8,39 ph 9,0 8,5 8,0 7,5 7,0 6,5 6,0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE ÇIKIŞ Ortalama En Küçük En Büyük Alt Limit Üst Limit Şekil 4.1/9. Ermenek Barajı nda Girişten Çıkışa Doğru ph Değişimi 78

4.1.5. Elektriksel İletkenlik Elektriksel iletkenlik suyun elektrik akımını iletebilmesinin bir ölçüsüdür. Başta mineral asitler olmak üzere iyonlar halinde çözünebilen inorganik ve organik tüm maddelerin su ortamında elektriği iletme kapasitelerinin toplamıdır. İletkenlik değerleri çözünmüş katılardaki değişimi ifade eder. Su kalitesi gözlemlerinde izlenmesi gereken önemli bir parametredir. Tatlı sularda iletkenlik 10 1000 S/cm arasındadır. Kirli sularda ve topraktan çok miktarda mineralin çözündüğü sularda 1000 S/cm değerini aşar. Su kaynağına, kanalizasyon ve bazı endüstriyel atık sular ile drenaj sularının da elektriksel iletkenlik değerini önemli oranda yükselttiği bilinmektedir. Elektriksel iletkenlik (EC, Electrical Conductivity) sıcaklık değişimlerinden çok etkilenen bir parametredir. Bu yüzden ölçüldüğü sıcaklık değerleri ile birlikte verilmelidir. 25 C sıcaklıktaki iletkenlik değerine spesifik elektriksel iletkenlik SpC (Specific Electrical Conductance) denilmektedir. Farklı sıcaklıktaki ölçümleri 25 C sıcaklıktaki değerlere dönüştürecek faktörler bulunmaktadır. Böylece farklı sıcaklıktaki ölçümlerin karşılaştırılması ve değerlendirilmesi kolaylaşmaktadır. Elektriksel iletkenlik değerinin anlamı ve öneminin anlaşılması bakımından, Yamula Baraj Gölü Limnolojisi, 2009 isimli kitabın ilgili bölümü aşağıya aynen alınmıştır: TS 266 (1997) standardına göre Yamula Baraj Gölü iletkenlik değerleri (Çizelge 4.1/6), tavsiye edilen 400 µs/cm değerinin çok üzerindedir. Ancak iletkenlik sınır değeri EC (1998) e koşut olarak TS 266 (2005) te 2500 µs/cm ye çıkarılmış olup sulama suyu olarak bile düşük kaliteli olan Kızılırmak suyu içilebilir su niteliğini kazanmış bulunmaktadır. Avrupa Birliğinin iletkenlik sınır değerini niçin bu kadar geniş tuttuğu anlaşılamamıştır. Mineral madde bakımından çok zengin ve doğal olarak iletkenliği de çok yüksek olan maden sularının da bu kapsamda değerlendirildiği düşünülmektedir. Bunlara ilave olarak, EPA (Amerikan Halk Sağlığı Merkezi) tarafından iletkenliğin değişik bir ifadesi olan TDS limiti 500 mg/l olarak verilmektedir. Bu limitin karşılığı yaklaşık 700 µs/cm dir. Diğer taraftan Çevre ve Orman Bakanlığı nca hazırlanan ve 20.11.2005 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan İçmesuyu Elde Edilen veya Elde 79

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine Dair Yönetmelik te ise iyi kaliteliden düşük kaliteliye doğru A 1, A 2, A 3 olarak sınıflanan suların hepsi için tavsiye edilen iletkenlik sınır değeri 1000 µs/cm dir. Söz konusu yönetmeliğe göre Kızılırmak ana kolunun Karadeniz e kadar içme suyu planlamalarının dışında tutulması gerekmektedir. Ermenek Baraj Gölü, besleyen kaynaklar ve çıkış suyunda iletkenlik değişimi Çizelge 4.1/6 ve Şekil 4.1/10 da verilmiş olup ayrıntılı değerlendirme iletkenliğin bir fonksiyonu olan toplam çözünmüş katılar (TDS) bölümünde yapılacaktır. Çizelge 4.1/6. Ermenek Barajı İletkenlik Değerleri ( S/cm) SpC Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 276 412 359 300 295 288 298 437 Std. Sapma 29,0 57,31 14,57 38,39 38,03 41,42 39,54 34,67 En Küçük 238 315 341 232 231 231 231 388 En Büyük 308 464 377 350 354 362 362 463 µs/cm 500 400 300 200 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE ÇIKIŞ Ortalama En Küçük En Büyük Şekil 4.1/10. Ermenek Barajı nda Girişten Çıkışa Doğru İletkenlik Değişimi 80

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI 4.1.6. Toplam Çözünmüş Katılar (TDS) Çözünmüş madde veya toplam çözünmüş katılar, suda çözünmüş halde bulunan toplam inorganik maddelerin ölçütüdür. İletkenlik değerinin 0,55 0,75 arasındaki bir faktörle çarpılması ile yaklaşık olarak elde edilir. Ermenek Barajını besleyen ana kaynak, Ermenek Çayında ortalama toplam çözünmüş katı değeri 165 mg/l, diğer kaynaklardaki değerler ise Küçüksu Çayında 240, Zeyve Kaynaklarında 211 mg/l seviyesindedir. Baraj gölündeki toplam çözünmüş katı değerleri 126 205 mg/l arasında değişmektedir (Çizelge 4.1/7). Su örneklerinin alındığı dönemde barajın doldurulmasına devam edildiği ve mansaba su bırakılmadığı için çıkış suları sızıntı sulardan oluşmakta idi. Bu yüzden kayaçlar içinden geçerken mineral bakımından zenginleşen çıkış suyunun toplam katı madde değerinin bir miktar yükseldiği görülmektedir. Ortalama 174 mg/l toplam çözünmüş katı madde değeri ile Ermenek Baraj Gölü kıta içi su kaynaklarının sınıflandırılmasına göre I. sınıf su kalitesini sağlamaktadır (Anonim, 2005). Çizelge 4.1/7. Ermenek Barajı Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l) TDS Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 165 240 211 179 174 170 174 257 Std. Sapma 14,6 24,5 5,9 23,27 22,20 26,05 24,16 17,1 En Küçük 150 198 205 132 139 139 132 233 En Büyük 185 258 219 205 204 204 205 271 Ermenek Baraj Gölündeki su kalitesinin daha iyi anlaşılması için başlıca su kaynaklarımızın toplam çözünmüş katı madde değerleri Şekil 4.1/11 de birlikte verilmiştir. 81

Yamula Barajı Hirfanlı Barajı Kesikköprü Brj Kızılırmak Bafra Meriç N. İpsala Gökçekaya Brj Sakarya Adatp Yeşilırmak Çarş Seyhan Barajı Dicle Barajı Atatürk Barajı Kılıçkaya Barajı Keban Barajı Aslantaş Barajı Ankara Barajları Ermenek Barajı TDS mg/l 1200 1000 800 600 400 200 0 Şekil 4.1/11. Akarsu ve Baraj Göllerimizde Toplam Çözünmüş Madde Değişimi İçinde çözünmüş maddelerin yüksek miktarda bulunması, içme kullanma, sanayi suyu ve tarımsal sulamalar bakımından suyun kalitesini düşürmekte ve kullanımını kısıtlamaktadır. Bu açıdan bakıldığında büyük akarsularımız arasında Kızılırmak Nehrinin en düşük kaliteli suya sahip olduğu görülmektedir. Yamula Baraj Gölü sulama suyu olarak C 3 S 1 kalitesindedir. Bu durum; Yamula Baraj Gölü Sulamaları Planlama Raporu (1988) de Kızılırmak suyunun içme suyu açısından sertlik ve tuzluluk değerlerinin kriterlerin çok üzerinde bulunduğu, sulama suyu açısından ise tuza dayanıklı bitkiler ekildiğinde kontrollü sulama ile problemsiz olarak kullanılabileceği şeklinde ifade edilmektedir (Çevlik ve Elibol, 2009). Sulama suyu olarak C 2 S 1 kalitesinde olan Ermenek Baraj Gölünün değerlendirmeye alınanlar arasında, toplam çözünmüş madde bakımından, Ankara içme suyu barajlarından sonra en kaliteli suya sahip olduğu görülüyor. 82

Ortalama toplam çözünmüş katı madde değerlerinin gölün ortalama derinliğine bölünmesiyle elde edilen morfoedafik indeks (MEI) in, Kanada'daki verimli göller için 10 ila 30 arasında değiştiği ifade edilmektedir (Cole, 1979). Yıllık tahmini balık veriminin kaba bir göstergesi olarak öngörülen MEI, Yamula için 38, Hirfanlı için 49, Kesikköprü için 70 olarak bulunmuştur. Bu değerlendirmeye göre her üç gölde aşırı balık verimi beklenmelidir. Yukarıdaki değerlendirmeye göre, 2,25 olarak hesaplanan MEI değeri ile Ermenek Baraj Gölünün su ürünleri açısından düşük verimli olacağını tahmin etmek gerekmektedir. Ancak yapılan ağ çalışmaları balık açısından baraj gölünün çok verimli olduğunu göstermektedir (Şekil 4.1/12). Sonuç olarak, MEI ile balık verimi arasında kurulan ilişkinin en azından bizim göllerimizde geçerli olmadığı anlaşılmaktadır. Şekil 4.1/12. Ermenek Baraj Gölü Ağ Çalışmasından Bir Görünüm 83

4.1.7. Toplam Sertlik (TH) Suyun sertliği sabunu çöktürme kapasitesidir. Sabun başlıca kalsiyum ve magnezyum iyonları ile çökebildiği gibi alüminyum, demir, mangan, stronsiyum ve çinko gibi suda az bulunan metal iyonları ile de çökebilir. Pratikte bir suyun sertliği, içerisindeki çözünmüş kalsiyum ve magnezyum tuzlarından ileri gelir (Gamsız, E. ve Ağacık, G.,1981). Kalsiyum ve magnezyum bikarbonatları geçici sertliği, bu elementlerin klorür, nitrat, sülfat ve silikatları ise kalıcı sertliği verir. Geçici sertlik suların kaynatılması ile giderilebilir. Her iki sertliğe birden toplam sertlik denir. Geçici ve kalıcı sertliğin tayini içme ve endüstri suları için çok önemlidir. Kullanılan başlıca sertlik birimleri ve birbirine dönüşümleri Çizelge 4.1/8 de verilmiştir. Çizelge 4.1/8. Sertlik Dereceleri Dönüşüm Cetveli Sertlik Sertlik Derecesi Birimleri mg/l CaCO 3 Fransız Alman İngiliz Amerikan Rus ppm veya mg/l CaCO 3 Fransız sertlik derecesi Alman sertlik derecesi İngiliz sertlik derecesi Amerikan sertlik derecesi Rus sertlik derecesi 1,00 0,10 0,056 0,07 0,058 0,40 10,00 1,00 0,56 0,70 0,58 4,00 17,86 1,79 1,00 1,25 1,04 7,14 14,19 1,43 0,80 1,00 0,83 5,72 17,16 1,72 0,96 1,20 1,00 6,86 2,50 0,25 0,14 1,18 0,15 1,00 meq/l CaCO 3 50,0 5,00 2,80 3,50 2,90 20,04 Sertlik dereceleri arasındaki farklar aşağıda da görüleceği üzere çeşitli ülkelerin sertlik derecesine temel olarak farklı kalsiyum bileşiğini almaları ile kullandıkları farklı ağırlık ve hacim ölçülerinden kaynaklanmaktadır: 84

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Fransız sertlik derecesi : 10 mg/l CaCO 3 Alman sertlik derecesi : 10 mg/l CaO İngiliz sertlik derecesi : 1 grain (0,0648 g) CaCO 3 /1 İngiliz galonu (4,5435 L) Amerikan sertlik derecesi : 1 grain (0,0648 g) CaCO 3 /1 Amerikan galonu (3,785 L) Rus sertlik derecesi : 1 mg/l Ca Sawyer and McCarty (1967) de sertlik derecelerine göre dört sınıfa ayrılan suların sınıflandırılması Fransız, Alman ve Rus sertlik dereceleri de ilave edilerek Çizelge 4.1/9 da verilmiştir. Bu sınıflama dışında sertlik derecelerine göre beşe ayrılan sınıflamalar da vardır. Çizelge 4.1/9. Çeşitli Sertlik Derecelerine Göre Suların Sınıfları mg/l CaCO 3 Fransız S Alman S Rus S Yumuşak 0 75 0 7,5 0 4,2 0 30 Orta sert 75 150 7,5 15 4,2 8,4 30 60 Sert 150 300 15 30 8,4 16,8 60 120 Çok sert 300 + 30 + 16,8 + 120 + Bu sınıflandırmaya göre Ermenek Baraj Gölü ortalama 141 mg/l CaCO 3 toplam sertlik değeriyle orta sert sular grubuna girmektedir (Çizelge 4.1/10). Ancak yine de diğer su kaynaklarımıza göre oldukça yumuşak kalmaktadır (Şekil 4.1/14). Çizelge 4.1/10. Ermenek Barajı Toplam Sertlik Değerleri (mg/l CaCO3) TH Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 133 194 165 142 141 137 141 140 Std. Sapma 24,61 31,24 11,73 19,18 19,20 20,93 21,66 19,90 En Küçük 105 143 155 110 108 110 108 108 En Büyük 165 225 185 180 170 175 180 180 85

Yamula Barajı Hirfanlı Barajı Kesikköprü Brj Gökçekaya Brj Meriç N. İpsala Yeşilırmak Çarş Seyhan Barajı Atatürk Barajı Aslantaş Barajı Kılıçkaya Barajı Dicle Barajı Keban Barajı Ankara Barajları Ermenek Barajı Çok Yumuşak Yumuşak Orta Sert Sert mg/l CaCO 3 250 200 150 100 50 0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ÇIKIŞ Şekil 4.1/13. Ermenek Barajı ve Besleyen Kaynaklarda Toplam Sertlik Değişimi mg/l CaCO 3 Su Kaynaklarımızda Sertlik Değişimi 500 400 300 200 100 0 50 100 200 300 Şekil 4.1/14. Akarsu ve Baraj Göllerimizde Toplam Sertlik Değişimi 86

İçme, kullanma ve sanayi suyunda sertliğin yüksek olması istenmeyen bir durumdur. Yüksek sertlik içme suyunun tadını bozmakta, kullanma suyunda deterjan ve yumuşatıcı giderini artırmakta, çamaşır ve bulaşık makinelerinin arızalanmasına sebep olmaktadır. Bikarbonatlı sularda aşağıdaki reaksiyon gereğince buhar kazanlarında oluşan taşlar, sanayide büyük enerji kaybı ve arızalara, tehlikeli durumlara ve üretim kaybına yol açmaktadır. Bu yüzden sanayide kullanılan suların sertliğinin giderilmesi çok önemlidir. Ca ++ + 2 HCO 3 - Isı > Ca CO 3 + CO 2 + H 2 O Yukarıda sayılan sakıncalarına karşılık yüksek sertlik sucul yaşam için faydalıdır. Sertliği meydana getiren kalsiyum ve magnezyum iyonları bir yandan canlıların kemik, kabuk ve hücre yapılarında kullanılırken diğer yandan bu canlılar için zehirli maddelerin etkisini azaltıcı yönde rol oynarlar (Mckee and Wolf, 1963). Bu açıdan bakıldığında, Ermenek Baraj Gölündeki sertlik değerlerinin su ürünlerinin gelişimi ve balık yetiştiriciliği için çok uygun olduğu görülmektedir. 4.1.8. Alkalinite Suda bulunan HCO - 3, CO -- 3 ve OH - gibi bazik anyonların CaCO 3 cinsinden toplamı, toplam alkalinite olarak ifade edilmektedir. Ancak doğal sularımızdaki alkalinitenin - tamamına yakın kısmı HCO 3 iyonlarından ileri gelmektedir. Ölçülebilecek düzeyde CO -- 3 iyonu ph değeri 8,4 ün üzerindeki, OH - iyonu ise ph değeri 10 un üzerindeki sularda bulunabilmektedir (Golterman, et al.,1985). Toplam sertlik bikarbonat alkalinitesinden büyük ise; Kalıcı sertlik, toplam sertlik ile bikarbonat alkalinitesinin farkına eşittir. Toplam sertlik bikarbonat alkalinitesinden küçük veya eşit ise; Geçici sertlik toplam sertliğe eşit ve kalıcı sertlik sıfırdır. 87

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Toplam sertlik değeri ortalama 141 mg/l olan Ermenek Baraj Gölünün alkalinitesi CO 3 ve HCO 3 iyonlarından ileri gelmektedir. Karbonat (CO 3 ) iyonundan hesaplanan karbonat alkalinitesi ortalama 10 mg/l CaCO 3, bikarbonat (HCO 3 ) iyonundan hesaplanan bikarbonat alkalinitesi 101 mg/l CaCO 3 ve toplam alkalinite 111 mg/l CaCO 3 değerindedir. Toplam sertlik değeri bikarbonat alkalinitesinden büyük olduğundan ortalama 141 mg/l CaCO 3 sertlik değerinin ortalama 101 mg/l CaCO 3 bölümü geçici sertlikten oluşmaktadır. Geriye kalan 40 mg/l CaCO 3 ise kalıcı sertlik değerini vermektedir. Çizelge 4.1/11. Ermenek Barajı Fenolftalein Alkalinitesi Değerleri (mg/l CaCO3) P-Alk. Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 20 23 0 4 11 15 10 10 Std. Sapma 21,60 24,87 0,00 9,92 16,91 21,21 17,32 14,14 En Küçük 0 0 0 0 0 0 0 0 En Büyük 50 60 0 30 40 50 50 30 Çizelge 4.1/12. Ermenek Barajı Metiloranj Alkalinitesi Değerleri (mg/l CaCO3) M-Alk. Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 83 127 128 112 99 93 101 140 Std. Sapma 43,65 58,13 30,92 21,32 23,38 40,92 30,86 10,80 En Küçük 25 28 100 80 70 30 30 125 En Büyük 130 175 180 160 135 155 160 150 88

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.1/13. Ermenek Barajı Toplam Alkalinite Değerleri (mg/l CaCO 3 ) Top.-Alk. Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 103 149 128 115 99 108 111 150 Std. Sapma 27,18 41,70 30,92 17,79 19,60 26,73 21,94 4,08 En Küçük 75 88 100 100 80 80 80 145 En Büyük 140 205 180 160 145 155 160 155 mg/l CaCO 3 200 150 100 50 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ÇIKIŞ Şekil 4.1/15. Ermenek Barajında Toplam Alkalinite Değişimi 89

90

4.2. Kimyasal Özellikler 4.2.1. Çözünmüş Oksijen (DO) Çözünmüş oksijen, sucul yaşamın parçası olan tüm canlılar için gereklidir. Buna doğal sularda, suyun kendi kendini temizleme süreçlerinde işlevi olan organizmalar da dâhildir. Doğal sularda oksijen miktarı; sıcaklık, tuzluluk, alg ve bitkilerin fotosentetik aktiviteleri ile atmosferik basınca bağlıdır. Sulardaki solunum ve çeşitli organizmaların bozunması sudaki çözünmüş oksijeni tüketen faaliyetlerdir. Yüksek organik madde ve besleyici içeren atık boşaltımları da çözünmüş oksijen konsantrasyonunun azalmasına neden olur. Su kalitesi değerlendirmelerinde, DO konsantrasyonlarının belirlenmesi çok önemlidir. Çünkü oksijen, su kaynaklarındaki kimyasal ve biyolojik işlemleri etkiler. Ölçülen DO konsantrasyonu; suyun kirlenme derecesini, sudaki organik madde konsantrasyonunu ve suyun kendini temizleyebilme kapasitesini gösterir. Oksijen konsantrasyonunun 5 mg/l den az olması biyolojik toplulukların fonksiyonlarını olumsuz olarak etkiler. 2 mg/l nin altına inmesi ise pek çok balığın ölmesine neden olur. Ruhdel (1977), kafeslerde alabalık yetiştiriciliği için çözünmüş oksijen konsantrasyonunun alt sınır değerini 6 mg/l olarak belirtmiştir (Korkmaz ve ark.,2008). Çizelge 4.2/1. Ermenek Baraj Gölünde Çözünmüş Oksijen Değerleri (mg/l) 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL Ölçüm Sayısı 52 52 52 156 Ortalama 9,23 9,05 9,04 9,11 Std Sapma 1,82 1,87 2,15 1,95 En Küçük 4,62 4,25 3,99 3,99 En Büyük 13,89 14,52 15,83 15,83 Sıcaklık ve çözünmüş oksijen ölçümlerinde kullanılan YSI Proplus Oksijenmetrenin prob kordonu uzunluğu 30 metre olduğundan sıcaklık ölçümlerinde olduğu gibi çözünmüş oksijen ölçümleri de 30 metre derinliğe kadar yapılabilmiştir. 91

Ölçüm yapılan dönemlerde çözünmüş oksijen değerleri 3,99 ile 15,83 mg/l arasında değişmektedir (Çizelge 4.2/1). İstatistiki verilere göre örnekleme bölgeleri arasında önemli farklar bulunmadığı ve çözünmüş oksijen bakımından bölgelerin benzer yapıya sahip olduğu görülmektedir. Tatlı sularda oksijenin çözünürlüğü; deniz seviyesinde, 0 C de 14,62 mg/l kadardır. Deniz seviyesine göre yükseklik ve sıcaklık arttıkça oksijenin sudaki çözünürlüğü azalmaktadır. Suda aşırı miktarda çözünmüş tuz bulunması da oksijen çözünürlüğünü bir miktar azaltmaktadır. Oksijenin çözünürlük ilişkilerinden yararlanılarak (Anonim, 1996), sıcaklığa göre deniz seviyesi ve Ermenek Barajı yükseltisindeki (694 m) çözünürlük değerleri (doygunluk değerleri) Çizelge 4. 2./2 de verilmiştir. Çizelge 4.2/2. Oksijenin Sıcaklığa Göre Çözünürlük Değerleri (mg/l) C Deniz Seviyesi Ermenek Barajı C Deniz Seviyesi Ermenek Barajı 0 14,62 13,45 16 9,87 9,08 1 14,22 13,08 17 9,67 8,90 2 13,83 12,72 18 9,47 8,71 3 13,46 12,38 19 9,28 8,54 4 13,11 12,06 20 9,09 8,36 5 12,77 11,75 21 8,92 8,21 6 12,45 11,45 22 8,74 8,04 7 12,14 11,17 23 8,58 7,89 8 11,84 10,89 24 8,42 7,75 9 11,56 10,64 25 8,26 7,60 10 11,29 10,39 26 8,11 7,46 11 11,03 10,15 27 7,97 7,33 12 10,78 9,92 28 7,83 7,20 13 10,54 9,70 29 7,69 7,07 14 10,31 9,49 30 7,56 6,96 15 10,08 9,27 31 7,43 6,84 92

Çizelgede verilen değerler oksijen çözünürlüğünün belli sıcaklıktaki doygunluk değerleridir. Bu değerlerin altındaki ölçümler suyun oksijen bakımından doymadığını, üstündeki değerler ise aşırı doymuş olduğunu gösterir. Doymamış olma durumu, oksijenin bir şekilde harcandığı ve yerine yenisinin konamadığı veya aynı hızda konamadığı koşullarda ortaya çıkar. Kirli veya bitkisel üretimin yüksek olduğu göllerde, tabakalaşma sonucu atmosferle ilişkisi kesilen su katmanlarında sıkça görülür. Aşırı doyma durumu çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. En basiti, şiddetli rüzgârın karıştırmasıyla havadaki oksijenin suda bol miktarda çözünmesiyle aşırı doygunluk oluşabilir. Ancak havanın normale dönmesiyle su eski doygunluk haline dönüşür. Aşırı doygunluk durumu, yağmur, kar, dolu gibi yağış türlerinin havadan kaptığı oksijeni suya taşımasıyla da oluşabilir. Bol güneşli günlerde fitoplanktonların yaptığı fotosentezle ortaya çıkan oksijenin suyu zenginleştirmesiyle aşırı doygunluk oluşması da sıkça yaşanan bir durumdur. Sucul yaşam için en önemli parametrelerden biri olan çözünmüş oksijenin Ermenek Baraj Gölünde derinliğe ve örnekleme bölgelerine göre değişimi ayrıntılı olarak incelenmiştir. 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİNDE ÇÖZÜNMÜŞ OKSİJEN DEĞİŞİMİ Nisan ayında, Derinliğe göre hafif bir azalma görülmekle birlikte doygunluk derecesine yakın değerlerde çözünmüş oksijen bulunmaktadır (Şekil. 4.2/1). Temmuz ayında, Nisan ayındakinin tersine derinliğe göre çözünmüş oksijenin önce yavaş, sonra hızla artarak 14 m derinlikte maksimum değere (13,89 mg/l) ulaştığı, 14 m derinlikten sonra aynı hızla düşüşe geçtiği görülmektedir. 93

Derinlik (m) Ekim ayında, 14 m derinliğe kadar eşit seyreden çözünmüş oksijen değerinde, 16 metrede hafif bir artıştan sonra 18 m derinliğe kadar şiddetli bir düşüş yaşanmaktadır. Ocak ayında, Ölçüm yapılan tüm derinliklerde çözünmüş oksijenin eşit dağılım göstermesini, sıcaklık tabakalaşmasının kırılıp gölün tam karışım haline gelmesinin doğal sonucu olarak değerlendirmek gerekir. 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 mg/l 10 15 20 25 30 20.Nis.11 20.Tem.11 05.Eki.11 10.Oca.12 Şekil. 4.2/1. Ermenek Barajı 1. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi Ocak ve Nisan aylarındaki çözünmüş oksijen değerleri kirli veya aşırı üretken olmayan göllerdeki değişimi yansıtmaktadır. Temmuz ve Ekim aylarındaki değişimi daha ayrıntılı değerlendirmekte yarar vardır. Temmuz ayında, yüzeye yakın kısımlarda normalin biraz üzerinde (%110) seyreden oksijen doygunluğunun 6 metreden sonra hızla artarak 14 m derinlikte yani termoklin tabakasının tam ortasında 13,89 mg/l değerine eriştiği görülüyor (Şekil. 4.2/2). Bu değer % 157 aşırı doygunluk anlamına gelmektedir. Termoklin tabakasının orta 94

Derinlik (m) kısmının atmosferle hiçbir şekilde ilişkisi olamayacağına göre aşırı doygunluğu sağlayan oksijen nereden gelmektedir? Bilindiği üzere su kütlesinin ışık alan üst kısımlarında fitoplanktonlar tarafından fotosentez yapılmakta ve yan ürün olarak oksijen açığa çıkmaktadır. Çok kaliteli ve berrak bir su kütlesine sahip olan Ermenek Baraj Gölünde, ışıklı kuşağın (fotik zon) termoklin tabakasının alt kısımlarına kadar uzandığı anlaşılmaktadır. 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 10 15 20 25 30 T C DO mg/l SV mg/l Şekil. 4.2/2. 1. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 6-18 m derinlikler arasında yer alan termoklin tabakasında doygunluğun, daha çok ışık alan ve fotosentez sonucu daha fazla oksijen açığa çıkması beklenen yüzeye yakın kısımlardaki doygunluktan fazla olmasını ise şu şekilde açıklamak mümkündür: Sıcaklık bölümünde ayrıntılı olarak incelendiği üzere, yüzey ile 6 m derinlik arasında yer alan epilimnion (üst kuşak) kendi içinde karışım halinde ve atmosferle ilişkidedir. Bu nedenle fotosentezle ortaya çıkan oksijenin fazlası atmosfere geçebilir ve aşırı doygunluk çok fazla yükselemez. Termoklin tabakasında ise fotosentezle ortaya çıkan oksijenin diğer tabakalara ve atmosfere geçme şansı yoktur. Bu yüzden açığa 95

Derinlik (m) çıkan oksijen zorunlu olarak suda çözünmekte ve aşırı doygunluk yüzdesini artırmaktadır. Sıcaklık değişim eğrisine göre, Ekim ayında; üst kuşağın 14 m derinliğe kadar genişleyerek termoklin tabakasını 14-18 m derinlikler arasına sıkıştırdığı görülüyor (Şekil. 4.2/3). Üst kuşağın genişlemesine paralel olarak çözünmüş oksijen dağılımının da 14 m derinliğe kadar eşitlendiği, karışmanın etkisiyle termoklin tabakasındaki aşırı doygunluğun azaldığı, termoklin tabakasının altındaki su kütlesinde ise harcanan oksijen yerine yenisi sağlanamadığı için Temmuz ayına göre doygunluğun daha da azaldığı anlaşılmaktadır. 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 10 15 20 25 30 T C DO mg/l SV mg/l Şekil. 4.2/3. 1. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 96

