HASTALIK YÜKÜ FİNAL RAPOR

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI REFİK SAYDAM HIFZISSIHHA MERKEZİ BAŞKANLIĞI HIFZISSIHHA MEKTEBİ MÜDÜRLÜĞÜ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET-ETKİLİLİK PROJESİ HASTALIK YÜKÜ FİNAL RAPOR ARALIK - 2004 1

2004, RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Bu rapor, Başkent Üniversitesi tarafından Sağlık Bakanlığının (Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı (RSHMB) Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü) kullanımı, basımı ve yayımı amacıyla hazırlanmıştır. Sağlık Bakanlığı (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü) dışında hiç kimse bu rapora dayanarak hiçbir hak iddia edemez veya raporu kullanamaz. Bu raporu herhangi bir amaçla kullanan kişi, raporun içeriğinden ötürü zarara uğradığını iddia edemez. Raporun yayınlanmış olması,içeriğine ilişkin teminat verildiği anlamına gelmez. Ne Başkent Üniversitesi, ne Sağlık Bakanlığı (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü), ne de Başkent Üniversitesi ve / veya Sağlık Bakanlığı nın (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü), hangi yetki kademesinde olursa olsun, çalışanı, yöneticisi veya temsilcisi raporda yer alan herhangi bir bilgi veya ifadeden dolayı hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz ve bu kişilerin yukarıda bahsedilenlere ilişkin olarak herhangi bir teminat verdiği veya beyanda bulunduğu iddia edilemez. Tüm hakları saklıdır. Bu eserin tamamı ya da bir bölümü,4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı FSEK uyarınca, kullanılmazdan önce hak sahibinden 52. maddeye uygun yazılı izin alınmadıkça, hiçbir şekil ve yöntemle işlenmek, çoğaltılmak, çoğaltılmış nüshaları yayılmak, satılmak, kiralanmak, ödünç verilmek, temsil edilmek, sunulmak, telli / telsiz ya da başka teknik, sayısal ve / veya elektronik yöntemlerle iletilmek suretiyle kullanılamaz. Ayrıntılı bilgi için: Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, İbrahim Müteferrika Sk. No:5 06030 Rüzgarlı/Ulus/Ankara, Turkiye (Tel: 0 312 3091224; e-posta: mektep@hm.saglik.gov.tr) 2

İÇİNDEKİLER TABLOLAR LİSTESİ... 6 ŞEKİLLER LİSTESİ... 17 GRAFİK LİSTESİ... 18 KISALTMALAR... 28 TEŞEKKÜR... 29 Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması İzleme Kurul Üyeleri... 30 Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması Yönlendirme Kurul Üyeleri... 30 Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması Bilimsel Kurul Üyeleri... 31 ULUSAL HASTALIK YÜKÜ HESAPLAMALARI EKİBİ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ EPİDEMİYOLOJİ GRUBU PROJE EKİBİHata! Yer işareti tanımlanmamış. GİRİŞ... 34 1.1 Ulusal Hastalık Yükü Ve Maliyet Etkililik Projesi... 34 1.2 Hastalık Yükü... 34 1.3 DALY-Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı... 36 1.4 Hastalık Yükü Hesaplamalarında Dikkat Edilmesi Gerekli Noktalar... 37 YÖNTEM... 38 2.1 Türkiye nin Nüfus Yapısı: Hayati İstatistikler... 38 2.1.1 Yaş ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı... 39 2.1.2 Nüfusun Coğrafik Dağılımı... 41 2.2 Mortalite Analizleri... 43 2.2.1 Mortalite Konusundaki Veri Kaynakları: Ölüm Kayıtları, Devlet İstatistik Enstitüsü Kayıtları.. 43 2.2.2 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 43 2.2.3 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Cinsiyete Göre Dağılımı... 45 2.2.4 İl ve İlçe Ölümlerinin Bölgelere Göre Dağılımı... 46 2.2.5 Yaşa Özel Ölüm Hızları ve Kaba Ölüm Hızı... 47 2.2.6 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmaları... 47 2.3 Yaşam Tabloları... 48 2.3.1 Brass Büyüme-Denge Yöntemi... 49 2.3.2 Bennett-Horiuchi Yöntemi... 49 2.3.3 Modifiye Edilmiş LOGIT Yaşam Tabloları Sistemi... 50 2.4 Ölüm Nedeni Analizleri... 50 2.4.1 Ölüm Nedenlerine Yönelik Hayati İstatistikler... 50 2.4.2 Örnek Kayıt Sistemi... 50 2.4.3 Hanehalkı Araştırması... 50 2.4.4 Sözel Otopsi... 51 2.4.5 Epidemiyolojik Tahminler... 51 2.4.6 Ölüm Nedeni Modelleri... 51 2.4.7 Ulusal Hastalık Yükü Çalışmalarında Ölüm Nedeni Modellerinin Kullanımı... 52 2.5 YLD: Sakatlıkla Geçirilen Yaşam Yılları Hesaplamaları... 53 2.5.1 Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkilik Çalışmasında Kullanılacak Hastalık Listesinin Oluşturulması... 55 2.5.2 Hastalık Diyagramları Oluşturulma Metodolojisi... 57 2.5.3 Veri Kaynaklarının Tespiti... 62 2.5.4 İkincil Veri... 63 2.5.4.1 Kodlama Puanlama ve Standart Bilgi Özetlenmesi... 64 2.5.4.2 İzleme... 64 2.5.5 Uzman Panelleri... 66 2.6 DISMOD Programı Kullanımı... 68 2.7 Ulusal Hastalık Yükü Çalışmasında YLD Tahminlerinde Kullanılan Veri Kaynakları... 68 2.7.1 Nüfus ve Yaş Grupları Verileri... 68 2.7.2 Prevalans ve İnsidans Verileri... 68 2.8 YLL Hesaplanması... 74 2.9 YLD Hesaplamaları... 75 2.10 Yaş Ağırlıklandırması, İskonto Oranları ve Kısıtlılık Ağırlıkları... 75 2.10.1 Sosyal Değerler ve Sosyal Değerlerin Seçimi... 75 3

2.10.1.1 Yaşam Beklentisi... 76 2.10.1.2 İskonto Oranı... 76 2.10.1.3 Yaş Ağırlıkları ve Yaş Ağırlıklandırması... 78 2.10.1.4 Sakatlık Ağırlıkları... 79 2.11 Duyarlılık Ve Belirsizlik Analizleri... 82 2.12 Risk Faktörleri Analizleri... 82 2.12.1 Tütünün Yükü... 83 2.12.1.1 Tütün İçin Göreceli Riskler... 83 2.12.1.2 Tütüne Atfedilebilir Oranlar... 83 2.12.2 Alkol Yükü... 84 2.12.2.1 Alkol Kullanımının Kompleks Epidemiyolojisi... 84 2.12.2.2 Alkol İçin Atfedilebilir Kesrin Tahmini... 84 2.12.2.3 Yaralanmalar... 84 2.12.2.4 Alkol Etkisiyle Artan Hastalıklar... 84 2.12.2.5 İskemik Koşullar... 84 2.13 Nedensel Ağ Analizi Örneği... 85 2.13.1 Nedensel Ağın Belirlenmesi... 85 2.13.2 Zamanın Nedensel Ağlar İle Birleştirilmesi... 85 2.14 Karşılaştırmalı Risk Değerlendirme... 86 2.15 Risk Faktörünün Seçimi... 87 2.16 Risk Faktöründen Kaynaklanan Hastalık ve Yaralanmaların Seçimi... 87 2.16.1 Maruz Kalış Değişkeninin Seçimi... 88 2.16.2 Maruz Kalışın Dağılımı... 88 2.16.3 Maruz Kalışın Counterfactual Dağılımının Seçimi... 88 2.17 Projeksiyon Yaklaşımı... 89 2.17.1 Projeksiyon Yaklaşımı... 89 2.17.2 Tüm Nedenli Mortalite Öngörüleri... 89 2.17.3 Nedene Özgü Projeksiyonlar... 90 2.17.4 Regresyonlar... 90 2.17.5 Bağımsız Değişkenlerin Projeksiyonu... 90 2.17.6 Mortalitenin Ayrıntılı Nedenlerden Projeksiyonu... 91 2.17.7 YLL ve YLD Projeksiyonları... 91 2.17.8 KHY 2000 İçin Yeni Projeksiyon Modelleri... 91 2.18 Araştırmanın Sınırlılıkları... 92 BULGULAR... 94 3.1 Yaşam Tabloları... 94 3.1.1 Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu... 94 3.1.2 Türkiye Kentsel Alan Yaşam Tabloları... 96 3.1.3 Türkiye Kırsal Alan Yaşam Tabloları... 99 3.1.4 Türkiye Bölgelere Göre Yaşam Tabloları... 101 3.1.4.1 Batı Bölgesi... 102 3.1.4.2 Güney Bölgesi... 103 3.1.4.3 Orta Bölge... 105 3.1.4.4 Kuzey Bölgesi... 107 3.1.4.5 Doğu Bölgesi... 109 3.2 Ölüm Nedenleri... 119 3.2.1 Ölüm Nedenlerinin Analizinde Ölüm Nedeni Listesinin Oluşturulması... 119 3.2.2 Türkiye Ölüm Nedenleri Tahminleri... 119 3.2.3 Türkiye Ulusal Ölüm Nedenlerinin Belirlenmesi... 120 3.2.4 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenleri Analizi... 123 3.2.5 Türkiye Ulusal Düzey Ölüm Nedenleri... 128 3.2.5.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 137 3.2.6 Türkiye Kentsel Alan Ölüm Nedenleri Analizi... 140 3.2.6.1 Türkiye Kentsel Alan Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 148 3.2.7 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenleri... 151 3.2.7.1 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 159 3.2.8 Türkiye Beş Bölgeye Göre Ölüm Nedenleri Analizi... 162 4

3.2.8.1 Batı Bölgesi Ölüm Nedenleri... 169 3.2.8.1.1 Batı Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 177 3.2.8.2 Güney Bölgesi Ölüm Nedenleri... 180 3.2.8.2.1 Güney Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 189 3.2.8.3. Orta Bölge Ölüm Nedenleri... 192 3.2.8.3.1 Orta Bölgede Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 200 3.2.8.4. Kuzey Bölgesinde Ölüm Nedenleri... 203 3.2.8.4.1 Kuzey Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 211 3.2.8.5. Doğu Bölgesi Ölüm Nedenleri... 214 3.2.8.5.1 Doğu Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 222 3.3 Kaybedilen Yaşam Yılları (YLL)... 227 3.3.1 Türkiye Ulusal YLL Dağılımları... 227 3.3.2. Türkiye Kentsel Alan YLL Dağılımları... 232 3.3.3 Türkiye Kırsal Alan YLL Dağılımları... 237 3.3.4 Türkiye Beş Bölgeye Göre YLL Dağılımları... 243 3.3.4.1 Batı Bölgesi YLL Dağılımları... 243 3.3.4.2 Güney Bölgesi YLL Dağılımları... 248 3.3.4.3 Orta Bölge YLL Dağılımları... 252 3.3.4.4 Kuzey Bölgesi YLL Dağılımları... 256 3.3.4.5 Doğu Bölgesi YLL Dağılımları... 262 3.4 YLD Dağılımları... 267 3.4.1 Türkiye Ulusal YLD Dağılımları... 267 3.4.2 Türkiye Kentsel Alan YLD Dağılımı... 271 3.4.3 Türkiye Kırsal Alan YLD Dağılımı... 276 3.4.4 Türkiye Beş Bölgeye Göre YLD Dağılımları... 281 3.4.4.1. Batı Bölgesi YLD Dağılımları... 281 3.4.4.2. Güney Bölgesi YLD Dağılımları... 286 3.4.4.3. Orta Bölge YLD Dağılımları... 291 3.4.4.4. Kuzey Bölgesi YLD Dağılımları... 296 3.4.4.5. Doğu Bölgesi YLD Dağılımları... 300 3.5 DALY Dağılımları... 305 3.5.1 Türkiye Ulusal DALY Hesaplamaları... 305 3.5.1.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Yaş Gruplarına Göre DALY dağılımları... 315 3.5.2 Türkiye Kentsel Alan DALY Dağılımları... 317 3.5.2.1 Yaş Gruplarına Göre Türkiye Kentsel Alan DALY Dağılımları... 326 3.5.3. Türkiye Kırsal Alan DALY Dağılımları... 328 3.5.3.1 Yaş Gruplarına Göre Türkiye Kırsal Alan DALY Dağılımları... 336 3.5.4 Türkiye Beş Coğrafi Bölgeye Göre DALY Dağılımları... 338 3.5.4.1 Batı Bölgesi DALY Dağılımları... 338 3.5.4.1.1 Türkiye Batı Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları... 346 3.5.4.2. Güney Bölgesi DALY Dağılımları... 348 3.5.4.2.1 Türkiye Güney Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları... 356 3.5.4.3 Orta Bölge DALY Dağılımları... 358 3.5.4.3.1 Orta Bölge Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları... 367 3.5.4.4 Kuzey Bölge DALY Dağılımları... 369 3.5.4.4.1. Türkiye Kuzey Bölge Yaş Gruplarına Göre DALY dağılımları... 378 3.5.4.5 Doğu Bölgesi DALY Dağılımları... 380 3.5.4.5.1 Doğu Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY... 388 HALE DAĞILIMLARI... 392 4.1. Türkiye Ulusal HALE Dağılımı... 394 4.2 Türkiye Kentsel Alan HALE Dağılımı... 397 4.3 Türkiye Kırsal Alan HALE Dağılımı... 397 RİSK FAKTÖRLERİ... 400 5.1 Topluma atfedilen oranın Hesaplanması... 400 5.2 Ölümün ve hastalık yükünün atfedilebilirliliği... 401 5.3 Sonuçlar... 405 PROJEKSİYONLAR... 423 5

DUYARLILIK ANALİZLERİ... 452 SONUÇ VE ÖNERİLER... 463 REFERANSLAR... 472 TABLOLAR LİSTESİ Tablo 2.1 Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (1990 Yılı Nüfus Sayımı)... 39 Tablo 2.2 Küresel Hastalık Yükü Sınıflandırılmasında Kullanılan Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (1990 Yılı Nüfus Sayımı)... 39 Tablo 2.3 Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (2000 Yılı Nüfus Sayımı)... 40 Tablo 2.4 Küresel Hastalık Yükü Sınıflandırılmasında Kullanılan Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (2000 Yılı Nüfus Sayımı)... 40 Tablo 2.5 Nüfusun Cinsiyete Göre Yüzde Dağılımı, (1965-2000 Yılları Nüfus Sayımı)... 41 Tablo 2.6 Nüfusun Yaş Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (1965-2000 Yılları Arası)... 41 Tablo 2.7 Nüfusun Kır Kent Ayrımına Göre Yüzde Dağılımı ve Kentleşme Hızları (1965-2000 Yılları Arası)... 41 Tablo 2.8 Nüfusun Bölgelere Göre Dağılımı ve Nüfus Artış Hızları (1990, 1997, 2000 Yılları Nüfus Sayımı)... 42 Tablo 2.9 Kentleşme Hızlarının Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı... 42 Tablo 2.10 Yıllara Göre Toplam Nüfus, Yıllık Nüfus Artış Hızı ve Kentleşme Hızlarının Dağılımı... 42 Tablo 2.11 İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı (1987-2000)... 44 Tablo 2.12 İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (1999-2000)... 45 Tablo 2.13 İl ve İlçe Ölümlerinin Cinsiyete ve Yıllara Göre Dağılımı... 46 Tablo 2.14 İl ve İlçe Ölümlerinin Bölgelere ve Yıllara Göre Dağılımı (1990-2000)... 47 Tablo 2.15 Kaba Ölüm Hızının Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı (Binde)... 47 Tablo 2.16 Bebek ve Çocuk Ölüm Hızları (Binde)... 47 Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000)... 56 Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000) (Devam)... 57 Tablo 2.18 İkincil Veri Kataloğunda İzlenen Yöntem ve Başlıklar... 65 Tablo 2.19 İkincil Veri Kataloğu Kodlama Örnekleri... 66 Tablo 2.20 Uzman Panelinde Gündeme Alınan Konular... 67 Tablo 2.21 Örnek Büyüklüğünün Bölgelere ve Kır-Kente Göre Dağılımı... 69 Tablo 2.22 Dönemler İtibariyle Örnek Seçilen Blok ve Hane Halkı Sayıları ile Anket Uygulanan Hane Halkı Sayıları (UHY-ME Çalışması, 2002, Türkiye)... 69 Tablo 2.23 Hane Halkı Reisinden Hane Halkı Bireylerinin Sağlık Durumuna İlişkin Elde Edilen Prevalanslar ile Cevaplayıcının Sağlık Durumu (Hastalıkların Tedavi ve Bakımları ile İlgili Kapsam) Modülünden Elde Edilen Hastalık Prevalanslarının Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)70 Tablo 2.24 Erkek ve Kadınlarda Kanser İnsidansları (İzmir, 1994)... 72 Tablo 2.25 Çocukluk Dönemi Kanserleri (İzmir, 1994)... 72 Tablo 2.26 Ruh Sağlığı Bozuklukları, Türkiye Ruh Sağlığı Araştırması... 73 Tablo 3.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 95 Tablo 3.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 96 Tablo 3.2 Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 98 Tablo 3.2 Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 99 Tablo 3.3 Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 100 Tablo 3.3 Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 101 Tablo 3.4 Örnekleme Kapsamına Alınan İllerin Bölgelere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 101 Tablo 3.5 Türkiye Batı Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 102 6

Tablo 3.5 Türkiye Batı Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 103 Tablo 3.6 Türkiye Güney Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 104 Tablo 3.6 Türkiye Güney Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 105 Tablo 3.7 Türkiye Orta Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 106 Tablo 3.7 Türkiye Orta Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 107 Tablo 3.8 Türkiye Kuzey Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 108 Tablo 3.8 Türkiye Kuzey Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 109 Tablo 3.9 Türkiye Doğu Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 110 Tablo 3.9 Türkiye Doğu Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 111 Tablo 3.10 Türkiye Ulusal Düzeyde, Kentsel ve Kırsal Alanda Cinsiyete Göre Yaşam Tabloları Değerleri (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 111 Tablo 3.11 Türkiye Bölgesel Cinsiyete Göre Yaşam Tabloları Değerleri (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 112 Tablo 3.12 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 113 Tablo 3.12 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 114 Tablo 3.13 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 115 Tablo 3.13 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 116 Tablo 3.14 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 117 Tablo 3.14 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam)... 118 Tablo 3.15 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde, Kentsel ve Kırsal Alanda 5 Yaş Altı Çocuk ve Yetişkin Ölüm Hızları (Binde), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 118 Tablo 3.16 1990-1994 Yılları Arası Ölüm Nedenlerinin KHY Çalışması Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Yıllık Ortalamaları ve Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 119 Tablo 3.17 1995-2000 Yılları Arası Ölüm Nedenlerinin KHY Çalışması Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Yıllık Ortalamaları ve Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 120 Tablo 3.18 Ana Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)121 Tablo 3.19 Diğer Kardiyovasküler Hastalıkların KHY Hastalık Gruplarına Göre Yeniden Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 122 Tablo 3.20 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 128 Tablo 3.21 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 129 Tablo 3.22 Türkiye Ulusal Düzeyde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 130 Tablo 3.23 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 132 Tablo 3.24 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 138 Tablo 3.25 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 139 Tablo 3.26 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 140 7

Tablo 3.27 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 141 Tablo 3.28 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 141 Tablo 3.29 Türkiye Kentsel Alanda Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 142 Tablo 3.30 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Nedenlerinin Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 144 Tablo 3.31 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 149 Tablo 3.32 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 150 Tablo 3.33 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 151 Tablo 3.34 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 152 Tablo 3.35 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 152 Tablo 3.36 Türkiye Kırsal Alanda Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 153 Tablo 3.37 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 155 Tablo 3.38 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 160 Tablo 3.39 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 161 Tablo 3.40 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 162 Tablo 3.41 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 169 Tablo 3.42 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 170 Tablo 3.43 Türkiye Batı Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 171 Tablo 3.44 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 173 Tablo 3.45 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 178 Tablo 3.46 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 179 Tablo 3.47 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 180 Tablo 3.48 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 181 Tablo 3.49 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 182 Tablo 3.50 Türkiye Güney Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 183 Tablo 3.51 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 185 Tablo 3.52 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 190 Tablo 3.53 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 191 Tablo 3.54 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 192 8

Tablo 3.55 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 193 Tablo 3.56 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 193 Tablo 3.57 Türkiye Orta Bölgede Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 195 Tablo 3.58 Türkiye Orta Bölge Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 197 Tablo 3.59 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 201 Tablo 3.60 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 202 Tablo 3.61 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 203 Tablo 3.62 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 204 Tablo 3.63 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 204 Tablo 3.64 Türkiye Kuzey Bölgede Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 206 Tablo 3.65 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 208 Tablo 3.66 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 212 Tablo 3.67 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 213 Tablo 3.68 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 214 Tablo 3.69 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 215 Tablo 3.70 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 215 Tablo 3.71 Türkiye Doğu Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 217 Tablo 3.72 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 219 Tablo 3.73 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 223 Tablo 3.74 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 224 Tablo 3.75 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 225 Tablo 3.76 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 227 Tablo 3.77 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 228 Tablo 3.78 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 229 Tablo 3.79 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 231 Tablo 3.80 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 231 Tablo 3.81 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 232 Tablo 3.82 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 232 9

