KADIŞEHRİ (YOZGAT) NDE BİTKİSEL TARIMIN GENEL DURUMU

Özet KADIŞEHRİ (YOZGAT) NDE BİTKİSEL TARIMIN GENEL DURUMU Selcan TAŞCI 1 Kuzey yarım kürede ılıman iklim kuşağında yer alan Türkiye; iklim koşulları, toprak yapısı ve sulama imkânları ile önemli bir tarım potansiyeline sahiptir. Türkiye sınırları içerisinde görülen iklim çeşitliliği, tarım ürünleri çeşitliliğini de doğrudan etkilemektedir. İç Anadolu Bölgesi nde yer alan Yozgat ili karasal bir iklime sahiptir. Kadışehri ilçesi ise Yozgat ın kuzeydoğusunda yer almaktadır ve Yozgat merkeze ve diğer ilçelerine göre nispeten daha ılımandır. Yozgat ili, Sivas ve Kayseri ile birlikte TR72 bölgesinde yer almaktadır. 2013 yılı TÜİK verilerine göre; Türkiye de toplam işlenen tarım alanının (20.578.637 ha) % 8,73 ü (1.796.094 ha) TR72 bölgesinde, % 2,88 i (592.809 ha) Yozgat ili sınırları içerisindedir. Bunun da 12.415 hektarlık bölümü (% 0,06) Kadışehri ilçesi sınırlarındadır. Türkiye de bitkisel tarım ürünlerinin başında tahıl gelmektedir. Toplam 16.094.014 ha hasat edilen alanın % 71,54 lük (11.513.414 ha) büyük kısmında tahıl üretimi gerçekleştirilmektedir. Tahıla ayrılan bu alanın % 8,59 u (988.725 ha) TR72 bölgesinde, % 3,11 i (357.844 ha) Yozgat ilinde, % 0,09 u (11.159 ha) Kadışehri ilçesi sınırlarında yer almaktadır. Türkiye deki genel duruma benzer olarak Kadışehri ilçesinde de genellikle tahıl üretimi yapılmaktadır. Kadışehri nde bulunan toplam 12.415 ha işlenen tarım alanının 11.159 ha lık büyük bölümü tahıla ayrılmış durumdadır. Geri kalan alanda ise sebzecilik, meyvecilik ve yem bitkileri üretimi gerçekleştirilmektedir. Kadışehri ilçesi, Yozgat merkez de dâhil olmak üzere toplam 14 ilçe arasında; buğday üretim miktarında 22.759 ton ile 10. sırada, arpa üretim miktarında 940 ton ile 12. sırada, mısır üretiminde 244 ton ile 12. sırada, şeker pancarı üretiminde 46.872 ton ile 7. sırada yer almaktadır. Kadışehri nde üretilen belli başlı sebzeler domates (1398 ton), hıyar (400 ton), karpuz (1675 ton) ve kavundur (300 ton). Kadışehri nde üretilen meyvelerin başında elma (152 ton), armut (90 ton), üzüm (27 ton) kiraz (10 ton) gelmektedir (TÜİK, 2013). Ancak Kadışehri ilçesinde meyvecilik giderek önem kazanmaktadır. İlçede gerçekleştirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ile ileriki yıllarda meyve üretimi daha da artacaktır. Bu çalışmada Kadışehri nin bitkisel tarım üretimi durumu, Yozgat ın diğer ilçeleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmeye çalışılmıştır. Kadışehri ndeki bitkisel üretimin çeşitliliği ve ülke ekonomisine katkısı ortaya konularak, gelecekte ilçedeki bitkisel tarım üretiminin artmasına katkı yapacak faaliyetlerin irdelenmesi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Yozgat, Kadışehri, tarım, bitkisel üretim, TR72 bölgesi. Abstract General Situation of Plant Agriculture in Kadısehri (Yozgat) Turkey that located in the northern hemisphere in temperate climate zone, has significant agricultural potential thanks to climatic conditions, soil structure and irrigation facilities. Climatic diversity that seen inside Turkeys borders, affects the diversity of agricultural products directly. Yozgat that located in Central Anatolia Region has a continental climate. Kadısehri district is located in the northeast of Yozgat and it is relatively temperate than the center and other districts of Yozgat. 1 Öğretim Görevlisi, Bozok Üniversitesi, Akdağmadeni MYO, Bitkisel ve Hayvansal Üretim Bölümü, slcntsc@gmail.com 225