Derinlik (m) 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİNDE ÇÖZÜNMÜŞ OKSİJEN DEĞİŞİMİ 2. Örnekleme Bölgesindeki derinliğe ve zamana göre çözünmüş oksijen değişimi 1. Bölgedekine çok büyük benzerlik göstermekte, özellikle her iki bölgedeki Ocak ve Nisan ayları değişimleri birbirinin tıpkısı gibi görünmektedir. Temmuz ve Ekim aylarındaki değişimlerde ise nicelik farkı bulunmaktadır (Şekil. 4.2/4). Temmuz ayında, 1. Bölgede termoklin tabakasının ortasındaki çözünmüş oksijen 13,89 mg/l ve doygunluk % 157 iken 2. Bölgede 14,52 mg/l ve doygunluğun %160 değerine yükseldiği, daha sonra hızla düşen çözünmüş oksijen değerinin 20 m derinlikten sonra sabitlendiği görülmektedir. 0 2. Bölgede Çözünmüş Oksijen Değişimi 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 mg/l 5 10 15 20 20.Nis.11 20.Tem.11 25 30 05.Eki.11 10.Oca.12 Şekil. 4.2/4. Ermenek Barajı 2. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi Ekim ayında, 10 m derinliğe kadar eşit ve doygunluk derecesinin üzerinde seyreden çözünmüş oksijen değerinin, 14 metreye kadar daha da arttıktan sonra şiddetle düşerek 20 m derinlikte 4,39 mg/l ye indiği görülmektedir. 97

Derinlik (m) Ocak ayında, Ölçüm yapılan tüm derinliklerde çözünmüş oksijenin eşit dağılım göstermesini, 1. Bölgede olduğu gibi sıcaklık tabakalaşmasının kırılıp gölün tam karışım haline gelmesinin doğal sonucu olarak değerlendirmek gerekir. 2. Örnekleme Bölgesinde Temmuz ayındaki sıcaklık, ölçülen çözünmüş oksijen ve teorik doygunluk değişimleri Şekil. 4.2/5 te verilmiştir. 1. Örnekleme bölgesinde olduğu gibi, doygunluk değerlerinin üzerinde seyreden çözünmüş oksijen değerleri 10 metreden sonra hızla artarak termoklin tabakasının ortalarında 14 m derinlikte en üst düzeye çıkmakta, daha sonra hızla azalarak 20 m derinlikte doygunluk değerlerinin altına inmektedir. 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 10 15 20 25 30 T C DO mg/l SV mg/l Şekil. 4.2/5. 2. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 98

Derinlik (m) 2. Örnekleme Bölgesinde Ekim ayındaki sıcaklık, ölçülen çözünmüş oksijen ve teorik doygunluk değişimleri Şekil. 4.2/6 da verilmiştir. Havaların soğumasıyla birlikte epilimnion tabakasının 12 metre derinliğe kadar genişlemesi ve su kütlesinin dikey karışmasının doğal sonucu olarak çözünmüş oksijen değerleri de bu derinliğe kadar eşit bir dağılım göstermektedir. Termoklin tabakasından sonra çözünmüş oksijenin hızla azalarak teorik doygunluk değerinin altına, Temmuz ayında ölçülen değerlerin de altına indiği görülmektedir. 0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 5 10 15 20 25 30 T C DO mg/l SV mg/l Şekil. 4.2/6. 2. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 99

Derinlik (m) 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİNDE ÇÖZÜNMÜŞ OKSİJEN DEĞİŞİMİ 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 mg/l 10 15 20 25 30 20.Nis.11 20.Tem.11 05.Eki.11 10.Oca.12 Şekil. 4.2/7. Ermenek Barajı 3. Bölgede Derinliğe Göre Çözünmüş Oksijen Değişimi Nisan ayında, Derinliğe göre hafif bir azalma görülmekle birlikte doygunluk derecesine yakın değerlerde çözünmüş oksijen bulunmaktadır (Şekil. 4.2/7). Temmuz ayında, Nisan ayındakinin tersine Temmuz ayında derinliğe göre çözünmüş oksijenin önce yavaş, sonra hızla artarak 14 m derinlikte yıl boyunca ölçülen en yüksek değere (15,83 mg/l) ulaştığı görülüyor. Bu değer % 177 aşırı doygunluk anlamına gelmektedir. (Aşırı doygunluğun nedeni 1. Örnekleme bölgesi çözünmüş oksijen değişimi bölümünde ayrıntılı incelenmiştir). Çözünmüş oksijenin 14 m derinlikten sonra aynı hızla düşüşe geçerek 20 m derinlikte normal değerlere indiği ancak 20-30 m derinlikler arasında bile yetiştiricilik için gerekli miktarda oksijen bulunduğu görülmektedir. 100

Derinlik (m) Ekim ayında, 12 m derinliğe kadar doygunluk derecesine yakın seyreden çözünmüş oksijen değerinde, 14 metrede (11,28 mg/l) önemli bir artıştan sonra 20 m derinliğe kadar şiddetli bir düşüş yaşanmaktadır. 18 metrenin altında yetiştiricilik limitlerinin altına inen çözünmüş oksijenin 24 m derinlikte 3,99 mg/l ye kadar düştüğü görülmektedir. Ocak ayında, Birinci ve ikinci örnekleme bölgelerinde olduğu gibi üçüncü örnekleme bölgesinde de ölçüm yapılan tüm derinliklerde çözünmüş oksijen eşit dağılım göstermektedir. 3. Örnekleme Bölgesinde Temmuz ayındaki sıcaklık, ölçülen çözünmüş oksijen ve teorik doygunluk değişimleri Şekil. 4.2/8 de verilmiştir. Epilimniyon tabakasında doygunluk değerlerinin üzerinde seyreden çözünmüş oksijen değerleri 8 metreden sonra hızla artarak termoklin tabakasının ortalarında 14 m derinlikte en üst düzeye çıkmakta, daha sonra hızla azalarak 20 m derinlikte doygunluk değerlerinin altına inmektedir. 0 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 10 15 20 25 30 T C DO mg/l SV mg/l Şekil. 4.2/8. 3. Bölgede Temmuz Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 101

Derinlik (m) 3. Örnekleme Bölgesinde Ekim ayındaki sıcaklık, ölçülen çözünmüş oksijen ve teorik doygunluk değişimleri Şekil. 4.2/9 da verilmiştir. Havaların soğumasıyla birlikte epilimnion tabakasının 12 metre derinliğe kadar genişlemesi ve su kütlesinin dikey karışmasının doğal sonucu olarak çözünmüş oksijen değerleri de bu derinliğe kadar eşit bir dağılım göstermekte ve teorik doygunluk değerleri ile çakışmaktadır. Termoklin tabakasının ortasında geçmişten kalan aşırı doygunluğun azalmakla birlikte sürdüğü, termoklin tabakasından sonra ise hızla azalarak teorik doygunluk değerinin altına, Temmuz ayında ölçülen değerlerin de altına indiği görülmektedir. 0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 C, mg/l 5 10 15 20 T C 25 DO mg/l SV mg/l 30 Şekil. 4.2/9. 3. Bölgede Ekim Ayında Sıcaklık ve Çözünmüş Oksijen Değişimi T: Ölçülen değerlere göre sıcaklık değişim eğrisi DO: (Dissolved Oxygen) ölçülen değerlere göre çözünmüş oksijen değişim eğrisi SV: (Saturated Value) ölçülen sıcaklığa göre olması gereken doygunluk değeri eğrisi 102

Ermenek Baraj Gölündeki dikey çözünmüş oksijen değişimini, oksijen bolluğunu ve aşırı doygunluğu, yüksek su kalitesinin sonucu olarak değerlendirmek gerekir. Kafeslerde balık yetiştiriciliği için çok elverişli olan bu koşulların devamının sağlanması baraj gölündeki su kalitesinin korunmasına bağlıdır. Baraj gölü çevresinde nüfus artışı ve dolayısı ile dışardan gelecek kirlilikte bir artış beklenmemektedir. Bu yüzden su kalitesinin korunması, esas itibariyle yetiştiricilik kapasitesinin sınırlandırılmasına bağlıdır. Bu sağlandığında kaliteli ürün elde edilmesi ve uzun yıllar sürdürülebilir yetiştiricilik yapılması mümkün görülmektedir. 103

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI 4.2.2. Anyonlar Ermenek Barajında tespit edilen anyonlar CO -- - - -- 3, HCO 3, Cl ve SO4 iyonlarından oluşmaktadır. ph değerleri 10 u geçmediği için ortamda hidroksil (OH - ) iyonu bulunmamaktadır. Tespit edilen karbonat, bikarbonat, klorür ve sülfat iyonları analiz sonuçları Çizelge 4.2./3,4,5,6 da değerlendirilmiştir. Çizelge 4.2./3. Ermenek Barajında Karbonat (CO 3 -- ) Değerleri (mg/l) CO 3 -- Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 12,00 13,50 0,00 2,25 6,75 9,00 6,00 6,00 Std. Sapma 12,96 14,92 0,00 5,95 10,15 12,73 10,39 8,49 En Küçük 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 En Büyük 30,0 36,0 0,0 18,0 24,0 30,0 30,0 18,0 Çizelge 4.2./4. Ermenek Barajında Bikarbonat (HCO 3 - ) Değerleri (mg/l) HCO 3 Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 101,67 33,55 155,55 135,76 121,24 113,24 123,41 170,80 Std. Sapma 53,26 213,50 37,73 25,25 28,52 49,92 37,43 13,18 En Küçük 30,5 183,0 122,0 97,6 85,4 36,6 36,6 152,5 En Büyük 158,6 189,1 219,6 192,5 164,7 189,1 192,5 183,0 104

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2./5. Ermenek Barajında Klorür (Cl-) Değerleri (mg/l) Cl Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 20,35 35,24 33,11 23,43 24,48 22,99 23,63 30,41 Std. Sapma 11,38 17,10 17,01 13,49 12,45 12,52 12,84 9,24 En Küçük 4,26 6,04 4,62 4,97 4,97 4,97 4,97 20,24 En Büyük 28,40 49,70 46,15 42,60 42,60 42,60 42,60 42,60 Çizelge 4.2./6. Ermenek Barajında Sülfat (SO 4 --) Değerleri (mg/l) SO 4 Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 14,72 12,12 10,80 10,31 9,33 9,76 9,80 30,24 Std. Sapma 4,32 1,90 3,66 4,95 4,91 4,69 4,87 16,13 En Küçük 9,60 9,60 6,24 4,80 4,80 3,84 3,84 9,60 En Büyük 20,16 14,40 14,40 19,68 19,20 17,28 19,68 48,96 Orman ve Su İşleri Bakanlığınca 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ekinde bulunan Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri arasında anyon ve katyon parametrelerine yer verilmemiştir. Söz konusu yönetmelik ile yürürlükten kaldırılan 31.12.2004 tarihli Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği kalite kriterleri arasında anyonlardan klorür ve sülfat, 105

katyonlardan ise sodyum parametreleri yer almakta idi. Buna göre değerlendirildiğinde sülfat konsantrasyonunun tüm örnekleme noktalarında I. Sınıf su kalitesini sağladığı, klorür bakımından ise, küçük farklar ile Küçüksu Çayı, Zeyve Kaynağı ve baraj çıkışında II. Sınıfa düşen su kalitesinin baraj gölünde I. Sınıf olduğu görülmektedir (Çizelge 4.2/12). mg/l 200 150 100 50 0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ÇIKIŞ Karbonat Bikarbonat Klorür Sülfat Şekil.4.2/4. Ermenek Barajında Anyon Değişimi Çizelge 4.2/7. Ermenek Barajında Anyon Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları CO Örnekleme Noktaları 3 HCO 3 Cl SO 4 mg/l mg/l mg/l mg/l Su Kalite Sınıfı Ermenek Çayı 12,00 101,67 20,35 14,72 I Küçüksu Çayı 13,50 33,55 35,24 12,12 II Zeyve Kaynağı 0,00 155,55 33,11 10,80 II 1. Örnekleme Bölgesi 2,25 135,76 23,43 10,31 I 2. Örnekleme Bölgesi 6,75 121,24 24,48 9,33 I 3. Örnekleme Bölgesi 9,00 113,24 22,99 9,76 I Göl Ortalaması 6,00 123,41 23,63 9,80 I Baraj Çıkışı 6,00 170,8 30,41 30,24 II 106

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI 4.2.3. Katyonlar Ermenek Barajında ağır metal analizi yapılmamıştır. Ölçümü yapılan sodyum, potasyum, kalsiyum ve magnezyum analiz sonuçları Çizelge 4.2./8,9,10,11 de değerlendirilmiştir. Çizelge 4.2./8. Ermenek Barajında Sodyum Değerleri (mg/l) Na Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 5,14 8,45 9,20 5,78 5,12 5,61 5,50 10,81 Std. Sapma 2,49 3,10 2,76 2,94 2,88 3,07 2,98 2,89 En Küçük 1,61 3,45 6,90 1,61 0,92 0,92 0,92 6,90 En Büyük 6,90 11,96 12,19 11,73 10,35 9,89 11,73 13,80 Çizelge 4.2./9. Ermenek Barajında Potasyum Değerleri (mg/l) K Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 1,43 1,95 1,95 1,56 1,71 1,66 1,64 3,25 Std. Sapma 0,49 0,48 0,48 0,52 0,39 0,47 0,46 1,87 En Küçük 0,78 1,17 1,17 0,78 1,17 0,78 0,78 1,56 En Büyük 1,95 2,34 2,34 2,34 2,34 2,34 2,34 5,85 107

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2./10. Ermenek Barajında Kalsiyum Değerleri (mg/l) Ca Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 33,33 46,50 42,50 34,00 33,25 33,00 33,42 47,33 Std. Sapma 5,73 9,21 8,17 6,63 6,63 7,75 7,04 5,25 En Küçük 26,00 34,00 36,00 26,00 22,00 26,00 22,00 40,00 En Büyük 40,00 60,00 56,00 50,00 44,00 52,00 52,00 52,00 Çizelge 4.2./11. Ermenek Barajında Magnezyum Değerleri (mg/l) Mg Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 12,15 18,99 14,28 13,78 14,05 13,31 13,71 19,44 Std. Sapma 2,62 3,37 2,33 2,41 0,93 2,57 2,13 1,98 En Küçük 9,72 13,97 10,94 9,72 12,76 10,45 9,72 17,01 En Büyük 15,79 23,09 17,01 17,01 15,79 18,23 18,23 21,87 108

mg/l 60 40 20 0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL Sodyum Potasyum Kalsiyum Magnezyum ÇIKIŞ Şekil.4.2/5. Ermenek Barajında Katyon Değişimi Çizelge 4.2/12. Ermenek Barajında Katyon Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları Na K Ca Mg Su Kalite Örnekleme Noktaları mg/l mg/l mg/l mg/l Sınıfı Ermenek Çayı 5,14 1,43 33,33 12,15 I Küçüksu Çayı 8,45 1,95 46,50 18,99 I Zeyve Kaynağı 9,20 1,95 42,50 14,28 I 1. Örnekleme Bölgesi 5,78 1,56 34,00 13,78 I 2. Örnekleme Bölgesi 5,12 1,71 33,25 14,05 I 3. Örnekleme Bölgesi 5,61 1,66 33,00 13,31 I Göl Ortalaması 5,50 1,64 33,42 13,71 I Baraj Çıkışı 10,81 3,25 47,33 19,44 I Anyonlar bölümündeki değerlendirmeye ilave olarak, katyonlar bakımından tüm örnekleme noktalarında su kalitesinin I. Sınıf olduğu görülmektedir. 109

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI 4.2.4. Organik Madde (PV) Organik madde tayini sudaki oksitlenebilen maddelerin bulunması için yapılır. Asitli ortamda permanganat kullanılarak organik maddeler oksitlendirilir ve harcanan permanganat miktarı kaydedilir. Analiz yönteminde harcanan permanganat hacmi doğrudan oksitleme için gerekli mg/l oksijen miktarını verecek şekilde ayarlandığından organik madde parametresi kısaca PV (permanganat volume) olarak anılmaktadır. Suda çözünmüş olarak bulunan organik maddeler, gölün üretkenliğinden dolayı oluşan bitkisel ve hayvansal canlıların ölümü ve çürümesinden ileri gelebileceği gibi gölü besleyen akarsulara atık suların karışmasından da kaynaklanabilir. İkinci durumda zararlı bakteri ve mikroorganizmaların göle karışması ihtimalinden dolayı özellikle kirlilik araştırması ve kalite gözlemlerinde organik madde ile ilgili parametreler dikkatle izlenmelidir. Çizelge 4.2/13. Ermenek Barajında Organik Madde Değerleri (mg/l O 2 ) PV Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 2,37 1,94 2,11 2,23 2,25 2,44 2,30 1,78 Std. Sapma 1,16 0,32 0,44 0,68 0,63 0,64 0,66 0,32 En Küçük 1,45 1,58 1,37 1,27 1,58 1,43 1,27 1,45 En Büyük 4,00 2,40 2,48 3,68 3,36 3,44 3,68 2,22 110

Avrupa Birliği 98/83/EC (1998) içme suyu standardına göre PV sınır değerinin 5 mg/lo 2 olduğu göz önüne alındığında, Ermenek Barajında ve barajı besleyen kaynaklarda organik kirlenmenin bulunmadığı söylenebilir (Çizelge 4.2/13, Şekil.4.2/6.). mg/l 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ÇIKIŞ Şekil.4.2/6. Ermenek Barajında Organik Madde Değişimi 111

4.2.5. Azot Bileşikleri Azot ve fosfor bileşikleri su kaynaklarında görülebilen besleyici unsurların en önemlileridir. Bu bileşiklerin konsantrasyonunun sınır değerlerinin üzerine çıkması durgun sularda ve göllerde ötrofikasyona neden olur. Bu şekilde kirlenen su kaynakları içmesuyu için elverişli değildir. Su kaynaklarından en verimli şekilde yararlanabilmek için besleyici akışının önlenmesi gerekir. Azot, canlı organizmalar açısından yaşamsal değere sahip proteinler için gereklidir. Bitkiler ve mikroorganizmalar, inorganik azotu organik yapılara dönüştürür. Sucul ortamda azot; nitrat, nitrit, amonyum ve moleküler azota kadar indirgenebilir. Yükseltgen ortamda ise amonyum azotu nitrit ve nitrata yükseltgenebilir. Azotun sucul ortamdaki çevrimini şöyle özetlemek mümkündür: İnorganik azot türlerinin + (NH 4, - NO2, - NO3 ) bitkiler ve mikroorganizmalar tarafından organik azota çevrilerek ortamdan uzaklaştırılması, Azot gazının mikroorganizmalar tarafından amonyum azotu ve organik azota indirgenmesi, Bir organizmadan diğerine kompleks heterotrofik çevrim, Amonyum azotunun nitrit ve nitrata çevrimi (nitrifikasyon), Organik maddelerin bozunarak amonyum azotuna dönüştürülmesi, Nitratın N 2 O ve N 2 ye bakteriler aracılığı ile indirgenmesi (denitrifikasyon). Ermenek Baraj Gölü nde analizi yapılan amonyum azotu, nitrit azotu ve nitrat azotu değerleri Çizelge 4.2./14,15,16 da değerlendirilmiştir. 112

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2/14. Ermenek Barajı Amonyum Azotu Değerleri (mg/l) NH 4 -N Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 0,13 0,08 0,07 0,06 0,06 0,04 0,05 0,02 Std. Sapma 0,08 0,05 0,03 0,02 0,03 0,02 0,02 0,01 En Küçük 0,06 0,01 0,03 0,04 0,03 0,02 0,02 0,02 En Büyük 0,25 0,16 0,11 0,11 0,11 0,06 0,11 0,03 Çizelge 4.2/15. Ermenek Barajı Nitrit Azotu Değerleri (mg/l) NO 2 -N Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 0,069 0,021 0,013 0,040 0,030 0,037 0,036 0,052 Std. Sapma 0,043 0,015 0,010 0,037 0,030 0,034 0,034 0,057 En Küçük 0,009 0,003 0,003 0,002 0,003 0,004 0,002 0,003 En Büyük 0,101 0,038 0,030 0,106 0,087 0,098 0,106 0,132 113

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2/16. Ermenek Barajı Nitrat Azotu Değerleri (mg/l) NO 3 -N Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 1,55 2,07 2,27 1,88 2,04 1,78 1,90 1,10 Std. Sapma 1,90 1,89 2,04 1,77 1,95 2,14 1,96 1,09 En Küçük 0,08 0,05 0,05 0,03 0,04 0,04 0,03 0,04 En Büyük 4,24 4,43 4,43 3,83 4,38 4,96 4,96 2,60 Amonyum, nitrit ve nitrat azotlarının toplamına, toplam inorganik azot (TIN) denilmektedir. Toplam inorganik azot değerleri Çizelge 4.2/17 de verilmiştir. Çizelge 4.2/17. Ermenek Barajı Toplam İnorganik Azot Değerleri (mg/l) TIN Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 1,76 2,17 2,35 1,98 2,13 1,86 1,99 1,18 Std. Sapma 2,01 1,86 2,04 1,77 1,94 2,13 1,96 1,05 En Küçük 0,24 0,15 0,18 0,17 0,15 0,13 0,13 0,19 En Büyük 4,59 4,54 4,51 3,97 4,46 5,03 5,03 2,64 114

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI mg/l 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE Şekil.4.2/7. Ermenek Barajında Azot Değişimi 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL NH4-N NO2-N NO3-N TIN ÇIKIŞ Orman ve Su İşleri Bakanlığınca 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ekinde bulunan Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri ne göre amonyum ve nitrat azotu değerleri, tüm örnekleme noktalarında I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır (Şekil.4.2/7, Çizelge 4.2/18,). Çizelge 4.2/18. Ermenek Barajında Azot Değerlerine Göre Su Kalite Sınıfları NH 4 -N I I I I I I I I NO 2 -N IV III III III III III III IV NO 3 -N I I I I I I I I 115

Nitrit azotu değerleri ise, Ermenek Çayında IV. Sınıf (çok kirli), Küçüksu Çayı, Zeyve Kaynağı ile göl içi örnekleme noktalarında III. Sınıf (kirli), Baraj Çıkışı noktasında IV. Sınıf (çok kirli) su kalitesini göstermektedir. Aynı suyun amonyum azotu ve nitrat azotuna göre I. Sınıf, amonyum azotuna göre yükseltgenme, nitrat azotuna göre indirgenme ürünü olan nitrit azotu bakımında III. Sınıf veya IV. Sınıf su kalitesinde olması mantıklı ve tutarlı değildir. Tutarsızlık, muhtemelen örnekleme ile analiz arasında geçen süreden kaynaklanmaktadır. Analiz zamanına kadar devam eden biyokimyasal faaliyetler, hava ile temas olmadığından oksijen ihtiyacını ortamdaki nitrattan karşılamak durumunda kalabilir, böylece nitratın indirgenme ürünü olan nitrit azotu olduğundan daha yüksek seviyelere çıkmış olabilir. Azot türlerinin mümkün olan en kısa sürede analiz edilmesi, bu yapılamıyor ise kimyasal ilave edilerek koruma yapılması veya soğukta muhafaza edilmesi gerekmektedir. Tüm bunların yapılamadığı durumlarda nitrit azotu analiz sonuçlarının kalite sınıflamasında değerlendirme dışında tutulması uygun olacaktır. 116

4.2.6. Fosfor Bileşikleri Fosfor canlılar için gerekli elementlerden biridir. Suda çözünmüş ve parçacık olarak bulunmaktadır. Genellikle alglerin büyümesinde sınırlayıcı besin olup sudaki birincil üretimi (primer production) kontrol eder. Fosfor konsantrasyonunun aşırı artması su kütlesinde ötrofikasyona (eutrophication) neden olur. Fosforun doğal kaynakları, rüzgârın etkisiyle kayalardan taşınan fosfor ve organik maddelerdir. Yüzey sularında fosfor seviyesini, deterjan içeren evsel atıklar, endüstriyel atıklar ve tarımda kullanılan gübrelerin yüzeysel akışla suya taşınması artırır. Son yıllarda Türkiye de de faaliyete geçen ve yaygınlaşan kafes balıkçılığı işletmeleri de baraj göllerindeki fosfor konsantrasyonlarının artışına katkıda bulunmaktadır. Fosfor, sudaki biyolojik çevrimin önemli bir bileşenidir. Doğal ve atık sularda; ortofosfat, polifosfat, ve organik fosfat biçiminde bulunur. Tatlı sularda yüksek konsantrasyonda ender olarak görülür. Çünkü fosfor fitoplankton, alg ve su bitkileri tarafından kullanılır. Fosforun önemli bir bölümü de ph si yüksek ortamlarda Ca ++, Fe(III) ve Mn(IV) iyonları ile fosfatlar halinde sedimente çökelir. Çok verimsiz göllerde 0,005 mg/l nin altında, çok verimli göllerde 0,1 mg/l nin üzerinde olmak üzere toplam fosfor değerleri, tatlı sularda geniş bir aralıkta dağılım gösterir. Kirlenmemiş göllerin yüzey suları 0,01 0,05 mg/l arasında toplam fosfor ihtiva etmektedir (Wetzel 2001). Fosfor konsantrasyonunun yüksekliği kirlenmenin varlığını gösterir. İçme suyu standartlarında ve su kalite sınıflandırmasında orto-fosfat değerleri yer almamaktadır. Çizelge 4.2/19 da verilen orto-fosfat değerleri içindeki fosfor, çözünmüş inorganik fosfor (DIP) veya çözünebilir reaktif fosfor (SRP) olarak da bilinmektedir. Toplam fosfor değerleri ile kıyaslanabilmesi için orto-fosfat değerleri Çizelge 4.2/20 de DIP olarak yeniden düzenlenmiştir. Toplam fosfor değerleri ise Çizelge 4.2/21 de verilmiştir. Barajın tüm örnekleme noktalarında çözünmüş inorganik fosfor ve toplam fosfor değişimi Şekil 4.2/8 de birlikte verilmiştir. 117

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2/19. Ermenek Barajı Orto Fosfat Değerleri (mg/l) o-po 4 Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 0,107 0,053 0,065 0,042 0,058 0,035 0,045 0,055 Std. Sapma 0,069 0,046 0,035 0,023 0,051 0,031 0,038 0,029 En Küçük 0,010 0,013 0,025 0,010 0,010 0,000 0,000 0,015 En Büyük 0,156 0,130 0,120 0,070 0,150 0,100 0,150 0,080 Çizelge 4.2/20. Ermenek Barajı Çözünmüş İnorganik Fosfor (DIP) Değerleri (mg/l) DIP Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 0,035 0,017 0,021 0,014 0,019 0,011 0,015 0,018 Std. Sapma 0,022 0,015 0,011 0,007 0,017 0,010 0,012 0,009 En Küçük 0,003 0,004 0,008 0,003 0,003 0,000 0,000 0,005 En Büyük 0,051 0,042 0,039 0,023 0,049 0,033 0,049 0,026 118

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Çizelge 4.2/21. Ermenek Barajı Toplam Fosfor (TP) Değerleri (mg/l) TP Gözlem Sayısı 3 4 4 8 8 8 24 3 Ortalama 0,327 0,106 0,241 0,130 0,114 0,214 0,152 0,072 Std. Sapma 0,109 0,077 0,216 0,094 0,057 0,235 0,156 0,023 En Küçük 0,196 0,025 0,043 0,020 0,036 0,030 0,020 0,040 En Büyük 0,463 0,211 0,588 0,322 0,168 0,786 0,786 0,094 mg/l 0,5 0,4 0,3 DIP TP 0,2 0,1 0,0 EÇ KS ZK 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ÇIKIŞ Şekil.4.2/8. Ermenek Barajında Çözünmüş İnorganik ve Toplam Fosfor Değişimi Orman ve Su İşleri Bakanlığınca 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği (YSKYY, 2012) kriterlerine göre; Ermenek Çayı Küçüksu Çayı Zeyve Kaynağı 1.Örnekleme Bölgesi III. Sınıf II. Sınıf III. Sınıf II. Sınıf 119

2.Örnekleme Bölgesi 3.Örnekleme Bölgesi Göl Ortalaması Baraj Çıkışı II. Sınıf III. Sınıf II. Sınıf II. Sınıf su niteliğinde görünmektedir. Ermenek Barajında su kalitesinin düşük olduğu sonucunu çıkarmadan önce, trofik seviye belirlenmesi ve ötrofikasyon kontrolü çalışmalarında da çok önemli olan toplam fosfor (TP) analiz sonuçlarının güvenilirliğinin irdelenmesi gerekli görülmektedir. Çizelge 4.2/22. Örnekleme Noktalarında TP Değerleri ve İlgili Parametrelerin Sonuçları DIP (mg/l) TP (mg/l) DIP/TP % PV (mg/l O 2 ) ph DO (mg/l) Ermenek Çayı 0,0349 0,327 10,66 2,37 8,26 Küçüksu Çayı 0,0174 0,106 16,45 1,94 8,06 Zeyve Kaynağı 0,0213 0,241 8,84 2,11 7,94 1. Örnekleme Bölgesi 0,0137 0,130 10,54 2,23 7,87 9,23 2. Örnekleme Bölgesi 0,0188 0,114 16,44 2,25 7,97 9,05 3. Örnekleme Bölgesi 0,0114 0,214 5,33 2,44 8,03 9,04 Göl Ortalaması 0,0146 0,152 9,58 2,30 7,94 9,11 Baraj Çıkışı 0,0179 0,072 24,79 1,78 8,07 Tüm örnekleme noktalarında, TP değerleri ile yakından ilgili olduğu düşünülen çözünmüş inorganik fosfor (DIP), organik madde (PV), ph ve çözünmüş oksijen (DO) değerleri Çizelge 4.2/22 de derlenmiştir. Çizelge 4.2/22 deki verilerden de yararlanarak aşağıdaki değerlendirmeleri yapmak mümkündür: 1. Ölçümlerde çözünmüş inorganik fosfor ile toplam fosfor arasındaki oranın % 5,33 ile % 24,79 arasında değiştiği görülmektedir. Oysa Anonim 1982 de yapılan 120

değerlendirmelerde, DIP ile TP arasındaki oranın, 0,01 mg/l gibi düşük TP değerlerinde % 20 den az, 0,20 mg/l gibi yüksek TP değerlerinde % 45 ve üzerine çıktığı ifade edilmektedir. Çizelge 4.2/21 de verilen TP değerleri 0,20 mg/l civarında olduğuna göre DIP/TP oranının da % 45 e yakın değerler olması beklenirken Baraj çıkış noktası hariç %20 yi bulmadığı, bazı oranların %10 un bile altında kaldığı görülmektedir. 2. Organik maddenin göstergesi olan PV değerleri, içme suyu sınır değerlerinin bile altındadır ve fosfor değerlerini yükseltecek organik kirlenme mevcut değildir. 3. Asidik olmayan ortamlarda fosforun Ca ++, Mg ++, Fe(III) ve Mn(IV) iyonları ile fosfatlar halinde çökelerek göl tabanında biriktiği bilinmektedir. Kümmel (1981) tarafından litrede 40 mg kalsiyumun, ph si 7 olan bir sulu ortamda fosfatın çözünürlüğünü yaklaşık 10 µg/l ile sınırladığı, 100 mg kalsiyumun ise fosfatı 1 µg/l ye düşürdüğü ifade edilmektedir (Wetzel, 2001). Aynı eserde ph yükseldiğinde kalsiyum karbonatın fosfatlarla birlikte çökeldiği de bildirilmektedir. Ermenek Barajında ortalama olarak kalsiyum değeri 33,00-47,33 mg/l arasında, ph değerleri ise 7,87-8,26 arasında değişmekte olup bu koşullarda göl suyunda çözünmüş fosforun yüksek konsantrasyonlara ulaşması mümkün görülmemektedir. 4. Çöken fosfatların, çözünmüş oksijen değerinin 1 mg/l nin altına düştüğü anoksik ve asidik ortamlarda tekrar çözünerek su ortamına katılması mümkündür. Fakat Ermenek Baraj Gölü nde çözünmüş oksijen değerinin yüksek değerlerde olduğu, ph değerinin de 7,10 un altına düşmediği, anoksik ve asidik ortamların oluşmadığı görülmektedir. 121