Tablo 3.83 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 233 Tablo 3.84 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 234 Tablo 3.85 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 236 Tablo 3.86 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 236 Tablo 3.87 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 237 Tablo 3.88 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 238 Tablo 3.89 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 238 Tablo 3.90 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 240 Tablo 3.91 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 241 Tablo 3.92 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 242 Tablo 3.93 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 242 Tablo 3.94 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 243 Tablo 3.95 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 244 Tablo 3.96 Türkiye Batı Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 245 Tablo 3.97 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 246 Tablo 3.98 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 247 Tablo 3.99 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 247 Tablo 3.100 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 248 Tablo 3.101 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 248 Tablo 3.102 Türkiye Güney Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 249 Tablo 3.103 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 251 Tablo 3.104 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 251 Tablo 3.105 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 252 Tablo 3.106 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 252 Tablo 3.107 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 253 Tablo 3.108 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 254 Tablo 3.109 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 255 Tablo 3.110 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 256 10

Tablo 3.111 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 256 Tablo 3.112 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 257 Tablo 3.113 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 257 Tablo 3.114 Türkiye Kuzey Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 258 Tablo 3.115 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 260 Tablo 3.116 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 261 Tablo 3.117 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 261 Tablo 3.118 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 262 Tablo 3.119 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 263 Tablo 3.120 Türkiye Doğu Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 264 Tablo 3.121 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 265 Tablo 3.122 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 266 Tablo 3.123 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 266 Tablo 3.124 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 267 Tablo 3.125 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 268 Tablo 3.126 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 269 Tablo 3.127 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 270 Tablo 3.128 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 271 Tablo 3.129 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 271 Tablo 3.130 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 272 Tablo 3.131 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 272 Tablo 3.132 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 273 Tablo 3.133 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 275 Tablo 3.134 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 275 Tablo 3.135 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 276 Tablo 3.136 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 276 Tablo 3.137 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 277 Tablo 3.138 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 278 11

Tablo 3.139 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 280 Tablo 3.140 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 280 Tablo 3.141 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 281 Tablo 3.142 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 281 Tablo 3.143 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 282 Tablo 3.144 Türkiye Batı Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 283 Tablo 3.145 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 285 Tablo 3.146 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 285 Tablo 3.147 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 286 Tablo 3.148 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 286 Tablo 3.149 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 287 Tablo 3.150 Türkiye Güney Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 288 Tablo 3.151 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 290 Tablo 3.152 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 290 Tablo 3.153 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 291 Tablo 3.154 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 291 Tablo 3.155 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 292 Tablo 3.156 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 293 Tablo 3.157 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 294 Tablo 3.158 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 295 Tablo 3.159 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 295 Tablo 3.160 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 296 Tablo 3.161 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 297 Tablo 3.162 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 298 Tablo 3.163 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 299 Tablo 3.164 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 300 Tablo 3.165 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 300 Tablo 3.166 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 301 12

Tablo 3.167 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 301 Tablo 3.168 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 302 Tablo 3.169 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 304 Tablo 3.170 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 304 Tablo 3.171 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 305 Tablo 3.172 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 306 Tablo 3.173 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 307 Tablo 3.174 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 308 Tablo 3.175 Türkiye Ulusal Düzeyde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 310 Tablo 3.176 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 316 Tablo 3.177 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 316 Tablo 3.178 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 317 Tablo 3.179 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 317 Tablo 3.180 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 318 Tablo 3.181 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 319 Tablo 3.182 Türkiye Kentsel Alanda Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 321 Tablo 3.183 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 327 Tablo 3.184 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 327 Tablo 3.185 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 328 Tablo 3.186 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 328 Tablo 3.187 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 329 Tablo 3.188 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 330 Tablo 3.189 Türkiye Kırsal Alanda Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 332 Tablo 3.190 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 337 Tablo 3.191 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 337 Tablo 3.192 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 338 Tablo 3.193 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 338 Tablo 3.194 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 339 13

Tablo 3.195 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 340 Tablo 3.196 Türkiye Batı Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 342 Tablo 3.197 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 346 Tablo 3.198 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 347 Tablo 3.199 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 347 Tablo 3.200 Türkiye Güney Bölgesi DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 348 Tablo 3.201 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 349 Tablo 3.202 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 350 Tablo 3.203 Türkiye Güney Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 352 Tablo 3.204 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 357 Tablo 3.205 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 357 Tablo 3.206 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 358 Tablo 3.207 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 358 Tablo 3.208 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 359 Tablo 3.209 Türkiye Orta Bölgede DALY/1000 Kişi Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 360 Tablo 3.210 Türkiye Orta Bölgede Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 362 Tablo 3.211 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 367 Tablo 3.212 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 368 Tablo 3.213 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 368 Tablo 3.214 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 369 Tablo 3.215 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 370 Tablo 3.216 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY/1000 Kişi Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 371 Tablo 3.217 Türkiye Kuzey Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 373 Tablo 3.218 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 379 Tablo 3.219 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 379 Tablo 3.220 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 380 Tablo 3.221 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 380 Tablo 3.222 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 381 14

Tablo 3.223 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 382 Tablo 3.224 Türkiye Doğu Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 384 Tablo 3.225 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 389 Tablo 3.226 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 389 Tablo 3.227 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 390 Tablo 4.1 Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Her Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentisi(HALE) ve Kaybedilen Sağlıklı Yaşam Yılı(LHE), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 393 Tablo 4.2 Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Her Yaş Grubunda ve Her İki Cinsiyet Birlikte Sağlığa Ayarlanmıış Yaşam Beklentisi(HALE) ve Kaybedilen Sağlıklı Yaşam Yılı(LHE), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 394 Tablo 5.1 Risk faktörleri, maruziyet değişkenleri, teorik minumum riskler ve veri kaynakları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 402 Tablo 5.1 Risk faktörleri, maruziyet değişkenleri, teorik minumum riskler ve veri kaynakları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 403 Tablo 5.2 Risk faktörlerine maruziyetin yaş grupları ve cinsiyete gore dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 405 Tablo 5.3 Seçilmiş Risk Faktörlerinin Önlenmesi İle Cinsiyete Göre Türkiye Genelinde Önlenebilecek Ölüm, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 406 Tablo 5.4 Yüksek Kan Basıncının Cinsiyet, Yaş Grupları ve Kardiyovasküler Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 410 Tablo 5.5 Yüksek Kolesterolün Cinsiyet, Yaş Grupları, İskemik Kalp Hastalığı ve İskemik İnmeye Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölüm, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 411 Tablo 5.6 Yüksek Vücut-Kitle İndeksinin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 412 Tablo 5.7 Sigara İçme Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Oranları (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 413 Tablo 5.7 Sigara İçme Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Oranları (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam)... 414 Tablo 5.8 Meyve-Sebze Tüketiminin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 415 Tablo 5.9 Fiziksel Aktivie Düzeyinin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri),, Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 416 Tablo 5.10 Alkol Kullanma Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 417 Tablo 7.1 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%3 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 452 Tablo 7.2 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%3 iskonto oranı ile),(uhy-me Çalışması, 2000, Türkiye)... 453 Tablo 7.3 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%0 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 453 Tablo 7.4 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%0 iskonto oranı ile), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 454 15

Tablo 7.5 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%6 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 454 Tablo 7.6 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%6 iskonto oranı ile), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 455 Tablo 7.7. Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (Uniform yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 459 Tablo 7.8. Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (Uniform yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 460 Tablo 8.1 Türkiye Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 10 Hastalığın % Dağılımlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 463 Tablo 8.2 Türkiye Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın % Dağılımlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 464 16

ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 2.1 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı... 44 Şekil 2.2 Türkiye de İl ve İlçe Ölümleri İçinde Bebek Ölümlerinin Dönemlere ve Yıllara Göre Dağılımı45 Şekil 2.3 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (2000)... 46 Şekil 2.4 YLD Hesaplanması Aşamaları... 54 Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000) (Devam)... 57 Şekil 2.5 Dinamik Hastalık Modeli Diyagramı... 58 Şekil 2.6 Hepatit B için Dinamik Hastalık Model Diyagramı... 59 Şekil 2.7 Erişkinler İçin İşitme Kaybına Yönelik Dinamik Hastalık Modeli... 60 Şekil 2.8 Düşükler İçin Hastalık Modeli... 60 Şekil 2.9 İyot Yetersizliği Bozuklukları... 61 Şekil 2.10 A Vitamini Eksikliği... 61 Şekil 2.11 Maternal Sepsis... 62 Şekil 2.12 Maternal Hemoraji... 62 Şekil 2.13 İskontonun Gelecekte Değişik Zamanlarda Kaybedilen Yaşam Yılı Değeri Üzerindeki Etkisi77 Şekil 2.14 Değişik Beta Değerleri için Farklı Yaşlarda Yaşanan Yaşam Yılı Değeri... 78 Şekil 2.15 Nedensel Ağ... 85 Şekil 3.1 Türkiye Batı Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 164 Şekil 3.2 Türkiye Güney Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 165 Şekil 3.3 Türkiye Orta Bölgede Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı166 Şekil 3.4 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı... 167 Şekil 3.5 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı...168 17

GRAFİK LİSTESİ Grafik 3.1 5q0 Değerini Ortaya Çıkarmak Amacıyla Kullanılan Değişik Veri Kaynakları (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 97 Grafik 3.2 Tüberküloz Hastalığı İçin Yaş ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 124 Grafik 3.3 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=Yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 124 Grafik 3.4 İskemik Kalp Hastalıkları, Yaş Grupları Ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 125 Grafik 3.5 Diabetes Mellitus, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 125 Grafik 3.6 Serebrovasküler Hastalıklar, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 126 Grafik 3.7 Şiddet, Yaş Grupları Ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 126 Grafik 3.8 Türkiye Kırsal Alanda Erkeklerde Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 127 Grafik 3.9 Türkiye Kırsal Alanda Kadınlarda Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 127 Grafik 3.10 Türkiye Ulusal Düzeyde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 130 Grafik 3.11 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 131 Grafik 3.12 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 131 Grafik 3.13 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 133 Grafik 3.14 Türkiye Ulusal Düzey Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 134 Grafik 3.15 Türkiye Ulusal Düzey Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 135 Grafik 3.16 Türkiye Ulusal Düzey Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 136 Grafik 3.17 Türkiye Ulusal Düzey Kaba Ölüm Hızının ve Hastalık Gruplarına Göre Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (Ölüm/1000 Kişi)(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 137 Grafik 3.18 Türkiye Kentsel Alanda Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 142 Grafik 3.19 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 143 Grafik 3.20 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 143 Grafik 3.21 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 145 Grafik 3.22 Türkiye Kentsel Alanda Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 146 Grafik 3.23 Türkiye Kentsel Alanda Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 147 Grafik 3.24 Türkiye Kentsel Alanda Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 148 Grafik 3.25 Türkiye Kırsal Alanda Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 153 Grafik 3.26 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 154 18

Grafik 3.27 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 154 Grafik 3.28 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 156 Grafik 3.29 Türkiye Kırsal Alanda Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 157 Grafik 3.30 Türkiye Kırsal Alanda Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 158 Grafik 3.31 Türkiye Kırsal Alanda Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 159 Grafik 3.32 Türkiye Batı Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 171 Grafik 3.33 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 172 Grafik 3.34 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 172 Grafik 3.35 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 174 Grafik 3.36 Türkiye Batı Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 175 Grafik 3.37 Türkiye Batı Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 176 Grafik 3.38 Türkiye Batı Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 177 Grafik 3.39 Türkiye Güney Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 183 Grafik 3.40 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 184 Grafik 3.41 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 184 Grafik 3.42 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 186 Grafik 3.43 Türkiye Güney Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 187 Grafik 3.44 Türkiye Güney Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 188 Grafik 3.45 Türkiye Güney Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 189 Grafik 3.46 Türkiye Orta Bölgede Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 194 Grafik 3.47 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 195 Grafik 3.48 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 196 Grafik 3.49 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 197 Grafik 3.50 Türkiye Orta Bölgede Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 198 Grafik 3.51 Türkiye Orta Bölgede Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 199 Grafik 3.52 Türkiye Orta Bölge Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 200 19

Grafik 3.53 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 205 Grafik 3.54 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 206 Grafik 3.55 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 207 Grafik 3.56 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 208 Grafik 3.57 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 209 Grafik 3.58 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 210 Grafik 3.59 Türkiye Kuzey Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 211 Grafik 3.60 Türkiye Doğu Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 216 Grafik 3.61 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 217 Grafik 3.62 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 218 Grafik 3.63 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 219 Grafik 3.64 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 220 Grafik 3.65 Türkiye Doğu Bölgesinde Kadınlarda Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 221 Grafik 3.66 Türkiye Doğu Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 222 Grafik 3.67 Türkiye Ulusal Düzey ve Beş Bölge İçin Kaba Ölüm Hızının ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 226 Grafik 3.68 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 228 Grafik 3.69 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 229 Grafik 3.70 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 230 Grafik 3.71 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 234 Grafik 3.72 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 235 Grafik 3.73 Türkiye Kentsel Alanda YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 235 Grafik 3.74 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 239 Grafik 3.75 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 240 Grafik 3.76 Türkiye Kırsal Alanda YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 241 Grafik 3.77 Türkiye Batı Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 244 Grafik 3.78 Türkiye Batı Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 245 Grafik 3.79 Türkiye Batı Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 246 20

Grafik 3.80 Türkiye Güney Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 249 Grafik 3.81 Türkiye Güney Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 250 Grafik 3.82 Türkiye Güney Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 250 Grafik 3.83 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 253 Grafik 3.84 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 254 Grafik 3.85 Türkiye Orta Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 255 Grafik 3.86 Türkiye Kuzey Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 258 Grafik 3.87 Türkiye Kuzey Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 259 Grafik 3.88 Türkiye Kuzey Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve YaşGruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 260 Grafik 3.89 Türkiye Doğu Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 263 Grafik 3.90 Türkiye Doğu Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 264 Grafik 3.91 Türkiye Doğu Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 265 Grafik 3.92 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 268 Grafik 3.93 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 269 Grafik 3.94 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 270 Grafik 3.95 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 273 Grafik 3.96 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 274 Grafik 3.97 Türkiye Kentsel Alanda YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 274 Grafik 3.98 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 278 Grafik 3.99 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 279 Grafik 3.100 Türkiye Kırsal Alanda YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 279 Grafik 3.101 Türkiye Batı Bölgesi YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 283 Grafik 3.102 Türkiye Batı Bölgesi YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 284 Grafik 3.103 Türkiye Batı Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 284 Grafik 3.104 Türkiye Güney Bölgesi YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 288 Grafik 3.105 Türkiye Güney Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 289 Grafik 3.106 Türkiye Güney Bölge YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 289 Grafik 3.107 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 292 21

Grafik 3.108 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 293 Grafik 3.109 Türkiye Orta Bölge YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 294 Grafik 3.110 Türkiye Kuzey Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 297 Grafik 3.111 Türkiye Kuzey Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 298 Grafik 3.112 Türkiye Kuzey Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 299 Grafik 3.113 Türkiye Doğu Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 302 Grafik 3.114 Türkiye Doğu Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 303 Grafik 3.115 Türkiye Doğu Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 303 Grafik 3.116 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi ), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 307 Grafik 3.117 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 308 Grafik 3.118 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 309 Grafik 3.119 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 311 Grafik 3.120 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi ), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 312 Grafik 3.121 Türkiye Ulusal Düzeyde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 313 Grafik 3.122 Türkiye Ulusal Düzeyde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 314 Grafik 3.123 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 315 Grafik 3.124 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 318 Grafik 3.125 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 320 Grafik 3.126 Türkiye Kentsel Alanda DALY Sayılarnın Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 320 Grafik 3.127 Türkiye Kentsel Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 322 Grafik 3.128 Türkiye Kentsel Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 323 Grafik 3.129 Türkiye Kentsel Alanda Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 324 Grafik 3.130 Türkiye Kentsel Alanda Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 325 Grafik 3.131 Türkiye Kentsel Alanda DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 326 Grafik 3.132 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 329 Grafik 3.133 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 331 Grafik 3.134 Türkiye Kırsal Alanda DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 331 22

Grafik 3.135 Türkiye Kırsal Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 333 Grafik 3.136 Türkiye Kırsal Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 333 Grafik 3.137 Türkiye Kırsal Alanda Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 334 Grafik 3.138 Türkiye Kırsal Alanda Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 335 Grafik 3.139 Türkiye Kırsal Alanda DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)336 Grafik 3.140 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 339 Grafik 3.141 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 341 Grafik 3.142 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 341 Grafik 3.143 Türkiye Batı Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 343 Grafik 3.144 Türkiye Batı Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı, (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 343 Grafik 3.145 Türkiye Batı Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 344 Grafik 3.146 Türkiye Batı Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 345 Grafik 3.147 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 346 Grafik 3.148 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 349 Grafik 3.149 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 351 Grafik 3.150 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 351 Grafik 3.151 Türkiye Güney Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 353 Grafik 3.152 Türkiye Güney Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 353 Grafik 3.153 Türkiye Güney Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 354 Grafik 3.154 Türkiye Güney Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 355 Grafik 3.155 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 356 Grafik 3.156 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 359 Grafik 3.157 Türkiye Orta Bölge DALY Sayılarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 361 Grafik 3.158 Türkiye Orta Bölgede DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 361 Grafik 3.159 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 363 Grafik 3.160 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 364 Grafik 3.161 Türkiye Orta Bölgede Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 365 23

Grafik 3.162 Türkiye Orta Bölgede Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 366 Grafik 3.163 Türkiye Orta Bölgede DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)367 Gafik 3.164 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 370 Grafik 3.165 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 372 Grafik 3.166 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 372 Grafik 3.167 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 374 Grafik 3.168 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 375 Grafik 3.169 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 376 Grafik 3.170 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 377 Grafik 3.171 Türkiye Kuzey Bölgede DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 378 Grafik 3.172 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 381 Grafik 3.173 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 383 Grafik 3.174 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 383 Grafik 3.175 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 385 Grafik 3.176 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye)... 385 Grafik 3.177 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 386 Grafik 3.178 Türkiye Doğu Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 387 Grafik 3.179 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 388 Grafik 3.180 Türkiye Ulusal Düzey, Kent, Kır ve Beş Bölge İçin DALY lerin Hastalık Gruplarına Karşılaştırılması (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 390 Grafik 4.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete Göre Doğumda Yaşam Beklentilerinin(LE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 395 Grafik 4.2 Türkiye Ulusal Düzeyde 60 Yaşında Yaşam Beklentilerinin(LE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 395 Grafik 4.3 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete Göre Doğumda Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentilerinin (HALE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 396 Grafik 4.4 Türkiye Ulusal Düzeyde 60 Yaşında Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentilerinin(HALE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 396 Grafik 4.5 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda Doğumda Beklenen Yaşam Süresinin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 397 Grafik 4.6 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda 60 Yaşında Beklenen Yaşam Süresinin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 398 Grafik 4.7 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda Doğumda HALE lerin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 398 24

Grafik 4.8 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda 60 Yaşında HALE lerin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 399 Grafik 5.1 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek Ölüm Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 407 Grafik 5.2 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek YLL Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 408 Grafik 5.3 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek DALY Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 409 Grafik 5.4 Seçilmiş Risk Faktörlerinin Önlenmesi İle Önlenebilir DALY Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 421 Grafik 6.1 2000 Yılında Türkiye Ulusal Düzeyde Erkeklerde Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre 2010, 2020 ve 2030 Yılı Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 423 Grafik 6.2 2000 Yılında Türkiye Ulusal Düzeyde Kadınlarda Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre 2010, 2020 ve 2030 Yılı Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 424 Grafik 6.3 Türkiye Ulusal Düzey Erkeklerde 2000 Yılında Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 425 Grafik 6.4 Türkiye Ulusal Düzey Kadınlarda 2000 Yılında Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 426 Grafik 6.5 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Solunum Enfeksiyonlarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 427 Grafik 6.6 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Solunum Enfeksiyonları Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 428 Grafik 6.7 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Maternal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 429 Grafik 6.8 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Perinatal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 430 Grafik 6.9 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Perinatal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 431 Grafik 6.10 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Beslenme Yetersizliği Bozukluklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 432 Grafik 6.11 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Beslenme Yetersizliği Bozukluklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 433 Grafik 6.12 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Solunum Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 434 Grafik 6.13 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Solunum Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 435 Grafik 6.14 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kanserlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 436 Grafik 6.15 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kanserlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 437 25