Yozgat is located with Sivas and Kayseri in the region TR72. According to the 2013 data of TUIK, in Turkey, % 8.73 (1.796.094 ha) of the total cultivated area (20.578.637 ha) is in TR72, % 2.88 (592.809 ha) of that is in the province of Yozgat. Part of these 12.415 hectares (% 0,06) is also in Kadısehri. Grain is ranked first among the argiculture plant product in Turkey. There is performed crain product on % 71,54 (11.513.414 ha) part of 16.094.014 ha total harvested area. % 8,59 (988.725 ha) of this area allocated for grain production is located in TR72, % 3,11 (357.844 ha) of that is located in Yozgat, % 0,09 (11.159 ha) of that is located in Kadısehri. Similar to the general situation in Turkey, mostly there has being grain production in Kadısehri. 11.159 ha that the biggest part of 12.415 ha total cultivated area located in Kadısehri is allocated for grain production. Vegetable, fruit and forage production is carried out on the rest of area. Among the totaly 14 districts, including the Yozgat center town Kadısehri is ranked 10. by 22.759 tonnes wheat production, ranked 12. by 940 tonnes barley production, ranked 12. by 244 tonnes maize production, ranked 7. by 46.872 tonnes sugar beet production. Main vegetablels that has produced in Kadısehri are tomato (1398 tonnes), cucumber (400 tonnes), watermelon (1675 tonnes) and melon (300 tonnes). Main fruits that produced in Kadısehri are apple (152 tonnes), pear (90 tonnes), grape (27 tonnes), cherry (10 tonnes). However fruit producting is being important day after day. Fruit production will be increase by Deveci Basin Orcharding Integration Project that devoloped in Kadısehri. In this study it is tried to examine that the status of agriculture plant production of Kadısehri by comparing the other districts of Yozgat. It is stated that the diversity of plant production in Kadısehri and the economic contribution to country economy. Furthermore, it is aimed to examine the activities that can be contribute to agriculture plant production in district in the future. Keywords: Yozgat, Kadısehri, agriculture, plant production, TR72 region. 1. Giriş Türkiye nin doğal yapısı, coğrafi konumu, farklı ekolojik bölgelerinin olması, zengin florası, endemik türlerin varlığı ile ülkemiz çok sayıda bitkiyi bünyesinde barındırmaktadır. Ülkemiz ayrıca toprak yapısı ve sulama koşulları ile de önemli bir tarım potansiyeline sahiptir. 2015 yılı TÜİK verilerine göre; Türkiye de toplam işlenen tarım alanının (tahıl, meyve, sebze, süs bitkileri ve sebze, meyve ve süs bitkilerinin yapıldığı örtü altı yetiştiriciliği) (213.672.630 da) % 6,37 si (13.601.992 da) TR72 bölgesinde, % 2,94 ü (6.283.330 da) Yozgat ili sınırları içerisindedir. Bunun da 108.460 dekarlık bölümü (% 0,05) Kadışehri ilçesi sınırlarındadır. 2. Türkiye de Bitkisel Tarım Türkiye de bitkisel tarım ürünlerinin başında tahıl gelmektedir. Toplam işlenen tarım alanının % 80,29 luk (171.565.734 da) büyük kısmında tahıl tarımı gerçekleştirilmiştir. Geriye kalan % 15,40 lık kısmında meyve, % 4,27 lik kısmında sebze ve % 0,03 lük kısmında ise süs bitkileri tarımı gerçekleştirilmiştir. Türkiye de 2015 yılında toplam 164.757.398 tonluk (tahıl, sebze, meyve ve örtü altı yetiştiricilik) bir üretim gerçekleştirilmiştir. Toplam tahıl alanında 109.396.649 ton tahıl ürünleri, toplam meyve alanında 19.088.019 ton meyve, toplam sebze alanında 29.552.290 ton sebze, alçak tünel, yüksek tünel, plastik sera ve cam seralarda olmak üzere 6.352.143 ton örtü altı sebze ve 368.297 ton örtü altı meyve üretimi gerçekleştirilmiştir. Süs bitkilerinde ise alçak tünel, yüksek tünel, plastik sera ve cam seralarda olmak üzere örtü altı yetiştiriciliği ve açık alanda süs bitkileri yetiştiriciliği ile toplam 2.747.794.042 adet süs bitkileri üretimi gerçekleştirilmiştir. (Tablo1.1). Ülkemizde yaklaşık 4 milyon ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Ülkemizde tahıla ayrılan alanın % 7,54 ü (12.930.041 da) TR72 bölgesinde, % 2,61 i (4.471.258 da) Yozgat ilinde, % 0,06 sı (101.216 da) Kadışehri ilçesi sınırlarında yer almaktadır. Türkiye deki genel duruma benzer olarak Kadışehri 226

ilçesinde de genellikle tahıl üretimi yapılmaktadır. Kadışehri nde bulunan toplam 108.460 da işlenen tarım alanının 101.216 da lık büyük bir bölümü tahıla ayrılmış durumdadır. Geri kalan alanda ise sebzecilik ve meyvecilik üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). Tablo 1.1. Türkiye nin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl 171.565.734 109.396.649 Meyve 32.838.481 *19.088.019 Sebze 8.485.429 29.552.290 Örtü altı (sebze) 647.594 6.352.143 Örtü altı (meyve) 76.031 368.297 toplam 213.613.269 *164.757.398 Süs Bitkileri 46.197 **1.555.300.960 Örtü altı (süs bitkileri) 13.164 **1.192.493.082 toplam 59.361 **2.747.794.042 TOPLAM ALAN (da) 213.672.630 *revize edilmiştir **adet 3. TR72 Bölgesi nde Bitkisel Tarım Türkiye de yapılan 164.757.398 tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının 8.520.722 (% 5,17) tonu ve 2.747.794.042 adet üretilen süs bitkilerinin 263.600 (% 0,01) adeti TR72 Bölgesinde gerçekleştirilmiştir. Yozgat ın da içinde yer aldığı TR72 Bölgesi (Kayseri, Sivas, Yozgat) nin 12.930.041 da tahıl alanının % 38,73 lük kısmı Sivas, % 34,58 lik kısmı Yozgat, % 26,69 luk kısmı ise Kayseri de yer almaktadır. Meyve alanının % 50,95 i Kayseri, % 40,37 si Yozgat, % 8,68 i ise Sivas tadır. Sebze alanının % 89,95 i Kayseri, % 7,53 ü Yozgat, % 2,53 ü Sivas tadır. 23 dekarlık süs bitkileri üretim alanı ve 8 dekarlık örtü altı süs bitkileri üretim alanı ile Kayseri ön plandadır. Örtü altı yetiştiriciliğinde Sivas (% 59,80), Kayseri (% 20,10) ve Yozgat (% 20,10) illeri sebze üretim alanlarına sahipken bölgede örtü altı meyve yetiştiriciliği yapılmamaktadır. TR72 Bölgesi nde 8.166.696 ton üretim ile tahıl ilk sırayı almaktadır. Bölgede 199.148 ton meyve üretimi, 367.604 ton sebze üretimi, 2.584 ton örtü altı sebze üretimi yapılmaktadır. Bölge içerisinde süs bitkileri üretimi ise açıkta ve örtü altında yapılan yetiştiricilik ile toplam 263.600 adet ile sadece Kayseri de yapılmaktadır (Tablo 1.2). TR72 Bölgesinde yaklaşık 885.000 ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Tablo 1.2. TR72 Bölgesi nin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl 12.930.041 8.166.696 Meyve 304.112 *199.148 Sebze 367.604 152.294 Örtü altı (sebze) 204 2.584 Örtü altı (meyve) 0 0 toplam 13.601.961 *8.520.722 Süs Bitkileri 23 **150.300 Örtü altı (süs bitkileri) 8 **113.300 toplam 31,40 **263.600 TOPLAM ALAN (da) 13.601.992 *revize edilmiştir **adet 227

