ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE GELİŞİM YRD. DOÇ. DR. MÜGE YURTSEVER KILIÇGÜN 2016-2017 Öğretim Yılı Ders Notları, Erzincan üniversitesi Gelişim, döllenme ile başlayan ve yaşam boyu devam eden ve hem niteliksel hem de niceliksel değişimlerin olduğu bir süreçtir. Gelişimdeki nitel ve nicel değişiklikleri anlamanın bir yolu kendi hayat tecrübelerimize başvurmaktır. 5 yıl, 10 yıl 15 yıl önce nasıl olduğumuzu düşünelim. Aynı insan mıyız? 1
Çocuk kimdir? Çocuk Hakları Sözleşmesi ne göre (1989), çocuğa uygulanabilecek olan kanuna göre daha erken yaşta reşit olma durumu hariç, onsekiz yaşına kadar her insan çocuk sayılır. ÇHS ne göre çocuklar gelişimlerini; 1) Yaşama ve gelişme hakkını mümkün olan en ileri derecede güvence altına alındığı, 2) Ayrımcılığa maruz kalmadığı, 3) Yüksek yararının temel alındığı ve 4) Görüşlerine ve duygularına saygı gösterildiği bir çevrede sürdürebilmelidir. Çocuk gelişimi alanı nedir? Çocuk gelişimi, döllenmeden yetişkinliğe kadar yaşanan değişimleri anlamaya, açıklamaya ve yordamaya çalışan bir bilim dalıdır. Örneğin bağlanma kuramı 6-8 aylık bebeklerin; 1. Tanıdık bir yetişkinin sevgi ve rahatlatmasına gereksinim duyma davranışlarını betimler 2. Neden bir bakıcıyla güçlü bir bağ geliştirdiklerini açıklar ve 3. Bakıcılarıyla kurdukları duygusal bağın gelecekteki ilişkilerine yönelik sonuçlarını yordar. 2
Çocuk gelişimi, gelişim biliminin bir parçası olmakla birlikte disiplinler arası çalışan bir alandır. Çocuk gelişimi araştırmaları, bilimsel merakın yanısıra çocukların yaşamını nasıl daha iyi hale getirilebileceği konusuna da kaynaklık eder. Çocuk gelişimi, biyolojik, bilişsel ve sosyoduygusal süreçleri içerir. Biyolojik süreçler Bilişsel süreçler Sosyoduygusal süreçler 3
Biyolojik süreçler, bireyin fiziksel yapısında değişme yaratan süreçlerdir. Ebeveynlerden gelen genler, boy ve ağırlıkta artış, motor becerilerde değişim, hormonal değişiklikler vb. gelişimi etkileyen biyolojik süreçlere örnektir. Bilişsel süreçler, bireyin dil, düşünce ve zekâsındaki değişiklikleri ifade eder. Karyolanın üzerinde asılı olan hareketli bir oyuncağı izleme, iki sözcüğü bir araya getirerek bir cümle oluşturma, bir şiiri ezberleme, bir film yıldızı olmanın nasıl bir şey olacağını hayal etme, bulmaca çözme vb. bilişsel süreçleri içerir. 4
Sosyoduygusal süreçler, bireyin diğer insanlarla ilişkilerindeki, duygularındaki ve kişiliğindeki değişimleri içerir. Bir bebeğin ebeveyninin dokunuşuna gülümseyerek karşılık vermesi, bir çocuğun oyun arkadaşına saldırganca bir davranışı vb. gelişimde sosyoduygusal süreçlerin rolünü yansıtır. Biyolojik, bilişsel ve sosyoduygusal süreçler etkileşim halindedir. Ebeveynin dokunuşuna gülümseyerek tepki veren bir bebeği düşünün. Bu tepki, biyolojik süreçlere (dokunmaya verilen fiziksel tepki), bilişsel süreçlere (mimikleri algılama ve anlamlandırma) ve sosyoduygusal süreçlere (gülümseme ile karşılık verme, ses çıkarma) bağlıdır. 5