Grafik 6.16 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kardiyovasküler Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 438 Grafik 6.17 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kardiyovasküler Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 439 Grafik 6.18 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Diabetes Mellitusa Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 440 Grafik 6.19 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Diabetes Mellitusa Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 441 Grafik 6.20 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Sindirim Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 442 Grafik 6.21 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Sindirim Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 443 Grafik 6.22 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Ürogenital Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 444 Grafik 6.23 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Ürogenital Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 445 Grafik 6.24 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde İstemsiz Yaralanmalara ve Kazalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 446 Grafik 6.25 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda İstemsiz Yaralanmalara ve Kazalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 447 Grafik 6.26 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Trafik Kazalarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 448 Grafik 6.27 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Trafik Kazalarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 449 Grafik 6.28 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kasti Yaralanmalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 450 Grafik 6.29 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kasti Yaralanmalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 451 Grafik 7.1 %3 ve %0 İskonto Oranları İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 456 Grafik 7.2 %3 Ve %6 İskonto Oranları İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 457 Grafik 7.3 Standart yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ve %3 İskonto Oranı ile Elde Edilen DALY Sıralaması İle Uniform Yaş Ağırlıklandırması ve % 3 İskonto Oranı İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 461 Grafik 7.4. Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu Dikkate Alınarak Hesaplanan DALY Sıralamasının KHY Standart Yöntemi İle Elde Edilen DALY Sıralaması İle Karşılaştırılması(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 462 Grafik 8.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 464 Grafik 8.2 Türkiye Kentsel Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 465 26

Grafik 8.3 Türkiye Kırsal Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 465 Grafik 8.4 Türkiye Ulusal Düzeyde Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 466 Grafik 8.5 Türkiye Kentsel Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 466 Grafik 8.6 Türkiye Kırsal Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye)... 467 27

KISALTMALAR KHY: Küresel Hastalık Yükü DALY: Disability Adjusted Life Years (Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı) QALY: Quality Adjusted Life Years (Kaliteye Ayarlanmış Yaşam Yılı) DSÖ: Dünya Sağlık Örgütü UHY: Ulusal Hastalık Yükü YLD: Years Lost with Disability (Sakatlıkla Kaybedilen Yaşam Yılı) YLL: Years of Life Lost (Kaybedilen Yaşam Yılı) HALE: Health Adjusted Life Expectancy (Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentisi) LE: Life Expectancy (Yaşam Beklentisi) LHE: Loss of Healthy Life Expectancy (Kaybedilen Sağlıklı Yaşam Yılları Beklentisi) DİE: Devlet İstatistik Enstitüsü KÖH: Kaba Ölüm Hızı TNSA: Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması ICD: International Codes for Diseases (Uluslararası Hastalık Kodları) SO: Sözel Otopsi KOAH: Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı GM: Genel Mortalite BÜ: Başkent Üniversitesi DW: Disability Weight (Sakatlık Ağırlığı) PTO: Person Trade-off (Kişi Değiş-Tokuşu) SIR: Smoking Influence Rate (Tütün Kullanımı Etki Oranı) BMI: Body Mass Index (Vücut Kitle Oranı) DM: Diabetes Mellitus DBP: Diastolic Blood Pressure (Diastolik Kan Basıncı) KRD: Karşılaştırmalı Risk Değerlendirme RR: Rölatif Risk AF: Atfedilen Oran GDP: Gross Domestic Product (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla) Eur-B1: Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Gürcistan, eski Yugoslavya Cumhuriyeti ve Makedonya, Polonya, Romanya, Slovakya, Sırbistan ve Y. Karabağ (referans WHO Health Report, 2002) EMRO: Regional Office for the East Mediterranian (Doğu Akdeniz Bölge Ofisi) HC: Human Capital (İnsan Kaynağı) CPS II: Cancer Preventation Study (Kanser Önleme Çalışması) CHD: Chronic Heart Disease (Kronik Kalp Hastalığı) UNFPA: United Nations Population Fund (Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu) EME: Established Market Economy (Kurulu Pazar Ekonomisi) IARC-WHO International Agency for Research and Cancer- World Health Organization 28

TEŞEKKÜR Türkiye nin Ulusal düzeyde Hastalık Yükünü ortaya çıkarmak amacıyla yapılan bu çalışma Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı tarafından finanse edilmiştir. Çalışmanın tamamlanmasında her türlü desteği sağlayan Sağlık Bakanlığı Makam ı başta olmak üzere Sağlık Projesi Genel Koordinatörleri Dr. Mehmet Fettahoğlu ve Haydar Mezarcı ya; Hıfzısıhha Mektebi Müdürü Dr. Salih Mollahaliloğlu na; bu son derece kapsamlı ve kompleks çalışmanın gerçekleştirilmesinde, çalışmanın tüm safhalarında bizlerle birlikte bire bir çalışan Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğünden Uzm. Dr. Nazan Yardım, Dr. Berrak B. Başara, Dr. Ömer Varol, Uzm. Dr. Vural Dirimeşe, Uzm. Dr. Mehtap Kartal, Dr. Halil E. Erişti ve ilgili diğer tüm çalışanlarına değerli katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Ayrıca raporun basım öncesi değerlendirilmesinde emeği geçen Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğü, Halk Sağlığını Geliştirme Bölümü nde görevli Uzm.Dr.Engin Özkan, Dt. Demet Aksoy, Dr.Esin Şener, Dr, Zekiye Çelebi, Dr.İlhan Öztürk, Y.Hem.Serap Taşkaya, Uzm.Dr.Belgin Özhan a teşekkür ederiz. Bu çalışma T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğü ve Başkent Üniversitesi işbirliği ile gerçekleştirilmiştir. Türkiye Ulusal, kentsel, kırsal ve beş bölge için yaşam tabloları oluşturulması, ölüm nedenlerinin belirlenmesi, sağlığa ayarlanmış yaşam beklentilerinin tüm yaş grupları için hesaplanması, Küresel Hastalık Yükü hastalık listesinde yer alan hastalıklara yönelik hastalık yükü hesaplamaları, seçilmiş bazı risk faktörleri için risk faktör analizleri, projeksiyonlar ve duyarlılık analizi hesaplamaları ve bu raporun hazırlanması Prof. Alan Lopez önderliğinde Prof. Dr. Seval Akgün ve Dr. Rao Chalapati tarafından gerçekleştirilmiştir. Prof. Alan Lopez in yoğun emeği ve katkıları olmadan Türkiye Ulusal Hastalık Yükü Projesinin belirlenen zamanda tamamlanabilmesi mümkün değildi. Bu proje Dünya Bankası tarafından desteklenmiş ve T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğü proje ekibi tarafından titizlikle değerlendirilmiştir. Ulusal Hastalık Yükü Maliyet Etkililik çalışması kapsamında oluşturulan Yürütme, İzleme ve Bilimsel Komite üyeleri projeyi izlemiş ve değerli katkılarda bulunmuştur. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğü proje ekibi çalışanlarına büyük çabalarından ve Yürütme, İzleme ve Bilimsel Komite üyelerine de katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Ayrıca, çalışmanın ülkemiz için önemini bilen, projenin tamamlanabilmesi için başlangıcından itibaren her zaman bize maddi ve manevi destek olan ve bizden hiçbir fedakarlığı esirgemeyen Başkent Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mehmet Haberal a, projenin yürütülmesinde katkıları olan Proje Koordinatörü Prof. Dr. Korkut Ersoy a, Proje Koordinatör Yardımcısı Doç Dr. Adnan Kısa ya ve emeği geçen herkese teşekkür ederiz. 29

ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK ÇALIŞMASI İZLEME KURUL ÜYELERİ SAĞLIK BAKANLIĞI Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Dr. İ. Ercan BAL, Uzm. Dr. Hülya ALTINYOLLAR, Dr. Nihal BABALIOĞLU Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, Dr. Levent EKER, Dr. Arzu KÖSELİ Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Dr. Ertan KAVASOĞLU, Hakime ZAL, Dr.Filiz BOZKURT, Hüseyin BÜYÜKKAYIKÇI Verem Savaş Dairesi Başkanlığı, Dr. Binnaz KAYA DURUNAY, Dr. Ayşen Melek AYTUĞ KOŞAN Sıtma Savaşı Dairesi Başkanlığı, Dr.Ömer YEDİKARDEŞLER İlaç Eczacılık Genel Müdürlüğü, Ecz. Eda CİNDOĞLU Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, Dr. Songül DOĞAN, Dr. Özlem YİĞİTBAŞIOĞLU Kanser Savaş Dairesi Başkanlığı, Prof.Dr. Murat TUNCER, Dr. Funda TEKİN, Dr. Emire ÖZEN Araştırma Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı, İnciser KAYA, İlknur GÜNEY, Rasim CEYHAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü, Çubuk Devlet Hastanesi, Abdullah YILDIZ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, Uzm. Dr. Nazan YARDIM, Dr. Berrak BORA BAŞARA, Uzm. Dr. Mehtap KARTAL, Dr. Halil Erkan ERİŞTİ Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması Yönlendirme Kurul Üyeleri SAĞLIK BAKANLIĞI Müsteşar, Prof. Dr. Necdet ÜNÜVAR Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU İÇİŞLERİ BAKANLIĞI Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, Orhan AKKAYA, Döner TETİK T.C. GENELKURMAY BAŞKANLIĞI TSK Sağlık Komutanlığı, Binbaşı Muharrem UÇAR 30

T.C. BAŞBAKANLIK HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI KİT Genel Müdürlüğü, A. Tuncay TEKSÖZ Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ayşe AKKİRAZ T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI Sosyal Sektörler ve Koordinasyaon Genel Müdürlüğü, Muharrem VARLIK, Nihan KIRCALIALİ T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ BAŞKANLIĞI Ulusal Hesaplar Dairesi Başkanlığı, Gülay ERDEN, A. İrfan TÜRKOĞLU, Sevim ETKESEN Sosyal İstatistikler Dairesi Başkanlığı, Şengül ARSLAN, Nevin UYSAL Araştırma, Tetkik ve İstatistik Teknikler Daire Başkanlığı, Yılmaz ERŞAHİN, Muharrem GÜR T.C. MALİYE BAKANLIĞI Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Abdurrahman VARGÜN, BAĞ-KUR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı, Merih DİZİCİ T.C. EMEKLİ SANDIĞI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sağlık Hizmetleri Daire Başkanlığı, Tarık KANGAL T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı, Sağlık İşleri Genel Müdürlüğü, Nuri ŞAŞMAZ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK ÇALIŞMASI BİLİMSEL KURUL ÜYELERİ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doç Dr. Nesrin ÇİLİNGİROĞLU, Doç. Dr. Bahar GÜÇİZ DOĞAN, Uzm.Dr. Banu ÇAKIR, Dr. Sarp ÜNER, Doç. Dr. Hilal ÖZCEBE Tıp Fakültesi Dekanlığı, Bioistatistik Anabilim Dalı, Yrd. Doç. Dr. Pınar ÖZDEMİR GEYİK Nüfus Etütleri Enstitüsü, Prof. Dr. Sabahat TEZCAN, Araş Gör. Elif KURTULUŞ YİĞİT, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Araş.Gör.Zafer ÇALIŞKAN ANKARA ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sağlık Eğitim Fakültesi Dekanlığı-Sağlık Yönetimi Anabilim Dalı, Yrd. Doç. Dr. İsmail AĞIRBAŞ, Yrd. Doç. Dr. Efsun Ezel ESATOĞLU Siyasal Bilgiler Fakültesi, Yrd.Doç Dr. Hasan ŞAHİN 31

GAZİ ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doç.Dr.Işıl MARAL Kazaları Önleme ve Araştırma Enstitüsü, Dr. Elif DURUKAN İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanlığı, Prof.Dr. Metin Kamil ERCAN MARMARA ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sağlık Eğitim Fakültesi Dekanlığı, Yrd. Doç. Dr. Metin ATEŞ DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanlığı, Yrd.Doç. Dr. Yasemin YEĞİNBOY KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı,Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Yrd. Doç.Dr. Murat TOPBAŞ ERCİYES ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı,Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Prof.Dr. Osman GÜNAY KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı,Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Yrd. Drç.Dr. Nilay ETİLER DERNEKLER Toraks Derneği, Uzm.Dr. Osman ÖRSEL Halk Sağlığı Uzmanları Derneği, Doç.Dr. Hilal ÖZCEBE Klinik Mikrobiyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları Derneği, Prof. Dr. Halil KURT İç Hastalıkları Uzmanları Derneği, Dr. Gülay SAİN GÜVEN 32

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ PROJE YÖNETİMİ Prof. Dr. Korkut Ersoy, Proje Koordinatörü Doç. Dr. Adnan Kısa, Proje Koordinatör Yardımcısı Doç. Dr. Şahin Kavuncubaşı, Proje Koordinatör Yardımcısı BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ HESAPLAMALARI EKİBİ Dr. Alan Lopez, Halk Sağlığı Profesörü, Quinsland Üniversitesi/Avustralya, Senior Science Advisor, Department on Evidence and Information for Policy, World Health Organization, Geneva Dr. Seval Akgün, Halk Sağlığı Profesörü, Başkent Üniversitesi Dr. Rao Chalapati, Uzman, Quinsland Üniversitesi /Avustralya Dr. Özlem Aydın, Başkent Üniversitesi Uzm. Erinç Karakan, Başkent Üniversitesi Uzm. Cenk Sözen, Başkent Üniversitesi BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ EPİDEMİYOLOJİ EKİBİ Prof. Dr. Alan Lopez, Head of School, The University of Quinsland /Australia, Senior Science Advisor, Department on Evidence and Information for Policy, World Health Organization, Geneva Prof. Dr. Seval Akgün, Başkent Üniversitesi Prof. Dr. Mithat Çoruh, Başkent Üniversitesi Dr. Rao Chalapati, The University of Quinsland /Australia, Lecturer Prof. Dr. Gül Ergör, 9 Eylül Üniversitesi Prof. Dr. Rengin Erdal, Başkent Üniversitesi Doç. Dr. Elena Andresen, Saint Louis Üniversitesi Doç. Dr. Gina Etheredge, Tulane Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. Cihangir Özcan, Başkent Üniversitesi Dr. Özlem Aydın, Başkent Üniversitesi Yrd. Doç.Dr. Meriç Çolak, Başkent Üniversitesi Uzm. Erinç Karakan, Başkent Üniversitesi 33

GİRİŞ 1.1 Ulusal Hastalık Yükü Ve Maliyet Etkililik Projesi Tüm dünyada mortalite ve doğurganlık hızlarında görülen düşüşler, nüfusun yaşlanmasına, yaşam beklentilerinin yükselmesine yol açmakta, bilimde ve teknolojideki gelişmelerle birlikte giderek artan bir sağlık hizmeti talebine ve bazı durumlarda da bu hizmetlerin yüksek maliyetlerde verilmesine neden olmaktadır. Tüm bu gelişmeler ise ülkelerin sağlık bütçeleri üzerinde artan bir baskı uygulamaktadır. Sağlık yatırımlarının bölgelere akılcı dağıtımı ancak bölgesel sağlık gereksinimlerinin doğru saptanması ile olasıdır. Günümüzde bu gereksinimler çoğunlukla epidemiyolojik veriler, özellikle de mortalite değerleri göz önüne alınarak değerlendirilmektedir. Ancak basit epidemiyolojik verilere dayanan sağlık gereksinimlerini değerlendirme yöntemleri, ölümle sonuçlanmayan sakatlık ve işlev kaybı durumlarından kaynaklanan sağlık gereksinimlerini yakalamaktan çok uzaktır. Ayrıca, dünyada hem sağlık harcamaları için optimum sağlık kazancı hem de sağlık müdahalelerinin adil ve eşit erişimi göz önünde tutulurken, seçim yapma konusuna da giderek daha fazla önem verilmektedir. Bu duruma ek olarak, ölümcül olmayan sağlık koşullarının sağlık planlaması ve öncelik oluşturmada uygun olarak yansıtılmasını sağlamaya yönelik, giderek artan bir kamu ve politika kaygısı bulunmaktadır. Artık birçok ülke mevcut sağlık hizmetlerinden elde ettikleri çıktıyı gözden geçirmek, ve böylece kaynakların maliyet etkili şekilde kullanılmasını sağlamak üzere kaynakların yeniden tahsis edilmesi için büyük çabalara girmişlerdir. 1.2 Hastalık Yükü Kanıta dayalı sağlık politikaları yardımıyla toplumun sağlık statülerinin geliştirilmesi ve sağlık hizmeti sunumundaki eşitsizliklerin ortadan kaldırılması ve kaynakların toplumun ihtiyaçlarına göre önceliklendirilmesi için dört temel bilgiye ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bilgiler (1); Sağlığı geliştirmek için toplum bazında gerçekleştirilecek uygulamalar ve sağlık sektörü için gerekli en iyi kaynakların neler olabileceğini belirleyebilmek amacıyla, sağlık kayıplarındaki nedenlere ilişkin bilgilerin de (hem hastalık ve yaralanmalar hem de risk faktörleri ve daha kapsamlı belirleyiciler açısından) yer aldığı, toplumun sağlık problemlerinin büyüklüğü ve etkisi konusunda detaylı bir değerlendirme; Sağlığın gelişimi için kaynakların uygunluğu ve kaynakların mevcut durumda ne amaçla kullanıldıklarını detaylı bir şekilde analiz eden, sağlık harcamaları ve sağlık alt yapısına ait ulusal sağlık hesapları sistemi; Sağlığın geliştirilmesi için uygun teknoloji ve stratejilerin maliyet-etkililiği konusunda bilgiler; Sağlık statüsü ve sağlık belirleyicileri içerisindeki eşitsizlikler ile sağlık hizmetlerine (hem koruma hem de tedavi hizmetleri) erişim ve bu hizmetlerin kullanımı konusunda bilgilerdir. Ancak bu tür verilerin eksikliğinden dolayı bir çok gelişmiş ve gelişmekte olan ülkede, sağlık yatırım ve harcamalarının bölgesel dağılımı, bölgenin sağlık gereksinimlerinden çok, politik karar süreçlerine ve önceki yıllardaki bütçe düzenlemelerine göre yapılmaktadır. Bu bağlamda, halk sağlığı ve sağlık planlaması açısından bölgesel gereksinimlerin değerlendirilip, kaynak dağıtımı sürecinde karar mekanizmalarına yardımcı olabilecek, bilimsel yöntemlerin geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Zamana bağlı sağlık durumu ölçütleri konusunda son otuz yıldır süregelen bilimsel çalışmaların ardından, 1993 yılında tamamlanıp yayınlanan Küresel Hastalık Yükü (KHY) Çalışması ile ortaya atılan hastalık yükü kavramı ve bu kavramın ölçütü olarak önerilen DALY, (Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı) sağlık planlamacılarına, toplumsal sağlık gereksinimlerini daha geniş anlamda saptamayı olası kılan yeni bir yaklaşım sunmaktadır (2). Murray ve Lopez (1996) global düzeyde sağlık politikası ve öncelikleri konusunda bilgi elde etmek için nüfus sağlığının yeni bir özet ölçümünü, Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı, DALY yi geliştirmişlerdir. DALY, 1990 yılında global hastalık ve yaralanma yükünün geniş çaplı bir değerlendirmesini elde etmek amacıyla kullanılmıştır (Dünya Bankası 1993, Murray & Lopez 1996a, 1996b) ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından global 34

sağlık planlamasını gerçekleştirebilmek amacıyla kullanılmaya başlanmıştır (DSÖ, 1999a) (2,3,4,5). DALY nin tasarlanma amaçları; 1. Hastalık ve yaralanma veya risk faktörü ve daha geniş sosyal belirleyiciler açısından sağlık etkilerine ilişkin tahminlerin nedenlere göre ayrıntılı planlanmasını sağlamak, 2. Dünyanın tüm bölgeleri için ortak değer ve sağlık standartlarını kullanmak, 3. Ölümcül ve ölümcül olmayan sağlık sonuçları için ortak standart bir ölçüt oluşturmak, 4. Müdahalelerin toplumun sağlık düzeyi üzerindeki etkisi ve maliyet-etkililiğini hesaplamak için ortak bir standart ölçüt oluşturmaktır. DALY, bir kişinin erken ölmesi nedeni ile kaybetmiş olduğu yıllar ile herhangi bir rahatsızlığı nedeni ile sakat olarak sürdürdüğü yaşam yıllarının birlikte ifade edildiği bir ölçüttür. DALY hem maliyet hem de sağlık etkilerinin beraberce kullanıldığı bir ölçüt olduğundan farklı sağlık müdahaleleri sonucu ilave sağlıklı bir yaşam yılı üretebilmek için gerekli maliyetlerin karşılaştırılmasına da yardımcı olmaktadır. Toplumdaki belirli hastalıkların yükünü hesaplamanın sağladığı avantajlardan bazıları aşağıda sıralanmaktadır (2,3,5); 1. Sağlık bakım sisteminde karar verici mekanizmaların, sağlık hizmetlerinin planlanması ve sunumunda gerekli olan toplumsal öncelikleri saptamalarına yardımcı olmak, 2. Sağlık bakım sisteminde karar verici otoriteleri bilgilendirip, çalışmalarına yön veren bilimsel araştırmaların önceliklerinin belirlenmesinde yönlendirici olmak, 3. Toplumda risk altındaki ve sağlık hizmetlerine öncelikli gereksinimleri olan grupların saptanmasına yardımcı olmak, 4. Halk sağlığı çalışanlarının eğitimlerinin geliştirilip güncellenmesine yardımcı olmak, 5. Hastalık yükü ölçütlerini, sağlık programlarının planlanıp değerlendirilmesinde karşılaştırabilir birimler olarak kullanmak, 6. Uluslararası karşılaştırmalar yapabilmek, farklı sağlık sistemlerinin performanslarını değerlendirip, diğer sosyal, ekonomik, politik ve kültürel değişkenlerle ilişkileri incelemektir. Bilindiği üzere son yıllarda mortalite ve ölümcül olmayan sağlık sonuçlarını birarada değerlendiren toplum bazında hastalık yükü ölçütleri geliştirmeye yönelik uluslararası çabalar harcanmıştır. 1993 yılında, Hindistan da Andhra Pradesh te yapılan çalışmadan bu yana 35 ulusal hastalık yükü (UHY) çalışmasına başlanmıştır. Bu çalışmaların bazıları tamamlanmış, bazıları da halen sürmektedir. Çalışmaların pek çoğunda Murray ve Lopez in ilk önce öne sürdüğü temel prensipler ve yöntem uygulanmasına rağmen, bu çalışmalar birbirleriyle tam anlamıyla karşılaştırılabilir değillerdir çünkü yöntemdeki değişikliklerle birlikte farklı uygulamalar söz konusudur. Örneğin; UHY çalışmalarının ilk versiyonları olan çalışmalar (Lozano et al 1994, 1995, Fundaction Mexicana Para La Salud 1995, Republica de Colombia Ministrio de Salud 1994, Concha ve Arkadaşları 1996, Vos et al 1995), kısıtlılık durumlarının kullanıldığı UHY çalışmalarına örnek olarak verilebilir (6,7). Günümüze kadar yürütülen tüm çalışmalar değerlendirildiğinde ise; 1993 yılında yayınlanan ilk KHY çalışmasından sonra 1996 da bu çalışma revize edilmiş, 2003 yılında son şekli verilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından bu araştırmada da uygulanan 2000 yılı KHY çalışmasının belirgin özellikleri (8-16); Temel neden veya neden grupları için yaş, cinsiyet, 5 bölge ve kır-kente göre erken mortalite ve hastalık yükünü ölçmek, Karşılaştırmalı bir çerçevede, seçilen bazı risk faktörlerinin hastalık yüküne olan katkısını analiz etmek, Gelecek 20 yıl boyunca hastalık yükünün neden olabileceği çeşitli senaryoları geliştirmek olarak sıralanabilir. 35