4. Yozgat İli nde Bitkisel Tarım Yozgat doğudan Sivas, güneyden Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, batıdan Kırıkkale, kuzeyden ise Amasya, Çorum ve Tokat illeri ile çevrili ve 14.074 km² yüzölçümüne sahiptir. Yozgat ili, yer şekilleri bakımından genelde sade bir yapıya sahiptir. Yer şekillerinin büyük bölümünü platolar kaplamaktadır. Platoların üzerinde yüksekliği fazla olmayan dağ ve tepeler vardır. Plato yüzeyini parçalayan vadi tabanlarında ve çukur yerlerde alüvyol ovalar oluşmuştur. Yozgat bölgenin en geniş platolarından olan Bozok Platosu üzerinde yer almaktadır. Bozok Platosu Kızılırmak yayının çevirdiği dalgalı bir arazi özelliğindedir. Platolardan sonra, ilde en geniş alanı kaplayan yeryüzü şekli, dağlardır. Kızılırmak Vadisi boyunca kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan Akdağlar ildeki en önemli sıra dağlardır. Yozgat ilinde yarı kurak karasal iklimi hâkimdir. Deniz etkisine kapalı olduğu için, yazlar sıcak ve kurak; kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Yaz ile kış; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkları yüksektir. Sert iklim koşulları, Yeşilırmak havzasına giren Çekerek Vadisi nde biraz yumuşamakta, az da olsa Karadeniz ikliminin etkileri görülmektedir. Temmuz ve Ağustos en sıcak aylardır. Yağışın aylara ve mevsimlere göre dağılışı düzensizdir. İklim ve toprak yapısı şartlarına bağlı olarak, il genelinde yaygın doğal bitki örtüsü bozkırlardır (TÜİK, 2013). Yozgat ilinin nüfusu, 2015 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 419.440 kişidir. Toplam nüfusun 262.864 kişisi il ve ilçe merkezlerinde yaşarken, 156.576 kişisi belde ve köylerde yaşamaktadır. Şehirde yaşayanların oranı %63, köyde yaşayanların oranı %37 dir. İlin 14 ilçesi bulunmaktadır. Yine aynı sonuçlara göre, il merkezi nüfusu 81.920, ilin nüfus yoğunluğu ise km² başına 30 dur. Nüfus bakımından en büyük ilçeleri sırasıyla; Merkez ilçe, Sorgun ve Yerköy dür. Yüzölçümü bakımından en büyük ilçesi Merkez ilçe, en küçük ilçesi ise Çandır dır (TÜİK, 2016b). TR72 Bölgesinde yapılan 8.520.722 tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının 2.928.839 (% 34,37) tonu Yozgat ta gerçekleştirilmektedir (TÜİK, 2016a). Yozgat ili bitkisel üretiminde en büyük paya tahıl üretimi sahiptir. Yozgat ilinde toplam 4.621.739 da işlenen tarım alanının % 96,74 lük büyük bölümünde tahıl üretimi yapılırken %2,66 sında meyvecilik, % 0,60 ında sebzecilik yapılmaktadır. İlde süs bitkileri yetiştiriciliği yapılmamaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.1). Yozgat İli Bitkisel Üretim Oranları Meyve % 2,66 Sebze % 0,60 Tahıl % 96,74 Şekil 1.1. Yozgat İli Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Yozgat ilinin tahıl ve meyve üretim alanının TR72 Bölgesinde ve ülkemizde yer alan payı önemli boyuttadır. Yozgat, 12.930.041 da toplam işlenmiş tarım alanı olan TR72 Bölgesinde, % 34,58 lik işlenmiş tarım alanı ile tahıl yetiştiriciliğinde, % 40,37 lik işlenmiş tarım alanı ile meyve yetiştiriciliğinde önemli bir paya sahiptir (Şekil 1.2). TR72 Bölgesindeki sebze üretiminde Kayseri (% 89,95), örtü altı sebze üretiminde 228