Sonuç olarak Çizelge 4.2/21 de verilen toplam fosfor (TP) değerlerinin gerçekleşmesi mümkün görülmemektedir. Bu nedenle fosfor analizlerindeki eksiklik ve ihtiyaçlar tamamlanarak, analizlerdeki sıkıntıların giderilmesi için konu TAKK Dairesi Başkanlığına resmi yazı ile iletilmiştir 4. Söz konusu yazı ekinde bulunan değerlendirme raporundaki, Ermenek Barajı fosfor analizleri ile ilgili bölüm kısaltılarak aşağıya alınmıştır. Analiz sonuçları incelendiğinde; orto fosfat ve toplam fosfor değerlerinin hem baraj gölü içinde hem de besleyen kaynaklarda çok yüksek olduğu görülmektedir. Suda yüksek fosfor değerlerinin bulunması mümkündür. Ancak, durgun su ortamında bu değerlerin gözlemlenebilen sonuçları ortaya çıkmaktadır. Bitkilerin temel besin elementlerinden fosfor, göl ortamında bitkisel plankton (fitoplankton) üretimini dolayısı ile klorofil değerini artırmakta, artan plankton üretimi, suyun berraklığını ve ışık geçirgenliğini azaltmakta ve bu durum ışık geçirgenliğinin ölçüsü olarak kullanılan Secchi disk değerlerine yansımaktadır. Doğal göllerde ve baraj göllerinde trofik seviye (besin düzeyi, üretkenlik-verimlilik) belirlenmesinde, başka birçok parametre yanında, birbiriyle ilişkili olan Secchi disk, klorofil-a ve toplam fosfor değerleri yaygın olarak kullanılmaktadır. Ermenek Baraj Gölü nde ölçümü yapılan ve trofik seviye değerlendirmelerinde kullanılabilen parametrelerin analiz sonuçları ile bunlara karşılık gelen trofik seviye değerleri Çizelge 4.2/23 de birlikte verilmiştir. Çizelge incelendiğinde; toplam fosfor dışındaki parametrelerin bir bölümünün, baraj gölünün trofik seviyesini oligotrofik (az verimli), bir bölümünün de mesotrofik (orta verimli) düzeyde olduğunu işaret ettiği görülmektedir. Bir üst verimlilik kategorisi olan ötrofik seviyeyi bile hiçbir parametre işaret etmezken ölçülen toplam fosforun ve toplam fosfor değerinden hesaplanan Carlson TSI (Trophic State İndex) değerinin en üst verimlilik kategorisi olan hipertrofik (aşırı verimli) seviyeyi gösterdiği dikkat çekmektedir. Diğer parametrelerin birbirini destekler sonuçlar vermesi, toplam fosfor değerlerini destekleyen hiçbir parametre olmaması, fosfor analiz sonuçlarını şüpheli hale getirmektedir. 4 299999 sayı ve 04.07.2012 tarihli yazı 122

Carlson TSI değerlerine göre göllerin trofik durumu ve özellikleri Çizelge 6/2 de verilmiştir. Ermenek Baraj Gölü nün ölçülen ve gözlemlenen özellikleri söz konusu çizelgedeki oligotrofik göllerin özellikleri ile uygunluk göstermektedir. Bu kategoride bulunan göllerdeki toplam fosfor üst limiti 12 µg/l, bir üst kategori olan mezotrofik göllerdeki toplam fosforun üst limiti ise 24 µg/l değerindedir. Çizelge 4.2/23. Ermenek Baraj Gölü Trofik Seviye Durumu Parametre Trofik Ölçülen Değer Kategori Ortalama Toplam Fosfor Referans 152 µg/l Hipertrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) Ortalama Secchi 4,36 m Mezotrofik Minimum Secchi 1,90 m Mezotrofik Ortalama Klorofil a Maksimum Klorofil a OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) 2,47 µg/l Oligotrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) 8,92 µg/l Mezotrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) TSI (SD) 38,78 Oligotrofik Carlson 1977 TSI (CHL) 39,47 Oligotrofik Carlson 1977 TSI (TP) 76,59 Hipertrofik Carlson 1977 Baskın Bacillariohyta Fitoplankton Dinophyta Familyası Oligomezotrof Wetzel 2001 İndikatör Fitoplankton Dinobryon spp. Ceratium spp. Oligotrofik Mason (1991) Türleri Peridinium spp. Oligotrofik : Az verimli Mezotrofik : Orta verimli Ötrofik : Çok verimli Hipertrofik : Aşırı verimli TSI (SD) :Secchi disk değerine göre hesaplanan trofik durum indeksi TSI (CHL) :Klorofil A değerine göre hesaplanan trofik durum indeksi TSI (TP) :Toplam Fosfor değerine göre hesaplanan trofik durum indeksi 123

Yukarıda yapılan değerlendirmelere ilave olarak; DSİ ile ASAUM (Ankara Üniversitesi Su Ürünleri Araştırma ve Uygulama Merkezi) arasında yapılan işbirliği protokolü çerçevesinde, taşıma kapasitesinin belirlenmesine yönelik olarak Su Ürünleri Mühendisliği Bölümünde yapılan analizlerde, Ermenek Baraj Gölü nün toplam fosforu 20 µg/l nin altında tespit edilmiş bulunmaktadır. 124

4.2.7. Kritik Fosfor ve Azot Yükleri Göllerdeki aşırı beslenmenin (eutrophication) derecesi büyük oranda göl suyundaki besleyici konsantrasyonuna bağlıdır. Besleyiciler genellikle fosfor, azot, karbon ve silikanın çeşitli bileşiklerinden oluşmaktadır. Bu besleyicilerden birinin ortamda az miktarda bulunması, göldeki biyolojik üretkenliğin azalması veya tamamen durmasına neden olur ki bu da bitkisel büyümenin azalması, dolayısı ile göl koşullarının iyileşmesi anlamına gelmektedir. Gölde tüm besleyicilerin bol miktarda bulunması durumunda üretkenlik artmakta, su bitkileri aşırı gelişmekte ve alg patlamaları görülmektedir. Bu durum suyun kullanımını kısıtlamaktadır. Ilıman iklim kuşağında yer alan göllerde genellikle fosfor sınırlayıcı besin durumundadır. Sıcak iklim bölgelerinde ise genellikle inorganik azotun sınırlayıcı olduğu saptanmıştır. Karbon ve silika göllerde karbonat ve silikatlar halinde bol miktarda bulunmakta ve nadiren sınırlayıcı rol oynamaktadır (Anonim, 1984). Göllerde ve baraj göllerinde sınırlayıcı besin elementi tespit edilerek bu elementin göle girişi kontrol altına alındığında ötrofikasyonun önleneceği öngörülmekte ve bu yönde çalışılmaktadır. Kritik fosfor yükü, Vollenweider (1975, 1976) ya göre; L c (mg P/m 2.y) [P] λ,c q s (1+ Tw), (3) Yaklaşık eşitliği ile verilmektedir (Anonim 1982). L c [P] λ,c q s z Tw : Kritik yük (mg fosfor/m². yıl) : Kritik fosfor konsantrasyonu (mg/m³) : q s = (z/tw) Hidrolik yük (m/yıl) : Ortalama derinlik (m) : Hidrolik bekleme süresi (yıl) 125

[P] λ,c kritik fosfor konsantrasyonu, oligotrofikten ötrofik sulara doğru 10 ile 20 mg P/m 3 arasında kabul edilmektedir. Ermenek Baraj Gölü, morfoloji, çözünmüş madde miktarı ve diğer özelliklerine göre oligotrofik yapıya uygundur. Bu nedenle kritik fosfor konsantrasyonunu 10 mg/m 3 olarak kabul etmek gerekir. Buna göre kritik fosfor yükünün tahmin edilmesi için önerilen (3) eşitliği aşağıdaki şekilde düzenlenebilir: L CP = 10 q s (1+ Tw) (4) q s = Q ç /A = Ortalama çıkan akım/ortalama göl yüzey alanı Tw = V/ Q ç = Ortalama göl hacmi/ortalama çıkan akım olup Bölüm 2.3 ve 2.4 den A = 58,74 km 2 V = 4582,00 hm 3 Bölüm 2.4 den Q ç = 1 332,60 hm 3 q s = Q ç /A = 1332,60 / 58,74 = 22,69 m/yıl Tw = V/ Q ç = 4582,00 / 1 332,60 = 3,44 yıl L CP = 10 x 22,69 (1+ 3,44) Kritik fosfor yükü, L CP = 647,74 mg/m 2.yıl. Sucul ortamda birincil üreticiler olan alglerin oluşumunda; (106 CO 2 + 90 H 2 O 16 NO 3 + PO 4 Işık > C 106 H 180 O 45 N 16 P + 154,5 O 2 ) (5) Alg Fotosentez reaksiyonu gereğince alglerin yapısında molar olarak 16/1 oranında azot ve fosfor atomu bulunmaktadır. N/P oranı kütlesel olarak; 16 N/1 P = 16 x 14 /1x 31 = 7,2 olduğundan, 126

L CN = L CP x 7,2 = 647,74 x 7,2 Kritik azot yükü, L CN = 4 663,73 mg/m 2.yıl değeri elde edilmektedir. Kritik yük ile karşılaştırabilmek için göle gelen fosfor yükü aşağıdaki eşitlikten hesaplanmaktadır: Göle gelen toplam fosfor = giriş akımı yükü (TP y ) mg/m 2.yıl Q m 3 /yıl x giren sudaki TP mg/m 3 ortalama göl (6) / alanı A m 2 Ermenek Barajı üç farklı kaynaktan (Ermenek Çayı, Küçüksu Çayı ve Zeyve Kaynağı) beslendiği için bu kaynakların toplam fosfor yükünü ayrı ayrı hesaplamak gerekir. TP YE = Q EÇ x TP EÇ Burada; TP YE Ermenek Çayından gelen toplam fosfor yükü? Q EÇ Ermenek Çayı akımı = 1046,8 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/4) TP EÇ Ermenek Çayı toplam fosforu = 327 mg/m 3 (Çizelge 4.2/21) TP YE = 1046,8 x 10 6 m 3 /yıl x 327 mg/m 3 = 342 303,6 10 6 mg/yıl TP YK = Q KS x TP KS Burada; TP YK Küçüksu Çayından gelen toplam fosfor yükü? Q KS Küçüksu Çayı akımı = 99,91 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/5) TP KS Küçüksu Çayı toplam fosforu = 106 mg/m 3 (Çizelge 4.2/21) TP YK = 99,91 x 10 6 m 3 /yıl x 106 mg/m 3 = 10 590,5 10 6 mg/yıl TP YZ = Q ZÇ x TP ZK Burada; TP YZ Zeyve Çayından gelen toplam fosfor yükü? Q ZÇ Zeyve Çayı akımı = 87,08 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/5) TP ZK Zeyve Kaynağı toplam fosforu = 241 mg/m 3 (Çizelge 4.2/21) 127

TP YZ = 87,08 x 10 6 m 3 /yıl x 241 mg/m 3 = 20 986,3 10 6 mg/yıl Birim göl alanına gelen fosfor yükünü hesaplamak için besleyen kaynaklardan gelen toplam yükün göl yüzey alanına bölünmesi gerekir. Göle gelen toplam fosfor yükü (TPy) = TP YE + TP YK TP YZ A Göle gelen toplam fosfor yükü (TPy) = 342 303,6 10 6 mg/yıl + 10 590,5 10 6 mg/yıl +20 986,3 10 6 mg/yıl 58,74 x 10 6 m 2 Göle gelen toplam fosfor yükü (TPy) = 373 880,4 10 6 mg/yıl 58,74 x 10 6 m 2 Göle gelen toplam fosfor yükü (TPy) = 6 365 mg/ m 2 yıl Gelen fosfor yükünün niceliğini değerlendirebilmek için kritik fosfor yüküne oranlamak gerekir. Gelen fosfor yükü / kritik fosfor yükü oranı = 6 365 / 647,74 = 9,83 Besleyen kaynaklarda ölçülen toplam fosfor analizleri dikkate alındığında; Baraj gölünün ötrofikasyondan korunması için hesaplanan ve aşılmaması gereken kritik fosfor yükünün, yaklaşık on katı aşıldığı görülmektedir. Bu durumun baraj gölünde bataklaşmış bir görüntü ve çok düşük su kalitesi sonucunu doğurması beklenir. Halbuki ölçülen ve gözlemlenen bir çok parametre baraj gölünün çok kaliteli bir su kütlesine sahip olduğunu göstermektedir. Bu yüzden, benzer sebeplerle göl içi örneklerdeki fosfor analizlerinde olduğu gibi, besleyen kaynaklardaki fosfor analizleri de trofik seviye belirlenmesi ve su kalitesi değerlendirmelerinde dikkate alınmayacaktır. 128

Baraj gölüne gelen toplam fosfor yükü hesabına benzer şekilde toplam inorganik azot yükü de hesaplanabilir: mg/m 2.yıl olarak göle gelen toplam inorganik azot yükü (TIN Y ) = giriş akımı m 3 /yıl x giren sudaki TIN mg/m 3 / ortalama göl alanı m 2 TIN YE = Q EÇ x TIN EÇ Burada; TIN YE Ermenek Çayından gelen toplam inorganik azot yükü? Q EÇ Ermenek Çayı akımı = 1 046,8 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/4) TIN EÇ Ermenek Çayı toplam inorganik azotu = 1 760 mg/m 3 (Çizelge 4.2/17) TIN YE = 1 046,8 x 10 6 m 3 /yıl x 1 760 mg/m 3 = 1 842 368 10 6 mg/yıl TIN YK = Q KS x TIN KS Burada; TIN YK Küçüksu Çayından gelen toplam inorganik azot yükü? Q KS Küçüksu Çayı akımı = 99,91 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/5) TIN KS Küçüksu Çayı toplam inorganik azotu = 2 170 mg/m 3 (Çizelge 4.2/17) TIN YK = 99,91 x 10 6 m 3 /yıl x 2 170 mg/m 3 = 216 804,7 10 6 mg/yıl TIN YZ = Q ZÇ x TIN ZK Burada; TIN YZ Zeyve Çayından gelen toplam inorganik azot yükü? Q ZÇ Zeyve Çayı akımı = 87,08 x 10 6 m 3 /yıl (Çizelge 2.4/5) TIN ZK Zeyve Kaynağı toplam inorganik azotu = 2 350 mg/m 3 (Çizelge 4.2/17) 129

TIN YZ = 87,08 x 10 6 m 3 /yıl x 2 350 mg/m 3 = 204 638 10 6 mg/yıl Göle gelen toplam inorganik azot yükü (TINy) = TIN YE + TIN YK TIN YZ A Göle gelen toplam inorganik azot yükü (TINy) = 1 842 368 10 6 mg/yıl + 216 804,7 10 6 mg/yıl + 204 638 10 6 mg/yıl 58,74 x 10 6 m 2 Göle gelen toplam inorganik azot yükü (TINy) = 2 263 810,7 10 6 mg/yıl 58,74 x 10 6 m 2 Göle gelen toplam inorganik azot yükü (TINy) = 38 540 mg/ m 2 yıl Baraj gölüne gelen organik madde içindeki azotu ihmal ederek; Gelen azot yükü / kritik azot yükü oranı = 38 540 / 4 663,73 = 8,26 Gelen organik madde içindeki azot analizi yapılmış olsa bu oranın daha da yüksek çıkacağı kuşkusuzdur. Gelen azot yükünün kritik değerin çok üzerinde olmasına rağmen ilerideki bölümlerde, çeşitli parametrelere göre Baraj Gölündeki verimliliğin mezotrofik düzeyi geçmediği görülecektir. Bu yüzden fosfor analizleri gibi azot analizleri de güvenilir bulunmadığından değerlendirme dışı bırakılacaktır. 130

4.2.8. Sınırlayıcı Besin Ötrofikasyon kontrolünde fosfor ve azot oranlarının belirlenmesi çok önemlidir. Fitoplankton ve sucul bitkilerin bünyelerindeki fosfor ve azot atom olarak 1P/16N oranındadır ve bitkilerin büyüme için bu oranda besine ihtiyaç duyacağı genel olarak kabul edilmektedir. Sudaki N/P oranı 16 dan büyük olursa, alglerin büyümesi için fosfor atomları yetersiz olur ve alg biyoması ortamdaki fosfor miktarı ile sınırlanır. Atomsal N/P oranı 16 dan küçük olursa alg büyümesi azot tarafından sınırlanır (Anonim, 1982). Anonim 1982 ye göre göllerde ötrofikasyonu sınırlayıcı besin tipinin tespitinde kullanılan kriterler Çizelge 4.2/24 te verilmiştir. Çizelge 4.2/24. N:P Oranlarına Göre Sınırlayıcı Besin Elementleri (Anonim, 1982) TN/TP Kütlesel Oranı TIN/DIP Kütlesel Oranı Sınırlayıcı Besin < 10 < 5 Azot 10 17 5 12 Azot ve/veya Fosfor > 17 > 12 Fosfor Fosfor ve azot analiz sonuçları güvenilir bulunmadığından Ermenek Baraj Gölü için sınırlayıcı besin maddesi tespit edilememiştir. 131

132

4.3. Biyolojik Özellikler Biyolojik özellikler alt başlığı içinde, baraj gölünden alınan klorofil a, fitoplankton, zooplankton ve zoobentik örneklerin analizi ve değerlendirmesi yapılmıştır. 4.3.1. Klorofil A Klorofil a bütün fitoplanktonik canlılarda mevcut olan fotosentetik bir pigmenttir. Fotosentez ve kemosentez yolu ile besin maddesi üretimi klorofil sayesinde mümkün olmaktadır. Diğer bir ifadeyle göllerde birincil üretim (primer prodüksiyon) klorofilli plankton ve litoral bitkiler (göllerin sığ kesimlerinde bulunan bitkiler) tarafından gerçekleştirilmektedir (Anonim, 2005). Ekosistemlerde mevcut canlılardan birinin diğeri üzerinden beslenmesi sonucu besin zinciri adı verilen bir halka gerçekleşir. Bir tatlısu ekosisteminde besin zincirinin ilk halkasını fitoplanktonik canlılar ve bitkiler oluşturmaktadır. Klorofil a miktarı bu nedenle bir gölde fitoplankton biyokütlesinin ve verimliliğin en önemli göstergesidir. Çizelge 4.3/1. Ermenek Baraj Gölünde Klorofil A Değerleri (µg/l) 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL Ölçüm Sayısı 12 12 12 36 Ortalama 3,10 2,19 2,14 2,47 Std. Sapma 2,69 1,61 1,55 2,07 En Küçük 0,73 0,60 0,80 0,60 En Büyük 8,92 5,57 5,31 8,92 133

Ermenek Baraj Gölünde 0,60 ile 8,92 arasında değişen klorofil a değerlerinin yıllık ortalamasının 2,47 µg/l olduğu görülmektedir (Çizelge 4.3/1). Yıllık ortalama klorofil değeri, Anonim, 1982 ve YSKYY, 2012 ye göre gölün oligotrofik seviyede olduğunu, en yüksek klorofil değeri ise Anonim, 1982 ye göre gölün mezotrofik seviyede olduğunu göstermektedir. Yıllık ortalamanın (2,47 µg/l) oligotrofik seviyenin üst sınırına (2,50 µg/l), en yüksek klorofil değerinin de (8,92 µg/l) mezotrofik seviyenin alt sınırına (8-25 µg/l) çok yakın olması baraj gölünün sözü edilen iki trofik seviyenin arasında olduğunu işaret etmektedir. Bu durum bazı kaynaklarda oligomezotrofik kategori ile ifade edilmektedir. µg/l Ortalama Klorofil A Değişimi 4,0 3,0 3,10 2,19 2,14 2,47 2,0 1,0 0,0 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE GÖL ORT. Şekil 4.3/1. Ermenek Baraj Gölünde Bölgelere Göre Klorofil A Değişimi 134

µg/l 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Klorofil A Değişimi 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE 2011 NİSAN 2011 TEMMUZ 2011 EKİM 2012 OCAK Şekil 4.3/2. Ermenek Baraj Gölünde Bölgelere Göre Zamanla Klorofil A Değişimi Örnekleme bölgelerine göre yıllık ortalama klorofil a değişimi incelendiğinde; 1. Örnekleme bölgesinin diğerlerine göre daha verimli olduğu görülmektedir. 2. Örnekleme bölgesi ile 3. Örnekleme bölgesi birbirine çok yakın olmakla birlikte verimliliğin, barajı besleyen ana kaynakların giriş yaptığı 1. Örnekleme bölgesinden baraj gövdesine doğru azaldığı görülmektedir. Bu değişim; su girişinin olduğu yerlerde göle giren besin elementlerinden dolayı verimliliğin yüksek olacağı, su çıkışına doğru verimliliğin azalacağı beklentisiyle uyum içindedir. Klorofil değerlerinin zamanla değişimi tüm örnekleme bölgelerinde birbirine benzemektedir. Nisan ayında tüm örnekleme bölgelerinde yüksek olan klorofil değerlerinin, diğer aylarda düşük ve birbirine yakın düzeyde seyrettiği görülmektedir. Buradan örnekleme bölgelerinin, aynı zaman diliminde benzer çevresel koşullara sahip olduğu sonucu çıkarılabilir (Şekil 4.3/2). 135

4.3.2. Fitoplankton Ermenek Baraj Gölü nde, Bacillariophyta dan 9, Chlorophyta dan 15, Chrysophyta dan 3, Cryptophyta dan 3 ve Dinophyta dan 4 tür olmak üzere toplam 34 fitoplankton türü teşhis edilmiştir (Çizelge 4.3/2). Örneklerde en sık rastlanan tür sentrik diatomlardan Cyclotella meneghiniana türüdür. Pennat diatomlardan Ulnaria acus Nisan ayında daha fazla bulunmuş ancak diğer türler sayıca belirgin bir varlık göstermemiştir. Yeşil alglerden Elakatothrix gelatinosa Temmuz, Ekim ve Ocak ayında sayıca daha fazla bulunmuş, Planctonema lauterbornii ise Temmuz ayından itibaren artış göstermiştir. Chrysophyta dan Dinobryon spp. örneklerde sürekli ve sayıca belirgin bir oranda bulunmuştur. Cryptophyta divizyonundan türlerde örneklerde sürekli bulunmuş, özellikle Ocak ayında oransal artış göstermişlerdir. Dinoflagellatlardan Ceratium ve Peridinium spp. ise tüm örneklerde bulunmuş ve fitoplanktonun değişmeyen bir üyesi olmuştur. Chrysophyta dan Dinobryon spp. ve Dinoflagellatlardan Ceratium ve Peridinium spp. türleri Mason (1991) tarafından oligotrofik göllerin karakteristik fitoplanktonu olarak bildirilmiştir. Ayrıca baraj gölünde Cyanophyta ve Euglenophyta filumlarından türlerin bulunmaması baraj gölünün oligotrofik özellik gösterdiğini desteklemektedir. Fitoplankton Kompozisyonu Fitoplankton kompozisyonunun örnek alınan tarihlerde sayıca ve biyokütle bazında değişimi incelendiğinde, sayıca Bacillariophyta nın baskın olduğu, ancak biyokütle bazında Dinophyta yani dinoflagellatların toplam fitoplanktonun %36-76 sını oluşturduğu belirlenmiştir (Şekil 4.3/3-4). Fitoplankton Bolluğu ve Biyokütle Ermenek Baraj Gölü nde fitoplankton bolluğu, en yüksek değeri Temmuz ayında 3. İstasyonda 2722x10 3 hücre/l olarak, en düşük değeri ise Ocak ayında 2. İstasyonda 581x10 3 hücre/l olarak tahmin edilmiştir (Şekil 4.3/5). Ermenek Baraj Gölü nde fitoplankton sayısının örnek alınan tarihlerde değişimi incelendiğinde, fitoplanktonun Temmuz 2011 de sayıca en yüksek değerine ulaştığı belirlenmiştir. Fitoplankton sayısı, Nisan, Ekim ve Ocak örneklerinde en yüksek 1. İstasyonda bulunurken, Temmuz ayında en yüksek bolluk 3. İstasyonda bulunmuştur. Ermenek Barajında ortalama fitoplankton biyokütlesi 1,1 mg/l olarak tahmin edilmiştir. Bu değer Mischke et al. (2002) ye göre iyi ekolojik kaliteyi göstermektedir. Fitoplankton türleri ve biyokütlesine göre baraj gölü oligotrofik besin düzeyindedir. 136

Çizelge 4.3/2. Teşhis Edilen Fitoplankton Türleri ve Örneklerde Bulunuşları (*) Bacillariophyta Nisan 2011 Temmuz 2011 Ekim 2011 Ocak 2012 Achanthidium minutissimum (Kütz.) Czarnecki + - + - Cyclotella meneghiniana Kütz. +++ +++ +++ +++ Cymbella amphicephala Naegeli x - - x Gomphonema angustum Agardh - x - - G. parvulum Kütz. - x x - Nitzschia dissipata (Kütz.) Grun. + x x - Rhoicosphaenia curvata (Kütz.) Grun. x x x x Stephanodiscus hantzschii Grunow + x x x Ulnaria acus (Kütz.)M. Aboal ++ + + + Chlorophyta Carteria radiosa Korshikov + + + - Closteriopsis acicularis (G.M.Smith) H.Belcher et Swale x x - - Coelastrum sphaericum Naeg. x - - - Cosmarium bioculatum Brebisson ex Ralfs x x x x Elakatothrix gelatinosa Wille + ++ ++ ++ Monoraphidium komarkovae Nyg. + + + + M. minutum (Nägeli)Komárková-legnerová + - + + Oocystis borgei J. Snow - x + x O. parva W. & G.S.West - x - - Pandorina morum (O.F.Müller) Bory ++ + + - Planctonema lauterbornii Schmidle - + ++ ++ Scenedesmus linearis Kom. - x x - Sphaerocystis schroeteri Chodat - x - - Staurastrum cingulum (West et G.S.West) G.M.Smith - x - - Tetraedron minimum (A. Braun) Hansg. x + + x Chrysophyta Bitrichia chodatii (Reverdin) Chodat x - - - Dinobryon divergens Imhof + ++ ++ ++ Dinobryon sociale var. americanum ++ + + + (Brunnthaler)H.Bachmann Cryptophyta Cryptomonas erosa Ehr. + + - ++ C. marssonii Skuja - + + ++ Rhodomonas lacustris Pascher et Ruttner + + + ++ Pyrrophyta Ceratium hirundinella (O.F.Muller) Dujardin + + + + Peridinium lomnickii Woloszynska - + + + P. umbonatum F.Stein + + + + P. willei Huitfeldt-Kaas + + + + (*) +++; türün bolluğu 3 x 10 5 hücre/l den fazla, ++; türün bolluğu 3 1 x 10 5 hücre/l arasında, +; türün bolluğu 10 5 hücre/l den az, x; türün bulunuşu nadir, -; tür mevcut değil. 137

Fitoplankton kompozisyonu (%) Fitoplankton kompozisyonu (%) 100 90 Sayı 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Nisan 2011 Temmuz 2011 Ekim 2011 Ocak 2012 Dinophyta Cryptophyta Chrysophyta Chlorophyta Bacillariophyta Şekil 4.3/3. Fitoplankton Kompozisyonunun Bolluk Bazında Değişimi 100 90 Biyokütle 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Nisan 2011 Temmuz 2011 Ekim 2011 Ocak 2012 Dinophyta Cryptophyta Chrysophyta Chlorophyta Bacillariophyta Şekil 4.3/4. Fitoplankton Kompozisyonunun Biyokütle Bazında Değişimi 138

