ADÖLESANLARDA BÜYÜME ve GELİŞME Prof.Dr.M.Celal Devecioğlu Kaynak: Ergen Sağlığı Derneği(A.Büyükgebiz, F. Çuhadaroğlu-Çetin) ÖZDE ; Nuray Baştan Aydın;Psikolojik danışman /Sosyolog
Adölesan dönemi, çocukluk döneminin sonundan erişkinliğe kadar uzanan tüm fiziksel, seksüel ve psikolojik gelişim evresini içine alır. Bu dönemin içindeki pubertal dönemde ise sekonder seks karakterlerinin gelişimi, pubertal büyüme hamlesi ve gonadların olgunlaşarak fertilizasyon yeteneğinin kazanılması gerçekleşir
Kızlarda meme gelişimi, Erkeklerde ise testislerdeki büyüme. Sosyoekonomik ve çevresel koşullar genel sağlık ve beslenmesi genetik faktörler. Menarş yaşının anne kız arasında önemli benzerlik
Diğer iklim, etnik özellikler, beslenme, fizik ve ruhsal stres ile kronik hastalıklar. Yüksek rakımlı yaşayan kız çocukları, daha geç puberte Siyah ırk kızlarında ise daha erken. Yağ/kas kitlesi %22-24
Tanner standartları. Kızlarda meme gelişimi ve pubik kıllanma; Erkeklerde genital bölge gelişimi ile pubik kıllanma Testis hacımları pubertal gelişim ölçütü.
Kız çocuklarında ilk belirtiler 8 yaş kadar erken, 13 yaş kadar geç (ort;10.1) Erkeklerde 9-14 yaştır.(ort:11.6) Ergenlik süresi de 2-6 yıl.
Erkek çocuklarda sekonder cins belirtilerinin gelişimi Evre Pubis kıllanması Skrotum gelişimi Penis gelişimi 1 Yok İnfantil. deri pembe İnfantil 2 Penis kökünde seyrek, Skrotum derisinde pigmentasyon Hafif büyüme hafif pigmente, düz veya başlaması kıvırcık uzunca tüyler 3 Kıllanma daha belirgin ve Daha belirgin büyüme ve Daha belirgin yaygın, kıllar koyu renkte ve pigmentasyon kıvırcık 4 Kıllanmanın dağılımı erişkine Büyüme daha fazla, pigmentasyon Peniste uzunluğuna benzer, erişkinden daha az ve pürtüklenme belirgin, büyüme glans ve enine çapta artma belirgin 5 Kıllanma artmış, bacakların Erişkin görünümü Erişkin büyüklüğü medial kısımlarına da yayılma
Evre l Evre 2 Evre 3 Evre 4 Evre 5
Testis gelişmesi Evre l Evre 2 Evre 3 Evre 4 Evre 5
Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre Pubis kıllanması Meme gelişimi 1 Yok Infantil. gelişme yok 2 Labiaların medial kenarında seyrek, Meme ve papillada tomurcuklanma hafif kıvırcık tüyler areola çapında artma 3 Koyu renkte, kaba ve kıvırcık kıllanma, Meme ve areola belirgin olarak kıllar seyrek olarak pubis simfizine büyümüş, areola ve papilla sınırı belirgin yayılmış, değil 4 Kaba. kıvırcık, miktarca erişkinden Meme daha kabarmış,areola ikinci daha az kıllanma bir kabarıklık yapıyor 5 Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına Erişkine yakın, areoladaki kabarıklık da yayılmış kıllanma gerilemiş, papilla belirgin
Vulva ve vajina mukozası pembe. Uterus boyutları 5 cm'yi aşar. Overler de genişler2.5-10 ml. Oogonia (fetal overler) çoğalarak sayıca 6-7 milyona. Maksimum primordial follikül sayısı.
gonadotropinlerin etkisi follikül maturasyonu ve östrojen sekresyonu artar. Çapları 4mm ve üzerinde 6'dan fazla follikül varlığı gonadotropin sekresyonunun başladığını gösterir. Genellikle menarştan sonra anovulatuardır (18 ay). sikluslar ovulatuar. 5 yıl içinde (>%90) sikluslar düzene girmiş.
Testisin uzun çapının 2.5 cm'in üzerine çıkması ya da testis hacminin 4 ml'ye ulaşması pubertenin başladığını gösterir. Prader Orşidometresi.