Sivas (% 59,80), açıkta ve örtü altında süs bitkileri üretiminde ise Kayseri (% 100) ön plana çıkmaktadır (TÜİK, 2016a). Şekil 1.2. TR72 Bölgesindeki İllerin İşlenmiş Tahıl Ürünleri Alanı (a) ve Meyve Ürünleri Alanı (b) Dağılımı Yozgat ta toplam işlenen alanın 4.471.258 da alanında 2.838.576 tonluk tahıl üretimi, 122.775 da alanında 31.919 tonluk meyve üretimi, 27.665 da alanında 57.353 tonluk sebze üretimi, 41 da alanında ise 991 tonluk örtü altı sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 1.3). İlde örtü altı yetiştiricilik, sebze üretimi ile, Sorgun ve Sarıkaya ilçelerinde gerçekleştirilmektedir. Yozgat ta yaklaşık 166.000 ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). Tablo 1.3. Yozgat İlinin Bitkisel Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Ürün alan (da) miktar (ton) Tahıl 4.471.258 2.838.576 Meyve 122.775 *31.919 Sebze 27.665 57.353 Örtü altı (sebze) 41 991 TOPLAM 4.621.739 *2.928.839 *revize edilmiştir 5. Kadışehri İlçesinde Tarımın Genel Durumu Kadışehri ilçesi (40 0 06-39 0 53 K ve 35 0 36-36 0 00 D) Yozgat (117 km), Sivas (150 km) ve Tokat (115 km) illerinin ortasında yer almaktadır. Yüzölçümü 57.800 ha dır. Kadışehri sınırları içinden geçen Çekerek Irmağı bölgeye verimlilik katmaktadır. Kadışehri ilçesi denizden uzakta ve yüksek rakımda (1040 m) olmasına karşın yer yer Karadeniz iklimi özelliklerini göstermektedir. Yağış rejimi Karadeniz bölgesine benzerdir. Ortalama metrekareye 570 kg yağış düşerken yılın 60-70 günü yağışlı geçmektedir. Hâkim rüzgâr yönü poyrazdır (kuzey-doğu). Kadışehri nde iklim Yozgat merkeze ve diğer ilçelere göre nispeten daha ılımandır (Kadışehri Belediyesi, 2015). İlçenin toprakları genellikle tınlı ve killi-tınlı topraklardan oluşur. Toprak yapısı ph bakımından yüksek alkali düzeyde (8.24-9.27) organik madde, azot ve fosfor bakımından fakir potasyum açısından zengindir (Kadışehri Belediyesi, 2015; Anonim 1, 2015). Kadışehri ilçesinin nüfusu, 2015 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 12.768 kişidir. Toplam nüfusun 5.327 kişisi ilçe merkezinde yaşarken, 7.441 kişisi belde ve köylerde yaşamaktadır. İlçede yaşayanların oranı %42, köyde yaşayanların oranı %58 dir. İlçenin 1 kasabası 25 köyü bulunmaktadır (TÜİK, 2016b). Kadışehri ve yöresi, İç Anadolu Bölgesi nde bitki çeşitliliği bakımından oldukça farklı bir yere sahiptir. Özellikle Kadışehri-Sulusaray-Yeşilyurt-Artova: Deveci Havzası Karadeniz ikliminin de az da olsa etkisi ve farklı yükseltilerde kalmış alanlara sahip olması ayrıca farklı vadileri içinde barındırması nedeniyle 229

yabani bitki barınağı konumundadır. Yozgat ta yapılan 2.928.839 tonluk (tahıl, sebze, meyve) toplam üretim miktarının 54.104 (% 1,85) tonu Kadışehri ilçesinde gerçekleştirilmektedir. Yozgat ta üretilen toplam tahıl miktarının % 1,85 i, meyve miktarının % 1,24 ü ve sebze miktarının % 1,94 ü Kadışehri ilçesinde gerçekleştirilmektedir (TÜİK, 2016a). Kadışehri ilçesinin son on yılın ortalama bitkisel üretim alanları ve miktarları incelendiğinde, 113.966 da alanda 53.639 ton tahıl, 4.018 da alanda 344 ton meyve, 957 da alanda 1.886 ton sebze üretiminin yapıldığı söylenebilir. 2006 yılı ile 2015 yılı karşılaştırıldığında tahıl üretimlerinin ortalamaya yakın bir değer aldığını söyleyebiliriz. Fakat meyve üretiminin 2006 ve 2015 yılları karşılaştırıldığında aynı şeyi söylemek mümkün değildir. 2006 yılında 880 dekarlık bir alanda meyve üretimi yapılırken 2015 yılına geldiğimizde bu alanın 6.589 dekara çıktığı görülmektedir (TÜİK, 2016a). Bu alanın yaklaşık 5.640 dekarlık meyve üretim alanı, ilçede 2011 yılında hayata geçirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi kapsamındadır (Anonim, 2015). Proje kapsamındaki meyve ağaçlarının çoğu henüz tam verime ulaşmadığından 2015 yılı meyve üretim miktarı 396 ton olarak kaydedilmiştir. Ağaçlar tam verime ulaştıklarında meyve üretim miktarlarında önemli artışlar olacağı öngörülmektedir. İlçede genellikle tüketime dayalı üretimin yapıldığı sebze üretimi incelendiğinde, 2006 yılında 280 da alanda 305 ton üretim yapılırken, 2015 yılında 655 da alanda 1.130 tonluk bir üretim gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). Sebze üretim ortalamasını her iki yıldaki değer de geçememiştir. Fakat ortalamayı arttıran üretim değerleri özellikle son 5 yılda kaydedilmiştir ve ekonomik anlamda ilçede önemli sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 1.4). Tablo 1.4. Kadışehri İlçesinin 2006-2015 Yılları Arasındaki Bitkisel Üretim Alanları (da) ve Miktarları (ton) (TÜİK, 2016a) Ürünler TAHIL MEYVE SEBZE TOPLAM Yıllar alan (da) miktar (ton) alan (da) miktar (ton)* alan (da) miktar (ton) alan (da) miktar (ton)* 2006 113.380 50.007 880 419 280 305 114.540 50.731 2007 111.785 50.802 880 392 230 355 112.895 51.549 2008 119.734 59.165 880 414 240 365 120.854 59.944 2009 95.227 49.087 2.250 231 260 395 97.737 49.713 2010 123.184 55.979 2.460 300 360 545 126.004 56.824 2011 119.093 46.897 6.510 300 782 1.183 126.385 48.380 2012 141.865 52.104 6.605 322 3.525 7.213 151.995 59.639 2013 108.436 55.184 6.562 319 2.135 5.003 117.133 60.506 2014 105.768 64.587 6.560 343 1.105 2.369 113.433 67.299 2015 101.216 52.578 6.589 396 655 1.130 108.460 54.104 *2015 yılı revize edilmiştir. Kadışehri nde 108.460 da alanda yapılan üretimin 101.216 (% 93,32) dekarında tahıl, 6.589 (% 6,08) dekarında meyve, 655 (% 0,60) dekarında ise sebze üretimi yapılmaktadır (Şekil 1.3). Kadışehri nde gerçekleştirilen 54.104 tonluk üretimin 52.578 (% 96,74) tonunu tahıl, 1.130 (% 2,09) tonunu sebze ve 396 (% 0,73) tonunu ise meyve oluşturmaktadır (Şekil 1.4). Kadışehri ilçesinde yaklaşık 2.480 ha alan nadasa bırakılmıştır (TÜİK, 2016a). 230