Fitoplankton sayısı (hücrex10 3 /L) 3000 2500 1 2 3 2000 1500 1000 500 0 Nisan 2011 Temmuz 2011 Ekim 2011 Ocak 2012 Şekil 4.3/5. Fitoplankton Bolluğunun İstasyonlara Göre Değişimi. 139

4.3.3. Zooplankton Ermenek Baraj Gölü nde Nisan 2011- Ocak 2012 dönemlerinde 3 adet örnekleme bölgesinde yapılan çalışmalarda 4 zooplankton grubuna ait 11 cins tespit edilmiştir (Çizelge 4.3/3). Çizelge 4.3/3. Ermenek Baraj Gölü nde Tespit Edilen Zooplankton Cinsleri CLADOCERA Bosmina sp Daphnia sp COPEPODA Cyclops sp Nauplius sp RHİZOPODA ROTiFERA Asplanchna sp Brachianus sp Filinia sp Keratella sp Polyarthra sp Trichocerca sp Difflugia sp Rotifera 66,21 % Dağılım Cladocera 18,56 Copepoda 15,16 Rhizopoda 0,07 Şekil 4.3/6. Ermenek Baraj Gölü Yıllık Zooplankton Kompozisyonu 140

Yıllık zooplankton kompozisyonu incelendiğinde % 66,21 ile Rotifera baskınlığı görülmektedir (Şekil 4.3/6). Baskınlığı ötrofikasyon belirtisi olan rotiferler, suyu filtre etme özelliğine sahiptirler (Cirik ve Cirik, 1991) ve ilkbahar başlarında en yüksek yoğunluğa ulaşmaktadırlar (Erençin ve Köksal, 1981). Herzig (1987) tarafından Rotifera türlerinin genellikle ötrofik göllerde, Copepoda türlerinin ise oligotrofik göllerde daha yoğun olarak bulundukları belirtilmektedir. Emir ve Demirsoy (1996) tarafından ise tatlı su ekosistemlerinde Rotifera türlerinin diğer zooplankton türlerine göre sayısal olarak fazla olmasının, besin düzeyinin yüksek olmasına, Rotifera türlerinin üreme başarısına ve en önemlisi Cladocera ve Copepoda populasyon artışının balıklar tarafından baskı altında tutulmasına bağlı olduğu bildirilmiştir (Ertosun, 2007). 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 0 10% 0% Nis.11 Tem.11 Eki.11 Oca.12 CLADOCERA COPEPODA ROTİFERA Şekil 4.3/7. Ermenek Baraj Gölünde Zooplankton Kompozisyonu değişimi 141

adet / m³ 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 Nis.11 Tem.11 Eki.11 Oca.12 Göl Ortalaması Cladocera Copepoda Rhizopoda Rotifera Ortalama Şekil 4.3/8. Ermenek Baraj Gölünde Zooplankton Yoğunlukları Değişimi Ermenek Baraj Gölü rotifera baskınlığından dolayı her ne kadar ötrofik gibi görünse de yıllık ortalama zooplankton yoğunluğu bakımından fakir durumdadır. Zooplankton yoğunluğu Şekil 4.3/9 da önceki çalışma sonuçlarıyla birlikte verilmiştir. Ermenek Baraj Gölü nde ortalama 1.754 adet /m³ olan zooplankton yoğunluğu; Yamula Baraj Gölü nde 2007 de 60.506 adet /m³, Hirfanlı Baraj Gölü nde 2003 2004 te 318.385 adet /m³, Kesikköprü Baraj Gölü nde 2003 2004 te 511.046 adet/m³, Karacalar Baraj Gölü nde 2007 de 157.726 adet /m³, Onaç II Baraj Gölü nde ise 2010 da 4.851.854 adet/m³ bulunmuştur. Bu sonuçlar Ermenek Baraj Gölü nün trofik seviyesinin, ötrofik düzeyde bulunan Onaç II, Hirfanlı, Kesikköprü ve Karacalar Baraj Göllerine göre çok daha düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. Ermenek Baraj Gölü nde zooplankton yoğunluğunun, mezotrofik karakterde olan Yamula Baraj Gölünün bile çok altında olduğu görülmektedir. 142

Şekil 4.3/9. Son Yıllarda Yapılan Etüt Sonuçlarına Göre Baraj Göllerinin Trofik Kategorileri ve Zooplankton Yoğunlukları 143

4.3.4. Zoobentos Ermenek Baraj Gölü nde Nisan 2011 - Ocak 2012 arasında 3 zoobentos grubuna ait 3 cins tespit edilmiştir. Tespit edilen zoobentos cinsleri Çizelge 4.3/4 de verilmiştir. Çizelge 4.3/4. Ermenek Baraj Gölü'nde Tespit Edilen Zoobentos Cinsleri Ordo Cins Diptera Gastropoda Oligochaeta Chrinomus sp Planorbis sp Tubifex sp % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Nis.11 Tem.11 Eki.11 Oca.12 Diptera Gastropoda Oligochaeta Şekil 4.3/10. Ermenek Baraj Gölü Zoobentos Kompozisyonu 144

adet/m² 1200 1000 800 600 400 200 0 Nis.11 Tem.11 Eki.11 Oca. 12 Diptera Gastropoda Oligochaeta Şekil 4.3/11. Ermenek Baraj Gölü Zoobentos Yoğunlukları Ermenek Baraj Gölü nde etüt dönemlerine göre zoobentos kompozisyonu Şekil 4.3/10 da, zoobentos gruplarının yoğunlukları Şekil 4.3/11 de verilmiştir. Nisan 2011 hariç diğer etüt dönemlerinde Dipteranın yoğun olduğu görülmektedir. Ermenek Baraj Gölü nde baskın olan zoobentos grubu Diptera dır. Bu grupta da Chrinomus sp. tek başına kompozisyona hakimdir. Svenson vd. (1999) a göre genel olarak göldeki besleyicilik düzeyi arttıkça Chironomidae ve Gastropoda gibi makrofaunal grupların yoğunluğunda artış olmaktadır. Ryding and Rast (1989), ötrofik göllerde Chironomidleri baskın organizmalar olarak vermektedir (Ertosun, 2007). Ermenek Baraj Gölü bu sonuca göre ötrofik gibi görünse de birim alandaki zoobentos miktarı bakımından fakir durumdadır. Ermenek Baraj Gölü nde 406 adet/ m² olan zoobentos miktarı; Yamula Baraj Gölü nde 2007 de ortalama 276 adet /m², bu baraj gölünün mansabında yer alan Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Göllerinde ise 2003 2004 te 3830 ve 9102 adet/m² bulunmuştur. Bu sonuçlar Ermenek Baraj Gölü nün trofik seviyesinin ötrofik düzeyde bulunan Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Göllerine göre çok daha düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. Organik maddelerce çok kirlenmiş sularda Tubifex sp. populasyonu 920 cm² de 20 birey dolayındadır ( Tanyolaç 1993). Bu miktar m² de 217 bireye karşılık gelmektedir. Ermenek Baraj Gölü nde Tubifex sp. miktarı ise 9 adet/m² bulunmuştur. 145

Tubifex in az bulunmasını, baraj gölü dibinde yeterince organik madde birikmemiş olmasının doğal sonucu olarak değerlendirmek gerekir. Ermenek Barajında rezervuarın dolması beklenmeden limnolojik etüt çalışmalarına başlandığı için bu durum beklenen sonuçlardan biridir. Dip yapıda sınırlı sayıda canlı tespit edilmesi ve baraj gölünden alınan 20 adet dip numunesinden 8 inde hiç canlı bulunmaması, dip yapının henüz oluşmadığının açık göstergesidir. Bu yüzden trofik kategori ile ilgili değerlendirmelere dip canlılarını dâhil etmemek uygun olacaktır. 146

4.3.5. Balıklar Ermenek Çayının da dâhil olduğu Göksu Havzasının balık türleri Çizelge 4.3/5 te verilmiştir. Çizelge 4.3/5. Göksu Havzasında Tespit Edilen Balık Türleri Latince Adı Türkçe Adı Silurus glanis Anguilla anguilla Stizostedion lucioperca Squalus cephalus Barbus capito pectoralis Barbus plebejus escherichi Chondrostoma nasus Alburnus orantis Vimba vimba tenella Mugil cephalus Mugil ramade Yayın Yılan balığı Aklevrek (Sudak) Tatlısu kefali Bıyıklı balık Bıyıklı balık Kababurun İnci balığı Tahta balığı Deniz kefali Deniz kefali Kaynak: Feasibility Study on Ermenek Hydroelecric Power Development Projeckt, JICA, Aralık 1990 Limnolojik etütler kapsamında, Ermenek Baraj Gölünün Zeyve Çayı girişi bölümünde yapılan ağ çalışmalarında, Alburnus orantis (İnci balığı), Cyprinus carpio (Aynalı sazan) ve Oncorhynchus mykiss (Gökkuşağı alabalığı) tespit edilmiştir. Kısıtlı sayıda yakalanan gökkuşağı alabalığının (Şekil 4.3/12) Zeyve Kaynağı mansabındaki balık çiftliğinden kaçtığı bellidir. Aynalı sazanların kaynağı ise belirlenememiştir. Bilindiği üzere aynalı sazan 2004 yılında DSİ balıklandırma programından çıkarılmıştır. Ancak daha önce akış aşağısında bulunan Gezende Barajına bırakılan aynalı sazanların, Ermenek Barajı inşaatı başlamadan, akış yukarısına geçtikleri tahmin edilmektedir. 147

Boy 74 cm Ağırlık 6,5 kg Yaş 7 + Şekil 4.3/12. Gökkuşağı Alabalığı Şekil 4.3/13. Aynalı Sazan Tahmin edildiği gibi baraj gövde inşaatının başlaması öncesinde bir kısım aynalı sazan Ermenek Barajı rezervuarına girmiş ve başka herhangi bir şekilde baraja balık bırakılmamış ise, Ermenek Baraj Gölünde aynalı sazanın doğal olarak üredikleri sonucu ortaya çıkmaktadır. Barajın su tutması aşamasında Nadire Kaynakları mevkiinde, Salmo trutta macrostigma nın (Kırmızı Benekli Alabalık) varlığını sürdürdüğü, amatör balık avcılarının ifadelerinden anlaşılmaktadır (Şekil 4.3/14 15). Kaynak: Hamza Bıyıklı Şekil 4.3/14. Kırmızı Benekli Alabalık Şekil 4.3/15. Nadire Kaynakları Mevkii 148

Çizelge 4.3/6. Ermenek Baraj Gölünde Tespit Edilen Balık Türleri ve Oranları Balık Türleri Adet Sayısal % Gram Kütlesel % Gökkuşağı Alabalık 4 0,5 10 420 4,4 Aynalı Sazan 56 6,9 93 590 39,7 İnci Balığı 747 92,6 131 725 55,9 Toplam 807 100,0 235 735 100,0 Ermenek Baraj Gölünün Zeyve avlak sahasında doğal balık faunasının esas itibariyle inci balığından oluştuğu görülmektedir (Çizelge 4.3/6, Şekil 4.3/16). Kompozisyonda yer alan gökkuşağı alabalığı ve aynalı sazan baraj gölünün doğal türleri değildir. % Dağılım Gökkuşağı Alabalık 0,5 6,9 Aynalı Sazan İnci Balığı 92,6 Şekil 4.3/16. Ermenek Barajı Zeyve Avlak Sahası Balık Kompozisyonu Baraj gölünün ilerideki evrelerinin izlenmesi bakımından, diğer avlak sahalarında da ağ çalışmaları yapılarak Çizelge 4.3/5 te verilen balık türlerinden hangilerinin 149

bulunduğunun tespit edilmesi uygun olacaktır. Bilindiği üzere Ermenek Barajının mansabında 1990 yılında işletmeye açılan Gezende Barajı denizle bağlantıyı kestiğinden yılan balığı ve deniz kefalinin stokta bulunma ihtimali kalmamıştır. Ermenek Baraj Gölünün, av teknik şartlarına ve yasaklarına uyulduğunda ticari avcılığı yapılacak düzeyde gelişeceği tahmin edilen ve Ermenek Çayının da dâhil olduğu Göksu havzasının doğal türlerinden olan yayın balığı ile balıklandırılması uygun olacaktır. 150

5. SU KALİTESİ Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından 30 Kasım 2012 tarih ve 28483 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ne göre kıta içi yüzeysel sular dört sınıfa ayrılmıştır: Sınıf I Sınıf II Sınıf III Sınıf IV : Yüksek kaliteli su : Az kirlenmiş su : Kirlenmiş su : Çok kirlenmiş su Söz konusu yönetmelikte verilen, kalite sınıflarına göre suların kullanım amaçları ise aşağıda özetlenmiştir: Sınıf I Yüksek Kaliteli Su İçme suyu olma potansiyeli yüksek olan yüzeysel sular, Yüzme gibi vücut teması gerektirenler dâhil rekreasyonel maksatlar için kullanılabilir su, Alabalık üretimi için kullanılabilir nitelikte su, Hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacı için kullanılabilir nitelikte su, Sınıf II Az Kirlenmiş Su İçme suyu olma potansiyeli olan yüzeysel sular, Rekreasyonel maksatlar için kullanılabilir nitelikte su, Alabalık dışında balık üretimi için kullanılabilir nitelikte su, Mer i mevzuat ile tespit edilmiş olan sulama suyu kalite kriterlerini sağlamak şartıyla sulama suyu, Sınıf III Kirlenmiş Su Gıda, tekstil gibi nitelikli su gerektiren tesisler hariç olmak üzere, uygun bir arıtmadan sonra su ürünleri yetiştiriciliği için kullanılabilir nitelikte su ve sanayi suyu, 151

ERMENEK ÇAYI KÜÇÜKSU ÇAYI ZEYVE KAYNAĞI 1. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 2. ÖRNEKLEME BÖLGESİ 3. ÖRNEKLEME BÖLGESİ GÖL ORTALAMASI BARAJ ÇIKIŞI Sınıf IV Çok Kirlenmiş Su Sınıf III için verilen kalite parametrelerinden daha düşük kalitede olan ve üst kalite sınıfına ancak iyileştirilerek ulaşabilecek yüzeysel sular. Su kalite sınıflarının belirlenmesinde kullanılan ve analizi yapılan parametrelere göre tüm örnekleme noktalarında tespit edilen su kalite sınıfları Çizelge 5.1 de verilmiştir. Çizelge 5.1 Ermenek Barajı Örnekleme Noktalarında Su Kalite Sınıfları Su Kalite Parametreleri Sıcaklık I I I I I I I I ph I I I I I I I I İletkenlik I II I I I I I I Sodyum* I I I I I I I I Klorür* I II II I I I I II Sülfat* I I I I I I I I Çözünmüş Oksijen I I I I I I I I Amonyum Azotu I I I I I I I I Nitrit Azotu IV III III III III III III IV Nitrat Azotu I I I I I I I I Toplam Fosfor III II III II II III II II * 31 Mayıs 2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde bulunan fakat 30 Kasım 2012 tarihli Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği nde yer almayan parametreler. 152

Çizelge 5.1 incelendiğinde; Sıcaklık, ph, Sodyum, Sülfat, Çözünmüş Oksijen, Amonyum Azotu ve Nitrat Azotu parametrelerine göre tüm örnekleme noktalarında su kalitesinin I. Sınıf olduğu, İletkenlik değerlerinin Küçüksu Çayında ortalama 425 µs/cm değeriyle 400 µs/cm olan I. Sınıf su üst limitinin çok az üzerinde ancak II. Sınıf su üst limiti olan 1000 µs/cm nin çok uzağında olduğu, Küçüksu Çayında ortalama 35,24 mg/l değeriyle su kalitesini I. Sınıfın dışına iten klorürün II. Sınıf su üst limiti olan 200 mg/l değerinin çok uzağında olduğu görülmektedir. İlgili bölümlerde ayrıntılı bir şekilde incelendiği üzere, hatalı olan toplam fosfor ve azot analiz sonuçlarını değerlendirme dışı bırakarak, Ermenek Baraj Gölü su kalitesinin I. Sınıf olduğunu ve içme suyu, rekreasyonel maksatlar, alabalık üretimi, hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacı dâhil tüm kullanımlar için uygun kalitede olduğunu söylemek mümkündür. 153

6. ÖTROFİKASYON VE TROFİK SINIFLAMA Ötrofikasyon, bir ekosistemde esas itibariyle azot ve fosfor içeren besin maddelerinin yükselmesidir. Aynı zamanda birincil üretkenliğin artması, bitkilerin aşırı gelişmesi ve çürümesi sonucunda çözünmüş oksijenin tükenmesi, su kalitesinin şiddetle düşmesi, balık ve diğer sucul hayvan tür ve stoklarının azalması da ötrofikasyon anlamında kullanılmaktadır. Su ortamında, sucul bitkiler ile alg patlaması da denilen aşırı fitoplankton gelişimi ekosistemin normal fonksiyonunu kesintiye uğratarak çeşitli problemlere neden olmaktadır. Aşırı fitoplankton gelişimi olduğunda: Zehirli veya besin olarak tercih edilmeyen fitoplankton türleri gelişmekte Suyun berraklığı azalmakta, bulanıklık artmakta İçme suyu için renk, koku ve arıtma problemleri ortaya çıkmakta Çözünmüş oksijenin tükenmesi sonucunda balık kırgınları olmakta Kaliteli balık türleri kaybolmakta Hasat edilebilir balık miktarı düşmekte Su kütlesinin estetik değeri azalmaktadır. Sayılan olumsuzluklara karşın toplumun her kesimi ötrofikasyon karşısında aynı tavrı almayabilir. Örneğin su kuşları ile ilgilenenler, büyük su kuşu populasyonlarını destekleyeceği için bir gölün ötrofik (trofik seviyesi yüksek) olmasını isterler. Buna karşılık göl kıyısında dinlenme tesisi işletenler, yüzme ve su sporları için daha elverişli olduğundan aynı gölün oligotofik (trofik seviyesi düşük) olmasını arzu ederler. Bu yüzden su kaynaklarından sorumlu devlet otoritesinin, su kütlesinin trofik seviyesini tespit etmesi, uygun seviyeyi koruması ve tercihi farklı kullanıcıları uzlaştırması gerekmektedir. 154

6.1. Çeşitli Parametrelere Göre Trofik Değerlendirme Göllerde trofik seviyenin (ötrofikasyon durumunun) belirlenmesi için fiziksel, kimyasal ve biyolojik çeşitli parametreler kullanılagelmektedir. Ermenek Baraj Gölünde ölçülen ve trofik seviye belirlenmesinde kullanılabilen bazı parametreler Çizelge 6/1 de değerlendirilmiştir. Hatalı olduğu belirlenen toplam azot ve fosfor analiz sonuçları değerlendirme dışı bırakılmıştır. Çizelge 6/1. Ermenek Barajında Parametrelere Göre Trofik Seviye Durumu Parametre Ölçülen Değer Trofik Kategori Referans Ortalama Secchi 4,36 m Mezotrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) Oligotrofik YSKYY 2012 Minimum Secchi 1,90 m OECD 1982 (Fixed Boundary Mezotrofik Sistem) Ortalama Klorofil a 2,47 µg/l Oligotrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) Oligotrofik YSKYY 2012 Maksimum Klorofil a 8,92 µg/l Mezotrofik OECD 1982 (Fixed Boundary Sistem) TSI (SD) 38,78 Oligotrofik Carlson 1977 TSI (CHL) 39,47 Oligotrofik Carlson 1977 Epilimniyon: Hipolimniyon Oranı Düşey Oksijen Değişimi Baskın Fitoplankton Familyası İndikatör Fitoplankton Türleri 0,16 Oligotrofik Tanyolaç 2004 Ortograd + Clinograd Mezotrofik Tanyolaç 2004 Bacillariohyta Dinophyta Oligomezotrofik Wetzel 2001 Cyclotella spp. Wetzel 2001 Ceratium spp. Oligotrofik Dinobryon spp. Mason 1991 Peridinium spp. Çizelge 6/1 de değerlendirilen parametrelerin çoğunluğu baraj gölünü oligotrofik düzeyde göstermektedir. Mezotrofik düzeyi gösteren parametrelerin varlığı, baraj gölünün işletilmesinde ötrofikasyondan koruma önlemlerine azami dikkat edilmesi gerektiğinin işareti sayılmalıdır. 155

6.2. Carlson Trofik Durum İndeksi (TSI) Carlson tarafından oluşturulan trofik durum indeksi (trophic state index) (TSI) için Secchi disk görünürlüğü, klorofil ve toplam fosfor değerleri kullanılmaktadır. TSI (SD) TSI (CHL) TSI (TP) = 60 14,41 ln (SD) = 30,6 + 9,81 ln (CHL) = 4,15 + 14,42 ln (TP) Doğal logaritma kullanılan bu formüllerde; SD : Secchi disk görünürlüğü (m) CHL : Klorofil pigmenti konsantrasyonu (mg/m 3 = µg/l) TP : Toplam fosfor konsantrasyonunu (mg/m 3 = µg/l) ifade etmektedir. 30 dan küçük TSI değerleri oligotrof, 50 ile 70 arasındaki değerler ise ötrof göl ve rezervuarlara karşılık gelmektedir. Hipertrofik koşullar 70 den büyük TSI değerlerinde görülmektedir. Trofik durum indeksi, yoğun zooplankton gelişiminin olduğu, besin elementlerinin mevsimsel olarak azaldığı dönemler ile alglerden kaynaklanmayan bulanıklık dönemlerinde değişimler gösterebilir. TSI değerleri arasındaki sapmalar Şekil 6/1 de açıklanmaya çalışılmıştır. X ekseninin altındaki değerler fosfordan başka bir sınırlayıcı etkeni, bu eksenin üzerindeki değerler ise sınırlayıcı etkenin fosfor olma ihtimalinin yüksekliğini işaret etmektedir. Y ekseninin sağındaki değerler, ışık geçirgenliğinin tahmin edilen klorofil indeksinden daha büyük olduğunu işaret etmektedir. Burada zooplanktonik organizmaların otlaması sonucunda küçük parçacıkların nispeten azalması söz konusudur. Y ekseninin solunda alt köşedeki değerler, yüksek çözünmüş organik madde veya algler dışındaki küçük parçacıklardan ileri gelen bulanıklık sebebiyle ışık geçirgenliğinin düşmesini işaret etmektedir. Ermenek Baraj Gölünde ölçülen Secchi disk ve klorofil değerleri yukarıda verilen eşitliklerde yerine konulduğunda: 156

TSI (CHL) TSI (TP) - 0 + TSI (SD) = 60 14,41 ln (SD) = 60 14,41 ln 4,36 = 38,78 TSI (CHL) = 30,6 + 9,81 ln (CHL) = 30,6 + 9,81 ln 2,47 = 39,47 Elde edilen trofik durum indeksleri TSI (SD) 38,78 ve TSI (CHL) 39,47 değerlerine göre Ermenek Baraj Gölü oligotrofik yapıda görünmektedir (Çizelge 6/2). TSI (CHL) ile TSI (SD) farkının pozitif olması, Baraj Gölünde büyük parçacıkların baskın ve zooplankton tarafından alg tüketiminin etkili olduğu anlamına gelmektedir. (Şekil.6/1). Işık geçirgenliği ve klorofil değerlerine göre hesaplanan indeksler birbirlerini desteklemektedir. Güvenilir fosfor ölçümleri olmadığı için fosfora göre trofik durum indeksi hesaplanmamıştır. Ancak Çizelge 6/2 de verilen Carlson TSI değerlendirmelerine göre Ermenek Baraj Gölü nde ortalama toplam fosfor değerinin 6 12 µg/l aralığında olması gerekmektedir. Fosfor Sınırlayıcı Besin Küçük Parçacıklar Baskın Büyük Parçacıklar Baskın Çözünmüş Organik Madde veya Kil Bulanıklığı Yüksek Zooplanktonun Fitoplanktonu Artan Oranda Tüketmesi Fosfordan Başka Bir Sınırlayıcı Etkenin Varlığı - 0 + TSI (CHL) TSI (SD) Şekil 6/1. Trofik Durum İndeksleri Arasındaki Sapmaların Olası Nedenleri 157

Balıkçılık ve Rekreasyon Alabalık üretimine uygundur Derin göller alabalık üretimine uygundur Hipolimniyondan kaynaklanan oksijensizlik alabalıkların ölmesine yol açabilir. Sadece ılık su balıkları için uygundur. Yabancı ot,, alg ve bulanıklık yüzme ve ulaşıma engel olabilir Dayanıklı balıklar yaşayabilir, yazın balık ölümleri görülür Su Temini Suyu filtre edilmeden kullanılabilir Demir ve manganez suyun tat ve kalitesini bozabilir. Ham suyun bulanıklığı filtrasyonu gerekli kılabilir. Ciddi tat ve renk sorunları Trofik Durum ve Özellikler Berrak su, oksijen yıl boyunca hipolimniyonda mevcut Sığ göllerde hipolimniyonda oksijensizlik oluşabilir Su nispeten berraktır, yaz süresince hipolimniyonda oksijensizlik ihtimali yüksektir. Oksijensiz hipolimniyon kuşağı, makrofit sorunları görülebilr Mavi yeşil algler baskındır, alg patlamaları makrofit sorunları görülür Yoğun alg ve makrofit bulunur Alg patlamaları olurken makrofit az görülür Çizelge 6/2. Carlson TSI Değerlerine Göre Göllerin Trofik Durumu ve Özellikleri TSI < 30 30 40 40 50 50 60 60 70 70 80 > 80 Chl (µg/l) < 0,95 0,95 2,6 2,6 7,3 7,3 20 20 56 56 155 >155 SD (m) < 8 8 4 4 2 2 1 1 0,5 0,5 0,25 < 0,25 TP (µg/l) < 6 6 12 12 24 24 48 48 96 96 192 192 384 Oligotofik Mezotrofik Ötrofik Hipertrofik 158

6.3. Göllerin Trofik Seviyelerine Göre Görünüm Özellikleri Göllerde trofik seviye durumlarına göre önemli görünüm farklılıkları bulunmaktadır. Şekil 6/2. Oligotrofik Bir Gölün Genel Görünümü. Oligotrofik göllerde berraklık ve mavi renk hâkimdir. 159

Şekil 6/3. Mesotrofik Gölden Bir Görünüm. Mesotrofik göllerde berraklık azalmakta, renk maviden yeşile dönmektedir. Şekil 6/4. Ötrofik Göllerden İki Görünüm. Ötrofik göllerde berraklığın iyice azaldığı, yeşil rengin koyulaştığı veya sarımsı yeşile döndüğü görülmektedir. 160

Şekil 6/5. Hipertrofik Göllerden İki Görünüm. Hipertrofik göllerde berraklığın son derece kısıtlandığı, su yüzeyinin alg veya yosunla kaplandığı görülmektedir. 161

Şekil 6/6. Ermenek Baraj Gölünün Genel Görünümü. Ermenek Baraj Gölünün genel görünümü, trofik seviye parametrelerinin çoğunlukla gösterdiği gibi, baraj gölünün oligotrofik düzeyde olduğunu kanıtlamaktadır. 162

7. TAŞIMA KAPASİTESİ Denizel ortamlarla karşılaştırıldığında göl ve rezervuarlar, alansal olarak oldukça küçük, zayıf akıntıya sahip ve suyun değişimi, günden çok ay veya yıl bazında olan alıcı ortamlardır. Bu nedenlerle iç su alanlarında kafeslerde yetiştiricilikten kaynaklanan atıkların etkisi denizlerdeki yetiştiriciliğin çevresel etkilerinden çok daha fazla olabilmektedir (Beverıdge et al., 1997). Balık kafeslerinden alıcı ortama giren ve esas olarak karbon ve azot içeren katı organik materyalin bir kısmı (yaklaşık % 15 i) askıda katı madde olarak su kolonunda kalmakta, bir kısmı ise kafes dışındaki balıklar tarafından tüketilmektedir. Önemli bir kısmı ise sedimentte birikerek bentik sistemin organik madde bakımından zenginleşmesine, bentik makrofauna ve sediment kimyasında önemli değişimlere yol açmaktadır (Ackefors and Enell, 1990). Fosfor bütçe modeli öncelikle Vollenweider tarafından oluşturulmuş, Dillon ve Rigler adlı Kanadalı araştırmacılar tarafından geliştirilmiştir. Fosfor genellikle göllerde sınırlayıcı besin elementi olduğu için model ile fosfor konsantrasyonu tahmin edilmekte, toplam fosfor değeri de yaygın olarak limnolojistler tarafından göllerin besin elementi seviyelerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. Fosfor bütçe modelinin, yapılan çalışmalarda derin ve sığ göllerde kullanıma uygun olduğu ve içsularda entansif yetiştiricilik yapılacak alıcı ortamların taşıma kapasitesinin tahmininde kullanılabileceği belirtilmiştir (Dıllon and Rıgler, 1974). Trabzon un Çaykara ilçesinde bulunan Uzungöl ün genel hidrografik özellikleri ve alabalık yetiştiriciliği için taşıma kapasitesinin belirlenmesi üzerine bir çalışma yapılmıştır (Verep vd., 2003). Uzungöl ün taşıma kapasitesinin belirlenmesinde, Dillon ve Rigler tarafından geliştirilen fosfor bütçe modeli uygulanmış ve araştırma kapsamında Uzungöl ün taşıma kapasitesinin yani toplam kabul edilebilir fosfor yükünün 70,58 g/m 2.yıl olduğu belirtilmiştir. Bu değere göre gölün taşıma kapasitesi; 1,0/1; 1,5/1; 2,0/1; 2,5/1 yem değerlendirme oranlarına göre sırasıyla 2422 ton/yıl, 1395 ton/yıl, 980 ton/yıl ve 755 ton/yıl olarak tahmin edilmiştir (Çizelge 7/1). Araştırıcılar göl çevresindeki alabalık işletmeleri, turistik tesisler ve sivil yerleşimin atık sularının etkileri göz önüne alındığında gölün taşıma kapasitesinin aşıldığını ve bu nedenle göl çevresindeki tesislerin sayısının sabit kalması ve hatta azalması gerektiğini vurgulamışlardır. 163

