DERLEME REVIEW ARTICLE



Benzer belgeler
ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Psikoloji (ÖSYM Burslu) Maltepe Üniversitesi 2005 Yükseklisans Psikoloji-Klinik Psikoloji (Burslu)

Demans ve Alzheimer Nedir?

İki Nörodejeneratif Hastalıkta Zihin Kuramı Becerileri ve İşlevsellik Düzeyinin karşılaştırılması: Alzheimer ve Parkinson Hastalığı

Nöropsikoloji Eğitimi IV

Demans Hastalarında Yüz İfadelerinden Duyguların Tanınması

DEMANS ya da BUNAMA olarak bilinen hastalık

18.Esri Kullanıcıları Toplantısı 7-8 Ekim 2013 ODTÜ-ANKARA

Bipolar bozukluğun ve şizofreninin remisyon ve psikotik belirtili dönemlerindeki hastaların bilişsel işlevler açısından karşılaştırılması

AÇIKLAMA Araştırmacı:Abdi İbrahim Otsuka. Konuşmacı: - Danışman: -

YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Psikofarmakolojik Tedavilerin Bilişsel İşlevler Üzerinde Etkisi

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

GÖRSEL VE SÖZEL MODALİTEDE BELLEK VE ÖĞRENME PERFORMANSLARININ 50 YAŞ VE ÜSTÜ TÜRKİYE ÖRNEKLEMİNDE KARŞILAŞTIRILMASI: 3K3Ş, MANTIKSAL BELLEK TESTİ

Açıklama Araştırmacı: YOK. Danışman: YOK. Konuşmacı: YOK

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler

Uzman Psikolog T.C. İstanbul Kültür Üniversitesi, Beyin Dinamiği, Kognisyon ve Karmaşık Sistemler Araştırma Merkezi

ALZHEİMER ve HALK SAĞLIĞI. Doç. Dr. Suphi VEHİD

PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ

Dikkat Değerlendirme Bataryası

Journal of Geriatrics and Geriatric Neuropsychiatry

DEMANSI OLMAYAN PARKİNSONLU HASTALARDA GÖRSEL-UZAYSAL FONKSİYONLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Editör İbrahim H. Diken ÜNİTE 11 ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ OLAN ÖĞRENCİLER. Prof. Dr. Rüya Güzel Özmen

Demans kabaca, günlük etkinliklerde iþlevsel

ALZHEİMER HASTALIĞINA BAKIŞ. Uzm. Dr. Gülşah BÖLÜK NÖROLOJİ BİLECİK DH 2015

ÖZGEÇMİŞ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN.

YAŞLILIKTA BİLİŞSEL VE PSİKOLOJİK DEĞİŞİM

Unutkanlıktan Bunamaya

ÖZEL GEREKSĠNĠMLĠ BĠREYLER. FUNDA ACARLAR Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Bölümü

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI

OYUN TEMELLİ BİLİŞSEL GELİŞİM PROGRAMININ AYLIK ÇOCUKLARIN BİLİŞSEL GELİŞİMİNE ETKİSİ

ÖZGEÇMİŞ. Eğitim. Akademik Ünvanlar HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ SEVGİNAR VATAN.

2014

ÖZGEÇMİŞ. Görev Unvanı Görev Yeri Yıl Öğretim Grevlisi. Görev Görev Yeri Yıl Psikolog GAMBRO Diyaliz Merkezi

Ayrıca sinirler arasındaki iletişimi sağlayan beyindeki bazı kimyasal maddelerin üretimi de azalır.

Açıklama Araştırmacı, danışman, konuşmacı: Herhangi bir maddi ilişki yoktur.

SOYUT KELİMELER BE SOMUT KELİMELER KADAR HATIRLANABİLİR Mİ?

Küçük Damar Hastalığı - Tedavi

Emine Sevinç Tok. İzmir Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü. Gürsel Aksel Bulvarı No: Üçkuyular İzmir

ÖĞRETMEN ADAYLARININ PROBLEM ÇÖZME BECERİLERİ

Metformin Güncelleme Beyin Fonksiyonuna Etkileri

Öğrenme Güçlüğü. Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ

İngilizce Konuşma I (ETI107) Ders Detayları

PARKİNSON HASTALIĞI. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

YASLANMA ve YASAM KALİTESİ

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Bilgisayar Mühendisliği Atılım Üniversitesi

BUNAMA (DEMANS) NEDİR?

MONTREAL BİLİŞSEL DEĞERLENDİRME (Montreal Cognitive Asssessment: MoCA) Uygulama ve Puanlama YÄnergeleri

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem.