Kadışehri Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Meyve % 6,08 Sebze % 0,60 Tahıl % 93,32 Şekil 1.3. Kadışehri Bitkisel Üretim Alanı (da) Oranları Kadışehri Bitkisel Üretim Miktarı (Ton) Oranları Meyve % 0,73 Sebze % 2,09 Tahıl % 97,18 Şekil 1.4. Kadışehri Bitkisel Üretim Miktarı (Ton) Oranları Kadışehri ilçesinin bitkisel üretiminde en büyük paya sahip olan tahıl grubu ürünlerinde en fazla üretilen tür yaklaşık 26.000 ton üretim miktarı ile buğday olmuştur. 21.862 ton üretim miktarı ile şekerpancarı ikinci sırayı almaktadır (Tablo 1.5). 2015 yılında toplam üretilen 52.578 tonluk tahıl üretiminin 2006-2015 yılları arasındaki üretim miktarları incelendiğinde son on yılın ortalaması (53.639 ton) ile benzerlik gösterdiği söylenebilir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.6). Tablo 1.5. Kadışehri İlçesinin Tahıl Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) TAHIL Ürün alan (da) miktar (ton) Buğday (durum) 23.903 7.126 Tahıllar Patates-Kuru Baklagiller-Yenilebilir Kök ve Yumrular Buğday (diğer) 67.068 18.712 Arpa (biralık) 548 191 Arpa (diğer) 2.743 928 Tritikale (dane) 1.034 374 Patates (Diğer) 10 38 Nohut 100 13 Fasulye (Kuru) 120 12 Mercimek (Yeşil) 30 4 Şeker İmalatında Kullanılan Bitkiler Şekerpancarı 3.230 21.862 231

Saman ve Ot Yonca (Yeşil Ot) 800 2.800 Korunga (Yeşil Ot) 80 200 Mısır (Silajlık) 50 200 Parfümeri-Eczacılık vb. Bitkiler- Fiğ (Adi) (Dane) 500 38 Şekerpancarı ve Yem Bitkileri Tohumları Fiğ (Macar ) (Dane) 1.000 80 TOPLAM 101.216 52.578 İlçede aynı zamanda 1.119 ton arpa, 38 ton patates, 13 ton nohut, 12 ton kuru fasulye, 4 ton mercimek, 3.318 ton yem bitkileri üretilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.5). Tablo 1.6 da, ilçede 2007 yılında 103 da alanda 26 ton Kolza (Kanola) ve 50 da alanda 8 ton Aspir, 2013 yılında 798 da alanda 107 ton ve 2014 yılında 557 da alanda 69 ton Ayçiçeği üretiminin yapıldığı görülmektedir. 2007-2011 yılları arasında ise Çavdar üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a). 232

Tablo 1.6. Kadışehri İlçesinin 2006-2015 Yılları Arasındaki Tahıl Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Tahıllar dünyada ve ülkemizde en fazla ekimi ve üretimi yapılan ürünler olup hem insan besini hem de hayvansal yem kaynağı olarak önemli bir yere sahiptirler. Tritikale, tahıllar içinde yeni bir üründür. Tritikalenin sentezlenmesindeki amaç, buğdayın verim ve kalitesi ile çavdarın gümrahlık, hastalık ve olumsuz koşullara dayanabilme özelliklerinin birleştirilmesidir. Tritikale, buğday ve çavdarın melezlenmesi sonucu oluşturulmuş bir bitkidir (Erzurum Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012). 2006-2015 yılları incelendiğinde ilçede son dört yıldır önemli bir Tritikale üretiminin yapıldığı görülmektedir (Tablo 1.6). Tablo 1.6 nın devamı Kadışehri ilçesinde 2009-2010 yılları arasında planlaması yapılıp 2011 yılında hayata geçirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ; çiftçi, devlet ve özel sektör iş birliği ile 352 kişinin 803 tarlası birleştirilip elde edilen 10.920 dekarlık alanın birinci etabı olan 5.640 dekarlık meyve üretim alanı ile Türkiye nin en büyük meyvecilik entegrasyon projesi olarak önem arz etmektedir (Anonim, 2015). Meyvecilik entegrasyon projesi özel bir şirkete 25 yıllığına kiralanmış olup bu ölçekteki büyük bir proje bölgenin ekonomik kalkınmasına doğrudan katkı sağlamıştır. Ayrıca yöre halkına istihdam sağlamıştır (Anonim, 2015). 233