Biyolojik, bilişsel ve sosyoduygusal süreçlerin karşılıklı etkileşimiyle gelişim dönemleri onaya çıkar. Gelişim dönemi, bir kişinin yaşamında belirli özelliklerle tanımlanan bir zaman dilimine işaret eder. Gelişim dönemleri yaklaşık yaş sınırları ve ardışıklık içerir. Böylece bir dönemin ne zaman başlayıp bittiği hakkında genel bir fikir verir. Araştırmacılar çocuk gelişimini genel olarak dört döneme ayırmaktadır. Ergenlik Erken çocukluk Orta çocukluk Doğum öncesi 6
Doğum öncesi dönem Doğum öncesi dönem, döllenmeden doğuma kadar olan zamandır. Tek bir hücreden beyni ve davranışsal yetileri olan tam bir organizmaya doğru hızlı bir büyümeyi içerir ve yaklaşık olarak 9 aylık bir dönemdir. Erken çocukluk dönemi (0-8 yaş arası) Erken çocukluk dönemi iki önemli dönemden oluşur. Bebeklik, doğumdan 18. aya kadar olan dönemdir. Bebeklik, yetişkinlere aşırı bağımlılığın olduğu bir evredir. Bu dönem boyunca dil, sembolik düşünce, duyusal motor eşgüdüm ve sosyal öğrenme gibi birçok psikolojik aktivite başlar. İlk çocukluk, bebeklik döneminin bitiminden 7 veya 8 yaşına kadar olan gelişimsel dönemdir. Bu dönemde küçük çocuklar yeterliklerini artırırlar ve kendilerine bakmayı öğrenirler, okula hazır olmayı sağlayan becerileri (yönergeleri takip etme, harfleri tanıma gibi) geliştirirler ve akranlarla oyunda daha çok zaman harcarlar. İlköğretim, tipik olarak erken çocukluğun sonuna işaret eder. 7
Orta/ileri çocukluk (8-11 yaşlar arası) Orta/ileri çocukluk yaklaşık olarak 8 yaşında başlar ve 11 yaşına kadar devam eder. Bu dönem hemen hemen ilkokul yıllarına denk gelir. Bu dönemde temel okuma, yazma ve aritmetik becerileri tam olarak öğrenilir. Çocuk, formel olarak daha geniş bir dünyaya ve kültüre maruz kalır. Başarı, çocuğun dünyasının daha merkezi bir teması haline gelir ve kendilik kontrolü (öz kontrol) artar. Ergenlik (11-18 yaş arası) Ergenlik, gelişimin çocukluktan ilk yetişkinliğe geçiş dönemidir ve yaklaşık 11-12 yaşlarında başlayıp 18-21 yaşlarında biter. Ergenlik, kilo ve boydaki ani artış, vücut hatlarında değişiklik ve cinsel özelliklerin gelişimi (göğüslerin belirmesi, genital bölge ve yüzde tüylerin çıkması ve sesin kalınlaşması gibi) hızlı fiziksel değişimlerle başlar. Gelişimin bu noktasında bağımsızlık ve kimlik arama belirgindir. Düşünce daha mantıksal, soyut ve idealisttir. Aile dışında geçirilen zaman artmıştır. 8
Gelişimi açıklamaya çalışan pek çok kuram olmasına karşın bunlar üç temel konudaki duruşlarına bakarak kolayca gruplanabilir: 1) Gelişimin akışı sürekli mi yoksa süreksiz midir? 2) Bir gelişim süreci bütün çocuklar için mi geçerlidir yoksa pek çok farklı olası süreç var mıdır? 3) Genetik mi yoksa çevresel etkenler mi gelişimi etkilemede daha önemlidir? Çağdaş kuramcılar bu konularda dengeli bir görüşe sahiptirler. Yanıtların, gelişim alanları bireyler arasında değişebileceğini kabul ederler. Genetik mi yoksa çevresel etkenler mi gelişimi etkilemede daha önemlidir? Kalıtım ve çevre konusu, gelişimin kalıtım ve çevreden etkilenme derecesiyle ilgilidir. Kalıtım yani doğuştan getirdiğimiz donanım, bir organizmanın biyolojik mirasını ifade eder. Çevre yani edindiğimiz donanım ise organizmanın çevresel deneyimini ifade eder. 9