Prader orkidometresi
Testislerin büyümesi ve artan testosteron sekresyonu erkekte seminifer tubuller, epididimis, seminal veziküller ve prostat büyür. penis büyümesi. dorsal rijid bir cetvel yardımıyla ölçülür. prepubertal 6.2 cm erişkinde ortalama 13.2 cm e dek büyür.
testis boyutlarındaki artışın çoğu FSH LH stimulasyonu.
Spermatogenez hem FSH hem de LH uyarısı Ejakulasyon 13.5 yaş Erken sabah idrarında spermatozoa belirmesine spermarş denir evre 3-4'te ortaya çıkar. jinekomasti 2 yıl içinde geriler.
Her İki Cinste Görülen Değişiklikler Seksüel Kılların Gelişimi ve Akne Pubik ve aksiller kıllanma Adrenal androjenler vücut kokusu Sebase bezler DHEA DHEA-S.
Pubik kıllanma Aksiller kıllanma prematür adrenarş
Pubertal Büyüme Hamlesi Yenidoğan döneminden sonraki en hızlı büyüme fazıdır kompleks endokrin faaliyetlerin kontrolü altındadır. GH ve seks steroidler önemli
Seks steroidleri GH sekresyonunu arttırarak indirekt direkt olarak IGF-l. Seks steroidleri epifizlerin füzyonu. tüm evrelerinde tiroid hormonları
Erkeklerde kızlarınkinden ortalama 2 yıl sonra başlar. Kızlarda pubertal büyüme hamlesi menarş sırasında büyük ölçüde tamamlanmıştır.
kızlar ortalama 5-6 cm. uzarlar. Erkeklerde bitiş parametresi zirve büyüme hızı" dönemi genellikle kızlarda meme gelişimi evre II-III, erkeklerde testis volümü 10 ml sırasında gerçekleşir. Pubertal büyüme hamlesi sırasında kızlar yaklaşık 25, erkekler de 28cm kadar boy kazanırlar
Vücut Kompozisyonundaki Değişiklikler iskelet kitlesi ve vücut yağı eşit tamamlandığında erkekler 1.5 kat daha fazla adale kitlesi Kadınlarda erkeklerdekinden iki kat daha fazla yağ dokusuna sahip.
Pubertedeki Diğer Değişiklikler Kemik dansitesi Seboreik dermatit Ses değişiklikleri erkeklerde 13 yaş El ve ayaklar kol ve bacaklar, son olarak da gövde ve göğüs kafesi Puberteden önce büyümesi tamamlanan tek organ baştır Cinsiyet organlarında ortalama 7 misli, Diğer organlar ise ortalama 2 misli büyüme
ERGENLİKDE PSİKOSOSYAL GELİŞİM Ergenlik Stanley Hall (1904) Ayrı bir evre (gelişen). Amerikan Psikiyatri Birliği sözlüğü nde Ergenlik: Fiziksel ve duygusal süreçlerin yol açtığı cinsel ve psikososyal olgunlaşma ile başlayan ve bireyin bağımsızlığını ve sosyal üretkenliğini kazandığı, çok da belirli olmayan bir zamanda sona eren kronolojik bir dönemdir ve hızlı fiziksel, psikolojik ve sosyal değişmelerle karakterizedir.
Puberte ergenliğin de başlangıcı psikososyal faktörler ergenliğin sonlanmasında önemli
Çeşitli klinisyen ve araştırmacıların ergenliğin sonlanışıyla ilgili olarak yaptıkları tanımlamalar:ergenlik kişi erişkin kimliğini kazandığında, bağımsızlık kazandığında, insest dışı bir sevgi nesnesi bulduğunda, çalışmaya başlayıp iş sorumluluğunu aldığında,v.b. Biter bu dönemin 17 yaşında sona ereceği gibi yaşam boyu da sürebileceği Ancak bu dönemin 11-12 yaş civarında başlayıp 19-21 yaşta sona erdiği görüşünde birleşmektedirler.
Toplumdan topluma farklılıklar gösterebilir. Ülkemizde 22-24 yaşa kadar uzatabilmektedir. Karışıklık dönemi olarak kabul edilen Ergenlikde iniş çıkışların olmaması anormal nitelendirilmekteydi.
