TÜRKİYE DE KORUMA VE YENİLEME UYGULAMALARI YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MİMARLIK FAKÜLTESİ ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA BÖLÜMÜ ŞEHİR YENİLEME KORUMA DERSİ Doç. Dr. İclal Dinçer
TARİHİ KENT DOKUSUNUN DÖNÜŞÜM BASKISI ALTINDA OLDUĞU KENTLER ekonomik gelişme dinamiği yüksek - nüfusu artan ve kentsel gelişimi HIZLI olan kentler TARİHİ KENT DOKUSUNUN KÖHNEME TEHDİDİ ALTINDA OLDUĞU KENTLER ekonomik gücü ve nüfus çekme kapasitesi zayıf ve kentsel gelişimi YAVAŞ olan kentler TARİHİ KENT DOKUSUNUN KÖHNEME TEHDİDİ ALTINA veya DÖNÜŞÜM BASKISI ALTINA GİRME EĞİLİMİNDE OLDUĞU KENTLER ekonomik gücü, nüfus çekme kapasitesi ve kentsel gelişimi DURAĞAN olan kentler
Roma dönemi: iç kale ve dışkale MS:300 lü yıllar ilk yerleşim: iç kale Osmanlı Döneminden Günümüze Kalan Yapılar
Tanzimat döneminin yarattığı değişme baskısı: kışla ve mülkiye dairesi ile sur dışına ilk çıkış Cami, Hastane ve Kışla Vilayet ve Adliye Binaları 1868 1875 dönemi Diyarbakır valisi Kurt İsmail Paşa Elazığ yolu üzerinde Seyran Tepe de cami - hastane - kışla mülkiye dairesi Rüştiye - sanat okulu
Suriçinde yapılan ilk imar operasyonu: 1916 Vali İzzet Paşa dönemi ve kendi adıyla anılan caddenin açılması İzzetPaşa Caddesi 1920 ve 1935 ikinci imar operasyonu: Elazığ Caddesine açılan Dağ Kapı nın ve kalenin bir kısmının yıkılması bir sonraki dönemin Dağ Kapı ile Urfa Kapı arasındaki İnönü Caddesinin açılması ve ticaretin bu akslarda yayılmasının işaretleri
Erken Cumhuriyet döneminin modernleştirdiği kent: genişletilen yollar ve kapılar Suriçi nde genişletilen yolları sur dışına bağlamak üzere ve şehirdeki hava akımlarını engellediği gerekçesiyle sur duvarlarının kısmen yıkılması:1930 kuzey kapısı: (Elazığ) Dağ Kapı nın batısındaki burçların yıkılması güney kapısı: Mardin Kapı nın doğusundaki iki burç arasının yıkılması batı kapısı: Urfa Kapı nın yanına iki kapı açılması Kuzey-Elazığ yolu-dağkapı Güney-Mardin Yolu-Mardin Kapı Batı-Urfa Yolu-Urfa Kapı-1930 Batı-Urfa Yolu-Urfa Kapı-1925
Kuzey-Dağ Kapı-Elazığ Caddesi: 1933 AlbertGabriel-1934 Surdışında yeni kamu Binaları-1930 lar Birinci Umumi Müfettişlik Binası Kolordu Komutanlığı Otobüs terminali-garaj Halkevi - kütüphanesi Orduevi Halk Kütüphanesi Vali Konağı Nafia evi Belediye Evi
Çarşı-1930 Postane Binası 1945 1950 lere kadar 1-2 katlı avlulu konut dokusu 1-2 katlı hanlar modern kamu yapıları UluCami den İç Kale ye genel görünüm-1934
1950-1980 döneminin modernleşme anlayışıkentsel koruma problemi: ilk nazım plan1959 Sur dışı: nüfus ve yapı yoğunluğunun artışı Suriçi: süzülme ve toplumsal niteliğin değişmesi Surdışında: sur duvarlarına yapışarak Suriçinde: avluların içine yerleşerek kenti içerden ve dışarıdan saran kaçak yapılaşma Suriçinde: merkeze yakın yerlerdeki konutların ticarete dönüşme baskısı ve 1-2 katlı geleneksel avlulu evden 4-5 katlı apartmana dönüşme süreci Suriçinde ilk Nazım İmar Planı-1959
1951 GEEAYK ın kurulması: anıtsal yapılar dışında sivil yapıları koruma kavramının yasalarda henüz gelişmemiş olması 1956 İmar Kanunu ve yönetmelikleri Geniş kapsamlı-fiziki planlama: modernleştirme 1959 1:5000 ölçekli Diyarbakır Nazım Planı: 1965 1:1000 ölçekli Uygulama İmar Planı: suriçini üçe bölen ana yolların genişletilmesi: geleneksel yapı düzeninin değişmesi kat yüksekliklerinin artması suriçindeki ve dışındaki yolların sürekliliğinin sağlanması: Bu yollar üzerindeki anıtsal ve sivil yapıların yok olması Uygulama İmar Planı-1965
Uygulama İmar Planı-1965 Dağ Kapı dan Suriçi ve Surdışı -1970 Melik Ahmed Caddesi-1954 Gazi Caddesi - 1960
1980 Diyarbakır suriçinde 1973 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu anıtsal yapıların yanı sıra sivil yapıların da korunması kavramı 1971 İmar Kanunu na ek 6. madde ile koruma kavramının getirilmesi tescilli anıtsal yapıların yeniden listelenmesi sivil yapıların ilk tescillerinin yapılması Anıtsal yapı 84 adet sivil yapı 102 adet Diyarbakır 1970