Kalıtımın önemini savunanlar, temel büyüme eğilimlerinin insanlarda genetik olarak programlanmış olduğuna inanırlar. Evrimsel ve genetik temel, büyüme ve gelişimde ortak özellikleri üretir. Konuşmadan önce yürürüz, iki kelimeden önce tek kelime söyleriz, bebeklik döneminde hızlı, erken çocuklukta daha yavaş büyürüz, ergenlikte cinsiyet hormonlarının salınışını yaşarız vb. Çevrenin önemini savunanlar, gelişimde çevrenin veya çevresel deneyimlerin önemini vurgularlar. Deneyimler, kişinin biyolojik çevresinden (beslenme, tıbbi bakım, beslenme, ilaçlar, fiziksel kazalar vb.) sosyal çevresine (aile, akranlar, okullar, toplum, medya ve kültür) kadar her şeyi içine alır. 10
Gelişimin akışı sürekli mi yoksa süreksiz midir? Süreklilik/ süreksizlik konusu, gelişimin ne ölçüde birikimli (süreklilik) veya ne ölçüde dönemler halinde (süreksizlik) bir değişim içerdiğiyle ilgilidir. Bir meşe fidanının kocaman bir meşe ağacı olarak büyümesi sürekliliğe bir örnektir. Benzer şekilde, çocuğun ilk sözcüğü, her ne kadar ani beliren ve süreksiz bir olay gibi görünse de gerçekte haftalar ve aylarca süren büyüme ve alıştırmaların bir sonucudur. 11
Bir tırtılın bir kelebek haline gelişi süreksizliğe bir örnektir. Süreksizlik, niceliksel olmaktan çok niteliksel olarak farklı evreler dizisi şeklinde gerçekleşir. Benzer şekilde, bir çocuk dünya hakkında soyut düşünemezken birden bire bunu yapabilir hale gelir. Gelişim görevleri/ ödevleri: Gelişim dönemlerinin her birinde kişinin mutlu olması, ileride karşılaşacağı görevleri de başarıyla yerine getirmesi için kazanması gereken psikomotor, bilişsel ve sosyoduygusal davranış biçimleri (beceriler), alışkanlıklar ve değerlerdir. Gelişim görevleri, gelişim ilkelerine uygundur. 12
GELİŞİM İLKELERİ 1. Çocuk gelişimi, kalıtım ve çevre koşullarının katkısıyla gerçekleşir. 2. Çocuk gelişimi belli bir sıra izler. Örneğin, her çocukta önce büyük kas gelişimi gerçekleşir. 3. Çocuk gelişiminin aşamaları baştan ayağa, içten dışa, basitten zor ve karmaşık olana doğru bir gidiş gösterir. Örneğin, dil gelişiminde çocuk önce anlamsız sesler çıkarır; sonra belirgin heceleri söyler; daha sonra anlamlı sözcükler ve tümceler oluşturur. 4. Çocuğun her gelişim alanı, diğer gelişim alanlarıyla etkileşir. 5. Gelişim, her yaşta aynı hızda sürmez. Yaşlar arasında hız ayrılıkları görülür. Örneğin, bedensel gelişim ilk iki yılda çok hızlı olmasına karşılık, bunu izleyen yıllarda hız azalıyor; erinlikten sonra yeniden artar. 5. Gelişim, aynı yaştaki kişiler arasında da farklılık gösterir. Yani, çocukların gelişim hızlarında bireysel ayrılıklar görülür. 13
7. Çocuğun belirli dönemlerde belirli gelişim düzeyine ulaşması gerekir. Beklenen gelişim düzeyine ulaşamama bir sonraki gelişim döneminde aksamalara neden olur. Örneğin, çocuk, özgüven duygusunun temelini, yaşamının ilk yılında atmış olması gerekiyor. Bu gerçekleştirilemezse, sonraki yaşlarda sağlıklı bir benlik yapısı oluşturmak güçleşir. Gelişim, büyüme ve olgunlaşma terimleri sık sık birbirlerinin yerine kullanılsa da her biri bir farklılığa vurgu yapar. En sade anlamda büyüme, bir kişinin bedeninin ve uzuvlarının olgunlaşma süresi boyunca nicel artışını ifade eder. Diğer bir deyişle büyüme, bedeni oluşturan hücrelerin çoğalması ve genişlemesi sonucu gerçekleşir. 14
