KENT KONSEYÝ Çevre ve Saðlýk Çalýþma Grubu GAZÝANTEP ÝLÝ HAVA KÝRLÝLÝÐÝ DEÐERLENDÝRME VE GERÝ KAZANILABÝLÝR AMBALAJ ATIKLARI RAPORU Gaziantep - 2011

GAZÝANTEP ÝLÝ HAVA KÝRLÝLÝÐÝ DEÐERLENDÝRME VE GERÝ KAZANILABÝLÝR AMBALAJ ATIKLARI RAPORU KENT KONSEYÝ Çevre ve Saðlýk Çalýþma Grubu Gaziantep - 2011

Takdim Son yýllarda artan nüfus, sanayileþme, kent yaþamýnýn beraberinde getirdiði ihtiyaçlar ve ekonomik geliþmeler doðrultusunda çevre problemleri ve atýk kirliliði gibi sorunlarda tüm illerde olduðu gibi ilimizde de artýþlar görülmektedir. Özellikle küresel ýsýnma ve beraberinde gelen iklim deðiþikliði gibi meteorolojik olaylarýnda kent ve kýrsal yaþam üzerine olumsuz etkiler yaptýðý bilinmektedir. Gaziantep kent konseyi bünyesinde bulunan çevre ve saðlýk çalýþma grubu tarafýndan kentimizin çevre sorunlarýnýn belirlenmesine yönelik çalýþmalar yapýlmýþ olup, bu sorunlardan kentte yaþayan halkýmýzý ilgilendiren Hava Kirliliði ve Geri Kazanýlabilir Ambalaj Atýklarý konularýnda iki önemli rapor hazýrlanmýþtýr. Bu raporlarýn kentimizde yaþayan hemþehrilerimizle paylaþýlmasý bizim için büyük önem arz etmekte olup, bundan sonra her iki çevre probleminin de çözümüne yönelik yapýlacak çalýþmalara fayda saðlayacaðý kanaatindeyim. Sevgi ve Saygýlarýmla. Prof. Dr. Yavuz ÇOÞKUN Gaziantep Kent Konsey Baþkaný

Önsöz Gaziantep Kent Konseyi üstlenmiþ olduðu misyon gereðince kurulduðu günden bugüne kentimizin önemli ve öncelikli sorunlarýnýn ve mevcut durumun belirlenmesi ile bu sorunlarýn çözümüne yönelik çalýþmalar yapmakta ve ilimizdeki kamu kurum ve kuruluþlarýna çalýþmalarýyla ýþýk tutmaktadýr. Gaziantep kent konseyi olarak 2010 yýlý içerisinde þehrimizin önemli ve öncelikli 100 problemini belirlemiþ, bu problemlerin çözümüne yönelik öneriler ortaya konulmuþtur. Gaziantep Kent Konseyi bünyesinde bulunan çalýþma gruplarý ve meclislerimiz kentimizin sorunlarý ile ilgili kendi çalýþma konularýyla alakalý çok güzel çalýþmalar yapmýþlar ve bu çalýþmalarýný hazýrlamýþ olduklarý raporlar ile kamunun bilgisine sunmuþlardýr. Bu raporlardan iki tanesine bu kitapçýðýn konusunu oluþturan Hava Kirliliði ve Ambalaj Atýklarýnýn oluþturduðu kirlilikle ilgili raporlardýr. Bu raporlarýn hazýrlanmasýnda büyük emekleri geçen çalýþma grubu üyeleri ile deðerli baþkanlarýna teþekkürlerimi sunuyor, bu kitapçýkta bulunan her iki raporun modern bir þehir olma yönünde büyük adýmlar atmakta olan gazi þehrimizin eksikliklerinin tamamlanmasýna katký saðlamasýný diliyorum. Necati BÝNÝCÝ Gaziantep Kent Konseyi Genel Sekreteri

Giriþ Günümüzde çevre sorunlarý tüm dünyada hýzla artmaya devam etmektedir. Çevre sorunlarýný ve oluþturduðu saðlýk problemlerini azaltmak ise biz insanoðlunun elindedir. Kainatta var olan kusursuz düzen, insanoðlunun doðal kaynaklarý yanlýþ ve hiç tükenmeyecekmiþ gibi kullanmasý ile bozulmakta, bu durumdan da yine en fazla kendisi zarar görmektedir. Bu doðrultuda, Gaziantep Kent Konseyi Çevre ve Saðlýk Çalýþma Grubu olarak hazýrlamýþ olduðumuz Hava Kirliliði Deðerlendirme ve Geri Kazanýlabilir Ambalaj Atýklarý Raporlarýnda kentimizin bu sorunlarla ilgili mevcut durumunu ve sorunlarýn çözümüne yönelik önerilerimiz bilimsel gerçekler doðrultusunda ortaya konmaya çalýþýlmýþtýr. Hazýrlamýþ olduðumuz raporlarýn konu ile ilgili çalýþanlara faydalý olmasýný temenni ediyorum. Ergün ÖZUSLU Uzman Biyolog Gaziantep Kent Konseyi Çevre ve Saðlýk Çalýþma Grubu Baþkaný

