Trakya'da Sanayileşme ve Çevre Sempozyumu n 83 ÇEVRESEL MALLARDA DEĞERLEME İ. Hakkı İNAN 1 ) Ahmet KUBAŞ 2 ) Son yıllara kadar, serbest mallar olarak görülen doğal kaynaklann, miktarının sabit olduğu ve bu nedenle kıt kaynaklar arasında görülmesi gerektiği birçok ekonomist tarafından belirtilmektedir. Arzları talebe göre sınırlı olan doğal kaynakları üretimde kullanarak fayda sağlayan işletmelerin üretim sonucunda yarattığı negatif dışsallıklardan, etkilenen toplumun uğradığı zarararm, bedelini ödemelidirler. Üretim süreci içerisinde işletmelerin zararlı artıklarını hiç bir maliyete katlanmadan alıcı ortama bıraktıklarında maliyetlerinin, sadece özel üretim maliyetini değil aynı zamanda alıcı ortama bırakılan zararlı artıkların topluma olan maliyetlerini de kapsaması gerekir. Genelde firmalar bu maliyetleri dikkate almadan üretim yapmaktadır. Ancak bu ödemenin "miktarı ne kadar olmalıdır?" sorusuna yanıt verebilmek için arz ve talebe bağlı olarak değişen fiyat tesbit edilmelidir. Doğal kaynağın parasal değerini belirlemede çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Dayandığı temel yaklaşım; tüketiciler ürünlere talep yaratırken, tüketimden fayda sağlamak için belli bir maliyete katlanmayı kabul etmektedirler. Tüketiciler veya kullanıcıların, kullanım karşılığı ödemeye istekli olduğu (Wlingness to Paid WTP) ve ödeyebileceği (Wlingness to Accept WTA) parasal değere göre belirlenmektedir. Kullanılan yöntemler, Koşullu Değerleme (Contingent Valuation), Hedonik Fiyat ve Seyahat Maliyeti yöntemidir. Bu değerleme yöntemlerinden yararlanarak çevresel malların parasal değerleri tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Gelişmiş ülkelerde yaygm olarak kullanılan bu yöntemlerin çevresel mallann parasal değeri yanında dışsallık sonucu oluşan çevresel hasarların maliyetlerinin belirlenmesinde de kullanılabilir. Doğal Kaynakların Değerlenmesinde Kullanılan Yöntem Doğal kaynaklann değerlemesinde çok sayıda analiz yöntemi kullanılmaktadır. Bu araştırma daha çok sanayinin yarattığı dışsallıklann parasal olarak ölçülebilmesi amacıyla yapıldığından, koşullu değerleme ve Hedonik fiyat yönteminden yararlanılacaktır. 1 Prof.Dr.Jckirdağ Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü. 2.Arş.Gör., Tekirdağ Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü.
Trakya'da Sanayileşme ve Çevre Sempozyumu II 84 1.Koşullu Değerleme (Contingent Valuation) Çevresel mallar yakın dönemlere kadar serbest ve sınırsız mallar olarak bilinmekteydi. Ancak son yıllarda çevresel mallann kamusal mal olduğu ve bunların aynı zamanda kıt kaynaklar olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca çevresel malların da arzları talebe göre sınırlıdır. Bu malların çoğu, piyasada alınıp satılmadığından fiyatları da yoktur (Savaş, 1997). Kamusal mal olan doğal kaynakları kullanan işletmelerin, buna karşılık bir ödemede bulunması gerekmektedir. Çünkü, kirleten veya kullanan öder ilkesine göre çevresel malların fiyatları olmalıdır. Bu fiyatların belirlenmesinde son yıllarda çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Bunlardan biride "koşullu değerleme yöntemi"dir. Bu yöntem, üreticiler ve tüketicilerin doğal kaynakların kullanım karşılığı (hasar bedeli) olarak yapmak istedikleri (WTP) ve yapabilecekleri (WTA) katkı miktarına dayanmaktadır. Bunlara etki eden unsurlar ise işletmenin gelir düzeyi, işçi sayısı, çevre kalitesi, sosyo ekonomik, vb. faktörlerdir. Bu, fonksiyon olarak ifade edildiğinde; WTPi ve WTAi = f( Qi, Yi, Ti, Si, Ei, vb. )'den oluşmaktadır. Qi = Yapılacak katkının niteliği Yi = Gelir seviyesi Ti = İndeks Si = Sosyo ekonomik faktörler Ei = Çevre kalitesi Bu iki değer biçme aracının, kullanılmasıyla çevresel mallann değerleri logit modeliyle tahmin edilmeye çalışılmıştır. Çevresel malların değerlemesi işletmelerin kuruluş aşamasında ÇED ve yatırım projeleri için gerekli çevresel ve sosyal fayda ve maliyet analizinin yapılabilmesi açısından da önemlidir. 2.Hedonik Fiyat Yöntemi Piyasada değişimi yapılabilen bir ürünün kalite özellikleri ile fiyatı arasındaki fonksiyonel ilişkiye hedonik fiyat fonksiyonu denir. Hedonik fiyat yönteminin doğal kaynak ve çevre kalitesinin bedelini ölçmek amacı ile kullanılması, ürünün fiyatının çevre özelliklerine bağlı olarak değişim gösterdiği varsayımına dayanmaktadır (AKGÜNGÖR, 1996). Arazi fıyatlan sanayileşme ve şehirleşmeden kaynaklanan sıvı atıklardan dolayı düşme eğilimi gösterebilir. Özellikle tarım dışında alternatif kullanım olanağı bulunmayan ve kirlenmeden dolayı düşük verim alman arazinin fiyatının düşük olması beklenebilir. Burada şunu söyleyebiliriz arazi fiyatını etkileyen doğal kaynağın kalitesidir. Erhun Kula' da arazi fiyatlannm, ev, semt değişkem ve çevresel faktörlerin bir fonksiyonu olduğunu ve ev kiralan içinde geçerli olduğunu belirtmiştir (KULA 1994). Bu fonksiyon aşağıda görüldüğü gibi oluşturulmuştur.