Verep vd., (2003) ün Uzungöl ün taşıma kapasitesine ilişkin bulguları Çizelge 7/1 de verilmiştir. Çizelge 7/1. Uzungöl ün Bazı Özellikleri ve Taşıma Kapasitesine İlişkin Değerler (Verep vd., 2003) Özellikler Maksimum Ortalama Minimum Göl derinliği (m) 5,84 3,08 1.50 Göl alanı (m 2 ) 127609 3,08 - Göl hacmi (m 3 ) 393402 - - Göl su seviyesi (cm) 180 69 24 Gölün taşıma kapasitesi (ton/yıl) 2421-755 Pulatsü (2003) tarafından, ağ kafeslerde entansif gökkuşağı alabalığı yetiştiriciliğinin yapıldığı Kesikköprü Baraj Gölü nün (Ankara) taşıma kapasitesini tahmin etmek amacıyla, Dillon ve Rigler (1974) in geliştirdiği fosfor bütçe modeli göle uygulanmış ve gölün taşıma kapasitesi 3335 ton/yıl bulunmuştur. Tahmin edilen bu değerin, gölün o döneme ilişkin balık üretiminin yaklaşık olarak on katından fazla olduğu belirtilmiştir. Aynı modelin uygulandığı ve 2004 yılı hidrolojik verilerinin kullanıldığı Anonim (2005) te ise Kesikköprü Baraj Gölü nde taşıma kapasitesi 6617 ton/yıl olarak bildirilmiştir. Kesikköprü Baraj Gölü nde pelet ve ekstrude yem kullanan iki farklı ağ kafes işletmesi verileri baz alınarak elde edilen fosfor bütçesi ve taşıma kapasitesine ilişkin kantitatif bulgular Çizelge 7/2 de sunulmuştur (Aşır ve Pulatsu, 2008). 164

Çizelge 7/2. Kesikköprü Baraj Gölü nün Fosfor Bütçesi ve Taşıma Kapasitesi Parametreleri (Aşır and Pulatsü 2008) Özellikler Sembol Değerler Yetiştiricilik öncesi ortalama toplam fosfor konsantrasyonu (mg/m 3 ) Kabul edilebilir maksimum toplam fosfor konsantrasyonu (mg/m 3 ) (P) i 53,10 (P) f 60,0 Baraj Gölü nün yetiştiricilik için kapasitesi (P) 6,90 Fosforun sedimentte tutulma oranı x 0,5 Fosfor tutulma katsayısı R 0,23 Yetiştiricilikten kaynaklanan toplam fosfor yüklemesi (g/m 2.yıl) L balık 5,17 İzin verilebilir yükleme değeri (kg/yıl) L izin 30040 Bir ton balık üretimi için ortama bırakılan fosfor miktarı (kg) Pelet 11,42 Ekstrude 7,64 Gölün taşıma kapasitesi (ton/yıl) Pelet 2630 Ekstrude 3932 Büyükçapar ve Alp (2006) adlı araştırmacılar da Dillon-Rigler fosfor bütçe modelini Menzelet Rezervuarı na (Kahramanmaraş) uyarlamışlar ve toplam kabul edilebilir fosfor yüklemesi ve taşıma kapasitesini sırasıyla 84,67x10 6 g/yıl ve 6998 ton/yıl olarak tahmin etmişlerdir (Çizelge 7/3). 165

Çizelge 7/3. Menzelet Rezervuarı Hidrolojik ve Fosfor Bütçe Parametreleri (Büyükcapar and Alp 2006) Özellikler Sembol Değer Drenaj alanı (km 2 ) A d 8430,00 Yüzey alanı (km 2 ) A s 42,00 Göl hacmi (10 6 m 3 ) V 1310,30 Ortalama derinlik (m) Z 33,70 Çıkış suyu (10 6 m 3 ) Q 2529,00 Seyrelme hızı (yıl) P 1,93 Suyun yenilenme süresi (yıl) t w =1/p 0,51 Fosfor yüklemesi (10 6 g/yıl) 84,67 Gölün taşıma kapasitesi (ton/yıl) 6998 Tokat ilinde bulunan Almus Baraj Gölü nde Türkiye de bulunan diğer baraj göllerinde olduğu gibi alabalık yetiştiriciliği hızlı bir artış göstermektedir. Almus Baraj Gölü nün taşıma kapasitesinin belirlenmesi üzerine yapılan bir çalışmada, Almus Baraj Gölü nün fosfor taşıma kapasitesi 2275,21 mg/m 2.yıl olarak bulunmuş, gölde 6981,76-4023,33 ton/yıl değerleri arasında balık yetiştiriciliği yapıldığında gölün ötrofikasyona uğramaksızın kendi kendini yenileyebileceği sonucuna varılmıştır (Polat ve Özmen, 2011). Buhan vd. (2010) tarafından belirlenen Almus Baraj Gölü taşıma kapasitesine ilişkin sonuçlar ise Çizelge 7/4 de sunulmuştur. 166

Çizelge 7/4. Almus Baraj Gölü nün Alabalık Kültürü İçin Fosfora Dayalı Taşıma Kapasitesi Bulguları (Buhan vd. 2010) Özellikler Sembol Değer Göl alanı (m 2 ) A 313x10 5 Göl hacmi (m 3 ) V 950x10 6 Çıkan su hacmi (m 3 /yıl) Q 750x10 6 Ortalama derinlik (m) z=v/a 30,351 Yenilenme süresi (1/yıl) ρ=q/v 0,789 Gölün taşıma kapasitesi (ton/yıl) 5536 Çevlik ve Elibol (2011) tarafından Yamula Baraj Gölü nün (Kayseri) taşıma kapasitesi, 60 mg/m 3 limit TP değeri kullanıldığında 24618 ton/yıl, 40 mg/m 3 limit TP değeri kullanıldığında ise 10942 ton/yıl olarak tahmin edilmiştir. Ağ kafeslerde sürdürülebilir yetiştiricilik için geliştirilen ve -Ağ Kafeslerde Yetiştiriciliğe İlişkin Karar Destek Sistemi- kısaca CADS_TOOL olarak adlandırılan bir bilgisayar programı, Gökçekaya Baraj Gölü nde ağ kafeslerde gökkuşağı alabalığı yetiştiriciliği yapan düşük (29 ton/yıl) ve yüksek (950 ton/yıl) kapasiteli farklı iki işletmede kullanılmıştır. Ağ kafes işletmelerinde CADS_TOOL kapsamındaki modüllere göre alan sınıflandırması, alan seçimi, ağ kafeslerde taşıma yoğunluğu (kg/m3) belirlenmiş ve alıcı ortamın taşıma kapasitesi tahmin edilerek işletmelerin sosyo-ekonomik durumları değerlendirilmiştir (Pulatsü ve Özdal, 2012). 7.1 Ermenek Baraj Gölü Taşıma Kapasitesi Seçenek 1 Araştırma kapsamında Dillon ve Rigler in fosfor bütçe modeli ile taşıma kapasitesi tahmininde aşağıdaki basamaklar izlenmiştir; 1) Alıcı ortamın toplam fosfor değerinin bilinmesi gerekmektedir. Ilıman iklim kuşağındaki bir gölde toplam fosfor değerinin belirlenmesi için yapılacak ölçüm suyun iyice karıştığı zamanda yapılmalıdır. 167

2) Bir göl ya da rezervuarın taşıma kapasitesi üretim öncesi ve sonrası su kolonunun verimliliği arasındaki farkın belirlenmesine dayanmaktadır. 3-) Suyun kapasitesi entansif yetiştiricilik için toplam fosfor ( P), kullanım öncesi fosfor (P i ) ile kabul edilebilir fosfor (P f ) değerleri arasındaki farktır. P= P f - P i (1) Toplam fosfor ( P) işletmeden gelen fosfora (L balık ), gölün büyüklüğüne (A), suyun kendini yenileyebilme ve yüklemeyi kaldırabilme yetisine bağlı olmaktadır. P= L balık (1-R balık ) z p (2) R balık değeri, hesaplanması en zor parametredir. İşletmelerden gelen fosforun en az %45-50 si sedimentin yapısına bağlı olarak sedimente olmakta ve şu şekilde hesaplanmaktadır; R balık =x+[(1-x)r] (3) x= fosforun sedimente doğru çökme oranıdır. (0,45-0,55) R= fosfor tutulma kapasitesidir. R=1/1+0,747p 0,507 p= seyrelme hızıdır. (1/yıl) 4-) Kabul edilebilir toplam fosfor yükleme şu şekilde hesaplanmaktadır; L a =L balık. A (4) 5-) Entansif kafes yetiştiriciliği (ton/yıl) kapasitesi, kabul edilebilir toplam fosfor yüklemesi L a nın 1 ton yetiştiricilikten ortama bırakılan fosfor miktarına bölünmesiyle bulunmaktadır. Çizelge 7/5 deki verilere göre; 1-) Ermenek Baraj Gölü nün üretim öncesi ortalama fosfor değeri [P i ]= 20,0 mg/m 3 olarak ölçülmüştür. 2-) 60 mg/m 3 maksimum kabul edilebilir fosfor değeri (P f ) olarak kabul edilmiştir. 168

3-) Hesaplama; P=P f -P i =40,0mg/m 3 L balık = P z p/1-r balık R=1/1+0,747p 0,507 p= Çizelgedeki verilere göre 0,28 ise; R= 0,72 olarak hesaplanmaktadır. Çizelge 7/5. Ermenek Baraj Gölü nün Morfometrik, Hidrolojik ve Fosfor Bütçe Parametreleri Özellikler Sembol Değer Yetiştiricilik öncesi ortalama toplam fosfor konsantrasyonu (mg/m 3 ) (P) i 20,00 Yüzey alanı (km 2 ) A O 58,74 Göl hacmi (10 6 m 3 ) V 4582 Ortalama derinlik (m) z 78,00 Göle gelen toplam su miktarı (10 6 m 3 ) Q 1289,60 Seyrelme hızı (yıl -1 ) p=q/v 0,28 Suyun yenilenme süresi (yıl) t w =1/p 3,55 Fosfor tutulma katsayısı R 0,72 *(P) f = 60 mg/m 3 ; 54 000 Gölün taşıma kapasitesi (ton/yıl) TK *(P) f = 35 mg/m 3 ; 20 000 *(P) f = 30 mg/m 3 ; 13 500 *Kabul edilebilir maksimum toplam fosfor konsantrasyonu (mg/m 3 ) 169

R balık =x+[(1-x)r] (3) eşitliğinden x=0,5 olarak alınmaktadır. R balık = 0,5+(1-0,5) 0,72 R balık =0,86 olarak hesaplanmaktadır. P= L balık (1-R balık ) z p (2) eşitliğinden L balık = P z p/1-r balık L balık =40.78.0,28/1-0,86 L balık =40.78.0,28/0,14 L balık =6 240 mg /m 2.yıl = 6,24 g /m 2.yıl olarak hesaplanmaktadır. 4-) Barajın yüzey alanı 58,74x10 6 m 2 ise toplam kabul edilebilir yükleme L a ; L a =L balık.a (4) eşitliğinden L a =6,24 g /m 2.yıl x 58,74 x 10 6 m 2 L a = = 366,54 x 10 6 g yıl = 366 540 kg/yıl 5-) Entansif alabalık yetiştiriciliği yapılan bir işletmede ortama bırakılan fosfor miktarı şu şekilde hesaplanmaktadır; Ekstrude yemin fosfor içeriği: % 0,9 1 ton yemde 9,0 kg fosfor bulunur. Yem değerlendirme oranı: 1,0 ise, P yem = 9,0 kg dır. Alabalığın fosfor içeriği % 0,22 dir. 1 ton yaş balık bünyesindeki fosfor miktarı 2,2 kg. Ortama bırakılan fosfor miktarı = 9,0-2,2 170 = 6,8 kg/ton balık

6-) Fosfor yüklemesi 6,8 kg/ton olan bir işletmede üretimi yapılacak maksimum balık miktarı (Taşıma Kapasitesi) şu şekilde hesaplanmaktadır; Taşıma kapasitesi = 366 540 kg/yıl / 6,8 kg/ton = 53 902,94 ton/yıl Ermenek Baraj Gölünün Taşıma Kapasitesi 54 000 ton/yıl 7.2 Ermenek Baraj Gölü Taşıma Kapasitesi Seçenek 2 Ermenek Baraj Gölü yüksek kalitede su kütlesine sahiptir. Çeşitli parametrelere göre oligo-mezotrofik düzeyde beslenmiş olduğu tespit edilen baraj gölü, yukarıda hesaplanan taşıma kapasitesinin tamamı kullanıldığında kısa zamanda ötrofik düzeye geçmiş olacak ve su kalitesi düşecektir. Entansif alabalık yetiştiriciliği, beslenme kategorisi oligotrofik ve mezotrofik olan baraj göllerinde güvenle yapılabilmektedir. Ötrofik ve hipertrofik olan baraj gölleri, su kalitesi düşük olduğu için yetiştiriciliğe uygun değildir. Baraj gölünde sürdürülebilir bir yetiştiricilik yapılabilmesi için; taşıma kapasitesi mezotrofik seviyenin içinde kalacak şekilde belirlenmesi, buna göre kabul edilebilir toplam fosfor limiti olarak, Anonim 1982 de verilen trofik sınıflandırmada, mezotrofik göllerin üst sınırı olan 35 mg/m 3 değerinin alınması uygun olacaktır. Çizelge 7/5 deki verilere göre; 1-) Ortalama fosfor değeri [P i ]= 20,0 mg/m 3 dür. 2-) Kabul edilebilir fosfor limiti (P f ) = 35 mg/m 3. 3-) Hesaplama; P = P f -P i = 35-20 = 15,0 mg/m 3 L balık = P z p/1-r balık R=1/1+0,747p 0,507 p= Çizelgedeki verilere göre 0,28 ise; R= 0,72 olarak hesaplanmaktadır. 171

R balık =x+[(1-x)r] (3) eşitliğinde x=0,5 olarak alınmaktadır. R balık = 0,5+(1-0,5) 0,72 R balık =0,86 olarak hesaplanmaktadır. P = L balık (1-R balık ) z p (2) eşitliğinden L balık = P z p/1-r balık L balık = 15x78x 0,28/1-0,86 L balık = 15x78x 0,28/0,14 L balık = 2340 mg /m 2.yıl L balık = 2,34 g /m 2.yıl 4-) Barajın yüzey alanı 58,74x10 6 m 2 ise toplam kabul edilebilir yükleme L a ; L a =L balık.a (4) eşitliğinden L a = 2,34 x 58,74 x 10 6 = 137,45 x 10 6 g/yıl = 137450 kg/yıl 5-) İntansif alabalık yetiştiriciliği yapılan bir işletmede ortama bırakılan fosfor miktarı şu şekilde hesaplanmaktadır; Ekstrude yemin fosfor içeriği: % 0,9 1 ton yemde 9,0 kg fosfor bulunur. Yem değerlendirme oranı: 1,0 ise, P yem = 9,0 kg dır. Alabalığın fosfor içeriği % 0,22 dir. 1 ton yaş balık bünyesindeki fosfor miktarı 2,2 kg. Ortama bırakılan fosfor miktarı = 9,0-2,2 172 = 6,8 kg/ton balık

6-) Fosfor yüklemesi 6,8 kg/ton olan bir işletmede üretimi yapılacak maksimum balık miktarı (Taşıma Kapasitesi) şu şekilde hesaplanmaktadır; Taşıma kapasitesi = 137450 kg/yıl / 6,8 kg/ton = 20213,24 ton/yıl Ermenek Baraj Gölünün Taşıma Kapasitesi 20 000 ton/yıl 7.3. Ermenek Baraj Gölü Taşıma Kapasitesi Seçenek 3 Ermenek Baraj Gölünün, Seçenek 2 de verilen 20 000 ton/yıl üzerinden kafeslerde balık yetiştiriciliğine açılmasının uygun olacağı 29.03.2012 tarihinde Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğüne bildirilmiştir 5. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği baraj göllerinin yetiştiriciliğe açılması kriterlerine açıklık getirmiştir. Buna göre oligotrofik ve mezotrofik göllerin yetiştiriciliğe açılması benimsenmiş ve mezotrofik göllerin toplam fosfor üst sınırı 30 mg/m 3 olarak belirlenmiştir. Bu durumda, kabul edilebilir toplam fosfor limiti olarak 30 mg/m 3 değerinin alınması suretiyle yeni bir taşıma kapasitesi hesaplanması gereği ortaya çıkmaktadır. Çizelge 7/5 deki verilere göre; 1-) Ortalama fosfor değeri [P i ]= 20,0 mg/m 3 dür. 2-) Kabul edilebilir fosfor limiti (P f ) = 30 mg/m 3. 3-) Hesaplama; P = P f -P i = 30-20 = 10,0 mg/m 3 L balık = P z p/1-r balık R=1/1+0,747p 0,507 p= Çizelgedeki verilere göre 0,28 ise; 5 29.03.2012 tarih ve 126337 EDYS numaralı yazı 173

R= 0,72 olarak hesaplanmaktadır. R balık =x+[(1-x)r] (3) eşitliğinde x=0,5 olarak alınmaktadır. R balık = 0,5+(1-0,5) 0,72 R balık =0,86 olarak hesaplanmaktadır. P = L balık (1-R balık ) z p (2) eşitliğinden L balık = P z p/1-r balık L balık = 10x78x 0,28/1-0,86 L balık = 10x78x 0,28/0,14 L balık = 1560 mg /m 2.yıl L balık = 1,56 g /m 2.yıl 4-) Barajın yüzey alanı 58,74x10 6 m 2 ise toplam kabul edilebilir yükleme L a ; L a =L balık.a (4) eşitliğinden L a = 1,56 x 58,74 x 10 6 = 91,63 x 10 6 g/yıl = 91630 kg/yıl 5-) İntansif alabalık yetiştiriciliği yapılan bir işletmede ortama bırakılan fosfor miktarı, önceki bölümde 6,8 kg/ton balık olarak hesaplanmıştır. 6-) Fosfor yüklemesi 6,8 kg/ton olan bir işletmede üretimi yapılacak maksimum balık miktarı (Taşıma Kapasitesi) şu şekilde hesaplanmaktadır; Taşıma kapasitesi = 91630 kg/yıl / 6,8 kg/ton = 13 475 ton/yıl Ermenek Baraj Gölünün Taşıma Kapasitesi 13 500 ton/yıl 174

8. BALIKÇILIK Ermenek Baraj Gölü nde aynı anda iki tür balıkçılık yapılması mümkündür. Birincisi rezervuarda doğal olarak bulunan balık türlerinin veya balıklandırma programları çerçevesinde aşılanan balıkların oluşturacakları stokların avlanma hakkının kiralanması suretiyle yapılan ticari avcılık, ikincisi ise projeye dayalı yetiştiricilik yapılmasıdır. Yetiştiricilikte en çok entansif yetiştiricilik diye tabir edilen, rezervuarın uygun yerlerine kurulan ağ kafeslerde suni yemleme ile yapılan yetiştiricilik türü uygulanmaktadır. Baraj gölünün tamamı bir kişi, kooperatif veya birlik tarafından kiralandığı zaman yarı entansif ve ekstansif yetiştiricilik türlerinin de uygulanması mümkündür. Ekstansif yetiştiricilikte rezervuar kiracı tarafından balıklandırılmakta, doğal ortamda beslenerek büyüyen balıklar avlanmaktadır. Yurdumuzda henüz uygulaması bulunmayan ekstansif yetiştiricilik türünün önemli avantajları bulunmaktadır. Bunları şöyle sıralamak mümkündür: 1. Yetiştiriciliğin en önemli gider kalemi olan yem masrafı yoktur. 2. Yem kullanılmadığından su kalitesine olumsuz etkisi yoktur. 3. Göl ortamında doğal olarak üreyen ve balıkların gıdasını oluşturan canlıların öldükten sonra göl dibinde birikmesi yerine balıklar tarafından daha fazla tüketileceği için su kalitesine olumlu etkisi olacağı beklenmektedir. 4. Suni yem yerine doğal yemlerle beslenen balıkların yüksek kalite ve lezzeti sayesinde daha iyi pazar değeri bulacağı tahmin edilmektedir. Yarı entansif yetiştiricilikte ise baraj gölünün perdelerle ayrılan bir bölümüne balıklar daha yoğun stoklanmakta ve ortamdaki doğal besinlere ilave olarak suni yemleme yapılmaktadır. Suni olarak beslenecek balıkların tel kafeslerle Baraj Gölünün belli bir yerinde tutulabilmesi için su seviyesinin nispeten sabit olması gereklidir. Su seviyesinin yıl boyunca geniş bir aralıkta değişim gösterdiği baraj göllerimizde bu yetiştiricilik türünün uygulanamayacağı düşünülmektedir. 175

Buna karşılık yüzey alanının tamamı bir kişi veya kuruluş tarafından kiralanan küçük barajlarımızda yapılması mümkün görülen yarı entansif yetiştiricilik türü uygulamalarına göletlerde başlanmıştır. Ermenek Baraj Gölü ne ulaşım belli ve kısıtlı sayıda noktadan sağlanmaktadır. Göl alanının kontrolü nispeten kolay fakat çok derin ve kısıtlı avlak sahasıyla ekstansif ve yarı entansif yetiştiriciliğe uygun olmadığını söylemek mümkündür. Ermenek Baraj Gölü yüksek su kalitesiyle kafeslerde balık yetiştiriciliğine çok uygundur. Ticari avcılık faaliyetleri de uygulanabilir bir sektör olarak görülmektedir. Ayrıca, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca yayımlanan Ticari ve amatör amaçlı su ürünleri avcılığını düzenleyen tebliğ kuralları çerçevesinde amatör avcıların da diğer baraj göllerinde olduğu gibi Ermenek Baraj Gölü nden de yararlanma imkânları bulunmaktadır. 176

Yüzey alanına göre baraj sınıfı Yıllık verim hesabına konu olan baraj sayısı Ortalama işletme kotuna göre toplam alan Ortalama yıllık balık verimi kg/ha 8.1. Ticari Avcılık Ülkemizdeki baraj gölleri genellikle derin vadi tipinde olup yüzey alanlarına göre dar littoral sahalara sahiptir. Littoral sahaların genişliği balıkların doğal ortamda beslenmesi ve avcılık için çok önemlidir. Bu bakımdan baraj göllerimiz genelde yapısal olarak oligotrofik (az verimli) karakterdedir. Türkiye de işletmedeki baraj göllerinin balık verimiyle ilgili olarak tarafından yapılan bir değerlendirme (Tüfek ve Yalçın, 2007) Çizelge 8/1 de verilmiştir. Barajların göl alanı büyüdükçe balık verimlerinin azaldığı görülmektedir. Ortalama balık verimi değerlerine göre, 5874 ha göl alanıyla Ermenek Baraj Gölünden bir yılda ticari avcılıkla 60 ton balık elde edilebileceği anlaşılmaktadır. Uygun balıklandırma programlarıyla bu miktarı artırmak mümkündür. Limnolojik etütler sırasında yakalanan ve balık çiftliğinden göle kaçtığı belli olan gökkuşağı alabalığı ile Gezende Barajından geldiği tahmin edilen aynalı sazanın baraj gölünde çok iyi geliştiği görülmüştür. Çizelge 8/1. Barajların Rezervuar Alanı ve Avcılık Verimliliğine Göre Sınıflandırılması Küçük (< 1000 ha) 102 26 300 27,4 Orta (1000 5000 ha) 24 61 300 14,1 Büyük (> 5000 ha) 7 196 000 10,2 Toplam 133 283 600 23,5 Baraj gölünün, Göksu Havzasının doğal türü olan yayın balığı ve pullu sazan ile balıklandırılması durumunda ticari avcılık kapasitesinin daha da artacağı beklenmektedir. 177

Ticari Avcılık 157 Baraj Yetiştiricilik 109 Baraj 530 Proje Yetiştiricilik Fiili Üretim 8.2. Yetiştiricilik DSİ Genel Müdürlüğünün kullanımında bulunan ve ticari avcılığa açılan 157 adet baraj gölünden yılda 13 000 ton balık avlanmasına karşılık 109 adet barajda faaliyette bulunan 530 kafes balıkçılığı işletmesinin yıllık üretim kapasitesi 186 500 tona ulaşmıştır. Bu işletmelerin 31.12.2012 tarihi itibariyle fiili üretimi 100 700 ton/yıl olarak gerçekleşmiştir (Şekil 8/1). Ton/Yıl Baraj Göllerinde Balıkçılık Durumu 2012 250000 200000 186 500 150000 100000 100 700 50000 0 13 000 Şekil 8/1. Baraj Göllerinde Ticari Avcılık ve Yetiştiricilik Verileri (31.12.2012) 2011 2012 yıllarında gerçekleştirilen göl araştırmalarında elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonunda, Ermenek Baraj Gölü nün 20 000 ton/yıl kapasite ile yetiştiriciliğe açılması uygun görülmüştür. Belirlenen kapasite uygulamaya konulduğunda, ticari avcılıkla yurt çapındaki barajlardan elde edilenden daha fazla balık üretimi tek başına Ermenek Baraj Gölü nden sağlanmış olacaktır (Şekil 8/2). 178

Ticari Avcılık Taşıma Kapasitesi TP Limiti 30 Taşıma Kapasitesi TP Limiti 35 Taşıma Kapasitesi TP Limiti 60 Ton/Yıl 60000 Ermenek Barajında Balıkçılık Durumu 56 000 50000 40000 30000 20000 10000 0 60 13 500 20 000 Şekil 8/2. Ermenek Baraj Gölü nde Ticari Avcılık ve Yetiştiricilik Kapasitesi Belirlenen taşıma kapasitesinin aşılmaması, kaliteli yem kullanımı ve diğer yetiştiricilik teknik şartlarına uygun davranılması durumunda, Ermenek Baraj Gölü nden uzun yıllar yetiştiricilik yoluyla yüksek kalitede ürün elde edilebileceği tahmin edilmektedir. 179

180

9. TARTIŞMA VE SONUÇLAR 9.1 Fiziksel Özellikler Derinlik, göllerin trofik seviyelerini etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Derinliği az, littoral sahaları (sığ kıyı kesimleri) geniş göller, derin göllere göre daha verimlidir. Maksimum derinlik bakımından Ermenek Barajı 204 m ile Deriner Barajından sonra ikinci sırada yer almaktadır. Ortalama derinlik bakımından ise 78 m ile Türkiye nin en derin barajı niteliğindedir. Nisan 2011 Ocak 2012 arasındaki bir yıllık dönemde ölçülen Secchi değerleri 1,90 ile 8,00 m arasında değişmekte olup göl ortalaması 4,36 metredir. Hem ortalama hem de minimum Secchi değerlerine göre Baraj Gölü mezotrofik düzeyde beslenmiş görünmektedir (Anonim, 1982). Seki değerleri, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği kriterlerine göre değerlendirildiğinde; Ermenek Baraj Gölü nün oligotrofik düzeyde olduğu anlaşılmaktadır. Ermenek Barajını besleyen ana kaynak olan Ermenek Çayı yağışlarla bulandığı için ortalama bulanıklık değeri (31,0 NTU) nispeten yüksektir. Küçüksu Çayı (3,7 NTU) ve Zeyve Kaynaklarında (2,13 NTU) yıl boyu berrak akımlar görülmüştür. Baraj gölü de düşük bulanıklık değeri (2,37 NTU) nedeniyle çok berrak göl aynasına sahiptir. Baraj gölünde ölçülen sıcaklık değerleri 9,4 ile 27,6 C arasında değişmektedir. Ortalama sıcaklık değeri 14,77 C olup kıta içi su kaynakları kriterlerine göre I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır. Sıcaklık etkisiyle bütün göllerde sıcaklık tabakalaşması oluşmaktadır. Derinliğe göre sıcaklık farkı çok az olan en üstteki tabakaya epilimniyon (üst kuşak), sıcaklığın derinlikle hızlı düşüş gösterdiği orta tabakaya metalimniyon (orta kuşak) ya da termoklin tabakası denilmektedir. Termoklin tabakasının altında da hipolimniyon denilen derin kuşak bulunmaktadır. 181