Kadışehri nde üretilen meyvelerin başında üzüm (16 ton), elma (210 ton), armut (99 ton), kiraz (27 ton), vişne (22 ton), ceviz (20 ton) gelmektedir. İlçede üretim alanlarını incelediğimiz zaman elma türünün 4.134 dekar ile önemli bir alanı kapladığı görülmektedir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). Elma üretiminin yaklaşık 3.000 dekarlık büyük bir bölümü proje kapsamındadır. Proje kapsamında 45.000 adet tam bodur elma ağacı, 275.000 adet yarı bodur elma ağacı dikilmiştir (Anonim, 2015), (Tablo 1.8). İkinci sırayı 1.110 da ile kiraz türü almaktadır (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). İlçede proje kapsamında olan ve yaklaşık 1.000 da alanda dikili 50.000 ağaç ile kiraz, Avrupa nın önemli büyük tek parça kiraz plantasyonlarından biridir (Anonim, 2015), (Tablo 1.8). 2015 yılında Kadışehri nde toplam 396 tonluk bir meyve üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.7). Çoğunluğu proje kapsamında olan yaklaşık 420.000 ağacın birçoğu henüz tam verimine ulaşmamış olup önümüzdeki yıllarda tam verime ulaşıp birim alandan daha fazla ürün elde edileceği öngörülmektedir. Tablo 1.7. Kadışehri İlçesinin Meyve Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) MEYVE Ürün alan (da) miktar (ton) Üzüm Üzüm (Sofralık-Çekirdekli) 710 16 Diğer Meyveler-Taş Çekirdekliler ve Yumuşak Çekirdekliler Elma (Golden) 842 175 Elma (Starking) 675 5 Elma (Amasya) 101 30 Elma (Granny smith) 216 0 Elma (Diğer) 2.300 0 Armut 504 99 Kiraz 1.110 *27 Vişne 101 22 Zeytin ve Diğer Sert Kabuklular Ceviz 0 20 Baharat Bitkileri (İşlenmemiş) Çörekotu 30 2 TOPLAM 6.589 *396 *revize edilmiştir. Tablo 1.8. Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi nde Dikili Olan Ağaç Miktarı, Çeşidi ve Alan Dağılımı Ürün Alan (da) Ağaç Adedi Ağaç çeşidi Tam bodur elma 180 45.000 Granny Smith, Fuji, Gala Yarı bodur elma 2.750 Red Chief, Golden, Scarlet, Granny Smith, Fuji, 275.000 Pink Lady, Gala Yarı bodur kiraz 1.000 50.000 0900, Lambert Yarı bodur armut 350 35.000 Deveci, Santa Maria Yarı bodur şeftalinektarin 300 15.000 Nektarin, Şeftali Ceviz 1.200 Oğuzlar Ülkemizin önemli ihracat ürünleri arasında değerlendirilen tıbbi ve aromatik bitkiler, asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Bayram, E. ve ark., 2010). Tıbbi bitki ihracatı yapan 110 ülke arasında Türkiye 18. sırada bulunmaktadır. Türkiye, Doğu ve Güneydoğu 234

Avrupa ülkeleri arasında ise ihracatta 5. sırada yer almıştır. Türkiye nin ihracatında önemli olan 16 bitkinin ihracat değeri, 2001 yılında 52 milyon dolar olarak gerçekleşmişken, 2009 yılında 94 milyon dolar seviyesine yükselmiştir (İşler, N., 2016). Kadışehri nde son dört yıldır baharat bitkileri arasında sınıflandırılan çörek otu bitkisinin yetiştiriciliği yapıldığı görülmektedir. 2015 yılında Yozgat ili genelinde sadece Kadışehri ilçesi sınırları içerisinde 30 dekar alandan 2 ton çörek otu üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.9). Tablo 1.9. Kadışehri İlçesinin 2006-2015 Yılları Arasındaki Meyve Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) 235

Tablo 1.9 un devamı *2015 yılı ton bilgisi revize edilmiştir. Yozgat ın iklim koşulları doğrultusunda karşılaşılan önemli sorunlarından birisi olan ilkbahar sonlarındaki don olayları, Kadışehri ilçesinde de karşılaşılan önemli sorunlardan birisidir. Bu sorun erken çiçek açma eğiliminde olan meyve türlerinin (şeftali, kayısı, erik vb.) ilçede yetiştiriciliğini ekonomik anlamda kısıtlamaktadır. Kadışehri nde üretilen belli başlı sebzeler kuru ve taze soğan (395 ton), sofralık ve salçalık domates (173 ton), hıyar (20 ton), biber (2 ton), sakız kabak (240 ton) ve kavundur (300 ton). İlçede sebze üretiminde 300 da alanda 390 ton üretim ile kuru soğan ön plana çıkmaktadır (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.10). Geçtiğimiz yıllarda meyvecilik projesinin de hayata geçirilmesiyle ilçede sebze üretiminde artışlar gözlemlenmiştir. Proje sahasının boş kalan alanlarında sebze tarımı ve ara tarım yapılarak özellikle kavun, karpuz, kabak (sakız) ve domates (sofralık ve salçalık) üretimi gerçekleştirilmiştir (Anonim, 2015). Son on yılı incelediğimizde toplamda 7.210 ton üretim miktarı ile 2012 yılında, 5.003 ton üretim miktarı ile 2013 yılında ilçede önemli bir sebze üretimi gerçekleştirilmiştir (TÜİK, 2016a), (Tablo 1.11). Tablo 1.10. Kadışehri İlçesinin Sebze Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) SEBZE Ürün alan (da) miktar (ton) Kök Ve Yumru Sebzeler Soğan (Taze) 5 5 Soğan (Kuru) 300 390 236

Domates (Sofralık) 50 99 Domates (Salçalık) 50 74 Meyvesi İçin Yetiştirilen Sebzeler Hıyar (Sofralık) 10 20 Biber (Sivri) 10 2 Kabak (Sakız) 80 240 Kavun 150 300 TOPLAM 655 1.130 Tablo 1.11. Kadışehri İlçesinin 2006-2015 Yılları Arasındaki Sebze Ürünleri, Üretim Alanı (da) ve Miktarı (ton) (TÜİK, 2016a) Kadışehri ilçesi Yozgat merkez de dâhil olmak üzere toplam 14 ilçe arasında; tahıl üretim miktarında 52.578 ton (% 1,85) ile 9. sırada, meyve üretim miktarında 396 ton (% 1,24) ile 11. sırada, sebze üretim miktarında ise 1.130 ton (% 1,97) ile 10. sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.5, Şekil 1.6, Şekil 1.7, Şekil 1.8). Şekil 1.5. Yozgat ve İlçeleri Haritası 237