1.3 DALY-Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı DALY toplum sağlığının ölçüm özetini, örneğin mortalite ve ölümcül olmayan sağlık çıktılarının tek bir sayı ile temsil edilmesi için birleştiren bir ölçüttür. DALY kavramı, çeşitli hastalıkların neden olduğu prematür ölümler ile ölümle sonuçlanmayan, ancak uzun dönemli sakatlık ve işlev kaybına neden olan hastalık durumlarının yol açtığı hastalık yükünün, tek bir ölçüt ile değerlendirilebilmesini amaçlamaktadır. Diğer bir deyişle DALY insidans/prevalans perspektifine dayalı kalarak hem çeşitli hastalıkların neden olduğu erken ölümlerden dolayı kaybedilen yaşam yılları, hem de ölümle sonuçlanmayan durumlarda hastalık, kaza veya yaralanmaların neden olduğu işlev kaybı ve sakatlıkları bir arada değerlendirmeye yarar (2,3,12-15). Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde, mortalitenin giderek azalması ve yaşam boyu değişik derecelerde işlev kaybına neden olan kronik hastalıkların giderek yaygınlaşması, önerilen bu hastalık yükü kavramının önemini daha da arttırmaktadır. Erken mortaliteye bağlı olarak kaybedilen muhtemel yaşam yıllarının ölçümleri uzun yıllar boyunca çeşitli ölüm nedenlerinin mortalite yükünü ölçmek için kullanılmıştır. Tüm bunlar ölüm yaşı ile standart ölüm yaşı (genelde 65 yaş veya 75 yaş) arasındaki yıllarda oluşan aralığı ölçmektedir. Görüldüğü üzere, DALY erken ölümden doğan kaybedilen yaşam yılları, sakatlık ya da iyi olmayan sağlık durumundan dolayı sağlıklı yaşam yıllarının kaybını da kapsar. Bir DALY, Bir sağlıklı yaşam yılından kayıp anlamına gelmektedir. Her iki ölümcül ve ölümcül olmayan sağlık çıktılarının etkilerini içermesi için yaygın bir para birimi veya ölçüme ihtiyaç duyulmaktadır. DALY ler bugüne kadar geliştirilmiş pek çok diğer özet ölçümlerde olduğu gibi zamanı ortak bir para birimi olarak kullanmaktadır. Bir DALY şu şekilde hesaplanmaktadır; önce nüfustaki erken mortaliteden dolayı kaybedilen yaşam yıllarının toplamı bulunup daha sonra sakatlıkla kaybedilen yaşam yılları ile toplanır: DALY = ( YLL + YLD ) Bu çalışmada kullanılan, hastalık yükü hesaplamaları yöntemi, Murray ve Lopez tarafından geliştirilmiştir (1996). KHY, ve diğer mevcut gelişmeler Dünya Sağlık Örgütü tarafından revize edilmiştir. Murray ve Lopez tarafından geliştirilen yöntem, hastalıkların bir evrensel gösterge üzerinde DALY ile gösterilmesine izin vermektedir. Ortalama yaşam beklentisi yaşı, her bir erken ölüm için kaybedilen yaşam yıllarını belirler. Bunun gibi, yaralanma veya hastalıktan doğan sakatlıklar da ölçülebilir. Bu sakatlık ile yaşanan yıllara atfedilebilir (YLD). DALY ler, nüfus düzeyinde YLL ve YLD toplamıdır ve bu nüfustaki hastalık yükünü etkiler. Murray ve Lopez tarafından sunulan DALY hesaplamaları için genel formül şöyledir (3,12,14,15,16,): DALY βa DCe = ( r) β + ( β + r) L [ e ( 1+ ( β + r)( L + a) (1 + ( β r) a) ] 2 + Bu formülde; r= iskonto oranı(r=0.03) a= hastalığın başlama yaşı L= hastalığın süresi D= engellilik oranı C= yaş-ağırlığı fonksiyonu düzeltme faktörü (C=0,16243) β= yaş-ağırlığı fonksiyonu parametresi(β=0.04) ni temsil eder. UHY hesaplama çalışmalarında mevcut, elde edilebilir bilgileri kullanarak, hastalık ve sakatlıklar ile önemli risk faktörlerinin ölümcül ve ölümcül olmayan etkilerini dikkate almak, seçilmiş bazı hastalıklara özgü bu hesaplamaların yapılabilmesi için gerekli olan çalışmaların planlanması açısından önem taşımaktadır. Öncelikle analiz edilecek hastalık kategorileri ve kodlama sistemi, yaş grupları, cinsiyet ve analiz için temel alınan yıl, tahmin yapılacak bölgeler ile sosyal değerlerin (kalan yaşam beklentisi, indirgeme oranı, yaş ağırlıkları ve sakatlık ağırlıkları) tespiti önemlidir (3,8,9). 36

1.4 Hastalık Yükü Hesaplamalarında Dikkat Edilmesi Gerekli Noktalar a. Hastalık Yükü Hesaplamalarında Kullanılan Bireysel Tanımlayıcı Özellikler, Yaş ve Cinsiyet İle Sınırlı Olmalıdır; DALY hesaplamalarında, hem gereksiz karmaşıklığı önlemek, hem de hesaplamaları basite indirgeyerek kullanımı kolaylaştırmak amacıyla bireysel değişkenler olarak sadece yaş ve cinsiyet verilerinin kullanılmasının yeterli olduğu düşünülmektedir. b. Benzer Sağlık Durumları Benzer Şekilde Değerlendirilmelidir; Örneğin, 60 yaşındaki bir kadının veya 3 yaşındaki bir çocuğun ölümünden kaynaklanan hastalık yükünün Türkiye de de Amerika Birleşik Devletleri nde de, Afrika nın herhangi bir ülkesinde de aynı olması gerekmektedir. Dolayısıyla hastalık yükü değerlerinin bölgesel ve uluslararası karşılaştırmaları olası olabilir. c. Hastalık Yükü Hesaplamalarında Temel Ölçü Birimi Zamandır; Hastalık yükü hesaplamaları diğer göstergelerden farklı olarak birleşik bir sağlık göstergesidir. Hesaplamalarda da temel bir ölçümün seçilmesi gerekmektedir. Bu temel ölçü zamandır. DALY, hastalık yükünü en iyi ölçme şekli zaman birimlerini kullanmaya dayalıdır. Zaman birimlerini ölçüm birimleri olarak seçen hastalık yükü ayrıca insidans ve prevalans ölçümleriyle de hesaplanabilir. DALY erken mortaliteye bağlı olarak kaybedilen zamanı belirleyen ölüm hızının ve her yaşta ölüme bağlı olarak kaybedilen yaşam süresinin bir fonksiyonudur. Sakatlıkla yaşanan toplam zamanı ölçmek için en az iki yöntem vardır. Yöntemlerden biri hastalığın prevalans değerini almak ve varsa mevsimsel değişikliklere uyarlamak ve prevalans değerini bir yıl ile çarparak sakatlıkla yaşanan toplam zamanı tahmin etmektir. Bir diğer alternatif yöntem ise hastalıkların insidansını ve her hastalık ya da sekelin ortalama süresini ölçmek olarak gösterilebilir. Böylece insidansın süre ile çarpılması ile, sakatlıkla yaşanan toplam zaman tahmini elde edilecektir. Bu yöntem, DSÖ tarafından önerilen ve bu araştırmada kullanılan yöntemdir. Hastalık yükü analizlerinde, DALY hesaplamalarında üç nedenden dolayı bir insidans yaklaşımı seçilmiştir (3,12,1,15); a. Sakatlıkla yaşanan zamanı hesaplama yöntemi erken mortaliteye bağlı olarak kaybedilen zamanı hesaplama yöntemi ile tutarlıdır. b. Bir insidans yaklaşımı mevcut epidemiolojik eğilimlere karşı hassastır. c. İnsidansın ölçümü veya bu ölçümü vaka ölümlülüğü ve remisyon hızları ile prevalans verilerinden elde etmektir. Eğer, hesaplamalar prevalans verileri değerlendirilmeksizin kullanılırsa eksik olabilecek bir iç tutarlılık oluşabilir. 37

YÖNTEM KHY çerçevesinde kullanılan ve ilk kez 1993 te tanımlanan yöntemler ortaya çıkan yeni uygulamalar doğrultusunda 1996 yılında yenilenmiş, 2003 yılında ise yeniden değerlendirilerek bazı değişimler eklenmiştir. Bu metodolojiye göre, uygulamada her bir hastalık ve sekeline yönelik DALY hesaplamalarının gerçekleştirilebilmesinde üç temel ilke söz konusudur (3,8-12,18,19,20,21); 1. Yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını çıkartmak ve buna bağlı olarak referans yıla özgü yaşam tablolarını hazırlamak, böylece toplam yıl ortası nüfusu, yaş ve cinsiyete özgü toplam ölüm sayılarını elde etmek. 2. Yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm yapısını tahmin etmek. Bu tahminler sadece YLL hesaplamasında kullanılmaz, aynı zamanda hastalıkların insidansı, prevalansı ve vaka ölümlülüğü içinde iyi bir tahmindir. 3. Hastalık bazında sistematik epidemiyolojik değerlendirmeler sonucu insidans, prevalans, hastalık süresi, remisyon ve vaka ölümlülüğü konusunda tahminler geliştirmektir. Bu durum ölüm ile ilgili mevcut veri kaynaklarının gözden geçirilmesinde ve YLD tahminlerini geliştirmede yardımcıdır. Hastalık yükü hesaplamalarının ilk aşamasında nüfus ve ölümle ilgili tüm veri kaynaklarının ayrıntılı analizi gerçekleştirilmek zorundadır. Bu amaçla bu bölümde, Ulusal Hastalık Yükü çerçevesinde YLL ve DALY hesaplamaları için gerekli olan, DALY kavramını dünyaya tanıtan Prof. Alan Lopez önderliğinde Epidemiyoloji Grubunun Türkiye nin nüfus yapısı, yaşam tabloları, mortalite ve ölüm nedenleri analizlerinde izlenen yönteme kısaca değinilecektir. Türkiye deki mevcut veri kaynaklarında öncelikle Türkiye nin nüfus yapısı, daha sonra da ölümler ile ilgili veriler tartışılacaktır. 2.1 Türkiye nin Nüfus Yapısı: Hayati İstatistikler Türkiye de 1990 yılına kadar sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda, 1990 yılından sonra ise 10 yılda bir nüfus sayımı yapılmaktadır. Devlet İstatistik Enstitüsü (DIE) tarafından yapılan bu nüfus sayımı içerisinde yaş, cinsiyet, eğitim, meslek, medeni hal ve sakatlıklar gibi konular da yer almaktadır. Türkiye de son nüfus sayımı 2000 yılında gerçekleştirilmiştir ve bu sayıma o hanede son 12 ay içerisinde meydana gelen ölümler de dahil edilmiştir. Ayrıca tespit edilen bu ölümlere ait veriler araştırmanın gerçekleştirildiği dönemde analizlerinin yapılamadığı belirtilerek DİE tarafından verilememiş dolayısıyla hesaplamalarda kullanımı sözkonusu olmamıştır. Türkiye nin nüfus yapısı değerlendirilirken 1990 yılı nüfus sayımı, 1997 yılı nüfus tespiti ve 2000 yılı nüfus sayımı dikkate alınmış ve analizler gerçekleştirilmiştir. KHY analizlerinde 2000 yılı referans yıl olarak seçildiği için tüm analizlerde DİE 2000 nüfus sayımı sonuçları kullanılmıştır. Yaş grupları olarak KHY yaş grupları dikkate alınmış olup, DİE tarafından bilinmeyen olarak belirtilen 23,381 kişinin yaş grubu ve cinsiyete göre yaş grubunun toplam içersindeki ağırlığı göz önüne alınarak dağıtım yapılmıştır. 38

2.1.1 Yaş ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı 1990 yılı nüfus sayımına göre yaş ve cinsiyete göre dağılım Tablo 2.1 de verilmektedir (22). Tablo 2.1 Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (1990 Yılı Nüfus Sayımı) Erkek Kadın Toplam Yaş Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0_4 3.052.255 10,67 2.902.489 10,42 5.954.744 10,54 5_9 3.541.409 12,38 3.357.800 12,05 6.899.209 12,22 10_14 3.560.900 12,45 3.330.499 11,95 6.891.399 12,20 15_19 3.165.061 11,06 3.051.408 10,95 6.216.469 11,01 20_24 2.581.153 9,02 2.514.351 9,02 5.095.504 9,02 25_29 2.435.765 8,51 2.377.362 8,53 4.813.127 8,52 30_34 2.096.899 7,33 1.989.410 7,14 4.086.309 7,24 35_39 1.784.121 6,24 1.705.943 6,12 3.490.064 6,18 40_44 1.418.784 4,96 1.369.640 4,92 2.788.424 4,94 45_49 1.111.113 3,88 1.090.046 3,91 2.201.159 3,90 50_54 980.115 3,43 1.038.853 3,73 2.018.968 3,58 55_59 993.402 3,47 947.119 3,40 1.940.521 3,44 60_64 768.547 2,69 846.746 3,04 1.615.293 2,86 65+ 1.091.142 3,81 1.326.221 4,76 2.417.363 4,28 Bilinmeyen 26.381 0,09 18.101 0,06 44.482 0,08 Toplam 28.607.047 100,00 27.865.988 100,00 56.473.035 100,00 Kaynak: DİE, 1990 Yılı Nüfus Sayımı. Küresel Hastalık Yükü sınıflamasında kullanılan yaş gruplarına göre dağılım ise Tablo 2.2 de sunulmaktadır. Aynı dağılımlar 2000 yılı için Tablo 2.3-2.5 arasında verilmektedir (23). Tablo 2.2 Küresel Hastalık Yükü Sınıflandırılmasında Kullanılan Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (1990 Yılı Nüfus Sayımı) Erkek Kadın Toplam Yaş Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-4 3.052.255 10,67 2.902.489 10,42 5.954.744 10,54 5-14 7.102.309 24,83 6.688.299 24,00 13.790.608 24,42 15-44 13.481.783 47,13 13.008.114 46,68 26.489.897 46,91 45-59 3.084.630 10,78 3.076.018 11,04 6.160.648 10,91 60+ 1.859.689 6,50 2.172.967 7,80 4.032.656 7,14 Bilinmeyen 26.381 0,09 18.101 0,06 44.482 0,08 Toplam 28.607.047 100,00 27.865.988 100,00 56.473.035 100,00 Kaynak: DİE, 1990 Yılı Nüfus Sayımı 39

Tablo 2.3 Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (2000 Yılı Nüfus Sayımı) Yaş Grupları Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-4 3.396.690 9,89 3.188.132 9,53 6.584.822 9,71 5-9 3.485.746 10,15 3.270.871 9,78 6.756.617 9,96 10-14 3.570.657 10,40 3.307.999 9,89 6.878.656 10,14 15-19 3.691.218 10,75 3.518.257 10,52 7.209.475 10,63 20-24 3.426.714 9,98 3.263.432 9,75 6.690.146 9,87 25-29 2.976.430 8,67 2.918.825 8,72 5.895.255 8,69 30-34 2.552.370 7,43 2.457.285 7,34 5.009.655 7,39 35-39 2.453.579 7,14 2.400.808 7,18 4.854.387 7,16 40-44 2.083.531 6,07 1.985.225 5,93 4.068.756 6,00 45-49 1.710.757 4,98 1.658.012 4,96 3.368.769 4,97 50-54 1.356.391 3,95 1.360.958 4,07 2.717.349 4,01 55-59 1.016.254 2,96 1.042.168 3,11 2.058.422 3,04 60-64 864.299 2,52 964.989 2,88 1.829.288 2,70 65-69 794.881 2,31 850.636 2,54 1.645.517 2,43 70-74 517.870 1,51 654.773 1,96 1.172.643 1,73 75-79 254.443 0,74 323.154 0,97 577.597 0,85 80-84 98.797 0,29 147.895 0,44 246.692 0,36 85+ 83.572 0,24 132.928 0,40 216.500 0,32 Bilinmeyen 12.536 0,04 10.845 0,03 23.381 0,03 Toplam 34.346.735 100,00 33.457.192 100,00 67.803.927 100,00 Kaynak: DİE, 2000 Yılı Nüfus Sayımı. Bu tabloda bilinmeyen nüfuslarının yaşa ve cinsiyete göre dağılımı yapılmamış, DİE 2000 Genel Nüfus sayımı sonuçları, T.C.Başbakanlık DİE, 2003 yayınından direkt olarak verilmiştir. 2000 yılında yapılan son nüfus sayımı Türkiye nüfusunun 67.8 milyona ulaştığını göstermektedir. Ayrıca, 1990-1997 yılları arasındaki dönemde yıllık nüfus büyüme hızının yaklaşık binde 15 olduğu görülmektedir. Tablo 2.4 Küresel Hastalık Yükü Sınıflandırılmasında Kullanılan Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Nüfus Dağılımı (2000 Yılı Nüfus Sayımı) Erkek Kadın Toplam Yaş Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-4 3.396.690 9,89 3.188.132 9,53 6.584.822 9,71 5-14 7.056.403 20,54 6.578.870 19,66 13.635.273 20,11 15-44 17.183.842 50,03 16.543.832 49,45 33.727.674 49,74 45-59 4.083.402 11,89 4.061.138 12,14 8.144.540 12,02 60+ 2.613.862 7,62 3.074.375 9,19 5.688.237 8,39 Bilinmeyen 12.536 0,03 10.845 0,03 23.381 0,03 Toplam 34.346.735 100,00 33.457.192 100,00 67.803.927 100,00 Kaynak: DİE, 2000 Yılı Nüfus Sayımı Türkiye nüfusunun cinsiyet dağılımı, dünya nüfusunun cinsiyet dağılımından pek bir farklılık göstermemektedir. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere savaşların ve büyük afetlerin olmadığı durumlarda farklı bir dağılım beklemek gerçekçi değildir. 40