Olgunlaşma ise, kişinin daha yüksek fonksiyon seviyelerine doğru ilerlemesini sağlayan nitelikli değişiklikleri içerir. Biyolojik açıdan bakıldığında olgunlaşma, öncelikli olarak doğuştandır; yani genetik olarak belirlenmiştir ve dış çevre etkenlerine karşı dirençlidir. Olgunlaşma, sabit bir ilerleme sırası ile kendini gösterir. Bu ilerlemenin hızı değişebilir; ancak özelliklerin ortaya çıkma sırası genellikle değişmez. Örneğin, bir bebeğin oturmayı, ayağa kalkmayı ve yürümeyi öğrendiği yaş ve öğrenme hızı, büyük oranda olgunlaşma sürecine bağlıdır. Bu hareket becerilerinin ortaya çıkma sırası genelde sabittir ve pek değişmez; ancak ortaya çıkma hızı, çevresel öğrenme ve deneyim etkileri tarafından değişikliğe uğrayabilir. 15
Bireyin gelişimine etkisi olan pek çok faktör bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi bireyin deneyimleridir. Deneyim, öğrenme süreci boyunca çevre tarafından belirlenen ve değişik gelişim özelliklerinin ortaya çıkmasını etkileyen faktörlerdir. Deneyimin ve olgunlaşmanın gelişim özellikleri iç içedir. Bu süreçlerin katkılarını ayrı ayrı belirlemek imkânsız olmakla birlikte bireyin adaptasyonuna/uyarlamasına yardımcı olan etkenlerdir. Kritik Dönem Birey, sağlıklı ve dengeli bir yaşama sahip olabilmek için belli gelişim süreçlerini geçirmeye, belli davranışları öğrenmeye, belli işlevleri yerine getirmeye ihtiyaç duyar. Kritik dönem, kazanılması gereken ilgili davranışların kazanılmadığında telafisi çok zor olan ya da mümkün olmayan gelişim dönemidir. Kritik dönemler, bireyin çevresel uyaranlara karşı daha duyarlı oldukları dönemlerdir. Kritik dönemde çevresel uyarıcı ve olayların çocuğun gelişim ve öğrenme süreci üzerinde etkisi büyüktür. Örneğin, konuşmayı belli bir yaşa dek öğrenemeyen çocuğun, daha sonra konuşmayı öğrenmesi zorlaşır. 16
Hazırbulunuşluk Hazırbulunuşluk; bireyin belli davranış yeterliklerini gösterebilmesi için gerekli olan, fizyolojik ve psikolojik donanımlarıdır. Örneğin, gelişimin ve öğrenmenin gerçekleşmesi için organizmanın bilişsel, duyuşsal ve devinimsel düzeyde belirli yeterlik ve davranış biçimlerine, performans düzeylerine gelmiş olması gerekir. Hazırbulunuşluk, bireyin sadece olgunlaşma düzeyini değil, aynı zamanda, bireyin önceki öğrenmelerini, ilgilerini, tutumlarını, güdülenmişlik düzeyini, yeteneklerini, genel sağlık durumunu da kapsar. Örneğin; bisiklet kullanmak için yeterli hazırbulunuşluk düzeyinde olan bir çocuk; bisiklet kullanmaya isteklidir, bisikleti kullanmak için gerekli olan kaslar ve diğer organları yeterli olgunluğa erişmiştir, bisikletin nasıl kullanılacağı ile ilgili önkoşul öğrenmelere sahiptir, genel sağlık durumu bisiklete binmesine uygundur. 17
MUTLAKA OKUYUNUZ Berk, L.E. (2013). Çocuk Gelişimi (Çev. Ed. A. Dönmez). Ankara: İmge Kitapevi. Tarih, Kuram ve Uygulamalı Yönelimler (Sayfa 33-72) KAYNAKLAR Berk, L.E. (2013). Çocuk Gelişimi (Çev. Ed. A. Dönmez). Ankara: İmge Kitapevi. Gallahue, D.L., Ozmun, J.C. & Goodway J.D. (2014). Motor Gelişimi Anlamak. Bebekler, Çocuklar, Ergenler ve Yetişkinler (Çev. Ed. D. Sevimay Özer ve A, Aktop). Ankara: Nobel. Diğer 18