1. RAPOR GAZÝANTEP HAVA KÝRLÝLÝÐÝ DEÐERLENDÝRME RAPORU Hava kirliliði, atmosfere býrakýlan toz, gaz, duman, koku, su buharý gibi kirleticilerin havanýn doðal bileþimini bozarak canlýlara zarar verecek yapýya dönüþmesidir. Hava kirliliðinin en büyük sebebi yakýtlarýn yanmasý sonucu atmosfere verilen atýk gazlardýr. Yakýt içerisinde bulunan, yanma sýcaklýðýnýn gereðinden az veya çok oluþuna baðlý olarak tam olmayan yanma nedeniyle oluþan partikül, gaz ve buharlar hava kirleticileri olarak tanýmlanmaktadýr. Hava kirliliðine neden olan gazlar, yaðýþlar ve diðer yollarla toprak ve sulara karýþmakta, bu ortamlarý kirleterek ekolojik dengeyi ve tarýmsal ürün verimlerini olumsuz etkilemektedir. Kükürt oksit gazlarý (SOx) bitkilerin yapraklarýný sarartmakta, mermer yapýlarý aþýndýrmakta, demir ve çeliðe korozif etkide bulunmakta, görüþ mesafesini ve güneþ ýþýnlarýný azaltmakta, insanlarýn üst solunum sistemini, akciðerlerini tahrip etmekte, yüksek konsantrasyonlarda bulunduðunda ise saðlýðý bozucu hatta öldürücü etki gösterebilmektedir. Gaziantep te mevcut durum: Gaziantep nüfusu ve endüstrisi hýzla büyüyen büyük þehirlerimizden birisidir. Ýlimizde son 35 yýlda kaydedilen hýzlý deðiþim, tarihi ve kültürel zenginliðinin yaný sýra, bilim ve teknolojik geliþmelere açýk bir kent olarak da adýndan söz ettirmektedir. Ýlimizdeki nüfus artýþý, sanayileþme ve teknolojik geliþmelere paralel olarak Hava Kalitesinde de doðal olarak deðiþim yaþanmaktadýr. Gaziantep te hava kalitesi üzerine etkisi olan baþlýca kaynaklarýn Organize Sanayi Bölgesi, Küsget Sanayi Bölgesi, Körkün Sanayi Bölgesi, Mücavir Alan Sýnýrlarýna yakýn olan Taþ Ocaklarý, Çimento Fabrikalarý, Konutlar ve Motorlu taþýtlar olduðu görülmektedir. 600 e yakýn iþletmenin bulunduðu Organize Sanayi Bölgesi þehrin 10 km kuzeyinde bulunmaktadýr. Organize Sanayi Bölgesinde oluþan hava kirleticileri OSB nin þehre olan uzaklýðý ve þehrin hakim rüzgar yönünün batý- doðu istikametinde olmasýndan dolayý, þehir merkezinin hava kalitesi üzerine etkisi bulunmamakla beraber, OSB nin Gaziantep genel hava kalitesi üzerine etkisi yüksektir. (Þekil-1). Küsget Sanayi ve Körkün Sanayi Bölgelerinde küçük ve büyük ölçekli sanayi tesisleri bulunmaktadýr. Bu bölgeden kaynaklanan kirletici unsurlarda bu bölgenin þehir merkezine olan uzaklýðý sebebiyle þehir merkezinin hava kalitesini etkilemektedir.

Þehrin muhtelif bölgelerinde bulunan taþ ocaklarýnýn doðrudan yerleþim alanlarý üzerine bir etkisi olmamakla birlikte, bu tesislerin faaliyetleri sonucu oluþan toz þehrin hava kalitesi üzerine olumsuz etkiler oluþturmaktadýr. 200 RÜZGAR DÝYAÐRAMI Ýstasyon Adý : GAZÝANTEP Rasat Süresi: 32 Yýl Ýstasyon Yük: 855 m N NNW NNE NW NE 150 WNW ENE W E 100 WSW ESE 50 SW SSW Grafik 10b S Her aralýk 250 saat esme sayýsýný göstermektedir. Þekil 1:Gaziantep ili rüzgar diyagramý Þehrimizde doðalgaz çalýþmalarý 2004 yýlýnda baþlamýþtýr. 2006 yýlýnda Organize Sanayi Bölgesi doðal gaz kullanmaya baþlamýþtýr. Meskenlerde ise doðal gaz altyapý çalýþmalarý devam etmekle birlikte Karþýyaka Merve þehir bölgesine doðalgaz Kasým 2007 yýlýnda verilmeye baþlanmýþtýr. 2008 yýlý sonunda da þehrin yeni yerleþim alanlarý Atatürk Mah. ve Batýkent Mahallesine doðalgaz verilmiþ meskenlerde kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Diðer mahallelerde ise altyapý çalýþmalarý % 50-60 oranýnda tamamlanmýþtýr. Ýlimizde hava kalitesi ile doðrudan iliþkili verilere göz attýðýmýzda; Gaziantep þehir merkezi (Þehitkamil- Þahinbey) 1.324.259 nufusa sahip olduðu, Yasal mevzuat doðrultusunda Hava kirliliði ile mücadeleden sorumlu kurumlarýn Ýl Çevre ve Orman Müdürlüðü ile Büyükþehir Belediyesi Baþkanlýðý olduðu, Bazý dönemlerde ilimizde inversiyon olayý meydana geldiði, SSE SE

Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliðinin Kontrolü Yönetmeliði çerçevesinde ilimizde emisyon izni alan sanayi tesisi sayýsýnýn 222 olduðu, Isýnmadan Kaynaklanan Hava Kirliliðinin Kontrolü Yönetmeliði çerçevesinde katý yakýt satýþ izin belgesi alan iþletme sayýsýnýn 392 olduðu görülmektedir. Gaziantep te Hava Kalitesi üzerine motorlu taþýtlarýn da büyük etkisi olmaktadýr. Ýlimizde trafiðe kayýtlý araç sayýsý yýllar itibariyle tablo 1 de verilmiþtir. Tablo 1: Ýlimizde trafiðe kayýtlý ve egzoz emisyonu yaptýran araç sayýsý Yýl 2006 2007 2008 2009 2010 Egzos Emisyon Ölçümü Yaptýran Araç Sayýsý 55.589 19.225 30.245 29.051 75.442 Trafiðe Kayýtlý Araç Sayýsý 144.586 157.873 173.778 188.192 201.394 Ýlimizde özellikle fosil yakýtlarýn kullanýmýnýn son yýllarda artmasý sebebiyle, þehrimizdeki hava kirliliðinde deðiþimler meydana gelmiþtir. Gaziantep ili son 5 yýllýk hava kalitesi ölçüm sonuçlarý tablo 2 de görülmektedir. Tablo 2: Son beþ yýllýk hava kalitesi ölçüm deðerleri OCAK ÞUBAT MART NÝSAN MAYIS HAZÝRAN TEMMUZ AÐUSTOS EYLÜL EKÝM KASIM ARALIK ORT. 81 61 29 6 4 5 2 13 55 5 73 159 41 2006 125 145 107 87 74 87 63 139 73 79 120 150 104 101 45 23 6 3 3 3 3,4 6,9 10,3 26,5 69 25 2007 149 134 98 67 141 75 70 75,2 91,7 138,2140,7 123 109 132 47,9 22,3 9,6 1,3 1,8 3,4 5,6 1,4 2 18,2 57 25 2008 130 126 138,2 159,3 52,4 51,5 60 75,2 61,2 96 133,4 193 106 54 13 10,3 9,7 7,7 8,4 7,8 11 8,4 11,3 23,2 28,8 16 2009 153,4 171 134,1 65,7 55,5 72,16 49,5 48 5,5 114 124,8 120,5 93 34 36,1 29,8 14,9 5,2 3,8 2 5 4 4 23,2 15 2010 125,1 123,7 103,8 48 27 35,9 24 34 33 67 124,8 68

Gaziantep te hava kalitesi ölçümleri 1996-2005 tarihleri arasýnda manuel olarak yapýlmaktayken, ilimize 2005 yýlýnda otomatik hava kalitesi ölçüm cihazýnýn kurulmasý ile 2006 yýlýndan itibaren ölçüm verileri AB Standartlarýna uygun hale gelmiþtir. Ýlimizde yapýlan ölçüm sonuçlarýnýn (1996-2010) incelenmesi sonucunda; Gaziantep te kükürt dioksitten kaynaklanan hava kirliliði, özellikle kýþ aylarýnda yüksek seviyelere çýkmaktadýr. 2009 yýlý Ekim, Kasým, Aralýk, Ocak, Þubat, Mart aylarý (KIÞ DÖNEMÝ) SO 2 konsantrasyonlarýnýn ortalamasýnýn 23,4 mg/m 3, en yüksek SO 2 konsantrasyonu ortalamasýnýn Ocak ayýnda 54 mg/m 3, en düþük ortalamanýn Ekim ayýnda 11,3 mg/m 3, 2009 yýlý kýþ aylarýnda partikül madde konsantrasyonu ortalamasýnýn 136,3 mg/m 3, en yüksek partikül madde konsantrasyonu ortalamasýnýn 171 mg/m 3 ile Þubat, en düþük 114 mg/m 3 ile Ekim ayýnda ölçüldüðü görülmektedir. (Tablo-3). Tablo 3: Gaziantep in kýþ dönemlerinde (Ekim-Mart) günlük ve ölçümleri ortalama deðerler (mg/m3) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ekim 9,4 Kasým 71,8 Aralýk 104 Ocak 105 Þubat 129 Mart 88 Ortalama 84,5 46 84,7 104 136 143 88 100,3 9 26 89 111 116 84 72,5 29 53 92 109 98 66 74,5 11 121 165 130,5 115 95 106,3 32 96 169 108 73 65 90,5 103 115 84 108 130 108,0 108 118 112 108 88 106,8 133 85 137 85 110,0 113 120 109 76 104,5 39 142 99 80 90,0 139 138 98 78 113,3 47 72 126 25 20 58,0 91 91 118 94 110 100,8 71 86 56 39 29 56,2 106 74 45 51 49 56,2 50 89 110 128 89 51 86,2 90 125 165 82 74 42 96,3 5 73 159 81 61 29 96,3 79 120 150 125 145 107 68,0 10,3 26,5 69 101 45 23 45,8 138,2 140,7 123 149 134 98 130,4 2 18,2 52,6 117,8 47,9 22,3 43,4 96 133,4 193 130,9 126 138,2 136,2 11,3 23,2 28,8 54 13 10,3 23,4 114 124,8 120,5 153,4 171 134,1 136,3 4 23,2 34 36,1 29,8 21,18 67 124,8 125,1 123,7 103,8 90,7