3,21% 7,25% 8,30% 12,76% 0,67% 1,85% 0,92% Tahıl Miktarı (Ton) Dağılımı 8,94% 12,95% 3,76% 1,14% 34,94% 1,46% 1,83% Merkez Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent Sarıkaya Sorgun Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.6. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Tahıl Üretim Miktarı (ton) Dağılımı, 2015 Yozgat genelinde tahıl üretim miktarlarını incelediğimiz zaman 991.990 ton (% 34,94) üretim ile Boğazlıyan ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz. 18.993 ton (% 0,67) tahıl üretim miktarı ile Saraykent ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.6, Tablo 1.12). 24,23% 12,27% Meyve Miktarı (Ton) Dağılımı 5,70% 14,54% 0,02% 3,91% 0,52% 9,42% 4,87% 0,02% 4,56% 16,90% 1,32% 1,24% Merkez Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent Sarıkaya Sorgun Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.7. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Meyve Üretim Miktarı (ton) Dağılımı Yozgat genelinde meyve üretim miktarlarını incelediğimiz zaman 7.733 ton (% 24,23) üretim ile Şefaatli ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz. 6 ton (% 0,02) meyve üretim miktarı ile Çayıralan ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.7, Tablo 1.12). 238

Sebze Miktarı (Ton) Dağılımı Merkez 44,88% 14,08% 2,68% 15,37% Akdağmadeni Aydıncık Boğazlıyan Çandır Çayıralan Çekerek Kadışehri Saraykent 2,21% Sarıkaya Sorgun 0,16% 0,62% 7,80% 3,27% 1,97% 2,33% 0,46% 0,10% 4,07% Şefaatli Yenifakılı Yerköy Şekil 1.8. Yozgat Merkez ve İlçelerindeki Sebze Üretim Miktarı (ton) Dağılımı Yozgat genelinde sebze üretim miktarlarını incelediğimiz zaman 25.741 ton (% 44,88) üretim ile Yerköy ilçesinin ilk sırayı alarak önemli bir paya sahip olduğunu görmekteyiz. 59 ton (% 0,10) sebze üretim miktarı ile Çayıralan ilçesi son sırada yer almaktadır (TÜİK, 2016a), (Şekil 1.8, Tablo 1.12). Tablo 1.12. Yozgat ve ilçelerinde Bitkisel Üretim Alanları (da) ve Miktarları (ton) (TÜİK, 2016a) Tahıl Meyve Sebze Örtü altı (sebze) TOPLAM Ürün alan (da) miktar a l a n miktar alan miktar a l a n miktar (ton) (da) (ton) (da) (ton) (da) (ton) alan (da) miktar (ton) TOPLAM 4.471.258 2.838.576 122.775 *31.919 27.665 57.353 41 991 4.621.739 *2.928.839 Merkez 653.750 367.597 12.194 4.640 4.687 8.077 0 0 670.631 380.314 Akdağmadeni 305.978 106.797 1.402 1.248 750 1.538 0 0 308.130 109.583 Aydıncık 71.031 32.451 465 165 3.600 8.813 0 0 75.096 41.429 Boğazlıyan 658.366 991.910 6.972 3.007 610 1.266 0 0 665.948 996.183 Çandır 85.711 52.044 2.862 1.556 200 265 0 0 88.773 53.865 Çayıralan 138.062 41.322 139 6 74 59 0 0 138.275 41.387 Çekerek 127.314 26.079 9.095 5.394 771 2.335 0 0 137.180 33.808 Kadışehri 101.216 52.578 6.589 *396 655 1.130 0 0 108.460 54.104 Saraykent 87.731 18.993 901 421 780 1.336 0 0 89.412 20.750 Sarıkaya 546.035 362.316 3.706 1.454 898 1.873 13 232 550.652 365.875 Sorgun 600.933 235.684 24.111 3.917 1.637 4.473 28 759 626.709 244.833 Şefaatli 455.880 205.803 50.896 7.733 412 358 0 0 507.188 213.894 Yenifakılı 140.302 91.248 233 164 161 89 0 0 140.696 91.501 Yerköy 498.949 253.754 3.210 1.818 12.430 25.741 0 0 514.589 281.313 *revize edilmiştir 239