T AD. Demans hastalarında bellek testi: mutlaka yapılmalı ARAŞTIRMA. Abdulkadir Koçer 1, Emel Koçer 2, Banu Beyaz 3, Mehmet Eryılmaz 1, Şeyma Özdem 1

N-ASETİL SİSTEİNİN AÇIK KALP CERRAHİSİ SONRASI NÖROKOGNİTİF FONKSİYONLARA ETKİSİ. Uzm.Dr. Canan ÜNLÜ Dr. Fatma UKİL

Amaç; SAĞLIK BİLİMLERİNDE ÖĞRENCİ OLMAK Dil ve Konuşma Terapisi Bölümü. Dil ve Konuşma Terapisi Bölümü

EGZERSiziN DEPRESYON TEDAVisiNDEKi YERi VE ETKiLERi

Fen Eğitiminde Eğitsel Oyun Tabanlı Kavram Öğretiminin ve Kavram Defteri Uygulamasının Öğrenci Tutum ve Başarısına Etkisi

Bilgiyi İşleme Kuramı

Bariatrik cerrahi amacıyla başvuran hastaların depresyon, benlik saygısı ve yeme bozuklukları açısından değerlendirilmesi

PINAR KURT : Yrd. Doç., İstanbul Arel Üniversitesi, : Dekan Yrd., İstanbul Arel Üniversitesi

Yazılı Metinden Sözlü Çeviri (ETI307) Ders Detayları

APHAB Memnuniyet Anketi Kullanılarak İşitme Cihazı Memnuniyeti ve Performansının Değerlendirilmesi. Eyüp KARA¹, Ahmet ATA޹, Zahra POLAT².

Probleme Dayalı Öğrenimde Değerlendirme Yaklaşımları; Ölçme ve Değerlendirme Teknikleri

Clayton P, Desmarais L, Winokur G. A study of normal bereavement. Am J Psychiatry 1968;125: Clayton PJ, Halikes JA, Maurice WL.

Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri

ERGENLERDE İNTERNET BAĞIMLILIĞI

T.C. İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ ATATÜRK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ İÇ HASTALIKLARI KLİNİĞİ

2014 / SAYI: 04 Haftanın Bazı Başlıkları Ruh Sağlığımıza Sahip Çıkalım Renkli Bahçemiz En Son Haberler Gazetemizde Hayvanları Koruma Günü

ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI AİLE İÇİ ŞİDDET

T.C. HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ İÇ HASTALIKLARI ANABİLİM DALI DEMANSLI HASTALARDA AĞRI DEĞERLENDİRİLMESİ. Dr.

Geriatri ve akılcı ilaç kullanımı: Vitamin D. Doç.Dr. İlker TAŞÇI GATA İç Hastalıkları BD, Ankara İç Hastalıkları & Geriatri Uzmanı

ULUSLARARASI 9. BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR ÖĞRETMENLİĞİ KONGRESİ

Belleğin Psikolojik Temelleri ve Duygusal Bellek

ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ

Öğretim Tasarımı ve Eğitim Teknolojisi. Yrd.Doç.Dr. Gülçin TAN ŞİŞMAN

ÖZGEÇMİŞ. 1. Ünal, H., Ortaokul Dönemindeki Kız Çocuklarda Antropometrik Ölçümlerin Farklılaşmasının İncelenmesi. Hacettepe Üniversitesi

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl

PRİMER PROGRESSIF AFAZİ Primer progressive aphasia

Mizofoni: Psikiyatride yeni bir bozukluk? Yaygınlığı, sosyodemografik özellikler ve ruhsal belirtilerle ilişkisi

: Fotografik Hafıza Teknikleri Kurs Programı. : 5580 Sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu ve Bağlı Yönetmelikler

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

ZİHİN ENGELLİLER VE EĞİTİMİ ÖZELLİKLERİ

Nöroloji servisine yatan hastalarda yüksek oranda psikiyatrik hastalıklar görülür. Prevalans %39-64 arasındadır.

Şizofreni ve Bipolar Duygudurum Bozukluğu Olan Hastalara Bakım Verenin Yükünün Karşılaştırılması

Zorlu Yaşantılar Sonrası Stres Belirtileri (Travma Sonrası Stres Bozukluğu)

DEMANS TANISI İÇİN MOBİL BİLİŞSEL TARAMA (MBT) TESTİ GELİŞTİRİLMESİ VE UYGULANMASI YÜKSEK LİSANS TEZİ. Pınar Özüm ÖZANAR

Yaşlıda Unutkanlığa Yaklaşım

ÖĞRENME PERFORMANSINI YÜKSELTME PROJESİ

Testin Uygulanma Tarihi: 2017

İnsomni. Dr. Selda KORKMAZ

İÇERİK Hareket Eğitimi Nedir? Niçin Hareket Eğitimi? Hareket Eğitiminin Faydaları Hareket Eğitiminin Amacı Temel Hareketler -Lokomotor Hareketler

