DÜNYA BELLEĞİ İHTİSAS KOMİTESİ Prof. Dr. Mehmet ÖZ UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Yönetim Kurulu Üyesi, Dünya Belleği ve İletişim İhtisas Komiteleri Başkanı
Komite Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÖZ UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Yönetim Kurulu Üyesi, Dünya Belleği ve İletişim İhtisas Komiteleri Başkanı Komite Başkan Vekili: Prof. Dr. Yaşar TONTA Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilgi ve Belge Yönetimi
KOMİTE ÜYELERİ Üye : Cem KAHYAOĞLU Dışişleri Bakanlığı -Kültürel Diplomasi Genel Müdür Yardımcılığı Daire Başkanı Raportör : Haydar YALÇIN -Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Üye : Doç. Dr. Muhittin MACİT -Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yazma Eserler Kurumu Başkanı Üye : Prof. Dr. Mustafa S. KAÇALİN-Türk Dil Kurumu Başkanı Üye : Prof. Dr. Semih TEZCAN-Bilkent Üniversitesi, Türk Edebiyatı Bölümü Üye : Tuncel ACAR -Kültür ve Turizm Bakanlığı, Millî Kütüphane Başkanı Üye : Doç. Dr. Uğur ÜNAL-Devlet Arşivleri Genel Müdürü Üye : Murat SÜSLÜ - Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü
DÜNYA BELLEĞİ İHTİSAS KOMİTESİ 1992 yılında kurulan UNESCO Dünya Belleği Programı nın temel amacı hükümetlerde, sivil toplum örgütlerinde ve iş çevrelerinde gerekli duyarlılığın artırılması ve yeterli kamuoyunun oluşturulabilmesi olarak belirlenmiştir. Temel amacı belgesel mirasın korunmasına yönelik ihtiyaçların ve gerekli mali kaynağın sağlanmasıdır. Türkiye Dünya Belleği İhtisas Komitesi ise 29 Şubat 2012 Yönetim Kurulu kararıyla kurulmuştur. Türkiye Dünya Belleği İhtisas Komitesi 10 üyeden oluşmaktadır.
AMAÇ UNESCO nun eşgüdümünde sürdürülen Dünya Belleği Programı nın amacı belgesel mirasın korunması ve bu miraslara erişim sağlanmasını öngörmektedir. Dünya Belleği ni oluşturan elemanlar olarak tanımlanan ve kültürel geçmişi yansıtan taş, deri, parşömen veya kâğıda yazılanlarla geçmişin, bugünün ve geleceğin belleğini oluşturacak diğer görsel ve yazılı eski veya yeni belgelerin korunması ve geleceğe aktarılması amacını taşıyan program, UNESCO tarafından 1992 yılında ilan edilmiş, geçen zaman içinde 76 devletin 193 koleksiyonu Dünya Belleği Listesi ne alınmıştır (Oğuz, 2011, s. 1).
DÜNYA BELLEĞİNDE TÜRKİYE I Dünya Belleği Kütüğünde ülkemizden üç belgesel miras bulunmaktadır: Boğaziçi Üniversitesi Gözlem ve Deprem Araştırma Enstitüsü nde (Kandilli Rasathanesi) muhafaza edilen el yazmaları ve burada yer alan dünyadaki ilk astronomik bilgiler 2001 yılından bu yana Dünya Belleği Kütüğü nde belgesel miras olarak kayıtlıdır.
DÜNYA BELLEĞİNDE TÜRKİYE II Keza, Boğazköy Hitit tabletleri üzerindeki çivi yazıları 2001 yılında Dünya Belleği Kütüğü ne kaydedilmiştir. İstanbul daki Süleymaniye Kütüphanesi nde yer alan İbni Sina ya ait yazma eser koleksiyonu ise 2003 yılında Dünya Belleği Kütüğü ne kaydedilmiştir.