Tablo 2.5 Nüfusun Cinsiyete Göre Yüzde Dağılımı, (1965-2000 Yılları Nüfus Sayımı) 1965 1970 1975 1980 1985 1990 2000 Erkek Kadın 51,0 49,0 50,6 49,4 51,4 48,6 50,7 49,3 50,7 49,3 50,7 49,3 50,7 49,3 Kaynak: DİE, 2000, Kongar (1998) Türkiye nüfusunun dünya nüfusuna göre en çarpıcı özelliği yaş dağılımında görülmektedir. Tablo 2.6 da görüldüğü üzere Türkiye nüfusu büyük oranda genç nüfustan oluşmaktadır. Tablo 2.6 Nüfusun Yaş Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (1965-2000 Yılları Arası) Yıllar 0-14 15-64 65+ Bilinmeyen 1965 1970 1975 1980 1985 1990 2000 41,9 41,8 40,5 39,0 37,5 35,0 29,8 54,0 53,8 54,7 53,8 58,1 60,7 64,5 4,0 4,4 4,6 4,7 4,2 4,3 5,7 0,2 0,1 0,0 0,2 0,4 0,2 0,3 Kaynak: Sezal İ. Türkiye de Eğitim ve Nüfus: Yapılar ve Etkileşimler Nüfus ve Kalkınma, Nisan 2001, sayfa 76 Ankara, Yayın No. NEE-HÜ. 01-02. 2.1.2 Nüfusun Coğrafik Dağılımı Nüfusun coğrafik dağılımında kır-kent dağılımı ile bölgelere göre dağılım dikkat çekmektedir. Tablo 2.7 Nüfusun Kır Kent Ayrımına Göre Yüzde Dağılımı ve Kentleşme Hızları (1965-2000 Yılları Arası) Yıllar Kent Kır 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1997 2000 34,4 38,5 41,8 43,9 53,0 59,6 65,0 65,0 65,6 61,5 58,2 56,1 47,0 40,4 35,0 35,0 Kentleşme Hızı (%) Kaynak: Sezal İ. Türkiye de Eğitim ve Nüfus: Yapılar ve Etkileşimler Nüfus ve Kalkınma, Nisan 2001, sayfa 77 Ankara, Yayın No. NEE-HÜ. 01-02, Kongar 1998, TNSA 1998 4,0 4,7 4,2 3,1 6,3 4,3 2,8 2,8 Tablo 2.7 de yıllara göre kent ve kır nüfuslarının yüzde dağılımı verilmektedir. Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye nin kentleşme hızı azalmaya ciddi bir şekilde devam etmektedir. Türkiye nüfusu 1920 lerden bu yana hızla kentleşmektedir. Ayrıca, 1950 lere kadar nüfusun dörtte birinden az kısmı 10,000 den fazla nüfuslu yerleşim birimlerinde yaşamaktaydı. 1980 lerden itibaren nüfusun yarıdan fazlası 10,000 i aşan nüfuslu kentsel bölgelere yerleşmiştir. Kentleşme hızı 1970-1990 yılları arasındaki dönemde yaklaşık binde 50 dir. Bu hızlı kentleşme hizmet sağlamada ve planlanmamış şehirlerde gecekonduların artışında kuşkusuz problemlere neden olmuştur (UNFPA Türkiye Nüfus Değerlendirmesi Çalışması, 2000). Kentleşmenin toplumların gelişim sürecinin temel dinamiklerinden biri olduğu düşünüldüğünde, bunun Türkiye için pozitif bir etkisi olduğu söylenebilir. Tablo 2.8 de Türkiye de nüfusun bölgelere göre dağılımı ve nüfus artış hızları, Tablo 2.9 da ise kentleşme hızlarının bölgelere göre yüzde dağılımı verilmektedir. 41

Tablo 2.8 Nüfusun Bölgelere Göre Dağılımı ve Nüfus Artış Hızları (1990, 1997, 2000 Yılları Nüfus Sayımı) Nüfus Artış 1990 1997 2000 Bölgeler Hızı Nüfus Sayımı Nüfus Sayımı Nüfus Sayımı (1990-2000) TOPLAM Marmara Ege Akdeniz İç Anadolu Karadeniz Doğu Anadolu Güney Doğu Anadolu 56 473 035 13 295 878 7 594 977 7 026 489 9 913 306 8 136 713 5 348 512 5 157 160 62 865 574 16 186 673 8 452 087 8 058 311 10 580 657 7 843 966 5 614 907 6 128 973 67.803.927 17 365 027 8 938 781 8 706 005 11 608 868 8 439 213 6 137 414 6 608 619 Kaynak: T.C. Başbakanlık DİE, 1990, 1997, 2000, Genel Nüfus Sayımı Sonuçları 18,28 26,69 16,29 21,43 15,78 3,65 13,75 24,79 Nüfus artış hızı açısından yıllar değerlendirildiğinde daha önceki yıllardan süregelen eğilimin dikkat çekecek şekilde ortaya çıktığı görülmektedir. Teknik Şartname de yer alan bölge tanımları doğrultusunda ulusal hastalık yükü hesaplamalarında 2000 yılı nüfus sayımı çerçevesinde geliştirilen bölge nüfusları Ek 5 de sunulmaktadır. Tablo 2.9 Kentleşme Hızlarının Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı Bölgeler 1960 1970 1980 1990 1997 2000 Marmara Güney Ege Orta Anadolu Güney Doğu Doğu Anadolu Kuzey TÜRKİYE 43,3 31,6 30,3 24,8 16,1 13,4 11,4 25,2 52,4 39,8 34,1 36,1 23,0 22,2 17,7 45,4 68,7 49,8 48,6 47,4 36,5 27,2 24,0 50,9 75,1 54,3 53,0 59,5 53,5 37,5 33,7 55,4 76,4 57,9 58,0 65,0 61,6 44,4 41,5 64,6 79,1 59,8 61,5 69,3 62,7 53,1 49,0 64,9 Kaynak: Sezal İ. Türkiye de Eğitim ve Nüfus: Yapılar ve Etkileşimler Nüfus ve Kalkınma, Nisan 2001, sayfa 77 Ankara, Yayın No. NEE-HÜ Tablo 2.10 Yıllara Göre Toplam Nüfus, Yıllık Nüfus Artış Hızı ve Kentleşme Hızlarının Dağılımı Nüfus Sayımı Yılları Nüfus (*1000) Yıllık Nüfus Artış Hızı Kentleşme (%) 1927 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1997 2000 13,648 16,158 17,821 18,790 20,947 24,065 27,755 31,391 35,605 40,348 44,737 50,664 56,473 62,866 67,803 Kaynak: Sezal İ. Türkiye de Eğitim ve Nüfus: Yapılar ve Etkileşimler Nüfus ve Kalkınma, Nisan 2001, sayfa 74 Ankara, Yayın No. NEE-HÜ. DİE, 2000,UNFPA Türkiye Nüfus Değerlendirmesi Çalışması, 2000 Türkiye nüfus artış hızı önemli bir düşme eğilimi göstermektedir. Türkiye nin nüfus yapısı kısaca değerlendirildikten sonra eldeki veriler ışığında yaşam tabloları hazırlanmıştır. Mortalite analizlerini yapabilmek için yaşam tablolarının belirlenmesi, özellikle yaşa ve cinsiyete yönelik ölüm hızlarının hesaplanması gerekmektedir. Hastalık yükü çalışmalarının ilk basamağı yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarının saptanmasıdır. Bu amaçla eldeki tüm veri kaynakları kullanılmıştır. Bunlardan en önemlilerinden birisi yukarda - 2,1 2,0 1,1 2,2 2,8 2,9 2,5 2,5 2,5 2,1 2,5 2,2 1,5 1,8 16,4 16,9 18,0 18,3 18,1 22,5 26,3 29,9 35,8 41,4 45,4 51,1 56,3 63,0 65.0 42

sunulan hayati istatistiklerden nüfus sayımlarıdır. Son derece önemli olan bir diğer önemli veri kaynağı ise ölüm istatistikleridir. 2.2 Mortalite Analizleri Herhangi bir hastalık yükü çalışmasının ilk analitik basamağı, çalışma için seçilmiş referans yıl için belirlenen nüfusun yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını tahmin etmektir. Bu referans yıl demografik verinin ulaşılabildiği en erken yıl olmalıdır. Bu projede seçilen referans yıl 2000 dir. Çünkü en son nüfus sayımı bu yılda gerçekleştirilmiştir. 2.2.1 Mortalite Konusundaki Veri Kaynakları: Ölüm Kayıtları, Devlet İstatistik Enstitüsü Kayıtları Türkiye deki ölümlerle ilgili birincil veri kaynakları Devlet İstatistik Enstitüsü nden (DIE) elde edilen il ve ilçe ölüm istatistikleridir. Bir ölüm meydana geldiğinde, ölenin gömülebilmesi için Defin Ruhsatı (Ölü Gömme İzin Kağıdı) düzenlenmesi yasal bir zorunluluktur. Defin Ruhsatı nı dolduran kurumlar bu belge ile birlikte bulunan Ölüm İstatistik Form larını da aynı anda doldurmakta ve bunlar daha sonra DİE ye gönderilmektedir. Türkiye yi kapsayan ölüm bilgilerinin tamamı DİE nin bu formlardan derlediği bilgilere dayalıdır. DİE yalnızca il ve ilçe merkezlerinde meydana gelen ölümler hakkındaki bilgileri toplayabilmektedir. Bu nedenle de Türkiye de, ölümlere ilişkin il ve ilçe merkezlerinden daha küçük yerleşim birimlerini de kapsayan tüm Türkiye yi temsil yeteneğinde, bilgi bulunmamaktadır. Ölüm hakkındaki bilgilerin toplanmasına 1931 yılında başlanmış ve 1949 yılı sonuna kadar nüfusu en fazla olan 25 il merkezi, 1950-1957 yılları arasında bütün il merkezleri kapsanmıştır. 1982 yılından itibaren bucak ve köylerde meydana gelen ölümler hakkındaki bilgiler de toplanmaya başlanmış ise de bu yerleşim birimlerinden gelen verilerin çok eksik olması nedeniyle henüz genel değerlendirmeye sokulmamışlardır. Bu nedenle de, günümüzde Türkiye yi temsil eden ölüm verilerine yalnızca il ve ilçe merkezleri düzeyinde ulaşılabilmektedir. Ölü Gömme İzin Kağıdı nın alınması ve dolayısı ile de bununla birlikte bulunan Ölüm İstatistik Form larının doldurulması yasal bir zorunluluk olmasına karşın, il ve ilçe merkezlerinden önemli miktarda eksik bildirim yapıldığı bilinmektedir. Bunun bir sonucu olarak bu bilgilerden hareketle hesaplanan ölüm hızları da gerçek ölüm hızlarına göre düşük olmaktadır. Bu veriler içerisinde yaş ve cinsiyet bilgileri ile seçilmiş 50 ve 150 nedene göre ölüm sayıları yer almaktadır. 2.2.2 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Ölümlerin yaş gruplarına göre dağılımı incelendiğinde bebek ve beş yaş altı çocuk ölümlerinin toplam ölümler içinde önemli bir paya sahip olduğu görülmektedir. Ancak bu pay yıllar ilerledikçe azalmaktadır. Tablo 2.11 de verilen 1987-2000 yılları arasındaki ölüm bilgileri incelendiğinde, 1987 yılında sıfır yaş ölümleri tüm ölümler içinde %16,16 lık bir paya sahipken bu payın 2000 yılında %8,92 ye düşmüş olduğu görülmektedir. Aynı şekilde, 0-4 yaş ölümlerde tüm ölümler içinde 1987 yılında %18,84 lük bir paya sahipken bu pay 2000 yılında %10,58 e düşmüştür (24). 43

Tablo 2.11 İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı (1987-2000) 0 1-4 0-4 5+ Bilinmeyen Yıllar Toplam Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % 1987 134.025 21.659 16,16 3.585 2,67 25.244 18,84 108.347 80,84 434 0,32 1988 134.627 20.581 15,29 3.637 2,70 24.218 17,99 109.598 81,41 811 0,60 1989 150.475 23.538 15,64 3.613 2,40 27.151 18,04 122.537 81,43 787 0,52 1990 150.292 21.871 14,55 3.479 2,31 25.350 16,87 124.441 82,80 501 0,33 1991 150.925 20.216 13,39 3.234 2,14 23.450 15,54 127.425 84,43 50 0,03 1992 155.106 19.412 12,52 3.152 2,03 22.564 14,55 132.342 85,32 200 0,13 1993 157.323 19.412 12,34 3.071 1,95 22.483 14,29 134.650 85,59 190 0,12 1994 163.232 19.126 11,72 3.267 2,00 22.393 13,72 140.535 86,10 304 0,19 1995 169.856 20.080 11,82 3.091 1,82 23.171 13,64 146.484 86,24 201 0,12 1996 164.534 17.292 10,51 3.105 1,89 20.397 12,40 143.979 87,51 158 0,10 1997 168.060 16.862 10,03 3.004 1,79 19.866 11,82 148.009 88,07 185 0,11 1998 175.429 17.704 10,09 3.136 1,79 20.840 11,88 154.589 88,12 0 0,00 1999 185.141 15.870 8,57 3.698 2,00 19.568 10,57 164.525 88,86 1.048 0,57 2000 174.315 15.543 8,92 2.907 1,67 18.450 10,58 155.865 89,42 0 0,00 Kaynak: T.C Başbakanlık DİE, 1987-2000 Ölüm İstatistikleri Grafik 2: TÜRKİYE'DE İL VE İLÇE ÖLÜMLERİNİN YAŞ GRUPLARINA VE YILLARA GÖRE DAĞILIMI 180000 160000 140000 Ö L Ü M S A Y I S I 120000 100000 80000 60000 40000 0 Yaş 1-4 Yaş 5+ Yaş 20000 0 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 YILLAR Şekil 2.1 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı 44

Grafik 3 : TÜRKİYE'DE İL VE İLÇE ÖLÜMLERİ İÇİNDE BEBEK ÖLÜMLERİNİN DÖNEMLERİNE VE YILLARA GÖRE DAĞILIMI 25000 20000 Ö L Ü M S A Y I S I 15000 10000 1-6 GÜN 7-29 GÜN 1-11 AY 0 toplamı 5000 0 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 YILLAR Şekil 2.2 Türkiye de İl ve İlçe Ölümleri İçinde Bebek Ölümlerinin Dönemlere ve Yıllara Göre Dağılımı Yukarıdaki tablo ve şekillerden görüldüğü üzere Türkiye de beş yaş altı ölümlerin tüm ölümler içindeki payı yıldan yıla azalmaktadır. Bununla birlikte beş yaş altı ölümler bebeklik dönemine, bebeklik dönemindeki ölümler de özellikle 1-6 günlük dönemde yoğunlaşmaktadır. Türkiye deki bebek ölümleri hızla doğum öncesi ve doğum sırası sorunlardan kaynaklanan ölümlere (neonatal ölümler) yoğunlaşmaktadır. DİE verilerine göre; Türkiye de bebek ölümlerinin büyük bir kısmı bir ayını doldurmadan ölen bebeklerdir. Bebek ölümlerinin %38 i doğum travması, güç doğum ve diğer anoksi/hipoksi halleri ile perinatal mortalitenin diğer nedenleri başlığı altında toplanmaktadır (24). 2.2.3 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Cinsiyete Göre Dağılımı İl ve ilçe ölümleri incelendiğinde, 75 ve daha yukarı yaş grubu gözönüne alınmadığında, tüm yaş gruplarında erkek ölümleri kadın ölümlerinden daha fazladır. Kadın ve erkek ölümleri arasındaki bu farklılık 5-14 yaş grubundan sonra yaşla beraber paralel olarak artmakta ve 55-64 yaş grubunda en yüksek düzeyine ulaşmaktadır. Tüm dünyada olduğu gibi Türkiye de de erkek ölümleri kadın ölümlerine göre daha genç kuşakta yoğunlaşmaktadır. Kadınların beklenen ömrü erkeklerden daha uzundur. Tablo 2.12 İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (1999-2000) Toplam 0 1-4 5-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65-74 75+ Bilinmiyor Toplam 185.141 15.870 3.698 3.967 5.996 6.360 9.900 16.862 26.744 46.753 47.943 1.048 % 100.0 8,6 2,0 2,1 3,2 3,4 5,3 9,1 14,4 25,3 25,9 0,6 Erkek 104.213 8.931 1.976 2.240 3.564 3.913 6.367 11.420 17.294 27.289 20.746 473 1999 % 100.0 8,6 1,9 2,1 3,4 3,8 6,1 11,0 16,6 26,2 19,9 0,5 Kadın 80.928 6.939 1.722 1.727 2.432 2.447 3.533 5.442 9.450 19.464 27.197 575 % 100.0 8,6 2,1 2,1 3,0 3,0 4,4 6,7 11,7 24,1 33,6 0,7 Toplam 174.315 15.543 2.907 2.108 4.072 4.443 8.091 15.750 26.400 45.635 49.366 0 % 100.0 8,9 1,7 1,2 2,3 2,5 4,6 9,0 15,1 26,2 28,3 0,0 Erkek 98.368 8.765 1.622 1.251 2.577 2.847 5.468 10.882 17.332 26.311 21.313 0 2000 % 100.0 8,9 1,6 1,3 2,6 2,9 5,6 11,1 17,6 26,7 21,7 0,0 Kadın 75.947 6.778 1.285 857 1.495 1.596 2.623 4.868 9.068 19.324 28.053 0 % 100.0 8,9 1,7 1,1 2,0 2,1 3,5 6,4 11,9 25,4 36,9 0,0 Kaynak: T.C. Başbakanlık DİE, 1999-2000 Ölüm istatistikleri 45

Grafik 4: TÜRKİYE'DE İL VE İLÇE ÖLÜMLERİNİN YAŞ GRUPLARI VE CİNSİYETE GÖRE DAĞILIMI (2000) 60000 50000 Ö L Ü M S A Y I S I 40000 30000 20000 ERKEK KADIN TOPLAM 10000 0 0 1-4 5-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65-74 75+ YAŞ GRUPLARI Şekil 2.3 Türkiye de İl ve İlçe Ölümlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (2000) Türkiye deki il ve ilçe ölümleri incelendiğinde, kadın ölümlerinin tüm ölümler içindeki payının erkek ölümlerinden daha az olduğu görülmektedir. Ayrıca bu dengesizlik zamanla artmaktadır. 1965 yılında il ve ilçe ölümleri içindeki kadın ölümlerinin payı %45,9 iken bu pay 2000 yılında 43,5 e düşmüştür. Bu durum kadın ölümlerinin ihbarının erkeklere göre daha az yapılması ile ilgili olup gerçek durumu yansıtmamaktadır (24). Tablo 2.13 İl ve İlçe Ölümlerinin Cinsiyete ve Yıllara Göre Dağılımı Yıllar 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 Erkek Sayı 51.648 58.054 66.780 73.273 80.139 85.284 97.212 98.368 % 54,1 55,5 55,5 56,3 56,7 56,7 57,2 56,4 Kadın Sayı 43.779 46.502 53.522 56.789 61.185 65.008 72.644 75.947 % 45,9 44,5 44,5 43,7 43,2 43,3 42,8 43,5 Toplam Sayı 95.427 104.556 120.302 130.062 141.324 150.292 169.856 174.315 % 100 100 100 100 100 100 100 100 Kaynak: T.C. Başbakanlık DİE, Ölüm istatistikleri 2.2.4 İl ve İlçe Ölümlerinin Bölgelere Göre Dağılımı Tablo 2.14 de bölgelere ve yıllara göre Türkiye deki ölümlerin dağılımı görülmektedir. 46