ÖĞRETİM TEKNOLOJİLERİ VE MATERYAL TASARIMI Yrd. Doç. Dr. FATİH ÇINAR TEMEL KAVRAMLAR. Öğretim teknolojisi

Çocuk ve Ergenlerde Ruhsal Psikopatolojiler DERS 1: MENTAL RETARDASYON. Doç. Dr. Şaziye Senem Başgül

Araştırma Makalesi / Research Article

KANSER HASTALARINDA ANKSİYETE VE DEPRESYON BELİRTİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ UZMANLIK TEZİ. Dr. Levent ŞAHİN

PROF. DR. ERDAL ZORBA

ALZHEIMER TİPİ DEMANSIN FARKLI EVRELERİNDE MMDT ALT MADDELERİNİN AYIRT EDİCİLİĞİ

Küçük Damar Hastalığı; Semptomatoloji. Kürşad Kutluk Dokuz Eylül Üniversitesi 27 Mayıs 2017, İzmir

YAŞLILIKTA PSİKO-SOSYAL YAŞAM

SoCAT. Dr Mustafa Melih Bilgi İzmir Bozyaka Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Transkript:

DERLEME 13 / Özel Sayı 3 / 2010 (47-51) 13 / Suppl 3 / 2010 (47-51) Çiğdem KUDİAKİ ALZHEİMER HASTALIĞI, VASKÜLER DEMANS VE LEWY CİSİMCİKLİ DEMANS TA ÖNE ÇIKAN BİLİŞSEL BOZULMALAR ÖZ Alzheimer Hastalığı (AH), Vasküler Demans (VaD) ve Lewy Cisimcikli Demans ın (LCD) erken ve orta evrelerinde görülen bilişsel bozulmalar kimi zaman örtüşse de, aslında oldukça farklı görünümdedirler. AH açısından en belirgin bozulma, olaysal ve anlamsal bellekte görülmektedir. VaD de daha çok zihinsel esneklik, başlatma, amaç oluşturma ve duygu durum dalgalanmaları ön plana çıkmakta iken, bellek performansı bu işlevlere göre korunmuş durumdadır. LCD de ise dalgalı bilişsel seyir, dikkat, görsel-uzaysal beceriler ve görsel bellekte bozulma dikkati çekerken, sözel bellek işlevlerinin AH ye göre korunmuş olduğu belirtilmektedir. Anahtar Sözcükler: Alzheimer hastalığı/tanı; Demans, Vasküler/tanı; Lewy Cisimcikli Demans/tanı REVIEW ARTICLE PROMINENT COGNITIVE IMPAIRMENT IN ALZHEIMER DISEASE, VASCULAR DEMENTIA AND DEMENTIA WITH LEWY BODIES ABSTRACT İletişim (Correspondence) Çiğdem KUDİAKİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı e-posta: ckudiaki@yahoo.com Although cognitive impairments seen in early and mild stages of Alzheimer Disease (AD), Vascular Dementia (VaD) and Lewy Bodies Dementia (LBD) might overlap, they have quite different aspects. The prominent cognitive impairments in AD are in the episodic and semantic memory. In VaD, while cognitive flexibility, initiation, goal formulation and mood changes deteriorate, memory performance is preserved compared to these functions. On the other hand, the main impairments in LBD are cognitive fluctuation, attention, visualspatial abilities and visual memory, whereas the verbal memory components are preserved. Key Words: Alzheimer Disease/diagnosis; Dementia, Vascular/diagnosis; Lewy Body Disease/diagnosis 47