DÜNYA BELLEĞİNDE TÜRKİYE III Bu miraslara ek olarak, Süleymaniye Elyazmaları Hastanesi Kurulmasına İlişkin Mutabakat Zaptı 29 Kasım 2006 da Paris te ülkemiz, UNESCO ve IRCICA arasında imzalanmıştır (Birleşmiş Milletler) 2012 Yılı içerisinde de Evliya Çelebi Seyahatnamesi Dünya Belleği Kültürel Mirası Listesine Önerilmiştir.
KOMİTENİN GÜNDEMİ I Türkiye Dünya Belleği İhtisas Komitesi çalışmalarına aylık olarak düzenlenen komite toplantıları ile devam etmektedir. Yapılan komite toplantılarında dünya belleğine miras olarak nelerin önerilebileceğine dair görüş alışverişinde bulunulmaktadır. Dünya belleği kavramı olarak nelerin bu kapsama gireceği de yapılan görüşmeler arasında tartışılan konular arasında yer almaktadır.
KOMİTENİN GÜNDEMİ Bu bağlamda tartışılan konular arasında Sümela Manastırının üç boyutlu olarak sanallaştırılmasının dünya kültürel mirasına dünya belleği olarak kazandırılması acaba bu komisyonun bir görevi midir? Ya da dijital hikaye anlatımı (digital storytelling) ile dünya belleğine kazandırabileceğimiz miraslarımız olabilir mi? vb. sorulara yanıt arandığı söylenebilir.
TARTIŞILAN SORULAR Dünya belleği programı kapsamına girmesi gereken materyaller neler olmalıdır? Peri bacalarının sanallaştırılması bu programa dahil olabilir mi? Dijital hikaye anlatımı (digital stortelling) bu kapsamda değerlendirilebilir mi? Somut Olmayan Kültürel Miras ögelerinin dijitalleştirilmesi bu bağlamda değerlendirilebilir mi?
Oğuz (2011, s. 3) a göre Dünya Belleği nde kayıtlı 193 mirastan ancak 3 ün Türkiye ye ait olup değerli koleksiyonların korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından bu programda edinilmiş deneyimlerin Türkiye de kullanılması önem taşımaktadır. UNESCO tarafından 1992 yılında ilan edilmiş olsa da ülkemizdeki program ancak 20 yıl sonra kurulabilmiştir. Türkiye Dünya Belleği İhtisas Komitesi Dünya da tartışılan konuları takip ederek neler yapılabilir ya da ne yönde hareket edilmeli gibi sorulara cevap arayarak çalışmalarına devam edebilir.
DİJİTAL ÇAĞDA DÜNYA BELLEĞİ KONFERANSI, 26-28 EYLÜL 2012 TARİHLERİNDE VANCOUVER, KANADA 26-28 Eylül 2012 tarihlerinde Vancouver, Kanada da yapılan Dijital Çağda Dünya Belleği: Dijitalleştirme ve Koruma Konferansı komitemiz başkan vekili Prof. Dr. Yaşar Tonta katılım sağlamıştır. Kendisi konferans dönüşü komitenin aylık toplantısında komite üyelerini konferans içeriği hakkında bilgilendirmiştir.