Gaziantep te özellikle 1998 yýlýndan 2000 yýlýna kadar kömür kullanýmý ekonomik sebeplerden dolayý çok fazla artmýþtýr. Kömür kullanýmýnýn artmasý ve o zamanlarda alternatif bir yakýt bulunmamasý ve tedbirlerin yetersizliði sebebiyle hava kirliliði bu dönemlerde artmýþtýr. Ancak, Doðal Gazýn 2007 yýlýndan itibaren þehir kullanýmýna verilmesi ile birlikte yýllar geçtikçe doðal gaz kullaným oraný da yaygýnlaþacaðýndan hava kirliliðinde önemli azalmalar beklenmektedir. Bu öngörülerimüzü aþaðýda verilen grafiklerde doðrulamaktadýr. Þekil 1: 1996-2010 yýllarý ortalama yýllýk SO 2 alýcý ortam konsantrasyon grafiði 120 100 80 60 40 20 0 106 98 86 57 50 55 51 46 52 48 41 37 25 16 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Þekil 2: 1996-2010 yýllarý ortalama yýllýk 10 alýcý ortam konsantrasyon grafiði 140 120 100 80 60 40 20 0 128 96 98 92 104 109 96 92 71 81 95 56 61 49 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Gaziantep te özellikle geçtiðimiz son 5 yýllýk periyotta konutlarda kömür kullanýmýnýn artmýþ olmasýndan dolayý hava kalitesi bozulmuþtur. Ayný zamanda son 5 yýllýk zamanda þehrimizde bulunan motorlu kara taþýtlarý sayýsýnda da önemli bir artýþ olmuþtur. Gaziantep te nüfus yoðunluðu ile birlikte özellikle Karataþ, Deðirmiçem, Sarýgüllük, kent merkezindeki düþük rakýmlý bölgeler ve þehrin özellikle doðu ve güneydoðusunda bulunan kenar semtlerde çok fazla kullanýlan kömür hava kirliliðinin birinci derecedeki nedenidir. Buna baðlý olarak, þehir merkezinde özellikle kýþ aylarýnda hava sirkülasyonunun az olmasý ve basýnç etkisiyle kirletici gazlar þehrin alçak bölgelerinde yoðunlaþmaktadýr.

Son beþ yýllýk, aylýk ortalama konsantrasyon deðerleri dikkate alýndýðýnda, en yüksek aylýk ortalamanýn 2006 yýlýnda 41 mg/m 3 ve en düþük aylýk ortalamanýn 2009 yýlýnda 16 mg/m 3 olarak ölçüldüðü görülmektedir. 1996-2010 yýllarý aylýk ortalama konsantrasyonlarýnýn incelenmesi sonucunda HKKY'de kýþ sezonu (Ekim-Mart aylarý arasý) için verilen 250 mg/m 3 'lük Uzun Vadeli Sýnýr (UVS) deðerin aþýlmamýþ olduðu görülmektedir. Sonuç Gaziantep te yapýlan hava kalitesi ölçüm verilerinin incelenmesi ve gözlemlerimiz doðrultusunda, Gaziantep þehir merkezinde hava kirliliðinin en önemli kaynaklarýnýn kýþ aylarýnda ýsýnma amacýyla kullanýlan yakýtlar ve motorlu taþýtlar olduðu ölçüm sonuçlarýndan ve ilde yapýlan yaz ve kýþ aylarýndaki gözlem ve tespitlerimizden anlaþýlmýþtýr. Hava kalitesi ölçüm verilerine göre, Gaziantep teki hava ölçüm deðerleri incelendiðinde Hava Kalitesi Deðerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliði nde belirtilen ve 2014 yýlýna kadar saðlanmasý istenilen SO 2 için günlük, kýþ sezonu ve yýllýk ortalama ölçüm deðerlerinin hiç aþýlmadýðý, 10 için kýþ sezonu ortalamasýnýn 1996-2010 döneminde, 2007 yýlýnda 109 mg/m 3,2008 yýlýnda 95 mg/m 3 2009 yýlýnda 96 mg/m 3 olduðu, bunlarýnda 2014 yýlýna kadar saðlanmasý gereken yýllýk sýnýr deðerlere yakýn olduðu belirlenmiþtir. Gaziantep te ölçülen SO 2 yýllýk ortalama deðerlerinin 1996-2010 yýllarý için Avrupa Birliði standartlarýna ve Hava Kalitesi Deðerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliðine (HKDYY) uygun olduðu, 10 deðerlerinin 2010 yýlýnda günlük ortalama sýnýr deðerlerinin sadece 7 gün aþýldýðý belirlenmiþtir. Uzun yýlar SO 2 konsantrasyonu ortalamasý ve 10 ortalamasý grafikleri Þekil 2 ve Þekil 3 de verilmiþtir. Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi, Gaziantep þehir merkezine 10 km. uzaklýkta olmasýndan dolayý þehir merkezinin hava kalitesi üzerine büyük bir etkisi bulunmamaktadýr. Çünkü, Gaziantep te etkin rüzgar, genellikle batýdan doðuya doðru esmektedir ve buradan kaynaklanan emisyonlar þehir merkezinin hava kalitesi üzerine etki yapmamaktadýr. Ancak, Organize Sanayi bölgesi bütün il sýnýrlarý düþünüldüðünde bölgeden kaynaklanan kirletici gazlarýn genel anlamda bütün olarak hava kalitesine olumsuz etkisinin olduðu görülmüþtür. Gaziantep te kükürt dioksitten kaynaklanan hava kirleticilerinin ortalama alýcý ortam konsantrasyonu özellikle kýþ aylarýnda en yüksek seviyelere çýkmaktadýr. Ayrýca, Gaziantep þehir merkezinde trafiðin yoðun olmasý özellikle kýþ aylarýnda Gaziantep atmosferinde hava kalitesinin bozulmasýna büyük oranda etki yapmaktadýr. Elde edilen verilere göre, Gaziantep teki hava kirliliðinin öncelikli sebebinin ýsýnmadan kaynaklandýðý, ikincil sebebinin motorlu taþýtlar olduðu belirlenmiþtir. Ancak, ölçüm verilerine göre yönetmelikler de belirtilen sýnýr deðerlerin aþýlmadýðý görülmektedir.