Tablo 2.14 İl ve İlçe Ölümlerinin Bölgelere ve Yıllara Göre Dağılımı (1990-2000) 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Marmara 75.392 75.696 76.266 78.443 79.070 84.002 80.619 82.485 86.562 93.589 84.020 ve Ege % 50,2 50,2 49,2 49,9 48,4 49,5 49,0 49,1 49,3 50,6 48,2 Akdeniz 18.333 18.925 20.410 20.612 21.639 21.729 20.771 20.886 22.287 22.225 22.875 % 12,2 12,5 13,2 13,1 13,3 12,8 12,6 12,4 12,7 12,0 13,1 İç Anadolu 34.507 34.799 36.917 36.003 38.551 39.415 38.428 39.821 40.328 41.924 40.989 % 23,0 23,1 23,8 22,9 23,6 23,2 23,4 23,7 23,0 22,6 23,5 Karadeniz 8.630 8.441 8.355 8.377 8.503 8.863 9.034 9.318 9.561 9.919 9.794 % 5,7 5,6 5,4 5,3 5,2 5,2 5,5 5,5 5,5 5,4 5,6 Doğu ve 13.430 13.064 13.158 13.888 15.469 15.847 15.682 15.550 16.691 17.484 16.637 Güneydoğu % 8,9 8,7 8,5 8,8 9,5 9,3 9,5 9,3 9,5 9,4 9,5 Türkiye 150.292 150.925 155.106 157.323 163.232 169.856 164.534 168.060 175.429 185.141 174.315 Kaynak: T.C. Başbakanlık DİE, 1990-2000 Ölüm istatistikleri 2.2.5 Yaşa Özel Ölüm Hızları ve Kaba Ölüm Hızı Ölüm hızlarındaki düşüşler kaba ölüm hızında (KÖH) da görülmektedir. KÖH 1960 larda binde 10 lar civarında tahmin edilmiş, 1990 yılında ise binde 4,5 lere dek düşmüştür. DİE 2000 yılı için kaba ölüm hızını binde 6.4 olarak tahmin etmektedir. Tablo 2.15 Kaba Ölüm Hızının Yaş Gruplarına ve Yıllara Göre Dağılımı (Binde) Yaş Grupları 0-4 5-14 15-64 65+ KÖH 1965 22.58 0.94 4.99 61.71 8.83 1970 17.50 0.73 4.21 55.68 7.63 1975 17.80 0.81 3.58 51.20 7.13 1980 14.49 0.59 3.33 54.39 7.19 1985 9.74 0.45 2.97 53.36 5.26 1990 7.21 0.39 2.64 47.98 4.50 Kaynak: T.C. Başbakanlık DİE, 1965-1990 Ölüm istatistikleri 2.2.6 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmaları Bir başka veri kaynağı her 5 yılda bir yapılan Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması dır (TNSA). Bu araştırmada ölüm, yaş, cinsiyet ve bölgelere ilişkin bilgiler yer almaktadır. Mortalite için temel veri kaynağı olarak görülen yaşam kayıt sisteminin yetersizliğine karşın, TNSA sonuçlarına göre bebek ve çocuk ölümlülüğüne ilişkin tahminlere oldukça detaylı bir şekilde ulaşmak mümkündür. Türkiye de uzun yıllardır kalkınmışlık düzeyi ve yetişkin mortalite düzeyi ile bağdaşmayan bebek ve çocuk mortalite hızı dikkat çekmektedir. 1983-1988 yılları arasında bu hız binde 82 iken, 10 yıllık bir süreç içerisinde hemen hemen yarıya düşmüş ve 1993-1998 yılları arasında binde 43 e ulaşmıştır. Aynı düşüş 5 yaş altı çocuk mortalite hızları içinde gözlemlenmektedir (25). Tablo 2.16 Bebek ve Çocuk Ölüm Hızları (Binde) Referans Dönemi Neonatal Ölüm Hızı Postneonatal Ölüm Hızı Bebek Ölüm Hızı Çocuk Ölüm Hızı Beş Yaş Altı Ölüm Hızı 1983-1988 1988-1993 1993-1998 34,7 29,2 25,8 47,4 23,4 16,9 82,2 52,6 42,7 16,7 8,8 9,8 97,5 60,9 52,1 Kaynak: UNFPA Türkiye Nüfus Değerlendirmesi Çalışması, 2000, TNSA 1983, 1988, 1993, 1998 47

Bebek ve çocuk ölümlülüğündeki değişimler son yıllarda farklılıklar göstermektedir. 1980 lerin ortasına kadar post neonatal mortalite hızları neonatal mortalite hızlarından fazla iken bu ilişki 1990 larda tersine dönmüştür. Bu farklılık son yıllarda postneonatal ölümlülüğünü etkileyen faktörlere yönelik örneğin etkin bağışıklama ve ishalli hastalıkları kontrol programları gibi programlara bağlanabilir. Ayrıca ölüm nedenlerinin analizinde ülkede bebek, çocuk, erişkin ile ana ölümlülüğü ve nedenleri üzerine yapılmış çalışmalara ulaşılmıştır. (Ana ölüm nedenleri raporu, araştırma bölgelerinde bebek ve çocuk ölüm nedenleri ile ilgili yapılan bazı araştırmalar vb.) Ayrıca analizlerde yardımcı olabileceği düşünülerek iyi bir kayıt sistemi olduğu düşünülen ve kodlamada ICD-10 kodlama sistemini uygulayan Başkent Üniversitesi Hastaneleri nin son üç yıllık ölüm nedenleri ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. 2.3 Yaşam Tabloları Herhangi bir yaş ve cinsiyet grubuna ait nedene özel ölümlerin toplamı yaş ve cinsiyete göre toplam ölüm sayılarına eşit olmalıdır. Tahmin edilen yaşa ve cinsiyete özel mortalite hızlarından standart yöntemler kullanılarak bir yaşam tablosu hazırlamak mümkündür. Yaşam tablosu mortalitenin en kapsamlı tanımıdır. Bir yaşam tablosundan elde edilen temel istatistiki veri o toplumun doğumdaki yaşam beklentisidir. Yaşam tablosu bir dizi yaşa özel ölüm hızından faydalanarak oluşturulmaktadır. Ayrıca genellikle cinsiyetler arasında mortalite düzeyleri açısından önemli farklılıklar olmasından dolayı ölüm hızlarının kadın ve erkekler için ayrı ayrı hesaplanması gerekmektedir (26-32). Yaşam tablosu mortalitenin en eksiksiz açıklamasını verir. Esas yaşam tablosu sütunlardan bir veya birden fazlası biliniyorsa, çoğu yeniden üretilebilen sütunlardan oluşmaktadır. Yaşam tablolarının demografi ve halk sağlığında çeşitli kullanım alanları vardır (26-32). Yaşam tablosunun iki temel şekli vardır: 1. Kohort yaşam tablosu 2. Period yaşam tablosu Kohort yaşam tablosu, bireylerden oluşan belirli bir grubun ilk üyesinin doğumundan son üyesinin ölümüne kadar yaşadığı gerçek mortalite deneyimini kaydeder. Bu tür veriye rastlamak zordur, bu nedenle kohort veya nesil yaşam tabloları, uygulamada kısıtlı kalmaktadır. Period yaşam tablosu, sentetik bir kohort deneyimi kullanarak tek bir yıl veya yıllardan oluşan belirli bir dönem süresince elde edilen mortalite verilerinden oluşturulmaktadır. Period yaşam tablosu, tek bir yıl boyunca belirli bir popülasyonun mortalite ve hayatta kalma deneyimlerinin birlikte değerlendirilmesini sağlar ve böylece mortalite analizleri için faydalı bir araç oluşturur (26-31). İkinci bir ayrım tam ve abridged yaşam tabloları arasında yapılmıştır. Tam bir yaşam tablosu 0, 1, 2, 3,..., 99, 100+ yaşlarının her birindeki ölüm ve nüfus verilerinden oluşmaktadır. Abridged yaşam tablosu ölüm hızlarının komşu yaşlarla benzer olduğuna dair bir varsayıma dayanır ve bu nedenle yaş gruplarında hesaplanan ölüm hızlarını kullanmaktadır. En sık kullanılan yaş grupları 0, 1-4, 5-9,., 95-99, 100+ dır. Fakat diğer yaş kategorileri de mümkündür (örn; 10-yıllık yaş grupları) (26-42). Yaşa özel mortalitenin tahmin edilmesi için en önemli veri kaynağı bir ülkede veya bölgede yaşayan gerçek nüfusta meydana gelen tüm ölümleri kaydeden ve ölüm nedeninin yanı sıra yaş ve cinsiyete göre ölümlere ait doğru verileri toplayan rutin hayati istatistiklerden elde edilir. Ancak, Türkiye gibi rutin hayati istatistiklerin sağlıklı olmadığı ülkelerde bazı standart yöntemler aracılığıyla yaşam tabloları hazırlanması mümkündür. Bulgular kısmında sunulacak Türkiye kentsel, kırsal ve ulusal düzeylerde yaşam tabloları oluşturulması sırasında farklı teknikler ve veriler kullanılmıştır. Hayati istatistiklerin sağlıklı olmadığı durumlarda bazı standart demografik teknikler yardımıyla eksik olduğunu düşündüğümüz ölüm sayıları tahmin edilmektedir. Bu durum için kullanılacak ideal verilerin 10 yıldan fazla aralığı olmayan nüfus sayımlarından elde edilmesi gerekir. Ayrıca, nüfusa yönelik (beş yıllık yaş 48

grupları ile) demografik yöntemler yardımıyla ölüm kayıtlarının ne kadarının tam olduğu da saptanmalıdır. Ölüm kayıtlarının yeterliliğini değerlendirmek için kullanılan en yaygın teknikler şunlardır (29, 30, 34, 43-45): Brass Büyüme-Denge Metodu Bennett-Horiuchi Metodu Genelleştirilmiş Büyüme-Denge Metodu. 2.3.1 Brass Büyüme-Denge Yöntemi 1975 yılında William Brass yetişkin ölüm kayıtlarının eksiksizliğini tahmin etmek için N( x ) N( x+ ) = r D( x+ ) + N( x+ ) N(x) : x Yaş Grubundaki Nüfus N(x+): x Yaş ve Üzerindeki Nüfus r: Büyüme Hızı D(x+): x Yaş Grubu Üzerinde Rapor Edilen Ölümler dengeleme denklemine dayanan bir yöntem geliştirmiştir: Doğum Hızı Ölüm Hızı = Nüfus Büyüme Hızı (r) Yaşa göre yıl ortası nüfus büyüklüğünün yanı sıra herhangi bir yılda veya yıl dönemlerinde (örn; 1991-1995) yaşa göre kayıtlı ölümlerin sayısına ihtiyaç olacağı için bu yöntem uygulanmaktadır. Ayrıca yöntem 5 yaş üstü rapor edilmemiş ölüm büyüklüğünün ortalama tahminini ortaya çıkarır. Ölümlerin eksik rapor edilmesi genellikle cinsiyete göre değiştiği için erkek ve kadınlar için farklı hesaplamalar yapılmalıdır. Yöntem çocuk ölümlerinin eksik rapor edilmesi halinde faydalı bilgi sağlayamaz (29, 30, 31, 41, 42). 2.3.2 Bennett-Horiuchi Yöntemi Bu yöntemde yaşa göre sayımlar arasında kayıtlı ölümlerin yanı sıra tercihen 5 veya 10 yıl aralıklı iki nüfus sayımı gerekmektedir. Herhangi bir nüfusta belirli bir yaş grubunda yer alan kişi sayısı örn; 25-29, belirli bir t zamanında bireyler 25-29 yaş aralığındayken son birey ölene kadar, ölümlerin toplam sayısı bu kişilerin t zamanındaki sayısı ile eşit olacaktır. Bu nedenle bu yaş grubundaki ölümlerin yalnızca %50 si kayıtlıysa, o zaman esas nüfusa rapor edilen ölümlerin toplam sayısının oranı 0.5 ölüm kayıtlarının eksiksizlik değeri olacaktır. Bir yaş grubunun tüm üyeleri önce ölmek zorunda olduğundan dolayı, bir eksiksizlik tahmini elde etmek için bu yöntemi kullanan bir kişinin çok uzun zaman beklemesi gerekecektir. Dolayısıyla uygulamada belirli bir yıl için rapor edilen ölüm sayıları veya o dönemde t zamanından sonra meydana gelecek ölümleri tahmin olarak kullanmak daha pratik bir yoldur. Belirli bir yaş grubundaki rapor edilen kişi sayısı ile bu yaş grubunda gelecekte meydana gelecek ölümlerin tahmini toplam sayısının karşılaştırılması ölümlerin kaydedildiği eksiksiz bir tahmine olanak sağlamaktadır. Bennett-Horiuchi işlemi bu temel fikre dayalıdır (28, 29, 43-45). Sabit bir nüfusta (örn; Sabit doğum ve ölüm hızları olan bir nüfus) mevcut ölümler ile nüfustaki kişi sayısı arasında kesin bir ilişki vardır. Şu anda x yaşında olan ve mevcut ölümlere dahil olan kişiler, x yıl önceki doğumlarda hayatta kalanlardır; bu kişiler sabit nüfus özelliklerine göre e -rx faktörü nedeniyle mevcut doğumlardan sayıca daha küçük olmalıdır. Bu nedenle mevcut doğumlar x yaşına geldiğinde gerçekleşen ölümlerin sayısı e -rx faktörü nedeniyle x yaşındaki kişilerde gerçekleşen ölümlerin mevcut sayısından daha büyük olacaktır. Böylece mevcut yaşları x olan kişilerin maruz kaldığı ölümlerin sayısı (teorik olarak kendi sayılarına eşit) x yaşın altında kaydedilen her ölümün mevcut sayısından tahmin edilebilir. Özellikle, N(x) r büyüme hızı sabit bir nüfusta x yaşındaki kişilerin sayısını ve D(x) x yaşındaki ölümlerin sayısını gösteriyorsa, N (x) in tahmini aşağıdaki gibi ifade edilir: N' ( x ) ω r(a x ) = D(a)e a 49

Nüfus gerçekten sabitse, büyüme hızı doğru bir şekilde belirtilmişse ve ölümler ile nüfus doğru bir şekilde rapor edildiyse, N'(x) N(x) e eşit olacaktır Ancak eğer ölümler bazı sabit oranlara (Örn ; %20) göre eksik rapor edilmişse, N'(x) in N(x) e oranı 0.8 olacaktır. Bu oran yetişkinlerde ölüm kayıtlarının eksiksizliğinin ölçümüdür. Benett-Horuchi ve Genelleştirilmiş Büyüme Denge metotları için iki nüfus sayımından elde edilen verilere ihtiyaç duyulmaktadır ve bu nedenle bu yöntemleri uygulamak diğerlerine göre daha zordur (40-45). 2.3.3 Modifiye Edilmiş LOGIT Yaşam Tabloları Sistemi Coale-Demeny yaşam tabloları sistemi geniş kullanımına rağmen toplumlarda, özellikle kısmen HIV/AIDS den etkilenmiş olan Doğu Avrupa ülkeleri popülasyonlarında, gözlenen yaşa özel ölüm yapısındaki geniş kapsamlı varyasyonları tespit edemez. Brass-logit sistem gibi ilişkisel mortalite modelleri bu varyasyonları tanımlayabilmesine rağmen bu modellemeler standartlardan bağımsız olarak mortalite düzeylerinin tahmin edilebilirliğinde sistematik bir yanlılık gösterirler. Modifiye edilmiş LOGIT yaşam tabloları sisteminde Brass ilişkisel modelinin iki parametresinin modifikasyonu önerilmektedir. Bu model, çocuklarda ve yetişkinlerdeki mortalite düzeyine dayanan Modifiye edilmiş modele ek olarak iki yaşa özel düzeltme faktörünü (Yx ve θx) standartlarla ilişkili olarak içerir. Tahminlerin geçerliliği testi yaşa özel mortalite, önerilen sistem tarafından %30-50 oranında tahmin edilmiş olan Coale-Demeny sisteminden daha az ve %15-40 orijinal Brass sistemini kullanarak tahmin edilen değerlerden daha az olur. Modifiye edilmiş logit sistemi, l 5 ve l 60 değerlerini kullanarak parametrelendirilen modifiye edilmiş iki parametreli bir logit sistemidir (35-40). Demografik değerlendirmelerden sonra hastalık yükü hesaplamalarının ikinci aşaması ölüm nedenlerinin analizidir. 2.4 Ölüm Nedeni Analizleri Farklı bilgi kaynakları kullanarak ölüm nedenlerinin tahmin edilmesinde, ölüm nedeninin temel kaynaklarının ve ölüm nedenlerindeki değişimlerin göz önünde bulundurulması gerekmektedir (45,48,50-52). 2.4.1 Ölüm Nedenlerine Yönelik Hayati İstatistikler Yaşa ve nedene özel ölüm hızlarının hesaplanması için en iyi veri kaynağı ülkede yaşayan nüfusta meydana gelen ölümlerin en az %70 ini kaydeden ulusal hayati istatistiklerin varlığıdır. Bu tür verilerde mutlaka ölüm nedenlerinin ayrıntılı kayıt edilmesi gerekmektedir. Aynı zamanda bu verilerin yaşa ve cinsiyete göre ölüm sayılarına ilişkin tam verilerin toplanmasına olanak tanıması da son derecede önemlidir (45-49). İl ve ilçelerde ölümler meydana geldiğinde ölüm belgelerine yazılan bilgiler her yıl Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından yayınlanır. Türkiye deki hayati istatistikler kırsal kesimde yaşayan nüfusun yaklaşık %35 ini dışarıda bırakarak sadece il ve ilçe merkezlerini kapsamaktadır. 2.4.2 Örnek Kayıt Sistemi Hayati istatistiklerin tüm nüfusu kapsamadığı durumlarda, örnek kayıt sistemleri olarak tanımlanan catchment nüfusuna ilişkin veriler kullanılmaktadır (48). Bu veriler, ulusal düzeyde temsil eden bir nüfus üzerinde yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları ve ölüm nedenleri ile ilgili çok faydalı veriler sağlayabilir. Türkiye de böyle bir örnek alan ve bu alana özgü herhangi bir kayıt sistemi bulunmamaktadır. 2.4.3 Hanehalkı Araştırması Türkiye de her beş yılda bir yapılan Nüfus ve Sağlık Araştırması özellikle beş yaş altı ölümlülüğünde önemli bir veri kaynağıdır. Ayrıca UHY-ME kapsamında Hanehalkı araştırmasında, son bir yıl içerisinde hanede gerçekleşen ölüm, iki sağ ve iki solda bulunan komşulara son bir yıl içerisinde ölüm olup olmadığı ve ankete cevaplayıcı olarak seçilen kişiye de hane dışında son bir yıl içinde ölen kardeşi olup olmadığı sorulmuştur. Son 12 aylık dönem içerisinde meydana gelen ölümlere ilişkin veriler toplanmış, böylece bebek ve özellikle yetişkin mortalite hızlarının ve nedenlerinin saptandığı iki hane halkı araştırması gerçekleştirilmiştir. 50

2.4.4 Sözel Otopsi Ölüm nedenlerinin tüm ülke geneli için toplanamadığı durumlarda, sözel otopsi (SO) yöntemi kullanılabilir. Bu yöntemde her ölümle ilgili bulgu ve belirtilerden giderek bireyin ailesinden elde edilen verilerle ölümün temel nedenini saptamak mümkündür. SO aşağıda belirtilen üç varsayıma dayanmaktadır (53-55). 1. Çeşitli hastalıklar bulgu ve belirtilerine göre birbirinden ayırt edilebilir. Yöntemin geçerliliği, ilgili hastalığın net bulgulara sahip olmasıdır. Geçerlilik, bu belirtilerin ilgili hastalık nedenlerinden ölen tüm olgularda bulunması, diğer ölümcül seyreden hastalıklarda bulunmaması durumunda yüksektir. 2. Ölen kişinin ailesinin bu belirti ve bulguları tanımasında, bunların şiddeti ve belirginliği önemli etkendir. 3. Belirti ve bulguların tanınmasında ve hatırlanmasında ölümden sonra geçen süre önemlidir. Bu çalışma kapsamında Sözel Otopsi Araştırmasında DSÖ tarafından hazırlanan mortalite modülü soruları London School of Public Health and Hygene tarafından geliştirilen mortalite soruları ile birlikte Ürdün Sözel Otopsi Anketi nden yararlanılarak geliştirilen anket kullanılmıştır (121). Ulusal Sağlık Araştırması nın bir bileşeni olan bu araştırmada, örnekleme çıkan hanelerde ve bu hanelerin 2 öncesi ve 2 sonrası komşu hanelerde, son bir yıl içerisinde, meydana gelen ölümler hakkında çeşitli bilgiler toplanmıştır. Bu ölümlere ek olarak, örnekleme çıkan cevaplayıcının son bir yıl içinde o hanenin dışında ölmüş olan kardeşleri için de aynı bilgiler toplanmıştır. Ancak yaş ve cinsiyete özel ölüm hızlarının hesap edilmesinde hane dışında ölen kardeşlerin evleri ziyaret edilmediği için bu ölümler gözardı edilerek gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Bu kapsam çerçevesinde toplam 1170 ölümden 81 kardeş ölümü çıkartılmış ve yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları 1089 ölüm üzerinden gerçekleştirilmiştir. Türkiye Sözel Otopsi Projesi nin en büyük avantajı SO anketlerini hekimlerin uygulamış olmasıdır. Bununla birlikte, sözel otopsi verilerinin dikkatli kullanılması gerekmektedir. Örneğin; ilgili literatürlerden edindiğimiz bilgilere göre kızamık, maternal nedenler, neonatal tetanoz ve çoğu yaralanmalar gibi bazı nedenler için yetişkin sözel otopsi araçları ve çocuk sözel otopsi araçlarından elde edilen tahminlerin duyarlılık ve seçicilikleri yüksek iken, bazı özel durumlarda ve karmaşık hastalıklarda duyarlılık ve seçicilikler azalmaktadır. KHY de hastalıklar üç grup altında incelenmektedir. KHY grup I.; bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklardır, grup II; bulaşıcı olmayan hastalıklar; kalp-damar sistemi hastalıkları, solunum sistemi hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, endokrin, nutrisyonel ve metabolik hastalıklar, duyu organ bozuklukları, genito-üriner sistem hastalıkları, malign neoplazmalar, kas, iskelet sistemi ve nörolojik bozukluklar, nöropsikiatrik bozukluklar ve ağız ve diş sağlığı bozukluklarıdır ve grup III; istemli ve istemsiz yaralanmalardır. Sözel otopsi yönteminin özellikle bu üç hastalık grubunu ayırmada, ana hastalık gruplarında duyarlılığının çok yüksek olduğu bilinmektedir. 2.4.5 Epidemiyolojik Tahminler Nedene özel yaş ve cinsiyete göre mortalite tahminleri, nedenin epidemiyolojik bilgilerine bağlı olarak yapılabilir. Örneğin bir kişi insidans, remisyon ve vaka-ölümlülüğü hızları ve buna bağlı olarak da ölümü tahmin edebilir ancak kabul edilebilir tahminleri yaratmak için epidemiyolojik olarak gerçekleştirilen nedene yönelik mortalite tahminlerinin ayarlanması ve dikkatli analizi ile bu değerlendirmelerin kullanılması son derece önemlidir ve oldukça güç bir görevdir. 2.4.6 Ölüm Nedeni Modelleri Nedene özel mortaliteyi tahmin etmede herhangi bir verinin eksikliği durumunda ölüm nedeni modellerinin kullanılması uygundur. Bunlar kişi başına düşen gelir gibi diğer bilgiler ile belirli bir yaş ve cinsiyet grubu için toplam mortalite düzeyine bağlı olarak mortalitenin neden yapısını tahmin eden modellerdir. Bir dizi denklem üzerine kurulan bu modeller yardımıyla verilerin yeterli olmadığı ülkelerde de ölüm nedenlerini doğru bir biçimde belirleyebilmek mümkündür. DSÖ tarafından pek çok ülke için bu modeller yaygın olarak kullanılmaktadır. Modeller daha çok gruplandırılmış hastalık kategorilerinde başarılıdır. Örneğin KHY listesindeki I., II. ve III. gruplar arasındaki farkları belirlemek gibi. Bu modellerden bazıları ile ilgili aşağıda örnekler ve yöntem sunulmaktadır (48). 51