VANCOUVER KONFERANSINDA TARTIŞILAN KONULAR I Dijital koruma nedir? Dijital ortamda güven ve çatışan haklar UNESCO nun 2003 te kabul edilen Dijital Mirası Koruma Şartı Dijital Miras İçin Entellektüel Mülkiyet Alt Yapısı Girişimleri HathiTrust ( Partnerleri arasında Google ve Internet Arşivi nin de bulunduğu ve birçok üniversite ve araştırma kütüphanesinin katılımıyla kurulan HathiTrust1 koleksiyonunda Google tarafından dijital ortama aktarılmış 50 milyon kitap bulunmaktadır) Geleneksel sanatı ve sahne sanatlarını dijital formatta koruma Geleneksel bilginin ve geleneksel kültürel deneyimlerin dijital ortamda korunması ve kullanımıyla ilgili istisnalar ve sınırlamalar
VANCOUVER KONFERANSINDA TARTIŞILAN KONULAR II TK traditional knowledge ve tce traditional cultural experience kavramları Open Library (openlibrary.org) Açık Arşiv Bilgi Sistemi (OAIS) Referans Modeli Dijital bilgiyi uzun dönemli koruma ekonomisi Bellek kaybının yol açtığı zararlara örneklerin Kimin Belleği/Bellekleri? Dijital Çağda Kültür, Bilim ve Siyaset Görsel işitsel belgelerin korunmasıyla ilgili meydan okumalar Dijital nesnelerin adli kanıt oluşturmasıyla ilgili sorunlar Örgütlerin küresel ölçekte dijital korumaya katkıları Dünyanın tüm elektronik dergilerini arşivlemek için geliştirilen kütük (thekeepers.org)
KONFERANS SONUÇLARI I Konferansta UNESCO nun Dünya Belleği Programının sadece belgelerin kütüğe kaydedilmesinden ibaret olmadığı, geleceğin belleği nin yaratıldığı andan itibaren korunması ve güvenli dijital arşivler kurulması gerektiği, aksi takdirde dijital amnezi ya da dijital Alzheimer sorunuyla karşı karşıya kalınacağı vurgulanarak katılımcıların bu mesajı hükümetlerine iletmeleri istendi
KONFERANS SONUÇLARI II Dijital Çağda Dünya Belleği: Dijitalleştirme ve Koruma Konferansı nda işlenen konulardan da anlaşılacağı gibi artık dijital ortamda üretilen belgelerin korunması, kültürel miras ögesi olarak sonraki nesillere aktarılabilmesi için gerekli işlemlerin yapılması dünya belleği ihtisas komitesi olarak üstlenmemiz gereken görevler arasında gösterilebilir.
TEMEL GÖREVİMİZ Dünya belleği programının temel amaçlarını da gözden geçirdiğimizde komite olarak Ray Edmondson ın da raporunda belirttiği gibi (2002:3) Ülkemizdeki belgesel miraslarının en uygun teknikler kullanılarak korunması, belgesel miraslara evrensel erişimin sağlanması, belgesel mirasın varlığına ve önemine yönelik dünya çapında kamuoyu oluşturulması bilginin saklandığı ortam (kağıt, parşömen, CD, DVD, elektronik ortam vb.) ne olursa olsun komitemizin üstlenmesi gereken temel görev olarak gösterilebilir.
SONUÇ I Sonuç olarak kültürel mirasın dünya belleğine kazandırılması adına birçok paydaşla çalışılması gerektiği söylenebilir. Konu Tonta nın UNESCO Türkiye Millî Komisyonu İçin yazmış olduğu raporda belirttiği şekilde özetlenebilir; UNESCO nun dijital koruma çerçeve ve uygulamalarını gerçekleştirmede daha aktif rol oynaması ve 2003 tarihli UNESCO Dijital Mirasın Korunması Şartı nda yer alan uygulama ilkelerini güncellemesi öneriler arasında yer almaktadır. Üye ülkelerin ise hızla değişen teknolojik ortamda dijital mirası korumak için kamu politikaları geliştirmeleri; dijital mirası koruma ve bu mirasa erişimi destekleyen yasal çerçevelerin geliştirilmesinde kütüphaneler, arşivler, müzeler ve diğer ilgili örgütlerle işbirliği yapmaları; ve devlet belgelerine güven yaratacak ve bu güveni yaşatacak açık devlet stratejileri geliştirmeleri önerilmektedir.
SONUÇ II Komite olarak hazırlıklarını sürdürdüğümüz Dünya Belleği Çalıştayında, değişik uzmanlık alanlarından katılımlarla Türkiye nin Dünya Belleği için önerilerine dair ölçütler ve öneri listesi olgunlaştırılacaktır. Bu konu, Büyük Buluşmanın sonuçları ışığında yeniden düşünülecek ve makul bir süre içinde söz konusu çalıştay gerçekleştirilecektir.
Teşekkürler