Karışıklığın beklenmesi gerekmediği anlaşılmıştır. Özellikle aile desteğini iyi alan gençlerin Ciddi psikiyatrik hastalıklar
İnsan gelişimi doğumdan ölüme kadar. Yaş dönemlerine göre farklılık gösteren bu süreç, anne baba tarafından doğru davranış kalıplarıyla desteklenirse bireyin gelişimi ruhen ve bedenen sağlıklı bir seyir izler. Sağlıklı bir bebeklik sağlıklı bir çocukluk dönemini, Sağlıklı bir çocukluk dönemi sağlıklı bir ergenlik dönemini, Sağlıklı bir ergenlik dönemi ise, sağlıklı bir yetişkinliği ortaya çıkartır
Yetişkin olarak sağlıklı bir kişiliğe sahip olunmamışsa bunun sebepleri - geride kalan gelişim evrelerinin sağlıklı bir şekilde geçirilmemesinde aranmalıdır.
Hiçbir insan suçlu veya kötü olarak dünyaya gelmemiştir. Sağlıklı bir seyir izlemeyen bir yaşam süreci bireyleri olumsuzluklara itmiştir Ancak insan yaşamında kritik evreler vardır. Bunlardan bir tanesi de ergenlik dönemidir.
Ergenliğin Alt Dönemleri 3 alt dönem. Erken Ergenlik Dönemi (10-13 y) pseuodopatolojik, belki de en mutsuz dönemidir. Orta Ergenlik Donemi (14-16 y.), akran grup aktiviteleri ve alt kültür oluşumu. Geç Ergenlik Dönemi (17-19 y.), erişkin tip davranışların
Başlangıç Evresi (Erken Ergenlik) Biyolojık değişikliklerin yarattığı baskıya karşı gencin uyum ve başetme çabalarıdır(11-14 yaş) Bedensel değişiklikler bazan o kadar hızlı olur ki gençler bedenlerinin içinde kendilerine yabancılık çekerler. Birden uzayan kollar ve bacaklar Büyüyen göğüsler, yüzde çıkan akneler gençte, bu değişmenin sonucunun nereye varacağına yönelik kaygılar.
Bu hoşnutsuzluk çok fazla olursa bedenine kendi istediği şekli verebilmek amacıyla aşırı diyetler. Anoreksiya nervosa ve bulimiya gibi yeme bozuklukları. Cinsiyet özgü fiziksel özelliklerinin gelişimi : kız ya da erkek kimliği
Genci sosyal olarak da yeni bazı roller (konumlar) edinmesi Gerginlik Aynı cinsiyetten bir ya da iki kişiyle yakın arkadaşlıklar kurma Ayna görevi hem duygusal olgunlaşmayı hızlandırır ve hem de duygusal rahatsızlıkları önleyici rol oynar
Bu zihinsel gelişim gencin zaman kavramının farkına varmasına, şimdiki zamanın ötesinde düşünmeye başlayıp gelecekle ilgili kaygılar duymasına, zamanın geçmekte olduğunu hissedip kendi ölümlülüğünü de farketmesine Neden olur ki bu da ek stresler demektir. Yaşamın anlamı gibi ciddi felsefi veya dini soyut kavramları da düşünme.
Karışık duygular. Duygusal dalgalanmalar sık. Birgün çok keyifli görünen gencin ertesi gün depresif. Bir an çok olgunca düşünüp davranabilen bir genç bir an sonra çocukça davranışlar sergileyebilir.
Değişen sadece arkadaşlar ya da öğretmenler değil, çevre ve sosyal rollerdir de. Adolesan bu yeni ortamda yeni davranış şekilleri,yeni değerler ve referans alabileceği yeni kişiler aramaya başlar. Bu kadar çok değişikliğin varlığında gencin stresle baş edebilmesi, bu yönden becerilerini geliştirebilmesi için destek kaynaklarına gereksinimi vardır.
Bu açıdan ailenin desteği ve tutumları önemlidir. Karşısındaki kişilerin sınırlarını deneyen ve zorlayan bir davranış Tutarlı biçimde sınır koyucu tutumlar anksiyete azaltıcı.
Orta Ergenlik Uyum becerilerinin daha iyi kullanılabildiği bir dönemdir (15-18 yaş) Soyut düşünebilir ve deneyimleriyle birleştirebileceği içgörü Ayrışmış, üzerinde düşünülmüş tutumlar gösterebilir. Cinsel kimlik gelişimidir. Kendilerini kız veya erkek olarak tanımaya,tanımlamaya ve uygun sosyal roller edinmeye başlarlar.
Olumsuz duygular ve algılar hissedebilir. anksiyete,depresyon cinsel kimlik sapmaları Anababadan ayrışma süreci de yine orta ergenlikde başlar. sık sık ana-babalarıyla çatışma.