PROMINENT COGNITIVE IMPAIRMENT IN ALZHEIMER DISEASE, VASCULAR DEMENTIA AND DEMENTIA WITH LEWY BODIES Bu yazı Alzheimer Hastalığı, Vasküler Demans ve Lewy Cisimcikli Demans gibi en sık görülen demans tiplerinde öne çıkan bilişsel bozulmaları ele almaktadır. Demansın ilerleyen evrelerinde tüm demans tiplerinin bilişsel örüntüleri benzerlik gösterse de, erken ve orta evrelerdeki örüntüler ya da görünümler, oldukça farklılaşabilmektedir. Ancak bu farklar, zaman zaman belirgin özellikler şeklindeyken, kimi zaman da bilişsel görünümlerin örtüşebilmeleri nedeniyle oldukça ince ayrımlar olarak karşımıza çıkmaktadır. O nedenle, bu yazıda her üç demans tipinde en çok öne çıkan bilişsel bozulmaların ele alınması ve birbirleriyle karşılaştırılması amaçlanmaktadır. Alzheimer Hastalığı nda öne çıkan bilişsel bozulmalar Alzheimer Hastalığı (AH), bellek kusurunun ön plânda olduğu bir demans türüdür. Bu nedenle, bellek yakınması olan kişilerin AH olup olmadığını belirleyebilmek oldukça önem taşımaktadır. Bugüne kadar yapılan çalışmalar, AH de görülen en önemli bozulmanın olaysal ya da episodik bellekte olduğu konusunda hemfikirdir. Olaysal bellek, günlük yaşamımızda olup bitenlerin aklımızda tutulması ve sonrasında hatırlanabilmesine yönelik bir bellek türüdür. AH li hastalar, yeni bilgilerin kazanılmasının yanı sıra, bilgilerin pekiştirilerek depolanmasına ilişkin de önemli bellek kusurları gösterirler. AH li hastaların öğrenme denemelerinde, sağlıklı kişilerden daha düşük performans gösterdikleri, serbest hatırlama testlerinde son gelen bilgileri daha çok hatırladıkları (sonralık etkisi indeksi), bilginin kazanımı sırasında organizasyon yapabilmede güçlük yaşadıkları ve ipuçlu tanıma testlerine rağmen performansın artmadığı bilinmektedir (1). Sağlıklı yaşlıların birçoğu kolayca unutabilmesine karşın, ipucu (anlamsal ya da fonemik) yardımıyla, hatırlamaları artabilmektedir. AH de ise, hastaların iyi öğrendikleri materyali hatırlamada bile ipucu kullanımının (özellikle de anlamsal ipucunun) hatırlamayı artırmadığı bilinmektedir. Hafif Bilişsel Bozulma nın (HBB) demansa dönüşüp dönüşmediğini ele alan boylamsal bir çalışmada (2), önceki bulgulara benzer şekilde, sözel bellek testlerinin tanıma ve gecikmiş ipuçlu hatırlama denemeleri ile sonralık indeksinin, HBB nin AH ye dönüşüp dönüşmediğini tahminde en duyarlı göstergeler olduğu belirtilmektedir. Tanıma testi, belleğe kaydedilen ya da kaydedildiği varsayılan bilginin, çeldiricilerin arasından hatırlanmasına dayanır. İpuçlu hatırlama da aslında tanıma testleri grubunda yer almaktadır. İpuçlu hatırlama, öğrenilen ya da önceden maruz kalınan bir materyalin hatırlanması sırasında kategorik veya fonemik ipuçlarının kullanılması anlamına gelir. Sonralık etkisi, ise en son öğrenilen bilginin (listenin sonundaki kelimelerin listenin başındaki kelimelerden) daha