Epilimniyon ve hipolimniyon kuşaklarındaki su kütlesinin oranı Tanyolaç 1993 te trofik seviye kriterleri arasında yer almaktadır. Ötrofik göllerde epilimniyon/hipolimniyon oranının 1 den büyük, oligotrofik göllerde ise 1 den küçük olduğu ifade edilmektedir. Söz konusu oran; Hirfanlı Baraj Gölünde 2,42, Kesikköprü Baraj Gölünde 0,44 Yamula Baraj Gölünde 0,65 ve Ermenek Baraj Gölünde 0,19 olarak tespit edilmiştir. Bu değerlere göre Hirfanlı Baraj gölünün ötrofik, diğerlerinin oligotrofik olması gerekmektedir. Ölçümü yapılan diğer trofik seviye parametreleri Hirfanlı Baraj Gölünün ötrofik, Ermenek Baraj Gölünün ise oligotrofik olduğunu doğruladığı tespit edilmiştir. Mezotrofik düzeyde olduğu belirlenen Yamula Baraj Gölüne özümleme kapasitesinin üzerinde besin girdiği, Kesikköprü Baraj Gölünün ise aşırı besin girişi nedeniyle ötrofik seviyeye çıktığı anlaşılmaktadır. Ermenek Barajının giriş ve çıkışında ölçülen tüm ph değerleri kıtaiçi su kaynaklarının sınıflandırılmasına göre I.sınıf su kalitesine ve içmesuyu standartlarına uymaktadır. Göl içinde en küçük 7,10 ve en büyük 8,63 arasında değişen ph değerleri balık yaşamı ve yetiştiricilik için de uygundur. Ortalama 298 µs/cm elektriksel iletkenlik değeri ile Ermenek Baraj Gölü kıta içi su kaynaklarının sınıflandırılmasına göre I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır. Besleyen kaynaklardan Ermenek Çayı ile Zeyve Kaynaklarının kalitesi de I. Sınıftır. Besleyen kaynaklardan Küçüksu Çayı ile sızıntı sulardan oluşan çıkış suyunun iletkenlik değerinin I. Sınıf su limitini aştığı tespit edilmiştir. Ermenek Baraj Gölündeki toplam çözünmüş madde miktarı, ortalama 174 mg/l olarak bulunmuştur. Ortalama toplam çözünmüş katı değerlerinin gölün ortalama derinliğine bölünmesiyle elde edilen ve yıllık tahmini balık veriminin kaba bir göstergesi olarak öngörülen morfoedafik indeksin (MEI) Kanada'daki verimli göller için 10 ila 30 arasında değiştiği ifade edilmektedir (Cole, 1979). MEI, Yamula Baraj Gölü için 38, Hirfanlı Baraj Gölü için 49, Kesikköprü Baraj Gölü için 70 olarak hesaplanmıştır. Bu değerlendirmeye göre her üç gölde aşırı balık verimi beklenmelidir. 182

Yukarıdaki değerlendirmeye göre, 2,25 olarak hesaplanan MEI değeri ile Ermenek Baraj Gölünün su ürünleri açısından düşük verimli olacağını tahmin etmek gerekmektedir. Ancak araştırmalar sırasında yapılan ağ çalışmaları baraj gölünün balık verimi açısından çok verimli olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, MEI ile balık verimi arasında kurulan ilişkinin en azından bizim göllerimizde geçerli olmadığı anlaşılmaktadır. 183

9.2. Kimyasal Özellikler Ermenek Baraj Gölünde ölçüm yapılan dönemlerde, çözünmüş oksijen konsantrasyonu 3,99 ile 15,83 mg/l arasında değişmektedir. 30 m derinliğe kadar yapılabilen çözünmüş oksijenin göl ortalaması 9,11 mg/l ile I. Sınıf su kalitesindedir. Ayrıca birbirine çok yakın seyreden çözünmüş oksijen ortalama değerleri, benzer koşulların ve I. Sınıf su kalitesinin tüm örnekleme bölgelerinde hüküm sürdüğünü göstermektedir. Her üç örnekleme bölgesinde de 16 m derinliğe kadar doygunluk derecesinin üzerinde olan çözünmüş oksijen değerinin Temmuz ve Ekim aylarındaki ölçümlerde 16-20 m aralığından sonra doygunluk değerinin altına düştüğü görülmüştür. Çözünmüş oksijenin en düşük değeri 3,99 mg/l ile baraj gövdesine yakın olan 3. Örnekleme bölgesinde, 24 m derinlikte tespit edilmiştir. 24 m derinlikten sonra oksijenin tekrar artmaya başladığı görülmektedir. Ermenek Baraj Gölündeki dikey çözünmüş oksijen değişimi, oksijen bolluğu ve aşırı doygunluğunu, yüksek su kalitesinin sonucu olarak değerlendirmek gerekir. Kafeslerde balık yetiştiriciliği için çok elverişli olan bu koşulların devamının sağlanması baraj gölündeki su kalitesinin korunmasına bağlıdır. Baraj gölü çevresinde nüfus artışı ve dolayısı ile dışardan gelecek kirlilikte bir artış beklenmemektedir. Bu yüzden su kalitesinin korunması, esas itibariyle yetiştiricilik kapasitesinin sınırlandırılmasına bağlıdır. Bu sağlandığında kaliteli ürün elde edilmesi ve uzun yıllar sürdürülebilir yetiştiricilik yapılması mümkün görülmektedir. Ermenek Baraj Gölü ortalama 141 mg/l CaCO 3 toplam sertlik değeriyle orta sert sular grubuna girmektedir. Ancak yine de birçok su kaynağımıza göre oldukça yumuşak kalmaktadır. Çeşitli kullanımlar için sakıncalı olmasına karşılık yüksek sertlik derecesi sucul yaşam için faydalıdır. Sertliği meydana getiren kalsiyum ve magnezyum iyonları bir yandan canlıların kemik, kabuk ve hücre yapılarında kullanılırken diğer yandan bu canlılar için zehirli maddelerin etkisini azaltıcı yönde rol oynamaktadırlar. Bu açıdan bakıldığında, Ermenek Baraj Gölündeki sertlik değerlerinin su ürünlerinin gelişimi ve balık yetiştiriciliği için çok uygun olduğu görülmektedir. 184

Ermenek Barajında tespit edilen anyonlar CO -- - - -- 3, HCO 3, Cl ve SO4 iyonlarından oluşmaktadır. ph değerleri 10 u geçmediği için ortamda hidroksil (OH - ) iyonu bulunmamaktadır. Karbonat değeri 0 30 mg/l (ortalama 6,00) arasında, bikarbonat değeri 36,6 192,5 mg/l (ortalama 123,4), klorür 4,97 42,60 mg/l (ortalama 23,63), sülfat değeri ise 3,84 19,68 mg/l (ortalama 9,80) arasında değişmektedir. Orman ve Su İşleri Bakanlığınca 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ekinde bulunan Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri arasında anyon ve katyon parametrelerine yer verilmemiştir. Söz konusu yönetmelik ile yürürlükten kaldırılan 31.12.2004 tarihli Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği kalite kriterleri arasında anyonlardan klorür ve sülfat, katyonlardan ise sodyum parametreleri yer almakta idi. Buna göre değerlendirildiğinde sülfat konsantrasyonunun tüm örnekleme noktalarında I. Sınıf su kalitesini sağladığı, klorür bakımından ise, küçük farklar ile Küçüksu Çayı, Zeyve Kaynağı ve baraj çıkışında II. Sınıfa düşen su kalitesinin, baraj gölünde I. Sınıf olduğu görülmektedir. Katyonlardan sodyum 0,92 11,73 mg/l arasında (ortalama 5,50), potasyum 0,78 2,34 mg/l (ortalama 1,64), kalsiyum 22,00 52,00 mg/l (ortalama 33,42), magnezyum ise 9,72 18,23 mg/l (ortalama 13,71) arasında değişmektedir. Tespit edilen katyon değerleri I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır. 185

Baraj gölünü besleyen kaynaklardaki ortalama organik madde miktarı (PV), Ermenek Çayında 2,37 mg/lo 2, Küçüksu Çayında 1,94 ve Zeyve Kaynağında 2,11 mg/lo 2 tespit edilmiştir. Su girdisinin % 78 ini sağlayan Ermenek Çayındaki organik madde miktarı 1,45 4,00 mg/lo 2 arasında değişmektedir. Baraj gölünde ise 1,27 3,68 mg/lo 2 arasında değişen organik madde miktarı ortalama 2,30 mg/lo 2 olarak bulunmuştur. Avrupa Birliği 98/83/EC (1998) içme suyu standardına göre PV sınır değerinin 5 mg/lo 2 olduğu göz önüne alındığında, Ermenek Barajında ve barajı besleyen kaynaklarda organik kirlenmenin bulunmadığı sonucunu çıkarmak mümkündür. Orman ve Su İşleri Bakanlığınca 30 Kasım 2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği ekinde bulunan Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri ne göre amonyum ve nitrat azotu değerleri, tüm örnekleme noktalarında I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır. Nitrit azotu değerleri ise, Ermenek Çayında IV. Sınıf (çok kirli), Küçüksu Çayı, Zeyve Kaynağı ile göl içi örnekleme noktalarında III. Sınıf (kirli), Baraj Çıkışı noktasında IV. Sınıf (çok kirli) su kalitesini göstermektedir. Aynı suyun amonyum azotu ve nitrat azotuna göre I. Sınıf, amonyum azotuna göre yükseltgenme, nitrat azotuna göre indirgenme ürünü olan nitrit azotu bakımında III. Sınıf veya IV. Sınıf su kalitesinde olması mantıklı ve tutarlı değildir. Tutarsızlık, muhtemelen örnekleme ile analiz arasında geçen süreden kaynaklanmaktadır. Analiz zamanına kadar devam eden biyokimyasal faaliyetler, hava ile temas olmadığından oksijen ihtiyacını ortamdaki nitrattan karşılamak durumunda kalabilir, böylece nitrit azotu olduğundan daha yüksek seviyelere çıkmış olabilir. Azot türlerinin mümkün olan en kısa sürede analiz edilmesi, bu yapılamıyor ise kimyasal ilave edilerek koruma yapılması veya soğukta muhafaza edilmesi gerekmektedir. Tüm bunlar yapılamadığına göre nitrit azotu analiz sonuçlarının kalite sınıflamasında değerlendirme dışında tutulması uygun olacaktır. 186

DSİ ile ASAUM (Ankara Üniversitesi Su Ürünleri Araştırma ve Uygulama Merkezi) arasında yapılan işbirliği protokolü çerçevesinde, taşıma kapasitesinin belirlenmesine yönelik olarak Su Ürünleri Mühendisliği Bölümünde yapılan analizlerde, Ermenek Baraj Gölü nün toplam fosfor değeri 20 µg/l nin altında tespit edilmiştir. Şu noktayı da ilave etmek gerekir ki; trofik seviye tespitinde kullanılan diğer parametreler, bulunan bu sonucu destekler niteliktedir. 187

9.3. Biyolojik Özellikler Ermenek Baraj Gölünde 0,60 ile 8,92 arasında değişen klorofil a değerlerinin yıllık ortalamasının 2,47 µg/l olduğu görülmektedir. Yıllık ortalama klorofil değeri, Anonim, 1982 ve YSKYY, 2012 ye göre gölün oligotrofik seviyede olduğunu, en yüksek klorofil değeri ise Anonim, 1982 ye göre gölün mezotrofik seviyede olduğunu göstermektedir. Yıllık ortalamanın (2,47 µg/l) oligotrofik seviyenin üst sınırına (2,50 µg/l), en yüksek klorofil değerinin de (8,92 µg/l) mezotrofik seviyenin alt sınırına (8-25 µg/l) çok yakın olması baraj gölünün sözü edilen iki trofik seviyenin arasında olduğunu işaret etmektedir. Bu durum bazı kaynaklarda oligomezotrofik kategori ile ifade edilmektedir. Ermenek Baraj Gölü nde, Bacillariophyta dan 9, Chlorophyta dan 15, Chrysophyta dan 3, Cryptophyta dan 3 ve Dinophyta dan 4 tür olmak üzere toplam 34 fitoplankton türü teşhis edilmiştir. Örneklerde en sık rastlanan tür sentrik diatomlardan Cyclotella meneghiniana türüdür. Pennat diatomlardan Ulnaria acus Nisan ayında daha fazla bulunmuş, diğer türler sayıca belirgin bir varlık göstermemiştir. Yeşil alglerden Elakatothrix gelatinosa Temmuz, Ekim ve Ocak ayında sayıca daha fazla bulunmuş, Planctonema lauterbornii ise Temmuz ayından itibaren artış göstermiştir. Chrysophyta dan Dinobryon spp. örneklerde sürekli ve sayıca belirgin bir oranda bulunmuştur. Cryptophyta divizyonundan türler de örneklerde sürekli bulunmuş, özellikle Ocak ayında oransal artış göstermişlerdir. Dinoflagellatlardan Ceratium ve Peridinium spp. Ise tüm örneklerde bulunmuş ve fitoplanktonun değişmeyen bir üyesi olmuştur. Chrysophyta dan Dinobryon spp. ve Dinoflagellatlardan Ceratium ve Peridinium spp. türleri Mason (1991) tarafından oligotrofik göllerin karakteristik fitoplanktonu olarak bildirilmiştir. Ayrıca baraj gölünde Cyanophyta ve Euglenophyta filumlarından türlerin bulunmaması baraj gölünün oligotrofik özellik gösterdiğini desteklemektedir. 188

Fitoplankton kompozisyonunun örnek alınan tarihlerde sayıca ve biyokütle bazında değişimi incelendiğinde, sayıca Bacillariophyta nın baskın olduğu, ancak biyokütle bazında Dinophyta yani dinoflagellatların toplam fitoplanktonun %36-76 sını oluşturduğu belirlenmiştir. Ermenek Baraj Gölü nde fitoplankton bolluğu, en yüksek değeri Temmuz ayında 3. İstasyonda 2722x10 3 hücre/l olarak, en düşük değeri ise Ocak ayında 2. İstasyonda 581x10 3 hücre/l olarak tahmin edilmiştir. Fitoplankton sayısının örnek alınan tarihlerde değişimi incelendiğinde, fitoplanktonun Temmuz 2011 de sayıca en yüksek değerine ulaştığı belirlenmiştir. Fitoplankton sayısı, Nisan, Ekim ve Ocak örneklerinde en yüksek 1. İstasyonda bulunurken, Temmuz ayında en yüksek bolluk 3. İstasyonda bulunmuştur. Ermenek Baraj Gölü nde Nisan 2011- Ocak 2012 dönemlerinde 3 adet örnekleme bölgesinde yapılan çalışmalarda 4 zooplankton grubuna ait 11 cins tespit edilmiştir. Yıllık kompozisyonda % 66,21 ile Rotifera baskınlığı görülmektedir. Baskınlığı ötrofikasyon belirtisi olan rotiferler, suyu filtre etme özelliğine sahiptirler (Cirik ve Cirik, 1991) ve ilkbahar başlarında en yüksek yoğunluğa ulaşmaktadırlar (Erençin ve Köksal, 1981). Herzig (1987) tarafından Rotifera türlerinin genellikle ötrofik göllerde, Copepoda türlerinin ise oligotrofik göllerde daha yoğun olarak bulundukları belirtilmektedir (Ertosun, 2007). Emir ve Demirsoy (1996) tarafından ise tatlı su ekosistemlerinde Rotifera türlerinin diğer zooplankton türlerine göre sayısal olarak fazla olmasının, besin düzeyinin yüksek olmasına, Rotifera türlerinin üreme başarısına ve en önemlisi Cladocera ve Copepoda populasyon artışının balıklar tarafından baskı altında tutulmasına bağlı olduğu bildirilmiştir (Ertosun, 2007). 189

Ermenek Baraj Gölü rotifera baskınlığından dolayı her ne kadar ötrofik gibi görünse de yıllık ortalama zooplankton yoğunluğu bakımından fakir durumdadır. Ermenek Baraj Gölü nde ortalama 1.754 adet /m³ olan zooplankton yoğunluğu; Yamula Baraj Gölü nde 2007 de 60.506 adet /m³, Hirfanlı Baraj Gölü nde 2003 2004 te 318.385 adet /m³, Kesikköprü Baraj Gölü nde 2003 2004 te 511.046 adet/m³, Karacalar Baraj Gölü nde 2007 de 157.726 adet /m³, Onaç II Baraj Gölü nde ise 2010 da 4.851.854 adet/m³ bulunmuştur. Bu sonuçlar Ermenek Baraj Gölü nün trofik seviyesinin ötrofik düzeyde bulunan Onaç II, Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Göllerine göre çok daha düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. Ermenek Baraj Gölü nde Nisan 2011 - Ocak 2012 arasında 3 zoobentos grubuna ait 3 cins tespit edilmiştir. Nisan 2011 hariç diğer etüt dönemlerinde Dipteranın yoğun olduğu görülmektedir. Ermenek Baraj Gölü nde baskın olan zoobentos grubu Diptera dır. Bu grupta Chrinomus sp. tek başına kompozisyona hakimdir. Svenson vd. (1999) a göre genel olarak göldeki besleyicilik düzeyi arttıkça Chironomidae ve Gastropoda gibi makrofaunal grupların yoğunluğunda artış olmaktadır. Ryding ve Rast (1989), ötrofik göllerde Chironomidleri baskın organizmalar olarak vermektedir (Ertosun, 2007). Ermenek Baraj Gölü bu sonuca göre ötrofik gibi görünse de birim alandaki zoobentos miktarı bakımından fakir durumdadır. Ermenek Baraj Gölü nde 406 adet/ m² olan zoobentos miktarı; Yamula Baraj Gölü nde 2007 de ortalama 276 adet /m², bu baraj gölünün mansabında yer alan Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Göllerinde ise 2003 2004 te 3830 ve 9102 adet/m² bulunmuştur. Bu sonuçlar Ermenek Baraj Gölü nün trofik seviyesinin ötrofik düzeyde bulunan Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Göllerine göre çok daha düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. 190

Organik maddelerce çok kirlenmiş sularda Tubifex sp. populasyonu 920 cm² de 20 birey dolayındadır ( Tanyolaç 1993). Bu miktar m² de 217 bireye karşılık gelmektedir. Ermenek Baraj Gölü nde Tubifex sp. miktarı ise 9 adet/m² bulunmuştur. Tubifex in az bulunmasını, baraj gölü dibinde yeterince organik madde birikmemiş olmasının doğal sonucu olarak değerlendirmek gerekir. Ermenek Barajında rezervuarın dolması beklenmeden limnolojik etüt çalışmalarına başlandığı için bu durum beklenen sonuçlardan biridir. Dip yapıda sınırlı sayıda canlı tespit edilmesi ve baraj gölünden alınan 20 adet dip numunesinden 8 inde hiç canlı bulunmaması, dip yapının henüz oluşmadığının açık göstergesidir. Bu yüzden trofik kategori ile ilgili değerlendirmelere dip canlıları dâhil edilmemiştir. Limnolojik etütler kapsamında, Ermenek Baraj Gölünün Zeyve Çayı girişi bölümünde yapılabilen ağ çalışmalarında, Alburnus orantis (İnci balığı), Cyprinus carpio (Aynalı sazan) ve Oncorhynchus mykiss (Gökkuşağı alabalığı) tespit edilmiştir. Kısıtlı sayıda yakalanan gökkuşağı alabalığının Zeyve Kaynağı mansabındaki balık çiftliğinden kaçtığı, önemli miktarda yakalanan aynalı sazanların ise Ermenek Barajı inşaatı başlamadan, Gezende Barajından akış yukarısına geçtikleri ve Ermenek Baraj Gölünde doğal olarak üredikleri tahmin edilmektedir. Barajın su tutması aşamasında Nadire Kaynakları mevkiinde, Salmotrutta macrostigma nın (Kırmızı Benekli Alabalık) varlığını sürdürdüğü, amatör balık avcılarının ifadelerinden anlaşılmaktadır. Ermenek Baraj Gölünün Zeyve avlak sahasında doğal balık faunası esas itibariyle inci balığından oluşmaktadır. Baraj Gölünün, Ermenek Çayının da dâhil olduğu Göksu havzasının doğal türlerinden olan ve populasyonu Türkiye çapında azalan, ekonomik değeri yüksek yayın balığı ile balıklandırılması uygun olacaktır. 191

9.4. Su Kalitesi Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği kriterlerine göre Ermenek Baraj Gölünün, içme suyu, rekreasyonel maksatlar, alabalık üretimi, hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacı dâhil tüm kullanımlar için uygun, I. Sınıf su kalitesine sahip olduğu tespit edilmiştir. 9.5. Ötrofikasyon ve Trofik Sınıflama Ötrofikasyon, bir ekosistemde esas itibariyle azot ve fosfor içeren besin maddelerinin yükselmesidir. Ötrofikasyon aynı zamanda birincil üretkenliğin artması, bitkilerin aşırı gelişmesi ve çürümesi sonucunda çözünmüş oksijenin tükenmesi, su kalitesinin şiddetle düşmesi, balık ve diğer sucul hayvan tür ve stoklarının azalması anlamında da kullanılmaktadır. Su ortamında, sucul bitkiler ile alg patlaması da denilen aşırı fitoplankton gelişimi ekosistemin normal fonksiyonunu kesintiye uğratarak çeşitli problemlere neden olmaktadır. Aşırı fitoplankton gelişimi olduğunda: Zehirli veya yenmeyen fitoplankton türleri gelişmekte Suyun berraklığı azalmakta, bulanıklık artmakta İçme suyu için renk, koku ve arıtma problemleri ortaya çıkmakta Çözünmüş oksijenin tükenmesi sonucunda balık kırgınları artmakta Kaliteli balık türleri kaybolmakta Hasat edilebilir balık miktarı düşmekte Su kütlesinin estetik değeri azalmaktadır. Sayılan olumsuzluklara karşın toplumun her kesimi ötrofikasyon karşısında aynı tavrı almayabilir. Örneğin su kuşları ile ilgilenenler, büyük su kuşu populasyonlarını destekleyeceği için bir gölün ötrofik (trofik seviyesi yüksek) olmasını isterler. Buna karşılık göl kıyısında dinlenme tesisi işletenler, yüzme ve su sporları için daha elverişli olduğundan aynı gölün oligotofik (trofik seviyesi düşük) olmasını isterler. Bu yüzden su kaynaklarından sorumlu devlet otoritesinin, su kütlesinin trofik seviyesini 192

tespit etmesi, uygun seviyeyi koruması ve tercihi farklı kullanıcıları uzlaştırması gerekmektedir. Göllerde trofik seviyenin (ötrofikasyon durumunun) belirlenmesi için fiziksel, kimyasal ve biyolojik çeşitli parametreler kullanılagelmektedir. Ermenek Barajı nda ölçülen ve trofik seviye belirlenmesinde kullanılan parametrelerin çoğunluğu baraj gölünün oligotrofik düzeyde olduğunu göstermektedir. 9.6. Taşıma Kapasitesi Baraj göllerindeki kapasitenin daha iyi değerlendirilmesi ve su ürünleri üretiminin artırılması amacıyla DSİ ile mülga TÜGEM arasında; 29.06.1994 yılında yetiştiricilik protokolü düzenlenmiştir. 2012 sonu itibariyle yetiştiricilik işletmelerinin üretim kapasitesi 186 500 tonu geçmiş, fiili üretim ise 100 700 ton olarak gerçekleşmiştir. Şiddetle artan üretim kapasitesi sonucunda su kalitesinin bozulmaması için baraj göllerimizde yetiştiricilik faaliyetlerinin sınırlandırılması gerekmektedir. Bu sınırlama yapılan üretimin devamlılığı için de zorunludur. Yapılan ilk protokolde kafes işletmelerinin faaliyet alanı, barajın normal su kotundaki alanının %1 ini, 28.12.2004 tarihinde yenilenen protokolde ise minimum işletme kotundaki alanının %3 ünü geçmeyecek şekilde sınırlandırılmıştır. Bu uygulama günümüze kadar sürdürülmüş ve belli oranda etkili olmuştur. Ancak, şiddetle artan üretim kapasitesi karşısında daha etkili sınırlandırma yöntemlerinin yürürlüğe konulması gerekmektedir. Bu yöntemlerden biri taşıma kapasitesinin belirlenmesi ve bu kapasitenin üzerindeki taleplere izin verilmemesi olabilir. Taşıma kapasitesinin belirlenmesinde yaygın olarak fosfor bütçesi modeli kullanılmaktadır. Bu modelde taşıma kapasitesi, ılıman bölgelerde entansif alabalık yetiştiriciliği için Beveridge 1984 de verilen 60 mg/m 3 limit fosfor konsantrasyonuna göre hesaplanmaktadır. Bu limite göre Ermenek Baraj Gölünün taşıma kapasitesi 56 000 ton/yıl hesaplanmıştır. Fakat 60 mg/m 3 fosfor limiti, çeşitli kaynaklara göre ötrofik düzeyi ifade eden sınırlar içinde kalmaktadır. Ötrofik ve daha üst seviyede beslenmiş göllerde fiziksel ve kimyasal parametreler yetiştiricilik için gerekli şartları sağlayamamaktadır. Bu yüzden 193

ötrofik ve hipertrofik baraj göllerinin yetiştiriciliğe açılması uygun değildir. Taşıma kapasitesi oligotrofik ve mezotrofik göller için hesaplanmalıdır. Aynı zamanda taşıma kapasitesi hesabına esas, aşılması istenmeyen fosfor sınır değerinin, faaliyet sonunda baraj gölünün beslenme düzeyini ötrofik seviyeye çıkarmayacak şekilde tespit edilmesi gerekmektedir. Ermenek Baraj Gölünde su kalitesinin korunması ve yukardaki şartların sağlanması bakımından, Anonim 1982 de verilen ve mezotrofik göllerin üst sınırı olan 35 mg/m 3 TP sınır değeri esas alınarak taşıma kapasitesi 20 000 ton/yıl hesaplanmıştır. Ermenek Baraj Gölünün, 20 000 ton/yıl üzerinden kafeslerde balık yetiştiriciliğine açılmasının uygun olacağı 29.03.2012 tarihinde Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğüne bildirilmiştir. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği baraj göllerinin yetiştiriciliğe açılması kriterlerine açıklık getirmiştir. Buna göre daha önce de ifade edilen hassasiyetlere uygun olarak, oligotrofik ve mezotrofik göllerin yetiştiriciliğe açılması benimsenmiş ve mezotrofik göllerin toplam fosfor üst sınırı 30 mg/m 3 olarak belirlenmiştir. Söz konusu yönetmelik uyarınca, bundan sonra kabul edilebilir toplam fosfor limiti olarak 30 mg/m 3 değerinin alınması ve buna göre taşıma kapasitesi hesaplanması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu yeni duruma göre Ermenek Baraj Gölünün taşıma kapasitesi 13 500 ton/yıl hesaplanmıştır. 194

9.7. Balıkçılık Ermenek Baraj Gölü nde aynı anda iki tür balıkçılık yapılması mümkündür. Birincisi rezervuarda doğal olarak bulunan balık türlerinin veya balıklandırma programları çerçevesinde aşılanan balıkların oluşturacakları stokların avlanma hakkının kiralanması suretiyle yapılan ticari avcılık, ikincisi ise entansif yetiştiricilik diye tabir edilen rezervuarın uygun yerlerine kurulacak ağ kafeslerde yetiştiricilik yapılmasıdır. Baraj gölünün tamamı bir kişi, kooperatif veya birlik tarafından kiralandığı zaman yarı entansif ve ekstansif yetiştiricilik türlerinin de uygulanması mümkündür. Ekstansif yetiştiricilikte rezervuarın balıklandırılması kiracı tarafından yapılmakta, doğal ortamda beslenerek büyüyen balıklar avlanmaktadır. Yurdumuzda henüz uygulaması bulunmayan ekstansif yetiştiricilik türünün avantajları arasında; yem kullanılmadığından su kalitesine olumsuz etkisinin olmaması, suni yem yerine doğal yemlerle beslenen balıkların daha yüksek et kalitesine sahip olması sayılabilir. Yarı entansif yetiştiricilikte ise baraj gölünün perdelerle ayrılan bir bölümünde daha yoğun balıklandırma yapılıp ortamdaki besinlere ilave olarak suni yemleme yapılmaktadır. Suni olarak beslenecek balıkların tel kafeslerle Baraj Gölünün belli bir yerinde tutulabilmesi için su seviyesinin nispeten sabit olması gereklidir. Su seviyesinin yıl boyunca geniş bir aralıkta değişim gösterdiği baraj göllerimizde bu yetiştiricilik türünün uygulanamayacağı düşünülmektedir. Buna karşılık yüzey alanının tamamı bir kişi veya kuruluş tarafından kiralanan küçük barajlarımızda yapılması mümkün görülen yarı entansif yetiştiricilik türü uygulamalarına göletlerde başlanmıştır. Ermenek Baraj Gölü ne ulaşım belli ve kısıtlı sayıda noktadan sağlanmaktadır. Göl alanının kontrolü nispeten kolay fakat çok derin ve kısıtlı avlak sahasıyla ekstansif ve yarı entansif yetiştiriciliğe uygun olmadığını söylemek mümkündür. 195