6. Sonuç Orta Anadolu Bölgesi ülkemizin tahıl ambarı olarak bilinmektedir. Yozgat bölgesinde sanayi bitkisi olan şeker pancarı üretimi, ekonomide önemli yer tutmaktadır (Yozgat Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 2012). Yozgat ili, ülke genelinde hububat ve baklagil üretiminde önemli bir paya sahiptir ve konumu itibariyle tarım ürünlerinin pazarlanmasında zorluk yaşamayan bir bölgedir. Son yıllarda ilde mevcut desteklemeler ile bazı tarım ürünlerinde artışlar olmuştur. Ayrıca ilde jeotermal kaynakların bulunması seracılıkta avantaj sağlamakta ve örtü altı yetiştiriciliğinin gelişmesine de olanak sağlamaktadır (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015). Yozgat ili ekonomik faaliyet kolları arasında tarım, önemli bir yere sahiptir. Yozgat ili tarımsal yatırım faaliyet raporuna göre ilde tarımsal yatırım için uygun sektörler Tablo 1.13 de belirtilmiştir (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015). Tablo 1.13. Yozgat ilinde tarımsal yatırım için uygun sektörler YOZGAT TA TARIMSAL YATIRIM İÇİN UYGUN SEKTÖRLER VE ALANLAR -SEKTÖR ADI- Organik Tarım Meyve-Sebze Baklagil Yetiştiriciliği Yem Bitkileri Üretimi Su Ürünleri Üretimi Damızlık Et ve Süt Sığırcılığı Soğuk Hava Deposu Kurulumu AÇIKLAMA İlde aşırı gübreleme ve ilaçlama yapılmadığından araziler organik tarıma müsaittir. İlin toprak yapısı ve mikro klima bölgeleri meyve- sebze üretimi için oldukça müsaittir. İlde hububat ekiminin yanı sıra nadas uygulamasının yerine nohut ve mercimek ekimi yapılabilmektedir. Yozgat ta hayvancılığın geliştirilmesi için yem bitkileri tarımına ve çayır-mera kültürüne önem verilmektedir. İlde var olan iç su kaynakları su ürünleri üretim çiftliklerinin kurulması için oldukça müsaittir. Bu sektör İldeki mevcut olan hayvan varlığının ıslahı ve dolayısıyla verimlerinin yükseltilmesi amacıyla önerilebilir. Yöre iklimine uygun kültür ırkı veya melezlerinin tespiti büyük önem taşımaktadır. İlde son yıllarda meyveciliğin ve sebzeciliğin gelişmesiyle birlikte soğuk hava depolarına ihtiyaç duyulmaktadır. Yozgat ta toplam üretilen 2.928.839 ton bitkisel üretimin % 1,85 (54.104 ton) ini Kadışehri ilçesi karşılamaktadır. Bu üretimin (54.104 ton) % 97,18 (52.578 ton) ini tahıl ürünleri, % 2,09 (1.130 ton) unu sebze ürünleri ve % 0,73 (396 ton) ünü meyve ürünleri oluşturmaktadır (TÜİK, 2016a). Kadışehri meyve üretim miktarları çok düşük seviyelerde kalmaktadır. Oysaki bölge meyveciliğe uygun iklim özellikleri göstermektedir. Her ne kadar İç Anadolu Bölgesi nde yer alsa da daha çok Karadeniz iklimi özelliği göstermektedir. İklim Yozgat a ve diğer ilçelere göre daha ılımandır. İlçede son on yılda tahıl üretiminde önemli değişikler olmamasına karşın meyve ve sebze üretiminde özellikle son beş yılda önemli değişiklikler olmuştur ve Kadışehri ilçesinde meyvecilik giderek önem kazanmaya başlamıştır. Özellikle ilçede 2011 yılında faaliyete geçen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi nin önemli bir katkısı olmuştur. İlçede gerçekleştirilen Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ile ileriki yıllarda meyve üretimi daha da artacaktır. Ayrıca bu proje ile yörede yıldan yıla artan göç sayısının önüne geçilmesi ve bu durumun tersine göçü başlatması öngörülmektedir. Kadışehri nde tarımla uğraşan halk ile 2015 yılında yapılan anket çalışması sonuçlarına göre bölge çiftçisi Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi ne olumlu bakmaktadır. Üreticilerin % 74,56 sı bölgede yapılacak benzer bir projeye kendi arazilerini kiralayabileceklerini bildirmişlerdir. Ankete katılan 240

çiftçilerin % 88,60 ı projenin ilçeye ve bölgeye olumlu katkı sağlayacağını düşünmektedirler. Üreticilerin % 66,67 si meyvecilik yapmayı düşündüğünü bildirmiştir (Taşcı, S. ve Özyalın, S., 2015). Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi Kadışehri nin sahip olduğu meyvecilik potansiyeline güzel bir örnek olmuştur. Proje çiftçi, özel sektör ve devlet iş birliğiyle bölgeye de ekonomik hareketlilik getirmiştir. Orta ve uzun vadede planladıkları üretim miktarları ile Kadışehri ilçesi meyvecilikle adını daha çok duyuracaktır. Proje istihdam sağladığı gibi ürünlerin elde edilmesiyle, meyveciliğe bağlı diğer iş kollarını da (meyve suyu üretim fabrikaları, reçel üretim fabrikaları, soğuk depolama alanları, soğuk zincir nakliyecilik vb.) bölgeye çekecektir (Taşcı, S. ve Özyalın, S., 2015). 7. Kaynaklar Anonim, 2015. Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi. Anonim 1, 2015. Kadışehri İlçe Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü. Bayram, E., Kırıcı, E., Tansi, S., Yılmaz, G., Arabacı, O., Kızıl, S., Telci, İ., 2010, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretiminin Arttırılması Olanakları, Ziraat Mühendisliği VII. Teknik Kongresi, Bildiriler Kitabı-1, 11-15 Ocak 2010 Ankara, Say. 437-457. Erzurum Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012, Tritikale Yetiştiriciliğini Yaygınlaştırma Projesi, Erzurum. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2015, Yozgat İli Tarımsal Yatırım Rehberi, Ankara. İşler, N., 2016, Genel Tıbbi Bitkiler (Ders notu dosyası), Mustafa Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, http://www.mku.edu.tr/me.php?mid=nisler#tab4, Erişim : Nisan 2016. Kadışehri Belediyesi, 2015. www.kadisehri.bel.tr, Erişim: Temmuz 2015. Taşcı, S., Özyalın, S., 2015. Kadışehri (Yozgat) İlçesindeki Meyveciliğe Genel Bakış, VII. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bahçe Bitkileri Bölümü, 25-29 Ağustos 2015, Çanakkale. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2013. Seçilmiş Göstergelerle Yozgat, Yayın No: 4262, ISSN 1307-0894, Ankara. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2016a. Bitkisel Üretim İstatistikleri, www.tuik.gov.tr, Erişim: Nisan 2016. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2016b. Nüfus İstatistikleri, www.tuik.gov.tr, Erişim: Nisan 2016. Yozgat Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 2012. Yozgat 2011 Çevre Durum Raporu, Yozgat. 241