kolay hatırlanmasına işaret eder. Söz edilen bu çalışmada (2) MMSE toplam puanındaki (<24/30 veya <27/30) düşüş ile sonralık etkisi indeksindeki yükselmenin birlikte ele alınmasının AH yi saptamada oldukça duyarlı olduğu belirtilmektedir. Yine benzer şekilde gecikmiş ipuçlu hatırlama puanının da HBB nin AH ye dönüşmesinde en ayırt edici ölçütlerden biri olduğu gösterilmiştir. Yazarlar, kontrol grubundaki katılımcıların ipuçlu hatırlama puanının AH grubundan yüksek olmasını, kontrol grubunun ipuçlu hatırlamaya rehberlik eden anlamsal organizasyon ve kümeleme becerilerinin daha önceki çalışmalarla tutarlı şekilde korunmuş olması şeklinde yorumlamışlardır. Bu sonuçlar, anlamsal belleğe dair ölçümlerin, erken evre bellek yakınmalarını saptamadaki öneminin altını çizmektedir. Bilginin ve dilin temeli olan anlamsal bellek, bilgilerimizin temeli ya da veri tabanımız olarak düşünülebilir. Anlamsal bilgiler çok önceden kazanılmış ve çok kez maruz kalınmış bilgilerdir. Oysa olaysal bellek, yenidir ve çoğu zaman tek kerelik gerçekleşen anıları içerir. Hem sağlıklı yaşlılarda, hem de erken evredeki AH de olaysal bellek performansında kayıplar görülebilir ve hastalığın klinik olarak ortaya çıkışına kadarki performansta farklılıklar açık olmayabilir (3). Bu nedenle olaysal belleğin olduğu kadar, anlamsal (semantik) belleğin de normal ve hasta performansını ayırt etmede değerlendirilmesine yönelik çalışmalar AH nin ayırt edilmesinde değer kazanmıştır. Anlamsal belleğin test edilmesinde öne çıkan işlevlerden biri de sözel akıcılık testleri ya da görevleridir. Genellikle 1 saniye içinde belirli bir harften sözcük üretilmesi harf akıcılığı olarak bilinirken, belirli bir kategoriden (hayvan ya da meyve ismi gibi) sözcük üretimi kategori akıcılığı olarak adlandırılır. Bu görevler zaman sınırlı olup, zihinsel işlem hızına dayanması nedeniyle yürütücü işlevler alt başlığı altında yer alır. AH ve VaD li hastaların sözel akıcılık performansları karşılaştırıldığında (4), AH de kategori akıcılığındaki bozulmaların daha çok öne çıktığı, VaD de ise AH den farklı olarak harf akıcılığında bozulmaların sık görüldüğü bildirilmektedir. AH de tutarlı olarak bildirilen bu bulgu, kategori akıcılığının anlamsal kümeleme işlemi gerektirmesi nedeniyle, bu görevin aslında anlamsal belleğin bir alt bileşeni olduğu; öte yandan harf akıcılığı görevi, bir kategoriden diğerine geçiş yapmayı gerektirmesi nedeniyle, bu görevin daha çok yürütücü işlevlerden biri olduğu şeklinde yorumlanmıştır. Vasküler Demans ta öne çıkan bilişsel bozulmalar Birçok vasküler etiyolojinin bilişsel gerileme ile sonuçlanabildiği bilinmektedir. Vasküler demansta (VaD) ortaya çıkan klinik tablo, etiyolojiye göre değiştiğinden VaD li hastaların bilişsel profillerinin tek bir örüntüsü yoktur (1,5). An- 48 TURKISH JOURNAL OF GERIATRICS Supplement 3, 2010