Ergen, karmaşık duygular içerisindedir. Bir yandan özgürleşmek, ailesi tarafından kısıtlanmak istemezken, diğer taraftan da ailesinin desteğine, yakın ilgi ve alakasına ihtiyaç duyar. Ailesi tarafından önemsenmek, büyüdüğünün kabul edilmesini ister, kendisine güven duyulmasını arzu eder.
" sanki bizim çocuk gitti, başka bir çocuk geldi, çocuğumuzu tanıyamıyoruz " kıyaslamak doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Arkadaş grupları çok önem kazanır
Arkadaş grubunun normları ailenin değerlerinin üzerine çıkabilir, Aynı cinsten arkadaşlıklar sürmekle birlikte karşı cinse yönelme Karşı cinse ilgi duyma, tanımaya çalışma önem kazanır.
telefon bu gençler için çok popüler bir iletişim aracıdır. S O S Y A L M E D Y A Spor ve çeşitli sosyal aktivitelere yönlenme, dürtülerle başetmede uygun yollar bulabilmeleri için gençlere çok yardımcı olur.
Sonlanma Evresi (Geç Ergenlik) 18 yaş dolayında başlayıp 20 li yaşlarda devam eden bir evredir. Ne kadar süreceği kişiden kişiye değişir, bireyin erişkin psikolojık olgunluğunu kazanıp toplum içinde erişkin rollerini almaya hazır duruma gelmesiyle sona erer. Bazı bireyler için yaşam boyu süren bir mücadele
Bu dönem, yaşanan duyguların, geliştirilen becerilerin sentezlendiği bir dönemdir. kimlik duygusu oluşur. Kimlik duygusu, ben kimim? Ne olacağım?. Kimlik duygusunun bütünlük gösteren bir şekilde kazanılmış olması, ergenlik döneminin tamamlandığının göstergesidir.
Genellikle gözlenen semptomlar kararsızlık, yalnızlık ve boşluk hissi, doyumlu ilişkiler kuramama, zaman kavramında çarpıklık, acelecilik, çalışamama, bir işe yoğunlaşamamadır.
Geç ergenliğin sonunda genç kimlik duygusu edinmiş, yakın ilişkiler kurabilme, kendine iş ve eş seçebilme gibi becerileri kazanmış ve toplum içinde erişkin rollerini üstlenecek sorumluluğa sahip olarak bir sonraki gelişim dönemine geçer.
WHO (Dünya sağlık teşkilatı) a göre: Adolesans, 10 ile 19 yaş arası Genç, 15 ile 24 yaş arası Gençlik, 10 ile 24 yaş arası
Her bir adolesanın gelişimi kendine özgüdür. %80 Adolesan gelişimi sürecinde iyidirler. Bunların %30 u sorunsuz, %40 arada sorunlu ve %30 da sorunlu bir gelişim gösterirler.
Çocukluk döneminde iyi iletişim kurulamayan, çatışma yaşanılan, saygı duyulmayan, sert ve cezacı bir yaklaşımla muamele edilen çocuklar, ergenlik döneminde öç alıcı bir tavır sergileyerek asi, agresif ve otorite tanımaz bir kişilik geliştirirler
Adolesanın Muayenesindeki Temel Prensipler Güven Sağlama Ailenin rolünü üstlenmeme Adolesan rolünü üstlenmeme Zorluk oluşturmaktan kaçınma Adolesanın pozitif yönlerini ortaya çıkarma Sorumluluk aşılamak İlgi ve alaka gösterme Sözlü olmayan ipuçlarına dikkat etme Gündemi saklama gayretine dikkat etme Davranış bozukluklarının temelini araştırma
AŞILAMA Hepatit B Virüs (HBV) aşısı ( Eğer daha önce uygulanmamışsa) MMR aşısı ( Eğer daha önce uygulanmamışsa veya aşılanmadan emin olunmazsa, 11-12 yaşında uygulanır). Adolesan gebe ise uygulanmaz. Tetanoz ve Difteri aşısı ( Daha önceki DTP veya Td desteğinden 10 yıl sonra, genellikle 14-16 yaşlarında)
Adolesan MULTİDİSİPLİNERDİR. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD Adolesan BD Endokrinoloji BD Çocuk Ruh Sağlığı AD Kadın Hastalıkları ve Doğum AD Ortopedi ve Travmatoloji AD Dermatoloji AD Üroloji AD Çocuk Cerrahisi AD