Son beþ yýllýk deðerler incelendiðinde sýnýr deðerlerin için hiç aþýlmadýðý, 10 için 2010 yýlýnda sadece 7 gün aþýldýðý belirlenmiþtir. Son yýllarda þehrimizde meteorolojik inversiyon olayý ile de karþýlaþýlmaktadýr. Bilindiði üzere inversiyonsoðuk hava katmanýnýn daha yukarýdaki sýcak hava katmaný tarafýndan tutulmasýyla oluþan atmosfer olayýdýr. Rüzgar olmadýðý zaman, kirleticilerin daðýlmasý olanaðý bulunamamakta ve hava bir nevi asýlý kalmaktadýr. Ýnversiyon olayýnýn olduðu günlerde havada bulunan partikül ve kirleticiler sabit durumda kalmaktadýr. Bu durumda hava kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. Hava Kirliliðinin Azaltýlmasý Ýçin Alýnmasý Gereken Önlemler: Sanayi kuruluþlarý ve Ýþletmelerin konu ile ilgili yaklaþýmlarýnýn deðiþmesi için, Ýlimiz hava kirliliði gerçeklerine uygun önlemler almalarý Sanayi Odasý, Ticaret Odasý ve Valiliðin ortak bilgilendirme toplantýlarý yapmalarý ve alýnacak önlemlerin sanayiciler tarafýndan benimsenmesi saðlanmalýdýr. Isýnmada kullanýlan katý ve sývý yakýtlar için vatandaþýn kendi saðlýðýný düþünerek ýsýnma amaçlý standartlara uymayan yakýtlarý kullanmasýnýn yanlýþlýðýnýn anlatýlarak, yakýt kullanýmýný parasal yönden deðil saðlýk yönünden deðerlendirilmesi ve hava kirliliðinin kendi saðlýðý yönünden daha önemli olduðu bilincinin yerleþtirilmesi saðlanmalýdýr. Motorlu araçlarýn trafiðe çýkmadan önce egzoz emisyonlarýnýn standartlara uygun halde trafiðe çýkmalarý saðlanmalýdýr. Ýlimizde genellikle ýsýnma için yakýt olarak kömür kullanýlmaktadýr. Halkýmýzýn mutlaka izinli ve kaliteli kömürleri kullanmasý saðlanmalýdýr. Belirtilen sorunlarýn giderilmesi için bu konu ile görevlendirilmiþ Çevre ve Orman Bakanlýðýnýn taþra teþkilatý olan Ýl Çevre ve Orman Müdürlüðü ile Büyükþehir Belediye Baþkanlýðý tarafýndan denetim ve kontrollerin sýk ve standartlara uygun olarak yapýlmasý saðlanmalýdýr. Ýlimizde sabit hava kirliliði ölçüm istasyonlarýnýn Mobil hale getirilerek saðlýklý hava kirliliði ölçüm raporlarýnýn alýnmasý saðlanmalýdýr. Hava kalitesi ölçüm istasyonu sayýsý artýrýlmalýdýr. Tüketicilerin, kömürlerini izin belgeli firmalardan almasý saðlanmalýdýr.

Kalorifer kazanlarýnýn tekniðine uygun yakýlmasý ve kazan bakýmý iþlerinde çalýþacaklar için Yetkili Kalorifer Ateþçisi Kurslarý düzenlenmesine yönelik çalýþmalar artýrýlmalýdýr. Ýþyerleri, kamu kurum ve kuruluþlarý ve konutlarda ateþçi/kaloriferci belgesi olmayan kaloriferci çalýþtýrýlmalýdýr. Gece ve gündüz 15 o C nin üzerinde olduðu günlerde kalorifer ve sobalar yakýlmamalýdýr. Kalorifer ve sobalarýn; iþyerlerinde, bina iç ortam sýcaklýðý 18 o C, konutlarda ise 20 o C den yukarýda olmayacak þekilde yakýlmalýdýr. Hava kirliliðinin önemli bir kýsmý otomobillerden kaynaklanýr. Toplu taþýmayý tercih ederek daha az yakýt kullanýlmalýdýr. Araçlarýn bakýmlarý zamanýnda yapýlmalýdýr. Yürüme mesafesindeki yerlere yürüyerek ya da bisikletle ulaþým tercih edilmelidir. Duraklama ve beklemelerde araçlar çalýþýr vaziyette bulundurulmamalýdýr. Kullanýlmayan zamanlarda ýþýklar ve elektrikli aletler kapatýlarak enerji tasarrufu saðlanmalýdýr. Fosil yakýt kullanýmýndan temiz enerji (rüzgar, jeotermal, güneþ enerjisi) kullanýmýna geçilmelidir. Yenilenebilir enerji kaynaklarýnýn kullanýmý teþvik edilmelidir. Çevrenin önemi ve korunmasý ile ilgili eðitimler ile kamuoyunun bilgilendirilmesi saðlanmalýdýr.