ALZHEİMER HASTALIĞI, VASKÜLER DEMANS VE LEWY CİSİMCİKLİ DEMANS TA ÖNE ÇIKAN BİLİŞSEL BOZULMALAR cak VaD li hastaların bilişsel profilinin, AH li hastalardan en belirgin farkı, bellek bozulmasının daha az olmasıdır. Vasküler demansların sözel öğrenme ve bellek performansı daha iyi, gecikmiş hatırlama performansları daha yüksek, unutma, yanlış kelime hatırlama, karıştırma oranları daha azdır. Bellek bozulmaları daha çok, hatırlamanın azalması, ancak tanıma veya ipucuyla tanımanın sağlam olması şeklindedir (6). Vasküler demanslarda klinik olarak en çok öne çıkan bozulmalar, zihinsel yavaşlama ve amaç belirleme, başlatma, planlama, organize etme, sıralama ve soyutlamadır (7). Subkortikal iskemik demanslarda, subkortikal kanamalarda veya tek subkortikal stratejik infarktlarda da benzer şekilde daha çok dikkat ve yürütücü işlevlerde (amaç oluşturma, başlatma, planlama ve organize etme) bozulmalar beklenir. Bilgi işleme hızı ve soyut düşünme bozulur (8). Öte yandan vasküler etkilenmeye bağlı olarak sol perisilviyan bölgede gelişebilen afazi nedeniyle yaşanan iletişim güçlükleri, dil ifadesini ve formülasyonunu bozabilir. Subkortikal iskemik hasarı olan kişilerde ise dizartri, motor güçsüzlük, yürüme bozukluğu, yürütücü işlev bozulmaları, dilin melodisi, tizliği, artikülasyon hızında değişimlerle karşılaşılır (5). VaD de duygu durumu değişimleri, depresyon, kişilik değişimleri ve duygusal dalgalanmalar da yaygın olarak görülmektedir (6). VaD ve AH li hastaların karşılaştırıldığı çalışmaları konu alan bir metanaliz çalışmasında (9), her iki grubun nöropsikolojik test perfromanslarının oldukça benzer olduğu; farklılaşan tek bulgunun yüz ifadesinden konuşmanın duygusal tonunu fark edebilme ve duyguları tanıyabilme görevlerinde olduğu (10) gösterilmiştir. Lewy Cisimcikli Demans ta öne çıkan bilişsel bozulmalar İlerleyici demansların bir diğer türü de Lewy Cisimcikli Demans tır (LCD). LCD nin klinik görünümünde dalgalı bilişsel seyir, ekstrapiramidal işaretler ve görsel halisünasyonlar, en dikkat çeken özelliklerdir. Bu 3 temel özelliğin öne çıkmasına karşın LCD nin klinik görünümü, diğer demanslarla özellikle AH tipi demanslarla oldukça örtüşebilmektedir. Hem LCD de hem AH de benzer olarak dikkat, bellek ve yürütücü işlevlerin yanı sıra lisan ve görsel uzaysal güçlükler görülür. Yapılan karşılaştırmalı çalışmalar (11,12), LCD de dikkat, görsel yapılandırma, görsel uzaysal ve motor performansın AH den daha bozuk, belleğin ise AH den daha iyi durumda olduğunu göstermektedir. Örneğin AH ve LCD li hastaların MMSE puanlarını karşılaştıran bir çalışmada (11), dikkat (seri 7 ler) ve kopyalama (beşgenlerin kopyalanması) performanslarının LCD li hastalarda, hatırlama (3 kelime hatırlama) performansının ise AH grubunda daha bozuk olduğu gösterilmiştir. LCD hastalarının özellikle görsel dikkatlerinin belirgin ölçüde etkilendiği belirtilmektedir. AH ve LCD hastalarının karşılaştırıldığı bir çalışmada LCD hastalarının (13) dikkat, çelinebilirlik, kurulum değiştirme gibi görevlerde AH li hastalardan daha yavaş oldukları ve daha çok hata yaptıkları saptanmıştır. Benzer şekilde dikkat ve tetikte olmayı sürdürmede LCD hastaları AH li hastalardan daha kötü durumdadırlar. Ayrıca görsel veya çevresel uyaranlar tarafından daha kolay çelinebildikleri de gösterilmiştir (14). Sözel dikkat süreçleri açısından bakıldığında, WAIS- Sayı erimi alt testinde LCD li hastaların, klinik olarak anlamlı olmasa da, AH grubundan daha düşük performans gösterdikleri (15) veya her iki grubun da benzer oranda düşük performans gösterdiği saptanmıştır (16,17). Dalgalı bilişsel seyir, daha çok dikkatte yaşanan iniş çıkışlar olarak belirtilmektedir. Dalgalanma, bilişsel işlevlerin ya da dikkat ve tetikte olmanın dakikalar veya haftalar içinde değişkenlik gösterdiği anlamına gelmektedir (1). Bu durum, LCD nin en tipik özelliği sayılmaktadır. Bilişsel dalgalanmayı, klinik ortamda hasta yakınları ile yarı yapılandırılmış görüşmelerle değerlendirmek mümkündür (18, 19, 20). Bu değerlendirme, son 1 aylık zaman diliminde, bu dalgalanmanın nasıl ve ne sıklıkta olduğu, şiddeti ve niteliğine yönelik soruları içermektedir. Bilişsel dalgalanma açısından, LCD hastaları AH li hastalarla karşılaştırıldığında (20), AH deki dalgalanmalar daha çok, bellekteki bozulmayla, unutkanlıkla ve durumun gerektirdiği taleplerle ilişkili görünmektedir. LCD hastalarının yaşadığı dalgalanmaların ise, farkındalık ve dikkatte azalmalara yol açan, daha kısa süreli ve spontan biçimde olduğu gösterilmiştir. Bir başka çalışmada ise (19), LCD hastalarının dalgalanmalarının, gündüz saatlerinde uyku hali, rehavet ya da bezginlik ve uykunun yanı sıra boşluğa dalıp durma ve organize olmayan bir konuşma şeklinde yaşandığı gösterilmiştir. LCD ve AH li hastalar görsel uzaysal beceriler açısından karşılaştırıldığında, görsel uzaysal ve görsel yapılandırma görevlerinde, LCD grubunun daha bozuk performans gösterdiği bulunmuştur. LCD ve AH li hastaların MMSE şekil kopyalama alt testi performansları incelendiğinde, iç içe geçmiş beşgenlerin kopyalanmasında LCD hastalarında bozulma gözlenirken, AH de bu bozulma gözlenmemiştir (11,21,22). Saat çizimi performansında ise bakarak çizmek yerine gösterilen saatin akıldan hatırlanarak çizilmesi koşulunda, her iki grupta da çizim becerisi bozulmuştur (16). LCD de bu bozulmanın, görsel algısal etkilenmelere dayanırken AH deki bozulmanın bellek yıkımlarına dayandığı belirtilmektedir (23). TÜRK GERİATRİ DERGİSİ Özel Sayı 3, 2010 49