1983 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1986 İmar Kanunu 1984 kent bütününü için 1:5000 ölçekli Nazım İmar Planı Suriçi: Gelişme alanı plan tekniğinin kullanımı tescilli anıtsal ve sivil yapıların işaretlenmesi ana ulaşım arterlerinin genişletilmesi yapılaşma katsayısı verilmesi Nazım İmar Planı-1984
1985 Suriçi nde imar planı hazırlanmayıp bölgenin plansız bırakılması sit alanı ilan edilmesi beklentisi içine girilmesi Kısmen 1965 onaylı 1:1000 ölçekli imar planının uygulanması Genelde kontrolsüz-kaçak yapılaşma 1988 Diyarbakır Sur içi Kentsel Sit Alanı ilanı Geçiş dönemi yapılaşma koşullarının kabulü 1989 Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Diyarbakır Bölge Kurulu nun kurulması 1990 Diyarbakır Koruma Amaçlı İmar Planı nın onaylanması Uygulama İmar Planı-1985
1989: Diyarbakır Sur içi Koruma Amaçlı İmar Planı nın hazırlanması aşamasında yeni tescil önerilen anıtsal ve sivil mimarlık yapısı: 161 Diyarbakır Suriçi Koruma Amaçlı İmar Planı 1990 1990-1992 Diyarbakır KTVKK tarafından tescile değer görülen: 14 anıtsal 58 sivil mimarlık yapısı Korunması gerekli yapı sayısı toplam: 258
İlgili mevzuat gereği sadece sit alanı sınırlarını-suriçini ele alan ve fiziki düzenleme ile yetinen bir plan yaklaşımı Tarihsel dokunun korunması ve kaçak yapılaşmanın yenilemesinin hedeflenmesi ancak uygulanmaması Kent merkezinin sur dışına yönlendirilmesinde etkin uygulama araçlarının geliştirilmemesi İzzet Paşa Caddesi -2004 Dağ Kapı - 2004 Sur içindeki merkez talebinin kaçak yapılaşmayı düşeyde ve yatayda beslemeye devam etmesi ve ticaretin ana akslardan sokak aralarına saçaklanması
Diyarbakır da kentsel korumanın önündeki önemli engeller: Kentsel nüfus profilinin göç nedeniyle sürekli değişmesi :sosyo-kültürel kopma Ekonomik düzeyin gerilemesi Yerel yönetimlerin bölgedeki yapılaşmaları kontrol edememesi Diyarbakır Sur içi dokusunun karakteristiğinin tümüyle değişmesi: Yapı parsellerindeki bölünmeler veya birleşmeler Geleneksel yapıların yok olması Eklerle özgün niteliklerinin bozulması Kat adetlerinin ve yapı yoğunlukların artması Planlarda yol, meydan, yeşil alan olarak öngörülen alanlarda kaçak yapılaşma
Kentsel korumayı engelleyen bileşenler Dönüşüm baskısının her dönem yüksek olmasına karşın Diyarbakır Sur içi Bölgesi nin kentsel ölçekte korunması kavramının yeni yerleşmeye başlaması Bölgesinin birinci derece merkezi olması nedeniyle hızlı artan nüfus ve değişen sosyo-kültürel çevre 1980 2000 yılları arasında yaşanan terörün siyasal ve toplumsal sonuçları Sur içi nin gelişiminin büyük ölçüde günlük yerel politikalar ile yönlendirilmesi Türkiye de anıtsal ve sivil yapıların korunması konusundaki yasal altyapının uzun süreçte elde edilmesi Kentsel sit ve koruma amaçlı imar planı statülerinin ancak 1990 larda yürürlüğe girmesi Türkiye deki planlama tekniklerinin yetersizliği ve kısıtlı bir mevzuata oturtulmuş olması Planların ürettiği yanlış kararlar Kentlerin yönetiminden ve korunmasından sorumlu tüm kurumların uygulama hataları
2000 li yıllar: koruma bilincinin toplumla müzakere ederek kaynak yaratarak geliştirilmesinde ilk ışıklar 2000 li yıllar ile birlikte bölgede barış ortamının büyük ölçüde sağlanması İçişleri Bakanlığı nın yürüttüğü Köye Dönüş ve Rehabilitasyon Projesi ile 1990 yılında 106 545 olan kale içi nüfusunun 2003 yılında 86 008 e inmesi Koruma konusunun 2000 li yıllarda toplumun bilincinde daha olumlu yer edinmeye başlaması Korumanın yaygınlaştırılmasında Tarihi Kentler Birliği, ÇEKÜL gibi sivil toplum kuruluşlarının öncü rol üstlenmeleri Yerel yöneticilerin kentlerinin tarihi değerlerini öne çıkarma yarışında oldukları bir ortamın yaygınlaşması Koruma mevzuatı içinde kredilendirme vb uygulama araçlarının geliştirilmesi
Çift Kapı ile Dağ Kapı Arası yeşil alan düzenlemesi