Preston modelleri: Preston, sanayileşmiş ülkeler ve gelişmekte olan bazı ülkelerde, geçmiş yaşam kayıt verilerini kullanarak 11 neden grubu için nedene özel mortalite ve toplam mortalite arasındaki ilişkiyi modellendiren ilk kişi olmuştur. Preston nedene özel mortalitenin toplam mortalitenin lineer bir fonksiyonu olduğunu öne sürmektedir (56); Günümüzde Preston modeli için yapılan en önemli eleştiriler şöyle verilebilir; 1. Kullandığı veri tabanının gelişmekte olan ülkeler için temsil edilebilir özellikte olmaması 2. Yalnızca yaşa standartlaştırılmış denklemler kullanılması 3. 11 nedene yönelik olarak analizlerin gerçekleştirilmesidir. 1990 yılı KHY Ölüm Nedeni Modelleri: 90 yılı KHY de yeni ölüm nedeni modelleri yedi yaş grubunun her biri (0-4, 5-14, 15-29, 30-44, 45-59, 60-69 ve 70+) ve üç kapsamlı grup (I., II., III. Grup) için, cinsiyete göre ayrı ayrı geliştirilmiştir. 2000 yılı KHY Ölüm Nedeni Modelleri: 2000 yılı KHY de yeni ölüm nedeni modelleri geliştirilmiştir (48,56-57); Yeni istatistiksel modeller kişi başına düşen gelir gibi farklı veri özelliklerinin gözönünde bulundurulması için geliştirilmiştir. DSÖ, yaş ve cinsiyete göre nedene özel mortaliteye ilişkin dünyada mevcut tüm verileri toplamak için, çok büyük çabalar göstererek 1990 yılı KHY de kullanılan veri tabanını genişletmiştir. Tüm nedene yönelik ölüm düzeylerinin yanında ek değişkenlerde ölüm nedeni modellerinin belirleyicileri olarak araştırılmaktadır. Bu yaklaşım, üç neden grubunun birbirinden bağımsız olduğunu varsaymaz. Çok yönlü dağıtım yöntemini kullanarak, nedenlerin eş zamanlı tahminine dayanmaktadır. 1990 yılı KHY çalışmasında kullanılan istatistiksel modelin gözden geçirilmesine ek olarak, kişi başına düşen gelir de tüm ölüm nedenlerine etki eden ana faktörlerden biri olarak kullanılmaktadır. Ölüm nedeni modellerindeki bazı eksiklikler şu şekilde sıralanabilir; Bu modeller en uygun modeller değildir. Yüksek mortaliteye sahip toplumlarda ölüm nedenlerine yönelik bulgular ve ölüm nedeni yapısının model denklemlerinde, birçok nedene dayanarak daha detaylı ölüm nedeni kategorileri oluşturmak gerekebilir. Diğer bir eleştiri ise yaşlılık ve iyi tanımlanamayan olarak tanımlanan kodlar ile ilgilidir. Bu sağlık durumlarının bu kategoride ve diğer model spesifikasyon sorunlarında yanlış olarak kodlanmış bir dizi neden içerisinde yeniden dağıtılması gerekmektedir. 2.4.7 Ulusal Hastalık Yükü Çalışmalarında Ölüm Nedeni Modellerinin Kullanımı UHY çalışmalarında ölüm nedeni modellerinin kullanıldığı üç durum vardır (48). i. Nüfusun yalnızca bir kısmına ait yaşam kayıtlarının bulunduğu ölüm neden modellerinin ekstrapolasyonunda, ii. Herhangi bir ölüm nedeninin noksanlığı durumunda nedensel niteliğe yönelik ilk adım olarak geniş kapsamlı ölüm nedeni modellerinin tahmininde, iii. Çeşitli kaynaklardan sentezlenerek elde edilen ölüm nedenlerini değerlendirmede bir araç olarak. i. Hayati istatistiklerin yetersiz olduğu durumlarda ölüm nedeni modelinin tahmini: Kullanılan değişik yöntemler bulunmaktadır. Bu araştırmanın analizinde kullanılan yöntemler; Lorenz Eğrisi: Rutin veri toplama sisteminin dışında kalan bölge için genel ölüm hızı belirlenebiliyorsa, ölüm modelleri mortalitenin üç geniş kapsamlı gruba (I, II, III) ayrılmasını da tahmin edebilir. Fakat, bölgeler için paydayı bilmek mümkün değildir. KHY nin geliştirdiği Lorenz eğrisi yöntemini kullanarak kapsam dışında kalan bölgedeki toplam mortalitenin öncelikle tahmin edilmesi bir çözümdür. Daha sonra ölüm nedeni modellerini ve verilerin sağlıklı olarak kayıt edildiği bölgelerde saptanan verileri kullanarak, I., II. ve III. 52

grupların dağılımları tahmin edilebilir. 2000 yılı KHY de Lorenz eğrileri, ülke genelinde bebek mortalitesine ilişkin demografik bilgilere sahip olan birçok ülke ve yetişkinler için belirli bir bölgede mevcut mortalite bilgilerine dayanarak geliştirilmiştir. Lorenz eğrisine ulaşılabildiğinde sağlıklı veri toplama sisteminin olmadığı bölgenin nüfus büyüklüğü tahmin edilebilir ve daha sonra da bu bölgenin nüfusu ve ölümlerinin sayısı sözü geçen bölgedeki toplam mortalitenin hesaplanması için kullanılabilir (32,57). ii.veri toplama Sisteminin Olmadığı Artık Bölgelerdeki Ölüm Nedeni Modellerinin Tahmini İçin CodMod Programı: Verilerin sağlıklı bir biçimde toplanılmadığı bölgedeki toplam mortalite hızı tahmin edildiğinde, o bölgedeki sapma modellerinin kayıtlı bölgedeki sapma modelleri ile benzer olduğu varsayımına dayanarak CodMod bu bölgedeki ölüm nedeni modelini tahmin etmek için kullanılabilir. Bu işlemi gerçekleştirebilmek için aşağıdaki verilere ihtiyaç vardır (48,57,58); Kayıtlı bölgelerdeki I., II., ve III. gruplar arasındaki ölüm hızlarının gözlemlenmesi sonucu elde edilen veriler Kayıtlı bölgelerdeki toplam mortalite hızları (yaşa ve cinsiyete göre) Kişi başına gayri safi yurtiçi hasıla. Bu verilerle CodMod aşağıdaki bilgileri hesaplamaktadır; Mortalitenin girdi düzeyindeki tahmini ölüm nedeni modeli ve gayri safi yurtiçi hasıla yardımıyla her bir neden için olasılık dağılımı Yaş ve cinsiyete göre ölüm nedenlerinin yüzde dağılım tahminleri İkinci aşamadaki girdiler ise verilerin tam olduğu kayıtlı bölgelerden elde edilen sapma modelleri ile kayıtların olmadığı diğer bölgelerdeki toplam mortalite hızları ve kişi başına gayrı safi yurtiçi hasıladır. Bu durumda CodMod aşağıdaki bilgileri hesaplamaktadır. Mortalitenin yeni düzeylerindeki tahmini ölüm nedeni modelleri ve kişi başına gayri safi yurtiçi hasıla ve her bir neden için olasılık dağılımı, Mortalitenin yeni düzeylerindeki tahmini ölüm nedeni modelleri. iii. Bölgesel Benzerliklere Dayanan Geniş Ölüm Nedeni Modellerinin Tahmini: Hiçbir kayıt verisine ulaşılamadığı durumda benzer epidemiyolojik profillere sahip ülkelerde, ölüm nedeni modellerinin tahmini için CodMod yardımıyla ölüm nedenlerinin tahmini söz konusudur. iv. Çeşitli kaynakları bir araya getirme: Farklı kaynaklar ölüm nedeni tahminlerinde kullanılabilir. Bu durumda CodMod analizleri farklı kaynakları birarada değerlendirmede ve yorumlamada yardımcıdır. 2.5 YLD: Sakatlıkla Geçirilen Yaşam Yılları Hesaplamaları KHY çalışmasında YLD nin tahmin edilmesi en zor aşamadır. Hastalık yükünün YLD bileşeninin hesaplanmasında Şekil 2.4 de sunulan aktiviteler gerçekleştirilmiştir. Değerlerin iç tutarlılığının kontrolü DISMOD programı yardımıyla kontrol edildikten sonra, elde edilen formüllerde yerine konularak hesaplamalar gerçekleştirilmiştir. 53

Hastalık Yükü Hesaplanması Aşamalar Aşamalar ÇIKTI 1 Hastalıklarla ilgili mevcut bilgi lerin derlenmesi. 2 Seçilen hastalıkların spectrumlarının belirlenmesi. 3 Uygulanacak epidemiyolojik indikatörlerin belirlenmesi. 4 Yayınlanmış ve yayınlanmamış mevcut tüm epidemiyolojik verilerin gözden geçirilmesi. 5 Olası en iyi tahminlerin (Hane halkı araştırma sonuçları ile birlikte) tanımlanması. 6 Tahminlerin iç kontrollerinin yapılması.. Hastalıkların gelişimi. Hastalık specturumuna yönelik tüm bilgilerin toplanması Vaka tanımlarının belirlenmesi,hastalıkların nedenleri,gelişimi ve sonuçlarının ortaya çıkarılması. Hastalık specturum diyagramını geliştirebilmek için en uygun indikatörlerin tespiti. En güvenilir mevcut epidemiyolojik verilerin toplanması. Güvenilir ve temsil edilebilir epidemiyolojik hastalık indikatör setinin belirlenmesi Tahminler sabit ve doğru ise HAYIR EVET 7 Burden Hastalık hesaplamasının Yükü hesaplamasının yapılması. yapılması DISMOD BİLGİSAYAR PROGRAMI Hastalık yükü ölçülmüştür. Şekil 2.4 YLD Hesaplanması Aşamaları 54

2.5.1 Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkilik Çalışmasında Kullanılacak Hastalık Listesinin Oluşturulması Çalışmanın başlangıcında DSÖ tarafından hazırlanan KHY 2000 Hastalık Kategorileri tablosu incelenerek çalışma kapsamına alınacak ulusal hastalık listesi oluşturulmuştur. Tablo 2.17 de KHY listesinde yer alan hastalık kategorileri sunulmaktadır (3, 4, 8-12, 19-21). Ulusal düzeyde Hastalık Yükü hesaplanmasında, DSÖ tarafından geliştirilen ve daha önce kullanılan Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik çalışmalarındaki hastalık listesinden yararlanılmıştır. Proje ekibinde yer alan uzmanlar mevcut listeyi inceleyerek Türkiye koşullarına göre değerlendirmişler ve hastalık yükleri hesaplanacak olan hastalıkların önceliklerine ve görülme sıklıklarına göre taslak liste geliştirmişlerdir. Bu listenin hazırlanmasında temel prensip olarak, Türkiye de görülme sıklığı tam olarak bilinmeyen, görülme sıklığı yüksek olmayan hastalıkların listenin dışında kalması benimsenmiştir. Hastalık listesinin hazırlanmasındaki ikinci aşama ise, 1-6 Temmuz 2002 de yapılan Araştırma Tasarımı Toplantısına katılan uzmanların liste üzerindeki değerlendirmeleri ve önerileri olmuştur. Önerilen hastalıklar ile çıkarılması düşünülen hastalıklara ait gerekçeler belirlenmiş ve bu hastalıklara özgü veri kaynakları tespit edilmiştir. Çalışmada alınan diğer bir karar ise, listede yer alan ana hastalık gruplarının alt başlıklarında belirtilen bazı hastalıkların (chagas, lenfatik filariasis, onchocerciasiz, dang, Japon ensefaliti) listeden çıkarılması yönünde olmuştur. 55

Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000) KHY Hastalık kategorileri ve Hastalık Adları I. Bulaşıcı Hastalıklar, Maternal ve Perinatal Nedenler ve Beslenme Yetersizliğine Bağlı Ortaya Çıkan Hastalıklar I. Bulaşıcı Hastalıklar, Maternal ve Perinatal Nedenler ve Beslenme Yetersizliğine Bağlı Ortaya Çıkan Hastalıklar (Devam) A. İnfeksiyoz ve paraziter hastalıklar E. Beslenme yetersizlikleri 1. Tuberküloz 1. Protein Enerji Malnutrisyonu-PEM 2. Cinsel yollarla geçen hastalıklar HIV hariç 2. İyot Yetersizliği Bozuklukları a. Sifiliz 3. A Vitamini yetersizliği b. Klamidya 4. Demir-eksikliği anemiisi c. Bel soğukluğu Diğer beslenme bozuklukları d. Diğer cinsel yolla bulaşan hastalıklar II. Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar 3. HIV/AIDS A. Kötü Huylu neoplazmlar 4. İshalle Seyreden Hastalıklar 1. Ağız ve orofarenks kanserleri 5. Aşı ile Korunabilen Hastalıklar -Çocukluk 2. Ösefagus kanseri dönemi Hastalıkları a. Boğmaca 3. Mide kanseri b. Poliomyelitis-Çocuk felci 4. Kolon ve rektum kanserleri c. Difteri 5. Karaciğer kanseri d. Kızamık 6. Pankreas kanseri e. Tetanoz 7. Trakea, bronş ve akciğer kanserleri 6. Menenjit 8. Melanoma ve diğer deri kanserleri 7. Hepatit B 9. Meme kanseri Hepatit C 10. Serviks kanseri 8. Sıtma 11. Rahim kanseri 9. Tropikal hastalıklar 12. Yumurtalık kanseri a. Trypanosomiazis 13. Prostat kanseri b. Chagas hastalığı 14. Mesane kanseri c. Şistozomiazis 15. Lenfoma ve multiple myeloma d. Lenfatik Filariazis 16. Lösemi e. Leishmaniazis Diğer kötü huylu neoplazmalar f. Onkosersiazis B. Diğer neoplazmalar 10. Cüzzam C. Diabetes mellitus 11. Dank ateşi D. Diğer endokrin bozukluklar 12. Japon ensefaliti E. Nöropsikiyatrik bozukluklar 13. Trahom 1. Unipolar depresif bozukluklar 14. Bağırsak nematod enfeksiyonu 2. Bipolar affektif bozukluklar a. Askariyazis 3. Şizofreni b. Trişuriazis 4. Epilepsi c. Kancalı kurt hastalığı 5. Alkol kullanımına bağlı bozukluklar (Ankılosyomiazis ve Nekatoriazis) Diğer bağırsak enfeksiyonları 6. Alzheimer ve diğer demanslar Diğer bulaşıcı hastalıklar 7. Parkinson hastalığı B. Solunum Yolu Enfeksiyonları 8. Multiple skleroz 1. Alt solunum enfeksiyonları 9. Bağımlılık yapan ilaçların kötüye kullanımı 2. Üst solunum enfeksiyonları 10. Travma sonrası stres bozukluğu 3. Otitis media 11. Obsesif-kompulsif bozukluk C. Maternal nedenler 12. Panik bozukluk 1. Maternal kanama 13. Insomnia (primer) 2. Maternal sepsis 14. Migren 3. Hamilelilikte hipertansif bozukluklar 15. Mental retardasyon 4. İlerlemeyen Eylem Diğer Nöropsikiatrik bozukluklar 5. Düşük F. Duyu organ bozuklukları Diğer maternal nedenler 1. Glokom D. Perinatal dönemde ortaya çıkan koşullar 2. Kataraktlar 1. Düşük doğum ağırlığı 3. Yaşla bağlantılı görme bozuklukları 2. Doğum asfiksisi ve doğum tramvası 4. Yetişkinlikte ortaya çıkan işitme kayıpları Diğer perinatal nedenler Diğer duyu organ bozuklukları 56

Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000) (Devam) Tablo 2.17 KHY Çalışması Hastalık Kategorileri (2000) (Devam) II. Bulaşıcı olmayan hastalıklar (devam) II. Bulaşıcı olmayan hastalıklar (devam) G. Kardiovasküler hastalıklar M. Konjenital anormallikler 1. Romatizmal kalp hastalığı 1. Karın zarı noksanlığı 2. Hipertansif kalp hastalığı 2. Anensefali 3. Iskemik kalp hastalığı 3. Anorektal atresi 4. Serebro vasküler hastalıklar 4. Yarık Dudak 5. İnflamatuar kalp hastalıkları 5. Yarık Damak 6. Diğer kardiyovasküler hastalıklar 6. Özafagus atrezisi H. Solunum Sistemi hastalıkları 7. Renal agenezi 1. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 8. Down sendromu 2. Astım 3. Diğer solunum yolu hastalıkları 9. Kongenital kalp anomalileri 10. Spina bifida I. Sindirim Sistemi hastalıkları Diğer konjenital anormaliler 1. Peptik ülser hastalığı N. Ağız ve Diş Sağlığı 2. Karaciğer sirozu 1. Diş çürükleri 3. Apandisit Diğer sindirim sistemi hastalıkları 2. Periodontal Hastalıklar 3. Edentulism J. Genito-üriner hastalıklar Diğer oral hastalıklar 1. Nefrit ve nefrozlar III. Yaralanmalar 2. Benign prostat hipertrofisi A. Kasti olmayan yaralanmalar Diğer genito-üriner sistem hastalıkları 1. Trafik kazaları K. Deri hastalıkları 2. Zehirlenmeler L. Kas-İskelet Sistemi Hastalıklar 3. Düşmeler 1. Romatoid Artrit 4. Yanıklar 2. Osteoartirit 5. Boğulmalar 3. Gut 6. Diğer Kasti olmayan yaralanmalar 4. Bel ağrısı B. Kasti yaralanmalar Diğer Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları 1. Kişinin kendini yaralaması 2. Şiddet 3. Savaş Diğer kasti yaralanmalar Ulusal Hastalık Yükü hesaplamalarında geliştirilen bu hastalık listesine ek olarak her bir hastalığın sekellerinin de bulunması gerekmektedir. Bu çerçevede ikinci aşamada hastalık modülleri tartışılmıştır. Avustralya ve DSÖ Hastalık Yükü çalışmaları ayrıntılı incelenerek hastalık ve hastalık kategorileri, sekelleri listesi oluşturulmuştur. Sonuçta 2003 yılında DSÖ nün yaptığı bazı düzenlemeler çerçevesinde yeni protokole ve hastalık listesine göre Türkiye hastalık yükü hesaplamaları yapılmıştır. 2.5.2 Hastalık Diyagramları Oluşturulma Metodolojisi Hastalık modülleri çıkartılırken, her hastalık grubunun detaylı değerlendirilmesinden sonra hastalıkların tüm evrelerinin anlaşılabilmesi, doğal seyri ve sekellerinin ortaya çıkarılabilmesi için bir diyagram çizmek yardımcı olur. Bu diyagramı çizerken tanımlanan her aşama YLD tahminlerini yapabilmek için gerekli olan epidemiyolojik tahminleri oluşturmada da yardımcı olacaktır (13,14,19-21). Hastalık diyagramlarının oluşturulmasında aşağıdaki basamakları izlemek uygundur. Tahminlerin yapıldığı nüfusun tanımlanması Hastalıklar arası vaka tanımlarının ve ilişkilerinin tanımlanması. Örneğin; 57