PROMINENT COGNITIVE IMPAIRMENT IN ALZHEIMER DISEASE, VASCULAR DEMENTIA AND DEMENTIA WITH LEWY BODIES Bellek açısından bakıldığında ise; LCD hastalarının bellek şikâyetleri sık olsa bile, ilk ve en belirgin yakınma bellek kayıpları değildir. Hastalığın başlangıcında materyalin geri çağrılması bozulsa da, bilgilerin kazanımı ya da öğrenme korunmuştur. Hatırlama testlerinde de AH li hastalardan daha fazla materyal hatırladıkları gösterilmiştir. Özellikle de sözel gecikmiş geri çağırmada daha iyi oldukları tutarlı biçimde bildirilmektedir (11,21). Öte yandan görsel materyalin geri çağrılmasında gösterdikleri performans, AH li hastalar kadar bozulmuş görünmektedir. Metzler-Baddeley (23), görsel belleğin daha kötü durumda olmasının, görsel algısal sorunlar yaşanmasına bağlı olduğunu belirtirken, Hamilton ve arkadaşları (21) ise geri çağırmanın bozuk olmasının kayıt sürecinden kaynaklandığını, hastaların materyali yeterince öğrenmedikleri için hatırlayamadıklarını belirtmektedir. Çünkü bu hastalar materyali öğrenmeleri için yeterince süre ayrıldığında, öğrendikleri materyali aradan bir süre geçtikten sonra dahi oldukça iyi hatırlayabilmektedirler. LCD hastalarının tanıma belleğinde ise, kontrollerden daha düşük performans gösterdikleri, ancak AH grubundan daha iyi durumda oldukları belirtilmektedir (2,21). Ancak değerlendirme görsel materyali içerdiğinde, tanınma performansı, AH grubuna benzer şekilde bozulmaktadır. Öte yandan, görsel tanımadaki bozulmanın, görsel bellekteki bozulmadan mı yoksa görsel uzaysal becerilerdeki etkilemeden mi kaynaklandığının ayırt edilmesi için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğu belirtilmektedir (23). Anlamsal bellek açısından bakıldığında ise, kelime şekil eşleştirme görevlerinde, LCD li hastaların AH grubundan daha başarısız olduğunu gösteren bulgular mevcuttur (24). LCD ve AH hastalarının sözel akıcılık performansları karşılaştırıldığında ise bulgular şu şekildedir; bazı bulgular (16) her iki grubunda hem harf hem de kategori akıcılığında benzer şekilde düşük performans gösterdiği yönündedir; bazı bulgular da (24) LCD grubunun hem harf hem de kategori akıcılığında düşük performans gösterdiği, AH grubunun ise harf akıcılığında daha iyi, kategori akıcılığında daha kötü performans gösterdiği şeklindedir. Bu bulgular, AH de kategori akılcığının daha bozuk olmasını, anlamsal geri çağırma (semnatic retrieval) güçlüklerini yansıtan bir örüntü şeklinde yorumlamışlardır. Diğer yandan LCD de yaşanan dikkat ve yürütücü işlevlerdeki bozulmanın ise, görevin türüne bakmadan (hem harf hem de kategori) sözcük üretilmesini etkilediği belirtilmiştir. AH ve LCD yi ayırt etmede bir diğer önemli göstergenin ise, günlük yaşam aktiviteleri ve günlük yaşamda araçgereç kullanıma dayanan etkinlikler olduğu belirtilmektedir (12,15). Stavitsky ve arkadaşları (15), LCD li hastaların araç gereç kullanımına dayanan günlük aktivitelerinde (yemek yapma, telefon kullanımı, ilaçlarını kendisinin alıp almadığı), AH li hastalardan daha fazla sorun yaşadıklarını belirtmektedir. Özet olarak, söz edilen tüm demans tipleri zaman zaman birçok bilişsel alanda benzer bozulmalar gösterebilmektedir. Ancak bu üç tip açısından da belirli görünümlerin ön plana çıktığı düşünülebilir. AH açısından en belirgin bozulma olaysal ve anlamsal bellekte yaşanmaktadır. VaD de daha çok zihinsel esneklik, başlatma, amaç oluşturma ve duygu durum dalgalanmaları ön plana çıkmakta, bellek işlevleri bu işlevlere göre korunmuş durumdadır. LCD de ise dalgalı bilişsel seyir, dikkat, görsel-uzaysal beceriler ve görsel bellekte bozulma dikkati çekerken, sözel bellek işlevlerinin AH ye göre korunmuş olduğu belirtilmektedir. KAYNAKLAR 1. 2. 3. Lezak M.D, Howieson DB, Loring DW. Neuropsychological Assessment (4th edition). Oxford University, New York Press, 2004, pp 194-223. Lekeu F, Magis D, Marique P, et al. The California Verbal Learning Test and other standard clinical neuropsychological tests to predict conversion from mild memory impairment to dementia, Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 2010; 32: 2, 164-73. Spaan PEJ, Raajmakers JGW, Jonker C. Early assessment of dementia: the contributtion of different memory components. Neuropsychology 2005; 19(5): 629 40. 4. Jones S, Laukka EJ, Bäckman L. Differential verbal fluency deficits in the preclinical stages of Alzheimer s disease and vascular dementia. Cortex 2006; 42(3):347-55. 5. 6. 7. 8. 9. Bayles K, Tomoeda C. Cognitive-communication disorders of dementia. San Diego: Plural Publishing Inc., 2007, pp 86-87. Rockwood K. Vascular cognitive impairment and vascular dementia. Journal of the Neurological Sciences, 2002;pp 23-27,203-4, 203-204, 23-7. Desmond DW, Erkinjuntti T, Sano M, et al. The cognitive syndrome of VaD: implications for clinical trials. Alzheimer Dis Assoc Disord 1999;13, 21 9. Sellal F, Wolff V, Marescaux C. The cognitive pattern of vascular dementia and its assessment. Seminars in Cerebrovascular Diseases and Stroke 2004; 4(2), 79-86. Mathias JL, Burke J. Cognitive functioning in Alzheimer s and vascular dementia:a meta-analysis. Neuropsychology 2009, 23(4), 411 23. 50 TURKISH JOURNAL OF GERIATRICS Supplement 3, 2010