2. RAPOR GERÝ KAZANILABÝLÝR AMBALAJ ATIKLARININ KAYNAKTA AYRI TOPLANMASI RAPORU Ambalaj atýklarýnýn sürdürülebilir bir sistem içinde geri kazanýlmasý için yerel yönetimlere büyük görevler düþmektedir. Ambalajlarýn üretildikleri hammaddeler (metal, plastik, cam, kaðýt/karton vb.) geri dönüþtürülebilir olduklarýndan bu maddelerden yapýlmýþ olan atýk ambalajlarýn geri kazanýlmasý büyük önem taþýmaktadýr. Ülkemizde nüfus artýþýna paralel olarak atýk miktarý ve ambalajlý ürün kullanýmý da artmýþ, geri kazanýmý ekonomik bir deðer haline gelmiþtir. TÜÝK tarafýndan yapýlan araþtýrmalara göre, ülkemizde kiþi baþýna yýllýk evsel atýk miktarý 187 kg, toplam evsel atýk miktarý ise yaklaþýk 11-12 milyon tondur. Belediye atýðý olarak adlandýrýlan ve toplanýp bertaraf edilme sorumluluðu Belediyelere ait olan atýklarýn miktarý yýllýk toplam 19-20 milyon ton civarýndadýr. TÜÝK tarafýndan yapýlan araþtýrmalara göre ülkemizde evsel atýklarýn aðýrlýk olarak % 12 sini cam, metal, plastik, kaðýt ve karton gibi geri kazanýlabilir atýklar oluþturmaktadýr. Buna göre yýllýk geri kazanýlabilir atýk miktarýnýn 2-2,5 milyon ton olduðu görülmektedir. Ýlimizde günlük ortalama 1000 ton evsel katý atýk oluþmaktadýr.

Ambalaj atýklarýnýn geri kazanýmý, hem ekonomi, hem de çevre için faydalýdýr. Plastik, cam, metal, kaðýt, seramik, tekstil ve ahþap gibi malzemeler, depolama alanlarýna gömülmek yerine ikincil hammadde olarak deðerlendirilmelidir. Bu þekilde hem endüstrinin hammadde ihtiyacý azaltýlýr, endüstriye ekonomik þekilde hammadde temin edilir, hem de hammadde üretimi için harcanan enerji, su vb., tüketimi azalýr. Deðerlendirilebilir atýklarýn geri kazanýlmasýyla çöp depolama sahalarýna giden atýk hacmi önemli oranda azaltýlýr ve depolama sahalarýnýn ömrü uzatýlýr. Ülkemizde yýlda 800 bin ile 1 milyon ton geri kazanýlabilir atýk oluþmaktadýr. Bu miktarýn büyük bir kýsmý çöp sahalarýndan ve sokaklardan ilkel ve saðlýksýz koþullarda toplanmaktadýr. Bu atýklarýn büyük kýsmý yaþ çöpe karýþtýðý için deðerlendirilememektedir. Daha saðlýklý ve verimli bir geri kazaným sistemi oluþturmanýn temel koþulu geri kazanýlabilir atýklarýn kaynaðýnda yani konutlarda, iþyerlerinde, okullarda, otel ve tatil köylerinde çöpten ayrý olarak toplanmasýdýr. Doðal kaynaklarýmýz, dünya nufusunun artmasý ve tüketim alýþkanlýklarýmýzýn deðiþmesi ile her geçen gün hýzla azalmaktadýr. Artan nufusla birlikte katý atýklarýmýzýn yarattýðý çevresel sorunlarda artmakta, zamanla deðiþen tüketim alýþkanlýklarý, geri kazanýlabilir atýklarýn miktarýnýn da artmasýný beraberinde getirmektedir. Ambalaj atýklarý, kaynakta ayrý toplanmazsa önce sokaklardaki toplayýcýlar tarafýndan torbalar ve çöp bidonlarý karýþtýrýlarak ayýklanmakta, bu sýrada sokaða yayýlan çöpler çevre kirliliði oluþturmaktadýr. Konutlarda ayrýþtýrýlmadan atýlan geri kazanýlabilir atýklar çöp toplama araçlarýnda çok fazla yer kaplayarak araçlarýn verimsiz çalýþmasýna, kimi zamanda gerek olandan daha fazla aracýn servise çýkmasýna neden olmaktadýr. Tüm dünyada olduðu gibi ülkemizde de atýklarýn geri kazanýlmasý ve tekrar kullanýlmasý esastýr. Ülkemizde nufus artýþý, sanayileþme ve tüketim alýþkanlýklarýnýn deðiþmesi gibi faktörler kullan at türü ambalajlarýn aþýrý tüketimine yol açmakta, bu da çöp sahalarýna giden atýk miktarýný artýrmaktadýr. Bu noktada belediyeler tarafýndan kaynakta ayrý toplama çalýþmalarýna baþlanmasý ve atýklarýn cinslerine göre ayrýlmasý için gerekli teknik, yasal ve idari hususlarýn belirlenmesi ve uygulanmasý önem kazanmaktadýr. Bu þekilde daha temiz ve fazla miktarda atýk, daha ekonomik þekilde toplanabilmektedir. Bu sistemin oluþturulabilmesini temel koþulu, Belediye - Tüketici Geri Dönüþüm Tesislerinin aktif bir þekilde sistemin içinde yer almasý ve sorumluluk üstlenmesidir. Doðru bir geri kazaným sisteminde tüketicinin sorumluluðu geri kazanýlabilir atýklarý kaynaðýnda çöpten ayrý biriktirmektir. Belediye ise tüketicinin ayýrdýðý bu atýklarý çöpten ayrý olarak temiz bir þekilde toplamak ve cinslerine göre ayýrmakla sorumludur. Sanayi sorumluluðu ise belediye tarafýndan toplanan veya toplattýrýlan bu atýklarý alýp geri dönüþtürmektir. Cam, metal, plastik ve kaðýt atýklarý kaynaðýnda diðer çöplere karýþtýrýlmadan ayrý olarak biriktirilmeli, ayrý olarak biriktirilen bu atýklar çöpe karýþtýrýlmadan temiz