Ermenek Baraj Gölü yüksek su kalitesiyle kafeslerde balık yetiştiriciliğine çok uygundur. Ticari avcılık faaliyetleri de uygulanabilir bir sektör olarak görülmektedir. Ortalama balık verimi değerlerine göre, 5874 ha göl alanından bir yılda ticari avcılıkla 60 ton balık elde edilebileceği anlaşılmaktadır. Baraj gölünün, Göksu Havzasının doğal türü olan yayın balığı ve pullu sazan ile takviye balıklandırılması durumunda ticari avcılık kapasitesinin daha da artacağı beklenmektedir. Ayrıca, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca yayımlanan Ticari ve amatör amaçlı su ürünleri avcılığını düzenleyen tebliğ kuralları çerçevesinde amatör avcıların da diğer baraj göllerinde olduğu gibi Ermenek Baraj Gölü nden de yararlanma imkânları bulunmaktadır. DSİ Genel Müdürlüğünün kullanımında bulunan ve ticari avcılığa açılan 157 adet baraj gölünden yılda 13 000 ton balık avlanmasına karşılık 109 adet barajda faaliyette bulunan 530 kafes balıkçılığı işletmesinin yıllık üretim kapasitesi 186 500 tona ulaşmıştır. Bu işletmelerin 31.12.2012 tarihi itibariyle fiili üretimi 100 700 ton/yıl olarak gerçekleşmiştir. 2011 2012 yıllarında gerçekleştirilen göl araştırmalarında elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonunda, Ermenek Baraj Gölü nün 20 000 ton/yıl kapasite ile yetiştiriciliğe açılması uygun görülmüştür. Belirlenen kapasite uygulamaya konulduğunda, ticari avcılıkla yurt çapındaki barajlardan elde edilenden daha fazla balık üretimi tek başına Ermenek Baraj Gölü nden sağlanmış olacaktır Belirlenen taşıma kapasitesinin aşılmaması, kaliteli yem kullanımı ve diğer yetiştiricilik teknik şartlarına uygun davranılması durumunda, Ermenek Baraj Gölü nden uzun yıllar yetiştiricilik yoluyla yüksek kalitede ürün elde edilebileceği tahmin edilmektedir. 196

10. ÖNERİLER DSİ ile mülga TÜGEM arasında; 29.06.1994 yılında yapılan protokol ile baraj gölleri, kafeslerde balık yetiştiriciliğine açılmıştır. Yetiştiricilik işletmelerinin üretim kapasitesi 2012 sonu itibariyle 186 500 tonu geçmiş, fiili üretim ise 10 700 ton olarak gerçekleşmiştir. Su kalitesinin korunması için baraj göllerimizde yetiştiricilik faaliyetlerinin sınırlandırılması gerekmektedir. Bu sınırlama yapılan üretimin devamlılığı için de zorunludur. 28.12.2004 tarihinde yenilenen söz konusu protokol ile yetiştiricilik faaliyetlerine ayrılan saha, minimum işletme kotundaki göl alanının %3 ünü geçmeyecek şekilde sınırlandırılmıştır. Halen yürürlükte olan bu uygulama, şiddetle artan üretim kapasitesi karşısında yetersiz kalmaktadır. Yetiştiriciliğe açılacak baraj göllerinde taşıma kapasitesinin belirlenmesi ve bu kapasitenin üzerindeki taleplere izin verilmemesi daha etkili bir sınırlandırma yöntemi olarak görülmektedir. Ermenek Baraj Gölünde su kalitesinin korunması ve yukardaki şartların sağlanması bakımından, Anonim 1982 de verilen ve mezotrofik göllerin üst sınırı olan 35 mg/m 3 toplam fosfor sınır değeri esas alınarak taşıma kapasitesi 20 000 ton/yıl hesaplanmıştır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği baraj göllerinin yetiştiriciliğe açılması kriterlerine açıklık getirmiştir. Buna göre oligotrofik ve mezotrofik göllerin yetiştiriciliğe açılması benimsenmiş ve mezotrofik göllerin toplam fosfor üst sınırı 30 mg/m 3 olarak belirlenmiştir. Söz konusu yönetmelik uyarınca, bundan sonraki taşıma kapasitesi hesaplarında, yetiştiricilik faaliyeti sonrası kabul edilebilir toplam fosfor limiti olarak 30 mg/m 3 değerinin alınması gerekmektedir. Ermenek Baraj Gölü yüksek su kalitesiyle kafeslerde balık yetiştiriciliğine çok uygundur. Ticari avcılık faaliyetleri de uygulanabilir bir sektör olarak görülmektedir. Ortalama balık verimi değerlerine göre, 5874 ha göl alanından bir yılda ticari avcılıkla 60 ton balık elde edilebileceği anlaşılmaktadır. Baraj gölünün, Göksu Havzasının 197

doğal türü olan yayın balığı ve pullu sazan ile balıklandırılması durumunda ticari avcılık kapasitesinin daha da artacağı beklenmektedir. Belirlenen taşıma kapasitesinin aşılmaması, kaliteli yem kullanımı ve diğer yetiştiricilik teknik şartlarına uygun davranılması durumunda, Ermenek Baraj Gölü nden uzun yıllar yetiştiricilik yoluyla yüksek kalitede ürün elde edilebileceği tahmin edilmektedir. 198

11. ÖZET Maksimum derinlik bakımından Ermenek Barajı 204 m ile Deriner Barajından sonra ikinci sırada yer almaktadır. Ortalama derinlik bakımından ise 78 m ile Türkiye nin en derin barajı niteliğindedir. Kıta içi yüzeysel su kaynaklarının sınıflandırılmasına göre Ermenek Baraj Gölü nde su sıcaklığı, ph, elektriksel iletkenlik, çözünmüş oksijen, klorür, sülfat, sodyum, amonyum ve nitrat azotu değerleri I. Sınıf su kalitesini sağlamaktadır. Orta sert sular grubuna giren Ermenek Baraj Gölünde ve besleyen kaynaklarda organik kirlenme tespit edilmemiştir. Ermenek Baraj Gölü nde, Bacillariophyta dan 9, Chlorophyta dan 15, Chrysophyta dan 3, Cryptophyta dan 3 ve Dinophyta dan 4 tür olmak üzere toplam 34 fitoplankton türü teşhis edilmiştir. Fitoplankton kompozisyonunda sayıca Bacillariophyta nın, biyokütle bazında ise Dinophyta nın baskın olduğu belirlenmiştir. Ermenek Baraj Gölü nde Cladocera dan 2, Copepoda dan 2, Rhizopoda dan 1 ve Rotifera dan 6 olmak üzere toplam 11 zooplankton cinsi tespit edilmiş, yıllık kompozisyonda Rotiferanın baskınlığı belirlenmiştir. Ermenek Barajı nda ölçülen ve trofik seviye belirlenmesinde kullanılan parametrelerin çoğunluğu baraj gölünün oligotrofik düzeyde olduğunu göstermektedir. Su kalitesinin korunması ve ağ kafeslerde sürdürülebilir balık yetiştiriciliği yapılabilmesi amacıyla, Ermenek Baraj Gölü nün taşıma kapasitesi 20 000 ton/yıl olarak hesaplanmıştır. Nesli azalan türlerin takviye edilmesi ve ticari avcılığın desteklenmesi amacıyla, Baraj Gölünün, Göksu havzasının doğal türlerinden olan ve ekonomik değeri yüksek yayın balığı ve pullu sazan ile takviye balıklandırılması tavsiye edilmiştir. 199

200

12. SUMMARY In terms of maximum depth, Ermenek Dam (204 m) ranks second after Deriner Dam (205 m). In terms of the average depth, it is the deepest dam (78 m) in Turkey. According to classification for inland surface water resources, Ermenek Dam Lake is first class in terms of water temperature, ph, electrical conductance, dissolved oxygen, chlorid, sulphate, sodium, ammonia nitrogen and nitrate nitrogen. Ermenek Dam Lake has medium hard water. In the dam lake and supplying sources aren t any organic pollution. In the dam lake was identified total of 34 phytoplankton species which belong to 9 Bacillariophyta, 15 Chlorophyta, 3 Chrysophyta, 3 Cryptophyta and 4 Dinophyta. In the phytoplankton composition, in number Bacillariophyta and on the basis of biomass Dinophyta were determined as dominant. In the dam lake was identified total of 11 zooplankton genus which belong to 2 Cladocera, 2 Copepoda, 1 Rhizopoda and 6 Rotifera. In annual composition, dominance of Rotifera was determined. Most of the parameters used for the identification of trophic level shows that Ermenek is a oligothrophic (low level efficient) dam lake. For the protection water quality and sustainable aquaculture, the carrying capacity of Ermenek Dam Lake for intensive trout farming is calculated as 20 000 tons/year. For reinforcement of endangered species and to support commercial fishing, stocking into Dam Lake high economic value catfish which is the natural species of the basin Göksu and common carp is advised. 201

202

13. KAYNAKÇA Anonim, 1975. Standart Methods For the Examination of Water and Wastewater. Washington Anonim, 1982. Eutrophication of Waters Monitoring, Assessment and Control, OECD. Paris, France. Anonim, 1984. Sapanca Gölü Kirlilik Araştırması. DSİ İçmesuyu ve Kanalizasyon Dairesi Başkanlığı. Ankara Anonim, 1996. YSI 6920 Multi-Parameter Water Quality Monitor Instruction Manual and Service Manual. Anonim, 2005. Hirfanlı ve Kesikköprü Baraj Gölleri ve Havzalarında Kirlilik Araştırması. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Ankara Anonim, 2006. Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliğine İlişkin Uygulama Esasları (Genelge 2006/1) Anonim, 2012. Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği, Resmî Gazete. 30.11. 2012 Sayı 28483 Belcher, H. and Swale, E. 1976. A beginner s guide to Freshwater Algae. London Cirik, S. ve Cirik, Ş. 1991. Limnoloji Ders Kitabı, Ege Üniversitesi, İzmir Cole G., A. 1979Textbook of Limnology. Çevlik, H. ve Elibol, M. İ. 2011. Yamula Baraj Gölü Limnolojisi. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Ankara Dussart, B. 1966. Limnologie. Paris Erençin, Z. ve Köksal, G. 1981. İçsular Temel Bilimleri, A. Ü. Veteriner Fakültesi Yayınları, Ders Kitabı, Ankara Ertosun, B.K. 2007. Üçpınar (Uşak) Göletinin Trofik Statüsünün Tespiti. A.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara Gamsız, E. ve Ağacık, G. 1981. Su Analiz Metotları. Ankara. Golterman, H., L., Clymo, RS., and Ohnstad, MAM. 1978. Methods for Physical & Chemical Analysis of Fresh Waters, IPB Handbook Nr. 8. 203

Korkmaz, A.Ş., Zencir, Ö. ve Coşkun, T. 2008. Süleyman Demirel Üniversitesi Eğirdir Su Ürünleri Fakültesi Dergisi Cilt: 4 Sayı: 1-2. Mason, C. F. 1991. Biology of Freshwater Pollution. 2nd ed. Longman, 351 s., Great Britain. Mckee, J. E. and Wolf, H. W. 1963. Water Quality Criteria. The Resources Agency of California State Water Resources Control Board. Publication No. 3-A. Mischke, U., Riedmüller, U., Hoehn, E., Schönfelder, I. & Nixdorf, B. (2008). Description of the German system for phytoplankton-based assessment of lakes for implementation of the EU Water Framework Directive (WFD). In U. Mischke & B. Nixdorf (Eds), Bewertung von Seen mittels Phytoplankton zur Umsetzung der EU-Wasserrahmenrichtlinie, BTUC-AR2/2008 (pp. 117-146). Bad Saarow, Freiburg, Berlin: University of Cottbus. Moss, B. 1982. Ecology of Fresh Waters. Needham, J. and Needham, P. 1978. A guide to study of Freshwater Biology. USA Pulatsü, S. 2003. Kesikköprü Baraj Gölünün Taşıma Kapasitesinin Tahmininde Fosfor Bütçe Modelinin Uygulanması. Ankara. Pulatsü, S. ve Özdal, B. 2012. Ağ Kafeslerde Gökkuşağı Alabalığı Yetiştiriciliğinin Sürdürülebilirliği için Bir Bilgisayar Programının Kullanımı: Gökçekaya Baraj Gölü (Nallıhan, Ankara). TÜBİTAK Sonuç Raporu, 68 s., Ankara. Tanyolaç, J. 1993. Limnoloji, Ankara. Tüfek, Ö. M. ve Yalçın, N. 2007. Rezervuarlarda Su Ürünleri Yetiştiriciliği. Türk Sucul Yaşam Dergisi, Y 3-5 Sayı 5-8. Tanyolaç, J. 2004. Limnoloji. Hatiboğlu Yayınları. Ankara Verep B., Çelikkale, M.S., Düzgüneş, E. ve Okumuş, İ. 2003. Uzungöl ün Genel Hidroğrafik Özellikleri ve Taşıma Kapasitesi. Türk Sucul Yaşam Dergisi, Y 1, Sayı 1. Wetzel, R. G. 1975. Limnology, W. B. Saunders Company. Wetzel, R. G. 1987. Limnology. W. B. Saunders Company. Philadelphia, London, Toronto. 745 s. Wetzel, R.G., 2001. Limnology. Lake and River Ecosystems. USA 204

14. EK ÇİZELGELER 205

206

10.OCAK 2012 05.EKİM 2011 20.TEMMUZ 2011 20.NİSAN 2011 Çizelge 14/1. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar Sağ Orta Sol Secchi Disk (m) 3,50 3,00 2,45 Hava Durumu Parçalı bulutlu Hava Sıcaklığı ( C) 16,2 Bulut Oranı 4 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Yeşil Secchi Disk (m) 2,10 3,25 3,15 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 34,0 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Dalgalı Su Rengi Yeşil Secchi Disk (m) 5,00 7,40 4,56 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 23,0 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Yeşil Secchi Disk (m) 4,70 4,50 5,30 Hava Durumu Sağanak yağışlı Hava Sıcaklığı ( C) 4,5 Bulut Oranı 8 / 8 Su Yüzeyi Durumu Çırpıntılı Su Rengi Yeşil 207

10.OCAK 2012 05.EKİM 2011 20.TEMMUZ 2011 20.NİSAN 2011 Çizelge 14/2. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar Sağ Orta Sol Secchi Disk (m) 2,55 2,70 2,40 Hava Durumu Parçalı bulutlu Hava Sıcaklığı ( C) 14,6 Bulut Oranı 3 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Ceviz yeşili Secchi Disk (m) 3,50 2,85 4,50 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 29,0 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Dalgalı Su Rengi Yeşil Secchi Disk (m) 5,45 8,00 7,00 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 15,2 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Mavi-yeşil Secchi Disk (m) 4,80 6,20 4,20 Hava Durumu Çok bulutlu Hava Sıcaklığı ( C) 7,0 Bulut Oranı 7 / 8 Su Yüzeyi Durumu Çırpıntılı Su Rengi Yeşil 208

10.OCAK 2012 05.EKİM 2011 20.TEMMUZ 2011 20.NİSAN 2011 Çizelge 14/3. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Secchi Değerleri ve Çevresel Koşullar Sağ Orta Sol Secchi Disk (m) 1,90 2,80 2,55 Hava Durumu Parçalı bulutlu Hava Sıcaklığı ( C) 13,8 Bulut Oranı 3 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Ceviz yeşili Secchi Disk (m) 3,20 3,60 3,75 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 35,0 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Dalgalı Su Rengi Yeşil Secchi Disk (m) 5,00 6,80 6,40 Hava Durumu Açık Hava Sıcaklığı ( C) 15,6 Bulut Oranı 0 / 8 Su Yüzeyi Durumu Durgun Su Rengi Mavi-yeşil Secchi Disk (m) 5,20 6,20 6,60 Hava Durumu Parçalı bulutlu Hava Sıcaklığı ( C) 8,0 Bulut Oranı 4 / 8 Su Yüzeyi Durumu Dalgalı Su Rengi Yeşil 209

10.OCAK 2012 05.EKİM 2011 20.TEMMUZ 2011 20.NİSAN 2011 Çizelge 14/4. Ermenek Baraj Gölünde Secchi ve Klorofil A Değerleri Secchi (m) 1. BÖLGE 2. BÖLGE 3. BÖLGE Klorofil A (µg/l) Secchi (m) Klorofil A (µg/l) Secchi (m) Klorofil A (µg/l) Sağ 3,50 5,01 2,55 5,00 1,90 5,31 Orta 3,00 8,07 2,70 5,57 2,80 4,30 Sol 2,45 8,92 2,40 3,85 2,55 4,63 Sağ 2,10 1,20 3,50 1,60 3,20 1,80 Orta 3,25 0,73 2,85 0,60 3,60 1,60 Sol 3,15 1,20 4,50 1,00 3,75 1,60 Sağ 5,00 1,00 5,45 2,20 5,00 1,40 Orta 7,40 0,91 8,00 0,80 6,80 1,20 Sol 4,56 2,40 7,00 1,40 6,40 0,80 Sağ 4,70 2,00 4,20 1,00 5,20 1,00 Orta 4,50 2,20 6,20 1,80 6,20 0,80 Sol 5,30 3,60 4,80 1,40 6,60 1,20 210

Çizelge 14/5. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 15,2 27,0 21,7 9,4 2 13,8 26,5 21,3 9,4 4 13,6 26,1 21,3 9,4 6 13,3 25,9 21,2 9,4 8 12,7 25,0 21,0 9,4 10 12,2 23,1 21,0 9,4 12 11,6 18,4 20,8 9,4 14 11,4 17,2 20,5 9,4 16 11,1 14,5 15,9 9,4 18 10,5 13,1 12,9 9,4 20 10,4 12,8 12,3 9,4 24 10,1 11,5 11,1 9,4 30 9,8 10,8 10,4 9,4 211

Çizelge 14/6. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 15,4 27,5 21,7 9,5 2 14,7 26,9 21,5 9,5 4 14,3 26,6 21,4 9,5 6 14,2 25,9 21,4 9,5 8 14,1 25,1 21,4 9,5 10 13,4 23,8 21,4 9,5 12 11,9 18,9 20,9 9,5 14 11,5 16,1 16,8 9,5 16 11,0 14,1 15,0 9,5 18 10,4 12,8 13,4 9,5 20 10,3 12,4 12,4 9,5 24 9,9 11,7 11,3 9,5 30 9,6 10,9 10,4 9,5 212

Çizelge 14/7. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölgede Ölçülen Sıcaklık Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 15,2 27,6 21,6 9,6 2 14,9 27,2 21,6 9,6 4 14,8 26,7 21,6 9,6 6 14,7 26,4 21,6 9,6 8 14,7 26,2 21,5 9,6 10 12,2 22,9 21,5 9,6 12 11,9 20,2 21,2 9,6 14 11,7 16,7 17,4 9,6 16 11,0 15,1 15,5 9,6 18 10,5 14,2 13,9 9,6 20 10,2 13,1 12,6 9,6 24 9,9 11,8 11,2 9,6 30 9,6 10,9 10,4 9,6 213

Çizelge 14/8. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 11,19 8,09 9,03 8,82 2 11,56 8,25 9,11 8,79 4 11,43 8,46 9,20 8,75 6 11,39 8,56 9,20 8,71 8 10,81 9,21 9,25 8,69 10 10,51 10,63 9,21 8,67 12 10,09 13,52 9,18 8,65 14 9,95 13,89 9,12 8,64 16 9,85 12,95 9,94 8,59 18 9,61 11,09 5,18 8,59 20 9,42 9,48 4,62 8,61 24 9,66 8,07 4,66 8,58 30 9,41 7,52 5,11 8,59 214

Çizelge 14/9. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 10,98 7,95 8,59 8,90 2 11,09 8,09 8,69 8,82 4 11,30 8,27 8,77 8,80 6 11,25 8,77 8,70 8,75 8 11,24 9,29 8,76 8,70 10 10,55 10,10 8,75 8,69 12 10,10 12,82 9,25 8,69 14 9,81 14,52 10,48 8,68 16 9,73 12,79 9,74 8,65 18 9,22 10,31 5,61 8,63 20 9,15 8,00 4,39 8,64 24 9,12 7,19 4,25 8,63 30 8,19 6,91 4,67 8,59 215

Çizelge 14/10. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Çözünmüş Oksijen Değerleri ( C) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 10,23 8,06 8,23 8,62 2 10,64 8,18 8,33 8,58 4 10,59 8,30 8,35 8,56 6 10,64 8,56 8,29 8,51 8 10,56 8,66 8,31 8,5 10 10,17 11,83 8,32 8,48 12 10,21 14,65 8,51 8,45 14 10,00 15,83 11,28 8,44 16 9,71 14,47 10,35 8,45 18 9,33 11,74 6,84 8,44 20 9,26 8,11 4,31 8,45 24 8,73 7,13 3,99 8,43 30 8,36 6,66 4,21 8,43 216

Çizelge 14/11. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 299 252 238 266 2 299 252 237 267 4 300 251 237 268 6 301 251 238 269 8 303 252 238 269 10 304 259 238 270 12 306 271 240 270 14 305 270 242 270 16 305 279 264 270 18 307 287 276 270 20 307 289 278 270 24 305 296 282 271 30 305 300 285 271 217

Çizelge 14/12. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 297 253 237 271 2 299 252 236 271 4 298 252 237 271 6 298 252 237 271 8 298 253 237 272 10 302 257 237 272 12 305 276 240 272 14 306 268 262 272 16 307 283 264 272 18 309 292 275 272 20 309 293 278 272 24 308 297 282 272 30 312 302 286 272 218

Çizelge 14/13. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Elektriksel İletkenlik Değerleri (µs/cm) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 293 253 233 272 2 295 253 234 272 4 296 252 234 272 6 296 252 235 272 8 296 252 235 272 10 301 259 235 272 12 303 261 238 272 14 303 265 256 272 16 304 278 260 273 18 305 284 271 273 20 306 298 276 273 24 308 300 282 273 30 310 306 288 219

Çizelge 14/14. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 194 164 155 173 2 194 164 154 174 4 195 163 154 174 6 196 163 155 175 8 197 164 155 175 10 198 168 155 175 12 199 176 156 176 14 198 176 157 176 16 198 181 172 176 18 199 187 179 176 20 200 188 181 176 24 198 192 183 176 30 198 195 185 176 220

Çizelge 14/15. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 193 164 154 176 2 194 164 153 176 4 194 164 153 176 6 194 164 154 176 8 194 164 154 176 10 196 167 154 176 12 198 179 156 177 14 199 174 170 177 16 200 184 172 177 18 201 190 179 177 20 201 191 181 177 24 200 193 183 177 30 203 196 186 177 221

Çizelge 14/16. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Toplam Çözünmüş Katı Değerleri (mg/l) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 191 164 151 177 2 192 164 152 177 4 192 164 152 177 6 192 164 153 177 8 192 164 153 177 10 196 168 153 177 12 196 170 155 177 14 197 172 166 177 16 198 181 169 178 18 198 185 176 178 20 198 194 179 178 24 200 195 183 178 30 202 199 187 222

Çizelge 14/17. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 0,14 0,12 0,11 0,13 2 0,14 0,12 0,11 0,13 4 0,14 0,12 0,11 0,13 6 0,14 0,12 0,11 0,13 8 0,15 0,12 0,11 0,13 10 0,15 0,12 0,11 0,13 12 0,15 0,13 0,11 0,13 14 0,15 0,13 0,11 0,13 16 0,15 0,13 0,13 0,13 18 0,15 0,14 0,13 0,13 20 0,15 0,14 0,13 0,13 24 0,15 0,14 0,14 0,13 30 0,15 0,14 0,14 0,13 223

Çizelge 14/18. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 0,14 0,12 0,11 0,13 2 0,14 0,12 0,11 0,13 4 0,14 0,12 0,11 0,13 6 0,14 0,12 0,11 0,13 8 0,14 0,12 0,11 0,13 10 0,14 0,12 0,11 0,13 12 0,15 0,13 0,11 0,13 14 0,15 0,13 0,12 0,13 16 0,15 0,14 0,13 0,13 18 0,15 0,14 0,13 0,13 20 0,15 0,14 0,13 0,13 24 0,15 0,14 0,14 0,13 30 0,15 0,14 0,14 0,13 224

Çizelge 14/19. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge %0 Tuzluluk Değerleri (Salinity ppt) Derinlik (m) 20.NİSAN 2011 20.TEMMUZ 2011 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 0 0,14 0,12 0,11 0,13 2 0,14 0,12 0,11 0,13 4 0,14 0,12 0,11 0,13 6 0,14 0,12 0,11 0,13 8 0,14 0,12 0,11 0,13 10 0,14 0,12 0,11 0,13 12 0,15 0,12 0,11 0,13 14 0,15 0,13 0,12 0,13 16 0,15 0,13 0,12 0,13 18 0,15 0,14 0,13 0,13 20 0,15 0,14 0,13 0,13 24 0,15 0,14 0,13 0,13 30 0,15 0,15 0,14 225

Çizelge 14/20. Ermenek Çayında Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELE R Asitlik alkalilik derecesi Spesifik elektriksel iletkenlik Toplam çözünmüş katılar Toplam sertlik Fenolftalein alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite Sembo l Birimi 20.NİSA N 2011 20.TEMMU Z 2011 05.EKİ M 2011 ph - 8,51 8,37 7,90 SpC µs/cm 238 308 283 TDS mg/l 150 185 161 TH P-Al M-Al Top. Alk. mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 105 165 130 50 10 0 25 130 95 75 140 95 Sodyum Na mg/l 6,90 1,61 6,90 10.OCA K 2012 Potasyum K mg/l 1,56 0,78 1,95 Kalsiyum Ca mg/l 26,0 40,0 34,0 Magnezyum Mg mg/l 9,72 15,79 10,94 Karbonat CO 3 mg/l 30,0 6,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 30,5 158,6 115,9 Klorür Cl mg/l 28,40 4,26 28,40 Sülfat SO 4 mg/l 9,60 20,16 14,40 Bulanıklık Turb NTU 70,0 20,0 3,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,251 0,092 0,061 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,101 0,009 0,098 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,24 0,34 0,08 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,156 0,010 0,155 Toplam fosfor TP mg/l 0,463 0,196 0,323 Permanganat değeri PV mg/l O 2 4,00 1,45 1,66 226

Çizelge 14/21. Küçüksu Çayında Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 2011 2011 Asitlik alkalilik derecesi Spesifik elektriksel iletkenlik Toplam çözünmüş katılar Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 Fenolftalein P-Al mg/l alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 ph - 8,40 8,33 7,75 7,74 SpC µs/cm 315 432 437 464 TDS mg/l 198 252 254 258 M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 143 225 200 210 60 30 0 0 28 175 150 155 88 205 150 155 Sodyum Na mg/l 9,20 3,45 9,20 11,96 Potasyum K mg/l 1,95 1,17 2,34 2,34 Kalsiyum Ca mg/l 34,0 60,0 46,0 46,0 Magnezyum Mg mg/l 13,97 18,23 20,66 23,09 Karbonat CO 3 mg/l 36,0 18,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 33,6 213,5 183,0 189,1 Klorür Cl mg/l 42,60 6,04 42,60 49,70 Sülfat SO 4 mg/l 14,40 13,44 9,60 11,04 Bulanıklık Turb NTU 8,5 0,8 2,5 3,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,08 0,161 0,064 0,012 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,033 0,003 0,038 0,010 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,43 0,39 0,05 3,40 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,050 0,020 0,130 0,013 Toplam fosfor TP mg/l 0,211 0,040 0,146 0,025 Permanganat değeri PV mg/l O 2 2,40 1,70 2,06 1,58 227

Çizelge 14/22. Zeyve Kaynağında Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 2011 2011 Asitlik alkalilik derecesi Spesifik elektriksel iletkenlik Toplam çözünmüş katılar Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 Fenolftalein P-Al mg/l alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 ph - 8,25 8,18 7,76 7,55 SpC µs/cm 348 377 341 368 TDS mg/l 219 214 205 206 M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 155 185 160 160 0 0 0 0 100 180 115 115 100 180 115 115 Sodyum Na mg/l 9,20 2,76 6,90 12,19 Potasyum K mg/l 2,34 1,17 2,34 1,95 Kalsiyum Ca mg/l 36,0 56,0 42,0 36,0 Magnezyum Mg mg/l 15,8 10,94 13,37 17,01 Karbonat CO 3 mg/l 0,0 0,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 122,0 219,6 140,3 140,3 Klorür Cl mg/l 46,15 4,62 35,50 46,15 Sülfat SO 4 mg/l 14,40 6,24 14,40 8,16 Bulanıklık Turb NTU 2,3 0,7 2,5 3,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,085 0,026 0,109 0,075 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,010 0,003 0,030 0,007 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,16 0,43 0,05 4,43 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,049 0,120 0,067 0,025 Toplam fosfor TP mg/l 0,256 0,588 0,075 0,043 Permanganat değeri PV mg/l O 2 2,48 1,37 2,38 2,22 228

Çizelge 14/23. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 7,84 8,58 8,11 7,56 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 295 254 232 317 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 186 153 132 184 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 143 125 110 150 Fenolftalein P-Al mg/l 0 30 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 103 80 100 115 103 110 100 115 Sodyum Na mg/l 4,60 2,76 4,60 7,13 Potasyum K mg/l 1,56 1,17 1,17 1,56 Kalsiyum Ca mg/l 32,0 34,0 26,0 32,0 Magnezyum Mg mg/l 14,25 9,72 10,94 17,01 Karbonat CO 3 mg/l 0,0 18,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 125,0 97,6 122,0 140,3 Klorür Cl mg/l 28,40 4,97 14,20 35,50 Sülfat SO 4 mg/l 9,60 19,68 4,80 6,72 Bulanıklık Turb NTU 1,5 1,0 5,0 5,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,044 0,047 0,065 0,110 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,045 0,004 0,106 0,010 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 3,70 0,12 0,03 3,24 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,047 0,070 0,060 0,015 Toplam fosfor TP mg/l 0,187 0,322 0,070 0,020 Permanganat değeri PV mg/l O 2 3,68 2,26 1,74 2,74 229