ALZHEİMER HASTALIĞI, VASKÜLER DEMANS VE LEWY CİSİMCİKLİ DEMANS TA ÖNE ÇIKAN BİLİŞSEL BOZULMALAR 10. Allender J, Kasniak AW. Processing of emotional cues in patients with dementia of the Alzheimer s type. International Journal of Neuroscience 1989;46: 146 55. 11. Hanyu H, Shimizu S, Hirao K, et al. Differentiation of dementia with Lewy bodies from Alzheimer s disease using Mini-Mental State Examination and brain perfusion SPECT. Journal of the Neurological Sciences 2006; 250 (1/2): 97-102. 12. Ricci M, Guidoni SV, Sepe-Monti M, et al. Clinical findings, functional abilities and caregiver distress in the early stage of dementia with Lewy bodies (DLB) and Alzheimer s disease (AD) Archives of Gerontology and Geriatrics 2009; 49: 101 4. 13. Doubleday EK, Snowden JS, Varma AR and Neary D. Qualitative performance characteristics differentiate dementia with Lewy bodies and Alzheimer s disease. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 2002; 72: 602-7. 14. Aarsland D, Litvani I, Salmon D, Galasko D, Wentzel- Larsen T, Larsen JP. Performance on the dementia rating scale in Parkinson s disease with dementia and dementia with Lewy bodies: Comparison with progressive supranuclear palsy and Alzheimer s disease. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 2003; 74, 1215-20. 15. Stavitsky K, Brickman AM, Scarmeas N, et al. The progression of cognition, psychiatric symptoms, and functional abilities in dementia with Lewy Bodies and Alzheimer Disease. Arch Neurol 2006; 63:1450-6. 16. Gnanalingham KK, Byrne EJ, Thornton A. Clock-face drawing to differentiate Lewy body and Alzheimer type dementia syndromes. Lancet 1996, 9(347), 696-7. 17. Noe E, Marder K, Bell KL, Jacobs DM, Manly JJ, Stern Y. Comparison of dementia with Lewy bodies to Alzheimer s disease and Parkinson s disease with dementia. Moving Disorders 2004; 19: 60-7. 18. Walker MP, Ayre GA, Cummings JL, et al. The clinician assessment of fluctuation and the one day fluctuation assessment scale. British Journal of Psychiatry 2000a; 177: 252-6. 19. Ferman TJ, Smith GE, Boeve BF, et al. DLB fluctuations: Specific features that reliably differentiate DLB from AD and normal aging. Neurology 2004; 62: 181-7. 20. Bradshaw J, Saling M, Hapwood M, Anderson V, Brodtman A. Fluctuation cognition in dementia with Lewy bodies and Alzheimer s disease is qualitatively distinguishable. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 2004; 75: 382-7. 21. Hamilton JM, Salmon DP, Galasko D, et al. A comparison of episodic memory deficits in neuropathologicallyconfirmed dementia with Lewy bodies and Alzheimer s disease. Journal of the International Neuropsychological Society 2004; 10, 689-97. 22. Ala TA, Hughes LF, Kyrouac GA, Ghobrial MW, Elble RJ.Pentagon copying is more impaired in dementia with Lewy bodies than in Alzheimer s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2001; 70(4), 483-8. 23. Metzler-Baddeley C. A review of cognitive impairments in dementia with Lewy bodies relative to Alzheimer s disease and Parkinson s disease with dementia. Cortex 2007; 43(5):583-600. 24. Lambon-Ralph MA, Powell J, Howeard D, Whitwort AB, Garrard P, Hodges JR. Semantic memory is impaired in both dementia with Lewy bodies and dementia of Alzheimer s type: A comparative neuropsychological study and literature review. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 2001; 70, 149-56. 25. Hamilton JM, Salmon DP, Galasko D, et al. A comparison of episodic memory deficits in neuropathologicallyconfirmed Dementia with Lewy bodies and Alzheimer s disease. Journal of the International Neuropsychological Society 2004; 10, 689-97. TÜRK GERİATRİ DERGİSİ Özel Sayı 3, 2010 51