bir þekilde toplanmalýdýr. Ancak, þehrimizin nüfusu toplam 1.324.259 olan merkez Þehitkamil ve Þahinbey ilçelerinde bu konuda yapýlan herhangi bir çalýþma yoktur. Bu kapsamda konu ile ilgili olarak sorumluluk verilen kurumlar belediyeler olup, buna göre; 10/07/2004 tarihli ve 5216 sayýlý Büyükþehir Belediyesi Kanununun 7 nci maddesi kapsamýnda, ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplanmasýndan büyükþehir belediye sýnýrlarý içerisinde ilçe belediyeleri ve ilk kademe belediyeleri sorumludur. 03/07/2005 tarihli ve 5393 sayýlý Belediye Kanununun 14 üncü maddesi kapsamýnda, ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplanmasýndan il belediyeleri sýnýrlarý içerisinde il ve ilçe belediyeleri sorumludur. Belediyeler, tüketim sonucu oluþan ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplanmasýný saðlamak amacýyla, ambalaj atýklarý yönetim planý hazýrlamakla da yükümlüdürler. Bu kapsamda, Ambalaj Atýklarýnýn Kontrolü Yönetmeliði 24 Haziran 2007 tarih ve 26562 sayýlý Resmi Gazetede yayýmlanarak yürürlüðe girmiþtir. Bu yönetmelikle ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplanmasýndan Belediyeler birinci derecede sorumlu kýlýnmýþtýr. Buna göre; Büyükþehir Belediyeleri nin Görevleri; a) Ambalaj atýklarýnýn düzenli depolama sahalarýna kabul edilmemesi için gerekli önlemleri almak, b) Ýlçe ve ilk kademe belediyeleri tarafýndan yürütülen çalýþmalarda koordinasyonu saðlamak, c) Ýlçe ve ilk kademe belediyeleri tarafýndan hazýrlanan ambalaj atýðý yönetim planý doðrultusunda yürütülen çalýþmalara destek vermek, ç) Ambalaj atýklarý yönetimi kapsamýnda, bu Yönetmelikle sorumluluk verilen taraflarla birlikte bilgilendirici eðitim faaliyetleri yapmak ve bu tür faaliyetlere katkýda bulunmaktýr. Ýl, ilçe ve ilk kademe belediyeleri nin görevleri; a) Ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplar veya toplattýrýr. b) Ambalaj atýklarýnýn kaynaðýnda ayrý toplanmasý için lisans/geçici çalýþma izni almýþ iþletmeler, piyasaya sürenler ve/veya yetkilendirilmiþ kuruluþlar ile birlikte ambalaj atýklarý yönetim planýný hazýrlayarak Bakanlýða sunar. c) Hazýrlanan ambalaj atýðý yönetim planý doðrultusunda ayrý toplama çalýþmasýnýn baþlatýldýðý bölgelerde, çalýþmalarýn ambalaj atýðý yönetim planýna uygun olarak yapýlýp yapýlmadýðýný denetler, önlem alýr ve ambalaj atýklarýný ayrý olarak biriktirmeyen ambalaj atýðý üreticilerine idari yaptýrým uygular.