Çizelge 14/24. Ermenek Baraj Gölü 1. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 8,03 8,14 7,60 7,10 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 318 343 292 350 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 200 205 175 196 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 145 180 135 150 Fenolftalein P-Al mg/l 0 0 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 105 160 115 115 105 160 115 115 Sodyum Na mg/l 6,90 1,61 6,90 11,73 Potasyum K mg/l 2,34 0,78 1,56 2,34 Kalsiyum Ca mg/l 36,0 50,0 30,0 32,0 Magnezyum Mg mg/l 13,36 13,37 14,58 17,01 Karbonat CO 3 mg/l 0,0 0,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 128,1 192,5 140,3 140,3 Klorür Cl mg/l 35,50 4,97 21,30 42,60 Sülfat SO 4 mg/l 9,60 16,8 9,60 5,71 Bulanıklık Turb NTU 9,5 0,5 5,0 1,6 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,071 0,043 0,046 0,060 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,070 0,002 0,074 0,010 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 3,83 0,27 0,05 3,80 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,057 0,010 0,060 0,016 Toplam fosfor TP mg/l 0,194 0,122 0,086 0,035 Permanganat değeri PV mg/l O 2 1,76 2,18 2,22 1,27 230

Çizelge 14/25. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 8,44 8,48 8,10 7,51 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 296 255 231 314 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 186 145 139 180 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 145 125 108 145 Fenolftalein P-Al mg/l 40 40 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 75 70 80 115 115 110 80 115 Sodyum Na mg/l 4,60 1,61 4,60 7,36 Potasyum K mg/l 1,95 1,17 1,95 2,34 Kalsiyum Ca mg/l 36,0 28,0 22,0 34,0 Magnezyum Mg mg/l 13,36 13,37 12,76 14,58 Karbonat CO 3 mg/l 24,0 24,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 91,5 85,4 97,6 140,3 Klorür Cl mg/l 24,85 4,97 24,85 31,95 Sülfat SO 4 mg/l 9,60 14,88 4,80 5,76 Bulanıklık Turb NTU 1,5 0,9 2,0 5,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,049 0,065 0,114 0,080 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,033 0,004 0,087 0,008 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,22 0,16 0,04 3,12 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,039 0,020 0,140 0,033 Toplam fosfor TP mg/l 0,133 0,036 0,160 0,040 Permanganat değeri PV mg/l O 2 3,36 2,91 1,58 1,58 231

Çizelge 14/26. Ermenek Baraj Gölü 2. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 8,23 8,15 7,54 7,25 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 300 336 277 354 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 189 192 161 204 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 140 170 130 165 Fenolftalein P-Al mg/l 0 10 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 90 135 100 130 90 145 100 130 Sodyum Na mg/l 6,90 0,92 4,60 10,35 Potasyum K mg/l 1,95 1,17 1,56 1,56 Kalsiyum Ca mg/l 34,0 44,0 28,0 40,0 Magnezyum Mg mg/l 13,36 14,58 14,58 15,79 Karbonat CO 3 mg/l 0,0 6,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 109,8 164,7 122,0 158,6 Klorür Cl mg/l 42,60 5,68 25,40 35,50 Sülfat SO 4 mg/l 9,60 19,2 4,80 6,00 Bulanıklık Turb NTU 1,2 0,5 2,0 1,5 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,047 0,026 0,047 0,035 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,031 0,003 0,069 0,006 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,38 0,25 0,04 4,12 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,039 0,010 0,150 0,030 Toplam fosfor TP mg/l 0,166 0,168 0,161 0,050 Permanganat değeri PV mg/l O 2 2,56 2,02 2,38 1,58 232

Çizelge 14/27. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Yüzeyde Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 8,54 8,48 8,02 7,35 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 298 255 231 262 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 188 142 139 150 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 140 130 110 120 Fenolftalein P-Al mg/l 50 20 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 40 100 93 90 90 120 93 90 Sodyum Na mg/l 6,90 1,61 4,60 7,13 Potasyum K mg/l 2,34 0,78 1,56 1,95 Kalsiyum Ca mg/l 32,0 30,0 26,0 28,0 Magnezyum Mg mg/l 14,58 13,37 10,94 12,15 Karbonat CO 3 mg/l 30,0 12,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 48,8 122 112,9 109,8 Klorür Cl mg/l 35,50 4,97 17,80 28,40 Sülfat SO 4 mg/l 14,40 3,84 4,80 6,72 Bulanıklık Turb NTU 1,4 1,0 3,0 2,0 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,063 0,029 0,020 0,045 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,058 0,004 0,071 0,043 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,51 0,20 0,04 0,11 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,047 0,000 0,100 0,010 Toplam fosfor TP mg/l 0,167 0,786 0,112 0,030 Permanganat değeri PV mg/l O 2 3,20 2,67 1,90 2,06 233

Çizelge 14/28. Ermenek Baraj Gölü 3. Bölge Dipte Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 05.EKİM 10.OCAK 2011 2011 2011 2012 Asitlik alkalilik derecesi ph - 8,63 8,15 7,71 7,38 Spesifik elektriksel SpC iletkenlik µs/cm 300 335 260 362 Toplam çözünmüş TDS katılar mg/l 189 201 148 204 Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 135 175 123 165 Fenolftalein P-Al mg/l 50 0 0 0 alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 30 155 90 145 80 155 90 145 Sodyum Na mg/l 9,20 0,92 4,60 9,89 Potasyum K mg/l 1,95 1,17 1,56 1,95 Kalsiyum Ca mg/l 28,0 52,0 32,0 36,0 Magnezyum Mg mg/l 15,79 10,94 10,45 18,23 Karbonat CO 3 mg/l 30,0 0,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 36,6 189,1 109,8 176,9 Klorür Cl mg/l 42,60 4,97 24,85 24,85 Sülfat SO 4 mg/l 14,40 17,28 9,60 7,01 Bulanıklık Turb NTU 1,5 0,5 2,0 1,8 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,057 0,025 0,049 0,028 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,012 0,004 0,098 0,008 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 4,96 0,27 0,06 4,10 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,031 0,010 0,060 0,021 Toplam fosfor TP mg/l 0,153 0,340 0,090 0,030 Permanganat değeri PV mg/l O 2 3,44 2,73 2,06 1,43 234

Çizelge 14/29. Ermenek Barajı Çıkışında Yapılan Analiz Sonuçları PARAMETRELER Sembol Birimi 20.NİSAN 20.TEMMUZ 2011 2011 Asitlik alkalilik derecesi Spesifik elektriksel iletkenlik Toplam çözünmüş katılar Toplam sertlik TH mg/l CaCO 3 Fenolftalein P-Al mg/l alkalinitesi Metiloranj alkalinitesi Toplam Alkalinite 05.EKİM 2011 10.OCAK 2012 ph - 8,39 8,14 7,67 SpC µs/cm 463 388 460 TDS mg/l 271 233 266 M-Al Top. Alk. CaCO 3 mg/l CaCO 3 mg/l CaCO 3 200 180 215 30 0 0 125 150 145 155 150 145 Sodyum Na mg/l 13,8 6,90 11,73 Potasyum K mg/l 5,85 2,34 1,56 Kalsiyum Ca mg/l 52,0 40,0 50,0 Magnezyum Mg mg/l 17,01 19,44 21,87 Karbonat CO 3 mg/l 18,0 0,0 0,0 Bikarbonat HCO 3 mg/l 152,5 183,0 176,9 Klorür Cl mg/l 20,24 28,40 42,60 Sülfat SO 4 mg/l 48,96 9,60 32,16 Bulanıklık Turb NTU 1,0 3,0 6,3 Amonyum azotu NH 4 -N mg/l 0,030 0,019 0,017 Nitrit azotu NO 2 -N mg/l 0,003 0,132 0,020 Nitrat azotu NO 3 -N mg/l 0,68 0,04 2,60 Orto fosfat o-po 4 mg/l 0,070 0,080 0,015 Toplam fosfor TP mg/l 0,083 0,094 0,040 Permanganat değeri PV mg/l O 2 1,45 2,22 1,66 235

236

15. KALİTE KRİTERLERİ 237

238

Çizelge 15/1. Kıta İçi Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri* Su Kalite Parametreleri Su Kalite Sınıfları I II III IV Genel Şartlar Sıcaklık ( o C) 25 25 30 > 30 ph 6,5-8,5 6,5-8,5 6,0-9,0 6,0-9,0 dışında İletkenlik (µs/cm) < 400 400-1000 1001-3000 > 3000 Renk RES 436 nm: 1.5 RES 525 nm: 1.2 RES 620 nm: 0.8 RES 436 nm: 3 RES 525 nm: 2.4 RES 620 nm: 1.7 RES 436 nm: 4.3 RES 525 nm: 3.7 RES 620 nm: 2.5 RES 436 nm: 5 RES 525 nm: 4.2 RES 620 nm: 2.8 (A) Oksijenlendirme Parametreleri Çözünmüş oksijen (mg O 2 /L) a > 8 6-8 3-6 < 3 Oksijen doygunluğu (%) a 90 70-90 40-70 < 40 Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) (mg/l) < 25 25-50 50-70 > 70 Biyolojik oksijen ihtiyacı (BOİ 5 ) (mg/l) < 4 4-8 8-20 > 20 B) Nutrient (Besin Elementleri) Parametreleri Amonyum azotu (mg NH + 4 -N/L) < 0,2 b 0,2-1 b 1-2 b > 2 Nitrit azotu (mg NO 2 -N/L) < 0,002 0,002-0,01 0,01-0,05 > 0,05 Nitrat azotu (mg NO 3 -N/L) < 5 5-10 10-20 > 20 Toplam kjeldahl-azotu 0.5 1.5 5 > 5 (mg/l) Toplam fosfor (mg P/L) < 0,03 0,03-0,16 0,16-0,65 > 0,65 C) İz Elementler (Metaller) Cıva (μg Hg/L) < 0,1 0,1-0,5 0,5-2 > 2 Kadmiyum (μg Cd/L) 2 2-5 5-7 > 7 Kurşun (μg Pb/L) 10 10-20 20-50 > 50 Bakır (μg Cu/L) 20 20-50 50-200 > 200 Nikel (μg Ni/L) 20 20-50 50-200 > 200 Çinko (μg Zn/L) 200 200-500 500-2000 > 2000 D) Bakteriyolojik Parametreler Fekal koliform (EMS/100 10 10-200 200-2000 > 2000 ml) Toplam koliform (EMS/100 ml) Tehlikeli maddeler 20000-100 100-20000 > 100000 100000 Tehlikeli maddeler ve bu tabloda verilmeyen diğer kirleticiler konuyla ilgili ülke envanteri (referans değerler) oluşturulduktan sonra, 1 Ocak 2015 den itibaren değerlendirilecektir. *: 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliğinden alınmıştır. (a) Konsantrasyon veya doygunluk yüzdesi parametrelerinden sadece birisinin sağlanması yeterlidir. (b) ph değerine bağlı olarak serbest amonyak azotu konsantrasyonu 0.02 mg NH 3 N/L değerini geçmemelidir. (c) Kalite sınıflarına göre suların kullanım maksatları: 239

Çizelge 15/2. Ege ve Akdeniz Kıyı ve Geçiş Suları Ötrofikasyon Kriterleri* Su Kalitesi Sınıfı ÇIN (µg/l) TP (µg/l) Chl a (µg/l) Seki Disk(m) Oligotrofik <20 <10 <0.4 >10 Mezotrofik 20-100 10-20 0.4-2 >3-10 Ötrofik 100-200 >20-30 >2-4 1.5-3 Hipertrofik >200 >30 >4 <1.5 Çizelge 15/3. Karadeniz ve Marmara Kıyı ve Geçiş Suları Ötrofikasyon Kriterleri* Su Kalitesi Sınıfı ÇIN (µg/l) TP (µg/l) Chl a (µg/l) Seki Disk(m) Oligotrofik <20 <15 <0.7 >6 Mezotrofik 20-140 15-30 0.7-3 3-6 Ötrofik 141-250 31-40 3.1-5 1.5-2.9 Hipertrofik >250 >40 >5 <1.5 *: 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliğinden alınmıştır. ÇIN: (nitrat+nitrit+amonyum)- Azotu (N) toplamını temsil eder. Notlar: 1. Su kalitesi sınıflandırması en kötü ölçüm değerleri dikkate alınarak yapılır. Listedeki kirlilik parametrelerinden en az iki parametrenin en kötü durumu gösterdiği kategori su kalitesini temsil eder. 2. Yalnız bir tek kirlilik parametresi veya seki disk derinliği, tabloda verilen sınır değerlerin %50 sini aşmıyorsa, tablodaki diğer üç parametreden en kötü olanının yer aldığı kategori su kalitesini temsil eder. 3. Mezotrofik su kalitesi sınıfının trofik seviye sınır değerleri aralığı geniştir. Bu sınıfın trofik seviye değerleri yüksek ve ötrofik su kalitesi sınır değerlerine yakın ise, bu su kütlesi ötrofik duruma meyilli olup, düzenli izlenmesi gereken sucul ortam olarak kabul edilir. 4. Tabloda verilen su kalitesi sınıflandırmasının yapılması için ölçümlerin Temmuz-Eylül döneminde yapılması esastır. Sığ sularda (toplam derinlik 20 m) yüzey ve dip su örneklemesi yapılmalıdır. 20 metreden daha derin sularda yüzey, orta ve dip su örneklemesi yapılır. 5. Kıyı sularının kalite sınıflandırması yapılırken, kirletici kaynağın su kolonuna etkisinin tespit edilmesi için en kötü ölçümün elde edildiği yüzey veya dip su kirlilik değerleri dikkate alınır. 6. Ötrofik hale gelen veya yaklaşan alıcı ortamda, trofik seviye izleme parametreleri incelenerek kirlilik kaynağı (besin elementleri ve organik madde kirliliği) belirlenir; ulaşılan sonuca göre koruma tedbirlerine öncelik verilir. 240

Çizelge 15/4. Göl, Gölet ve Baraj Göllerinde Trofik Sınıflandırma Sistemi Sınır Değerleri* Trofik düzey Toplam P Toplam N Klorofil a Seki Disk (μg/l) (μg/l) (μg/l) Derinliği (m) Oligotrofik 10 350 <3.5 >4 Mezotrofik 10>TP 30 350>TN 650 3.5-9.0 4-2 Ötrofik 30>TP 100 650>TN 1200 9.1-25.0 1.9-1 Hipertrofik >100 >1200 >25.0 <1 *: 30.11.2012 tarihinde yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliğinden alınmıştır. 1- Trofik seviye, oligotrofik seviyeden hipertrofik seviyeye doğru yükselir. 2- Analiz sonuçlarında yapılan değerlendirme neticesinde, birden fazla trofik seviyesinin çıkması durumunda ağırlıklı olan trofik seviye geçerlidir. 3- Analiz sonuçlarında yapılan değerlendirme neticesinde, birden fazla ve her biri farklı trofik seviyenin çıkması durumunda en yüksek trofik seviye geçerlidir. 4- Analiz sonuçlarında yapılan değerlendirme neticesinde, iki trofik seviye bulunması durumunda trofik seviyesi yüksek olan geçerlidir. 241

Çizelge 15/5. İçme Suyu Temin Edilen veya Temin Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalite Standartları* A1 A1 A2 A2 A3 A3 Parametreler K Z K Z K Z 1 PH 2 3 Renk (basit filtrasyondan sonra) Toplam askıda katı madde 6,5 8,5 5,5 9 5,5 9 mg/l Pt skalası 10 20 (İ) 50 100 (İ) mg/l SS 25 4 Sıcaklık ºC 22 25 (İ) 22 25 (İ) 22 25 (İ) 5 İletkenlik 6 Koku 20 ºC de μs/cmˉ¹ (25 ºC de seyrelme faktörü) 1000 1000 1000 3 10 20 7* Nitratlar mg/l NO 3 25 50 (İ) 50 (İ) 50 (İ) 8 1 Floridler (Florür) mg/l F 0,7 1 1,5 0,7 1,7 9 Toplam ayrıştırılabilir organik klor mg/l CI 10* Çözünmüş demir mg/l Fe 0,1 0,3 1 2 1 11* Mangan mg/l Mn 0,05 0,1 1 12 Bakır mg/l Cu 0,02 0,05 (İ) 0,7 1,7 0,05 1 13 Çinko mg/l Zn 0,5 3 1 5 1 5 14 Bor mg/l B 1 1 1 15 Berilyum mg/l Be 16 Kobalt mg/l Co 17 Nikel mg/l Ni 18 Vanadyum mg/l V 19 Arsenik mg/l As 0,01 0,05 0,05 0,05 0,1 20 Kadmiyum mg/l Cd 0,001 0,005 0,001 0,005 0,001 0,005 21 Toplam krom mg/l Cr 0,05 0,05 0,05 1 Verilen bu değerler yıllık ortalama sıcaklık için belirlenen en yüksek limit değerlerdir. (üst ve alt) 242

Çizelge 15/5 (devam) Parametreler A1 K A1 Z A2 K A2 Z A3 K A3 Z 22 Kurşun mg/l Pb 0,05 0,05 0,05 23 Selenyum mg/l Se 0,01 0,01 0,01 24 Cıva mg/l Hg 0,0005 0,001 0,0005 0,001 0,0005 0,001 25 Baryum mg/l Ba 0,1 1 1 26 Siyanür mg/l Cn 0,05 0,05 0,05 27 Sülfat mg/l SO 4 150 250 150 250 (İ) 150 250 (İ) 28 Klorür mg/l CI 200 200 200 29 Surfaktanlar (Metilen mavisi ile reaksiyona giren) mg/l (laurilsülfat) 0,2 0,2 0,5 30* 1 Fosfatlar mg/l P 2 O 5 0,4 0,7 0,7 31 32 33 34 35* 36* 37* 38 Fenoller (Fenol indeksi) Para nitroanilin 4 aminoantipirin Çözünmüş yada emülsifiye olmuş hidrokarbonlar (petrol eteri ile ayrıştırıldıktan sonra) Polisiklik aromatik hidrokarbonlar Toplam Pestisit (Parathion,BHC,die ldrin) Kimyasal oksijen ihtiyacı (COD) Çözünmüş oksijen doygunluk oranı Biyokimyasal oksijen ihtiyacı(bod 5 ) (Nitrifikasyonsuz 20 ºC de) Kjeldahl metodu ile azot(kjeldahl Azotu) (NO 3 hariç) mg/l C 6 H 5 OH 0,001 0,001 0,005 0,01 0,1 mg/l 0,05 0,2 0,5 1 mg/l 0,0002 0,0002 0,001 mg/l 0,001 0,0025 0,005 mg/l O 2 30 % O 2 >70 >50 >30 mg/l O 2 <3 <5 <7 mg/l N 1 2 3 243

Çizelge 15/5 (devam) Parametreler A1 K A1 Z A2 K A2 Z A3 K A3 Z 39 Amonyak mg/l NH 4 0,05 1 1,5 2 4(İ) 40 41 42 43 Kloroformla ayrıştırılabilen maddeler Toplam organik karbon Flokülasyon ve membran(5μ) filtrasyonundan sonra geriye kalan organik karbon TOC Toplam koliformlar 37 ºC de mg/l SEC 0,1 0,2 0,5 mg/l C mg/l C /100 ml 50 5.000 50.000 44 Fekal koliformlar /100 ml 20 2.000 20.000 45 Fekal streptokok /100 ml 20 1.000 10.000 46 Salmonella 5.000 ml Yok Yok Z = zorunlu K = kılavuz * : 20/11/2005 25999 tarih ve sayılı resmi gazetede yayınlanmıştır. İstisnalar Madde 12 Bu Yönetmelik hükümleri; a) Sel ya da diğer doğal afetler durumunda, b) Ek-I deki belli parametrelerin, istisnai meteorolojik ya da coğrafi şartlar nedeniyle (İ) (istisnai iklimsel ya da coğrafik şartlar) olarak işaretlenmesi durumunda, c) Yüzeysel suyun belli maddelerle doğal olarak zenginleşmeye uğraması nedeniyle, Ek-I deki tabloda (A1), (A2) ve (A3) kategorileri için belirlenen sınır değerleri aşması halinde, d) Sığ göller ya da durgun yüzey sularının içmesuyu kaynağı olarak kullanımının söz konusu olması halinde, Ek-I de yıldız (*) işaretiyle belirlenmiş parametreler için, ilgili idarece askıya alınabilir. (d) bendinde yer alan muafiyet yalnızca derinliği yirmi metreyi geçmeyen, su değişimi bir yıldan daha yavaş olan ya da su gövdesine atık su boşaltımı olmayan göllere uygulanır. Hiçbir durumda yukarıda ifade edilen istisnalar kamu sağlığının korunması şartlarını engelleyemez. 244

Çizelge 15/6. İçme Suyu Standartları Parametre Birim TS 266 (2005) 98/83/EC(1998) WHO (1998) Eschericha coli (E. coli) Sayı/100 ml 0 0 Enterococci Sayı/100 ml 0 0 Koliform Bakteri Sayı/100 ml 0 0 0 Antimon mg/l 0,005 0,005 0,005 Akrilamid mg/l 0,0001 0,0005 Arsenik mg/l 0,01 0,01 0,01 Benzen mg/l 0,001 0,001 0,01 Benzopyrene mg/l 0,00001 0,0007 Bor mg/l 1 1 0,5 Bromat mg/l 0,01 0,01 0,025 Kadmiyum mg/l 0,005 0,005 0,003 Krom mg/l 0,05 0,05 0,05 Bakır mg/l 2 2 2 Siyanür mg/l 0,05 0,05 0,07 1,2 Dikloretan mg/l 0,003 0,03 Epiklorhidrin mg/l 0,0001 0,0004 Florür mg/l 1,5 1,5 1,5 Kurşun mg/l 0,01 0,01 0,01 Cıva mg/l 0,001 0,001 0,001 Nikel mg/l 0,02 0,02 0,02 Nitrat mg/l 50 50 50 Nitrit mg/l 0,5 0,5 0,2 Pestisitler* mg/l 0,0001 0,0001 Toplam Pestisit mg/l 0,0005 0,0005 Polisiklik Aromatik Karbonlar mg/l 0,0001 0,0001 Selenyum mg/l 0,01 0,01 0,01 Tetrakloreten mg/l 0,01 0,04 Trikloreten mg/l 0,01 0,07 Trihalometan toplam mg/l 0,1 1 245

Çizelge 15/6 (devam) Parametre Birim TS 266 (2005) 98/83/EC(1998) WHO (1998) Vinylklorür mg/l 0,0005 0,005 Alüminyum mg/l 0,2 0,2 0,2 Amonyum mg/l 0,5 0,5 1,5 Klorür mg/l 250 250 250 Clostridiumperfingens (sporlular dahil)** sayı/100ml 0 0 Renk*** mg/l Pt-Co Skalası 20 ***** 15 İletkenlik 20 C de µs/cm 2500 2500 ph ph birimi 6,5 ph 9,5 6,5 ph 9,5 Demir mg/l 0,2 0,2 0,3 Mangan mg/l 0,05 0,05 0,5 Koku ***** ***** ***** Oksitlenebilirlik (PV) mg/l O 2 5 Sülfat mg/l 250 250 250 Sodyum mg/l 200 200 200 Tat ***** ***** ***** Toplam organik karbon (TOK) mg/l ***** ***** Bulanıklık NTU 5 ***** 5 Trityum Bq/L 100 100 Toplam gösterge dozu msv/yıl 0,1 0,1 Alfa aktivitesi Bq/L 0,1 0,1 Beta aktivitesi Bq/L 1 1 Karbontetraklorür mg/l 0,002 Diklorometan mg/l 0,02 1,1,1 Trikloretan mg/l 2 Toluen mg/l 0,7 Ksilen mg/l 0,5 Etilbenzen mg/l 0,3 Stiren mg/l 0,02 246

Çizelge 15/6 (devam) Parametre Birim TS 266 (2005) 98/83/EC(1998) WHO (1998) Monoklorobenzen mg/l 0,3 1,2 Diklorbenzen mg/l 1 1,4 Diklorbenzen mg/l 0,3 Triklorbenzen (top.) mg/l 0,02 Alaklor mg/l 0,02 Aldikarb mg/l 0,01 Aldrin/Dieldrin mg/l 0,00003 Atrazin mg/l 0,002 Bentazon mg/l 0,3 Karbofuran mg/l 0,007 Klordan mg/l 0,0002 Klorotoluen mg/l 0,03 Siyanazin mg/l 0,0006 DDT mg/l 0,002 1,2 Dibromo 3 kloropropan mg/l 0,001 1,2 Dibromoetan mg/l 0,0004 0,015 1,2 Dikloropropan mg/l 0,04 1,3 Dikloropropan mg/l 0,02 Heptaklor ve heptaklorepoksit mg/l 0,00003 Hekzaklorobenzen mg/l 0,001 İzoproturan mg/l 0,009 Lindan mg/l 0,002 MCPA mg/l 0,002 Metoksiklor mg/l 0,02 Metolaklor mg/l 0,01 Molinat mg/l 0,006 Pendimethalin mg/l 0,02 Propanil mg/l 0,02 Prydat mg/l 0,1 Simazin mg/l 0,002 Terbutilazin mg/l 0,007 247

Çizelge 15/6 (devam) Parametre Birim TS 266 (2005) 98/83/EC(1998) WHO (1998) Trifluralin mg/l 0,02 2,4 DB mg/l 0,09 Diklorprop mg/l 0,1 Fenoprop mg/l 0,009 Mecoprop mg/l 0,01 2,4,5 T mg/l 0,009 Monokloeamin mg/l 0,003 Klorin mg/l 0,005 Klorit mg/l 0,2 2,4,6 Triklorfenol mg/l 0,2 Formaldehit mg/l 0,9 Bromoform mg/l 0,1 Dibromoklorometan mg/l 0,1 Bromodiklorometan mg/l 0,06 Kloroform mg/l 0,2 Dikloroasetikasit mg/l 0,05 Trikloroasetikasit mg/l 0,1 Trikloroasetaldehit mg/l 0,01 Dikloroasetonitril mg/l 0,09 Dibromoasetonitril mg/l 0,1 Siyanojen klorür (CN olarak) mg/l 0,07 * Pestisit ifadesi, organik insektisitler, organik herbisitler, organik fungusitler, organik nematositler, organik acaristler, organik algisitler, organik rodentisitler, organik slimistler ve ilgili ürünler (bunlarla birlikte büyüme düzenleyicileri) ile bunların metabolitleri, parçalanma tepkime ürünlerini kapsamaktadır. Belirtilen değer her bir pestisit için ayrı ayrı uygulanır. Suda aldrin, dieldrin, heptaklor, epoksit bulunması halinde bu değer 0,030 µg/l olarak uygulanmalıdır. 248

Yukarıda belirtilen ve ayrı ayrı tespit edilebilen pestisitlerin toplamını ifade etmektedir. Değer, benzo(b) floranten, benzo(k) floranten, benzo(ghi) perilen indenol(1,2,3-cd) piren bileşiklerinin toplamını ifade etmektedir. ** Suyun yüzeyden alınmaması veya yüzey suyundan etkilenmemesi halinde bu özellik aranmaz. *** Suyun kendine has renginden fark edilebilir bir sapma gözlenmemelidir. **** Suyun, yüzey suyunun arıtılması ile elde edilmesi durumunda, bulanıklık en çok 1,0 NTU olmalıdır. ***** Fark edilebilir bir değişiklik gözlenmemeli. 249

Çizelge 15/7. Alabalık Yetiştiriciliği İçin Su Kalite Kriterleri* Parametre Birim Değer Açıklama Su Sıcaklığı C 4 18 ph 6,5 8,5 Çözünmüş Oksijen mg/l > 5 Amonyak (NH 3 ) mg/l < 0,1 Nitrit (NO 2 ) mg/l < 0,2 0,06 0,1 Sert sularda Yumuşak sularda Alüminyum** mg/l < 0,1 Kadmiyum** mg/l < 0,003 < 0,0004 Sert sularda Yumuşak sularda Krom** mg/l < 0,05 Bakır** mg/l < 0,01 < 0,006 Sert sularda Yumuşak sularda Kurşun** mg/l < 0,001 Çinko** mg/l < 0,1 Cıva** mg/l < 0,00005 Nikel** mg/l < 0,1 < 0,05 Sert sularda Yumuşak sularda Askıda Katı Madde mg/l < 25 * Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü web sitesinden alınarak düzenlenmiştir (Anonim, 2006). ** İhtiyaç duyulduğunda aranılacak parametreler 250

Çizelge 15/8. Sazan Yetiştiriciliği İçin Su Kalite Kriterleri* Parametre Birim Değer Açıklama Su Sıcaklığı C 16 28 Amonyak (NH 3 ) mg/l < 0,02 Nitrit (NO 2 ) mg/l 0,06 0,1 Kadmiyum** mg/l < 0,012 < 0,004 Sert sularda Yumuşak sularda Bakır** mg/l < 0,112 < 0,005 Sert sularda Yumuşak sularda Kurşun** mg/l < 0,1 Çinko** mg/l < 2 < 0,3 Sert sularda Yumuşak sularda Nikel** mg/l < 0,5 * Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü web sitesinden alınarak düzenlenmiştir (Anonim, 2006). ** İhtiyaç duyulduğunda aranılacak parametreler 251