Trakya'da Sanayileşme ve Çevre Sempozyuma II 85 PV=f(Hİ, Ai, Ni, Ei vb.) Bu yöntemden yararlanarak, Trakya bölgesinde bulunan sanayi kuruluşlarının atıklarıyla kirlenen Ergene nehri çevresindeki çeltik, ayçiçeği, buğday, mısır vb ürün verimlerindeki azalma ev kiraları ve arazi (arsa) fiyatlarım etkileyebileceğinden araştırmada hedonik fiyat yönteminden yararlanılarak çevresel malların fiyatları tahmin edilebilir. 3.Seyahat Maliyeti Yöntemi (Travel Cost Method) Seyahat maliyeti yönteminde; ziyaretçilerin bir doğal kaynaktan yararlanmak için yaptıkları ve yapabilecekleri harcamalara dayanmaktadır. Parklar, dinlenme alanları, göller, ormanlar, mağaralar v.b doğal alanların parasal değerini belirlemede kullanılmaktadır. Bölgeler, doğal kaynağa olan uzaklığa göre sınıflandırılmaktadır. Doğal kaynağa yakın olan insanların ziyaret için yaptıkları ulaşım ve barınma gibi giderlerini karşılayabilmek için yaptıkları harcamalar ile uzak bölgelerden gelen ziyaretçilerin yaptıkları harcamalar ayrı ayrı belirlenir. Ziyaretçilerle yapılacak anket çalışmasında doğal kaynağı görmek için yapmak istedikleri ve yapabilecekleri parasal miktar ile birlikte yapmak zorunda olduğu harcamalar belirlenir. Tesbit edilen toplam ziyaretçi sayısı gelir ve eğitim düzeyi v.b diğer parametrelere göre çoklu regresyon analizine göre test edilir. 4.Delphi Tekniği Teknolojik bir tahmin yöntemi olarak geliştirilen bu teknik, daha sonraları verilerin bulunmadığı ve belirsizliklerin çok olduğu ortamlarda işletmeler tarafından da tahmin yapmak amacı ile bugün yaygm olarak kullanılmaktadır. Teknik temel olarak tahmin edilmek istenen olay konusunda uzman olan kişilerin fikirlerini tekrarlayıcı bir özellik gösteren anketler aracılığı ile belli bir noktada birleştirme üzerinde yoğunlaşır(sariarslan 1990). Ancak bu yöntem uygulanırken aşağıda gösterilen konulara dikkat edilmelidir. - Katılacak elemanlar konunun uzmanı olmalıdır. - Uzmanların birbirlerinden bağımsız olmalı ve birbirini etkilememelidir. Anketten elde edilen yanıtlar değerlendirilerek sıralanır ve değişim aralığı (range) belirlenir. Daha sonra bu aralığın medyam(orta değeri) ve alt ve üst uçların % 25'i atılarak yani yanıtların orta aralıkta kalan % 50'si alınarak "interquartile" range aralığı (IQR) hesaplanır. Bu orta değer ikinci defa uzmanlara gönderilir. Uzmanların düşünceleri, tekrarlayıcı ve bir geri besleme özelliği gösteren anketlere dayalı olarak genellikle dört aşamada toplanır, değerlendirilir ve sonuçta bir tahmine ulaşılır.
Trakya'da Sanayileşme ve Çevre Sempozyumu II 86 KAYNAKLAR 1.Ertürk.H, 1985, Çevre Kirlenmesinin Ekonomik Anlamı, U.U. I.İ.B.F. Dergisi Cilt:6, Sayı:2, Bursa 2. Sarıarslan, H, 1990, Yatırım Projelerinin Hazırlanması ve Değerlendirilmesi, A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara 3. Tıetenberg.T, 1992, Environmental and Natural Resource Economics, ABD 4. Kula,E, 1994, Economics of Natural Resources, the Environment and Policies, Chapman&Hall,U.K 5. Kubaş, A, 1995, Doğal Kaynaklar Ekonomisi, Doktora Semineri, Tekirdağ 6. Hodge, 1,1995, Environmental Economics, Macmillan Press Ltd., London 7. Akgüngör, S, 1997, Doğal Kaynak Kullanımında Alternatif Yöntemler Yeni Yaklaşımlar, Marmara Üniversitesi Türkiye Ekonomisi Araştırma Merkezi ve Friedrich Naumann Vakfı, Bursa