ç) Sözleþme yaptýðý lisanslý/geçici çalýþma izinli iþletme veya iþletmeler tarafýndan yürütülen kaynakta ayrý toplama çalýþmalarýný toplama aracý, personel, ekipman yerleþtirme ve benzeri idari ve teknik konularda destekler. d) Ambalaj atýklarýný evsel atýk toplama araçlarýna alýnmamasý için gerekli tedbirleri alýr. e) Ambalaj atýklarýnýn düzenli depolama sahalarýna kabul edilmemesi için gerekli önlemleri alýr. f) Toplama ayýrma ve geri dönüþüm tesislerini belediye imar planlarý üzerinde iþaretler ve altyapý hizmetlerini öncelikle yapar. g) Ambalaj atýklarý yönetimi kapsamýnda, bu Yönetmelikle sorumluluk verilen taraflarla birlikte bilgilendirici eðitim faaliyetleri yapar, bu tür faaliyetlere katkýda bulunur. Yukarýda da belirtildiði üzere kanun ve yönetmeliklerle Belediyelere sorumluluklar verildiði halde halen metropol þehir olan Gaziantep in iki büyük merkez ilçe belediyesi Ambalaj Atýðý Yönetim Planý bulunmamaktadýr. Ýlimizde artan nüfus ve kullaným alýþkanlýklarýnýn deðiþmesi ile atýk miktarýda artmakta ve bu atýklar çevre kirliliðine sebep olmaktadýr. Bu sebeple, ilçe belediyelerimizin acil olarak kaynaðýnda ayrý toplama çalýþmalarýna baþlamasý gerekmektedir. Mevcut Durum: Ýlimizde merkez ilçeler dahil olmak üzere toplam 9 ilçe bulunmaktadýr. Ambalaj atýklarýnýn kaynakta ayrý toplanmasýndan sorumluluk ilçe belediyelerine ait olmasýna raðmen ilimizde bu sorumluluðunu yerine getiren belediyeler tarih sýrasýna göre tablo -1 de verilmiþtir. Tablo 1: Ambalaj Atýðý Yönetim Planý hazýrlayan ilçe belediyeleri Oðuzeli Belediyesi Nizip Belediyesi Ýslahiye Belediyesi 2008 2009 2010 Tablo 1 de de görüldüðü üzere ilimizde sadece Oðuzeli, Nizip ve Ýslahiye olmak üzere 3 belediyede ambalaj atýklarý kaynakta ayrý toplanýlmaktadýr. Ýlimiz metropol ilçeleri olan ve nüfuslarý 650-700 bin olan Þahinbey ve Þehitkamil ilçelerinde ambalaj atýklarýnýn kaynakta ayrý toplanýlmadýðý, Merkez iki ilçe ve Nurdaðý, Yavuzeli, Araban, Karkamýþ ilçe belediyelerinin ambalaj atýðý yönetim planlarýnýn bulunmadýðý, Ýlimizde Çevre ve Orman Bakanlýðýndan ambalaj atýðý toplama ve ayýrma iþlemi için lisans almýþ 6 toplama ve ayýrma tesisinin bulunduðu,

Ambalaj atýklarý konusundan geri dönüþüm lisansý almýþ 1 adet cam geri dönüþümü, 1 adet kaðýt ambalaj geri dönüþümü, 12 adet plastik ambalaj geri dönüþümü konusunda lisans almýþ toplam 14 lisanslý firma bulunduðu, Kaðýt karton atýklarýnýn toplanmasýnýn ilimizde ilk defa 1996 yýlýnda Ýl Çevre ve Orman Müdürlüðü önderliðinde Çevre Koruma Vakfý tarafýndan yapýldýðý, vakfýn kapanmasý ile bu iþlemin 2004 yýlýnda býrakýldýðý, 2007 yýlýnda Doða Koruma Derneði tarafýndan bir AB projesi kapsamýnda kaðýt toplama faaliyetlerinin Ýl Çevre ve Orman Müdürlüðü ve Þehitkamil Belediyesi desteði ile yeniden baþlatýldýðý ve halen devam ettiði belirlenmiþtir.

Sonuç: Gaziantep te geri kazanýlabilir ambalaj atýklarý sisteminin incelenmesi sonucunda, ilimizde 9 ilçe belediyesinden sadece 3 ünde ambalaj atýklarýnýn kaynakta ayrý toplandýðý ve sadece bu üç belediyenin ambalaj atýðý yönetim planýnýn bulunduðu, Merkez Þahinbey ve Þehitkamil ilçelerinde nüfuslarýnýn çok yüksek olmasý ve metropol ilçeler olmalarýna raðmen ambalaj atýklarýnýn kaynakta ayrý toplama çalýþmalarýnýn bulunmadýðý, yapýlan araþtýrmalarda kent halkýnýn kaynakta ayrý toplama sistemine hazýr olduðu ve istekli olduðu, gönüllü kuruluþlarýn çalýþmalarýnýn takdire deðer olduðu, ancak yetersiz olduðu belirlenmiþ olup, kentimiz de acilen Þehitkamil ve Þahinbey belediyeleri baþta olmak üzere ambalaj atýðý yönetim planý olmayan ve kaynakta ayrý toplama çalýþmasý yapmayan belediyelerin bu sistemi hayata geçirmeleri gerekmektedir. Ergün ÖZUSLU Uzman Biyolog Gaziantep Kent Konseyi Çevre ve Saðlýk Çalýþma Grubu Baþkaný

Gaziantep Kent Konseyi Tarafýndan Hazýrlanmýþtýr. Sayý: 2 - Ocak 2011 Ýletiþim Tel: (0342) 323 54 00 Faks: (0342) 323 54 01 e-posta: info@gaziantepkentkonseyi.org web: www.gaziantepkentkonseyiorg GAZÝANTEP ÜNÝVERSÝTESÝ BASIMEVÝ