Astım Bronşit Hepatit Üst üste geliyorlar mı?, örn; astım ve bronşit Birbirleriyle nasıl bağlantılılar? Ayırt edici özellikler nasıl tanımlanıyor? Örneğin, astım ve bronşitin standart vaka tanımlamaları nelerdir? Hatalı sınıflandırma, hatalı teşhis veya bir başka problem var mı? Hastalığın doğal hikayesinin tanımlanması ve çizimi. Risk faktörü 1 Risk faktörü 2 Risk faktörü 3 1 1 1 Duyarlı ve etkiye maruz kalmış 9 3 2 Bağışıklık 8 Etkilenmiş 4 7 7 5 7 6 7 Ölüm Sekel Şekil 2.5 Dinamik Hastalık Modeli Diyagramı Şekil 2.5 te dinamik hastalık modeli diyagramı sunulmaktadır. Bu diyagram ayrıntılı olarak değerlendirildiğinde dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıda belirtilmiştir; 1. Söz konusu nüfusu birçok risk faktörü etkileyebilir. Bazı risk faktörleri aslında araştırılan hastalığın görülme riskini ve şiddetini arttıran hastalıklardır. Örn: Diyabet ve kalp hastalıkları veya depresyon ve intihar. 2. Hastalığın insidansı: Çalışma esnasında kişilerin hastalıktan yeniden etkilenme hızı. 3. Remisyon: Hastalıklı kişilerin iyileşme hızları. 4. Komplikasyon hızları. 5. Vaka-ölümlülüğü (case-fatality): Çalışma esnasında hastaların hastalıktan dolayı ölüm hızı. 6. Komplikasyonlara bağlı ölüm hızları. 7. Genel Mortalite: Çalışma esnasındaki koşullar dışında kişilerin her hangi bir koşuldan ölme hızı. 58

8. Hastalığa bağışık olan hastalar ve bir daha hastalığa yakalanmayacak olanlar. 9. Sağlık müdahale programları sonucu bağışıklık kazanan kişiler. 10. Risk faktörlerine maruz kalmış durumdaki kişilerde hastalığa tekrar yakalanma riski taşıyanlar. Örneğin, gonore enfeksiyonu nun bir sonucu olarak kısırlaşma gerçekleşse de, bu kadınların tekrar gonoreye yakalanma riskleri mevcuttur. Bu diyagram klinik olaylarla birlikte zaman zaman durarak yeniden baş gösteren hastalık durumunun şiddetini ve/veya hastalığın her yeni safhasında ölüm riskini (ateşli romatizma) arttırıyorsa daha da karmaşık bir hal alabilir. Ayrıca, bir çok hastalık birbirleriyle ilişki içindedir ve diğer hastalıklar için risk faktörü oluştururlar. (ör: diyabet, iskemik kalp hastalığı ve felç için bir risk faktörüdür). Diğer taraftan, bazı hastalıkların hastalık diyagramları çok daha basittir. Örneğin, bağışıklık yalnızca bulaşıcı hastalıklarda söz konusudur veya hemen hemen bir kaç hastalığın remisyonu yoktur. Örn: Demans, KOAH ve Parkinson v.b. Şekil 2.6 da Hepatit B için hazırlanmış bir hastalık diyagramı örneği verilmektedir. Korunmasız Cinsel İlişki I.V. uyuşturucu kullanımı Etnik grup 1 1 1 Duyarlı ve etkiye maruz kalmış 9 3 2 Bağışıklık Akut veya asemptomatik Enfeksiyon 4 7 7 5 8 7 6 7 Ölüm Taşıyıcı Siroz Karaciğer Kanseri Şekil 2.6 Hepatit B için Dinamik Hastalık Model Diyagramı Şekil 2.6 nın yorumlanması : Korunmasız cinsel ilişki, intra venöz. uyuşturucu kullanımı yetişkinlerde Hepatit B de enfeksiyon için önemli risk faktörüdür. Bir toplumda taşıyıcı olma riski etnik gruplar arasında gözle görülür bir şekilde değişiyorsa Hepatit B enfeksiyonunun perinatal transmisyonunda etnik grup önemli bir risk faktörü olabilir. Hastalığın insidansı: Hassas toplumun Hepatit B den yeni enfeksiyon kapma hızı; hastalık yükü tahminlerinde, bir enfeksiyon hızının akut hastalığa sebep olma üzerine etkisi veya ortaya çıkan bu enfeksiyon hızının hastalık oluşmadan asemptomatik seyrettiğini gösterebilir. Remisyon: Hepatit B de remisyon olmaz. Enfeksiyon bağışıklığa veya kronik taşıyıcı olmaya yol açar. Komplikasyonlar : Taşıyıcılık, siroz veya karaciğer kanseri gibi hastalıklar görülebilir. Vaka-ölümlülüğü: Hepatit B enfeksiyonu nedeniyle hastaların akut enfeksiyondan öldüğü hızdır. Komplikasyonlara bağlı ölüm hızı: Hastaların siroz ve karaciğer kanseri gibi komplikasyonlar sonucu ölüm hızıdır Genel Mortalite: Kişinin Hepatit B dışında herhangi bir koşuldan dolayı ölüm hızı. Hepatit B ye bağışıklık kazananlar bu hastalığa bir daha yakalanma riski taşımazlar. Sağlık müdahale programları sonucu bağışıklık kazanan kişiler. Risk faktörlerine maruz kalmış sekelli kişiler bu hastalığa bir daha yakalanma riski taşımazlar. Bunun Hepatit B ile ilgisi yoktur. 59

Bu bilgiler ışığında bazı hastalıklar için örnek dinamik hastalık modelleri tanımlanmış ve aynı yöntem izlenerek Ulusal Hastalık Listesi nde yer alan tüm hastalıkların sekelleri oluşturulmaya çalışılmış ve listelenmiştir. Her bir hastalığa özgü dinamik modellerin oluşturulmasında Dünya Sağlık Örgütü tarafından yapılan KHY 2000 ve Avustralya çalışmasından yararlanılmıştır. Şekil 2.7-2.12 arasında hastalık sekellerine ilişkin birkaç örnek verilmektedir (19-21,59,60) İyileşme İşitme kaybı insidansı Prevalans Ölüm Şekil 2.7 Erişkinler İçin İşitme Kaybına Yönelik Dinamik Hastalık Modeli GM Ölüm Gebe kadın a b Güvensiz düşük eylemi c Kısırlık a b c GM = Güvensiz, kendiliğinden yapılan düşük insidansı = Kendiliğinden düşüğü takiben görülen case-fatality hızı = Kendiliğinden düşüğü takiben görülen kısırlık- infertilite hızı = Genel mortalite Şekil 2.8 Düşükler İçin Hastalık Modeli Burada YLD hesaplamasında kısırlık-infertilite hızı kullanılmaktadır. 60

Şekil 2.9 da iyot yetersizliği bozukluklarına özgü bir hastalık modeli tanımlaması verilmektedir. Ölüm GM CFR Düşük iyot alımı Düşük Selenium alımı Risk altındaki populasyon GM İyot eksikliği Kretenizm Kretinoidizm Guatr Guatr 1 & 2 Hafif büyüme - gelişme durumu Kseroftalmi Şekil 2.9 İyot Yetersizliği Bozuklukları GM= Genel mortalite CFR= Case Fatality Rate- Vaka ölüm oranı- Şekil 2.9 İyot Yetersizliği Bozuklukları Şekil 2.10 da aynı metodoloji kullanılarak A vitamini eksikliğine yönelik dinamik hastalık modülü çizilmiştir. Beslenme Yetersizliği Kızamık Yetersiz A vitamini alımı A vitamini Yetersizliği RR Ölüm RR Measles Kızamık Diarrhoea İshal ARI ARI Gece Körlüğü Bitot lekeleri RR Kserophtalmia Xerophthalmia Genel enfeksiyonlar Körlük YLD körlük ve kseroftalmi insidanslarına göre hesaplanmaktadır. ARI: Akut üst solunum yolu enfeksiyonu Şekil 2.10 A Vitamini Eksikliği 61

Şekil 2.11 de Maternal Sepsis ve Şekil 2.12 de Maternal Hemoraji için hastalık modülü örneği verilmektedir. GM Ölüm c Doğum a Puerperal sepsis b Kısırlık a b c GM = Doğumu takiben görülen puerperal enfeksiyon insidansı = Puerperal enfeksiyonu takiben görülen kısırlık-infertilite hızı = Puerperal sepsis için case-fatalite hızı = Genel Mortalite Şekil 2.11 Maternal Sepsis GM Ölüm c Gebe kadın a b c GM a Ciddi postpartum hemoraji = Ciddi postpartum hemoraji insidansı = Ciddi postpartum hemoraji sonrası gelişen anemi hızı = Postpartum hemoraji case fatalite hızı = Genel mortalite b Ciddi postpartum anemi YLD hesaplamasında ciddi posptartum anemi görülme durumu kullanılmaktadır. Şekil 2.12 Maternal Hemoraji DSÖ tarafından geliştirilen hastalık listesi ve sekelleri Türkiye ye uyarlanarak 131 hastalık ve sekelleri belirlenmiştir. Ayrıca her bir hastalık ve sekel durumuna karşılık gelen Dünya Sağlık Örgütü ve Hollanda ağırlıkları da listelenmiştir (Ek 1) (19-21, 59, 60, 88). 2.5.3 Veri Kaynaklarının Tespiti Hastalık yükü hesaplamasında ihtiyaç duyulacak veriler öncelikle düzenli veri toplayan resmi kurumların kayıtlarından, ulusal düzeyde yapılan araştırmalardan, nüfus sayımlar ından, defin ruhsatlarından ve akademik düzeyde ulusal ve uluslararası dergilerde yayınlanmış makaleler ya da makale şeklinde yayınlanmayıp, değişik kongrelerde sunulmuş bildiriler, yayınlanmamış tezler, ulusal ve uluslararası düzeyde Türkiye nin değişik bölgeleri için değişik kurumlar tarafından hazırlanmış raporlar v.b çalışmalardan elde edilmiştir. Diğer bir veri kaynağı ise, UHY-ME projesi kapsamında yapılmış olan hanehalkı araştırmasıdır. 62

Ölüm nedenleri analizlerinde kullanılan veri kaynakları bir önceki bölümde ayrıntılı bir şekilde sunulmuştur. Son bir yılda meydana gelen yaşa ve cinsiyete göre ölüm nedenleri bilgileri ise DIE verileri, konu ile ilgili yapılmış çalışmalar ve sözel otopsi saha araştırmasından elde edilmiştir. Hastalık yükü hesaplanmasında gerek duyulan epidemiyolojik verilerin yukarıda bahsedilen veri kaynaklarından sağlanamadığı taktirde, bazı hastalıklara ait veriler için ilgili uzmanlardan oluşturulan uzman panelleri gerçekleştirilmiştir. Genellikle, Türkiye de sağlık koşulları ile ilgili mevcut veri kaynakları, tüm hastalık ve sakatlıklarla ilgili güvenilir insidans, hastalıkların ortalama süresi, sakatlık ve mortalite tahminlerine olanak tanıyacak nitelikte değildir. O nedenle bütün bu kaynaklar değerlendirildikten sonra bazı hastalıklara özgü bilgi eksikliği görüldüğünde DSÖ tarafından Türkiye nin de bu grupta değerlendirildiği EurB1 ülke verilerine ulaşılmış, bu verilerin eldeki mevcut verilerle değerlendirilmesi sonucu DSÖ uzmanları ile birlikte her bir hastalık kategorisi için değerler bulunmuş ve hesaplamalar bu değerler üzerinden gerçekleştirilmiştir. YLD tahminlerinde en uygun veri kaynağının hangisi olduğuna karar verilmesi ve her hastalık ve sekeli için hangi parametrenin bu durumu en iyi tanımlayan parametre olduğunun belirlenmesi gerekmektedir. Ek 2 de araştırmada kullanılan YLD veri kaynakları verilmektedir. Genel olarak istenen veri; hastalık veya sekelin insidansı, süresi, hastalığın başlama yaşı ile bu değerlerin yaş ve cinsiyete göre dağılımlarıdır. Daha sonra bu veriler yardımıyla yaşa ve cinsiyete göre prevalans, remisyon, vaka-ölümlülüğü ve relatif riskler bulunabilir. Ancak çoğunlukla hastalık veya sekelin prevalansı hakkında bir görüş varken, insidans veya hastalık süresine yönelik bilgi kısıtlıdır. Bu durumda prevalanstan bu bilgiler elde edilmeye çalışılır. KHY çalışmalarının YLD tahminlerinde genellikle objektif kanıtlardan çok uzman görüşleri ile epidemiyolojik modellerin ortaya çıkartılması, eldeki veriler ışığında tahminlerin gerçekleştirilmesi ve bu tahminler ile üç grup indikatör arasındaki ilişkinin DISMOD programı yardımıyla ortaya çıkartılması söz konusudur. DISMOD yardımıyla ortaya çıkartılan bu ilişkiler; insidans, remisyon, vaka ölümlülüğü ile hastalığın ortaya çıkışı, süresi ve prevalans değeridir. Bu veriler elde edildikten sonra ilk yapılacak iş, gözlemlerin iç-tutarlılığının var olup olmadığıdır. Bu çalışmada iç-tutarlılık DISMOD programı yardımıyla gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede Epidemiyoloji Grubu öncelikle Türkiye deki mevcut veri kaynaklarına ulaşabilmek için bir çalışma gerçekleştirmiştir. Bu çalışmada amaç mevcut ve çalışmamızın amaçları ile uyumlu ikincil verilere ulaşabilmektir. 2.5.4 İkincil Veri DALY hesaplamalarında gerekli olacak bazı epidemiyolojik indikatörler, hanehalkı araştırması ve sözel otopsiden elde edilen veriler yanında ikincil veri toplama sisteminden de gerekli uygulamalar sonrası alınabilir. Ulusal Hastalık Yükü ikincil verilerin toplanmasında öncelikle Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesinde görevli her bir Anabilim Dalı ndan bir öğretim üyesi olmak üzere, toplam 28 öğretim üyesi ikincil veri toplanması ve uzman panellerinin gerçekleşmesinde aktif olarak rol almışlardır. Bu grup verilerin toplanması ve seçimi aşamasında kendi uzmanlık alanları doğrultusunda özverili faaliyetler gerçekleştirmişlerdir. Çalışmada geniş bir alanda, yayınlanmış ve yayınlanmamış araştırmalar toplanmış olup, konuya özel olanlar kaynakları ve referans adlarıyla listelenmiştir. Toplanan verilerin uygun bir formatta toplanması ve muhafazasını sağlamak amacıyla bir KATALOG geliştirilmiştir. Katalog oluşturmada uluslararası alanda kullanımı yaygın olan ve veri paylaşımını standart bir şekilde elektronik ortamda paylaşımını sağlayan Reference Manager programı kullanılmıştır Reference Manager programına veri girişi bu konuda eğitilmiş elemanlar yardımıyla gerçekleştirilmiştir. Geliştirilen bu katalogda tümüyle elektronik olarak arama yapılabilecek ve proje süresince kullanılan ve ilerde bu konuda çalışmalar yapacak araştırmacılara kaynak oluşturması amacıyla kaynakların bir özeti sunulmuştur. Kataloğun temel amaçları şu şekilde sıralanabilir: Başlangıç raporunda sunulan kurallar çerçevesinde Ulusal Hastalık listesinde yer alan hastalık ve indikatörlere yönelik verilerin uygun formatta toplanması ve muhafazasını sağlamak, Hastalık Yükü çalışması için bir veri ve kaynak deposu oluşturmak, Hanehalkı anketine ilave olabilecek hastalıklara ve koşullara kanıt sağlamak, Hanehalkı araştırması sonucunda elde edilen verileri yorumlamada yardımcı olacak detaylı veri sağlamak, Türkiye de gelecekte yapılacak epidemiyolojik çalışmalara bir kaynak sağlamak amacıyla bu Katalog oluşturulmuştur. 63

Katalog oluşturma sırasında; Ulaşılan her bir kaynak (makale, rapor, tez, vs.) elde edildikçe, temel belirleyici özelliklerine (yazar isimleri, vb.) göre kataloglanmıştır. Reference Manager programı kullanılarak Hastalık Yükü Projesi nde Türkçe ve diğer ilgili kaynaklardan elde edilen epidemiyolojik veri, raporlar ile hastalık ve sağlık bilgisiyle ilgili ulaşılan tüm kaynaklar belirlenen ve önceki toplantılarda katılımcılarla paylaşılan kriterler doğrultusunda listelenmiştir (61-79). Listelemede Başlangıç Raporu ve Eylül 2002 Değerlendirme Toplantısında sunulan formatlar ve kriterler dikkate alınmıştır. Katalogda yer alan epidemiyolojik veriler aşağıdaki kaynaklardan elde edilmiştir: 1. Sağlık Bakanlığı nın yayınlanmış raporları ve dokümanları, 2. Uluslararası ve ulusal MEDLINE taraması, 3. Üniversiteler ve diğer bilimsel kuruluşların makalelerinin bulunduğu dergiler ile Türk sağlık ve hastalık durumları ile ilgili raporlar, 4. Hastalık Yükü konuları ile ilgili Türkiye deki araştırmalar ve tez sonuçları, 5. Hastalık yükü konuları ile ilgili Türkiye de ve uluslararası alanda yapılmış kongre bildirileri, 6. Konu ile ilgili olan diğer sağlık ve epidemiyolojik dokümanlar. 2.5.4.1 Kodlama Puanlama ve Standart Bilgi Özetlenmesi Hastalık Yükü ikincil verileri öncelikle geniş bir alanda yayınlanmış ve yayınlanmamış araştırmalar toplanarak, konuya özel olanlar kaynakları ve referans adlarıyla listelenmiştir. Geliştirilen kodlama formu ile DISMOD ve/veya risk faktörleri analizinde kullanılacak verilerin sıralanmasında önemli olan bilgileri eklemeye yönelik bir format geliştirilmiştir. Önemli bir nokta da bu verilerin popülasyonunu, çalışmayı ve kalite indikatörlerini içermesidir. Örneğin, bu çalışmalardaki ölçünün geçerliliği tanımlanmış ve örneklem yöntemleri sıralanmıştır. Veri kodlama kataloğunda izlenecek yöntemler Tablo 2.18 ve Tablo 2.19 da özetlenmektedir. Tablo 2.18 de belirtilen örnekleme stratejisinde standart liste olarak örneklemenin yöntemi belirtilmiştir. Örnekleme yöntemi olarak basit rasgele örnekleme, tabakalama veya çok aşamalı örnekleme, sayım (tüm doğumlar ve tüm ölümler) seçilmiştir. Örneğin tamamını kliniğe başvuran tüm hastalar, bazı uygun gruplardan örnekleme (gönüllüler, diğer ad-hoc örneklemler) yöntemlerinden biri kullanılmaktadır (61-79). Örnekleme stratejisinde bu yöntemlerden hangisinin kullanılmış olduğu açıkça belirtilmiştir. Kalite/genellenebilir indikatörler bölümünde her bir kategori için kategorinin uygulanıp uygulanmadığı belirlenmiştir. İşaretlenmiş her bir kategori için 1 puan verilmiştir. Puanların toplamı bulunup TOPLAM PUAN hanesine yazılmıştır. Değerlendirmeler toplam 10 puan üzerinden yapılmış ve 4 puanın altı kötü olarak kabul edilmiştir. 4-6 puan arası orta, 6 puan ve üzeri iyi olarak değerlendirilmiştir. Ön değerlendirme sonucu seçilen çalışmanın her biri, araştırma tipi için ayrı olarak geliştirilen kontrol listesi (check list) yardımıyla detaylandırılmış, ancak çalışmaların %90 dan fazlası tanımlayıcı tipte araştırma olduğu için hazırlanan bu kontrol listeleri kullanılamamıştır. 2.5.4.2 İzleme Katalog oluşturmada kullanılacak Reference Manager programına veri girişini sağlamak için eğitilmiş elemanlar kullanılmıştır. Belirtildiği gibi katalog için bilgi kaynakları son beş yıla dayalıdır. Bununla beraber, bu konu başlığına (zaman içerisinde hiçbir değişiklik olması beklenmiyorsa) veya son zamanlardaki kaynakların erişilebilir verilerinde eksiklik söz konusu ise tarama önceki yılları da kapsamıştır. Standart bir MEDLINE ve kütüphane (elektronik katalog) araştırmasına ek olarak ulusal ve uluslar arası kaynaklarda yayınlanmamış kaynakların büyük çoğunluğu için daha yoğun detaylı taramalar gerçekleştirilmiştir. Sağlıkla ilgili yayınlanmış tüm raporlar ve diğer yayınlar Sağlık Bakanlığı ve ilgili kurumlardan alınmıştır. Değerli fakat yayınlanmamış rapor ve verilerin toplanması için kütüphanelerden, kuruluşlardan, akademik kurum ve gruplardan ya da sağlık sektöründe çalışan ilgililer ile doğrudan temas kurulmuştur. Tezler, küçük çaplı araştırmalar, yurt içi bölgesel raporlar ve hastane veri kaynakları, hastalık ve risk faktörleri ile ilgili bilgiler, olası diğer değerli bilgiler arasında yer almaktadır. Doğrudan Türkiye de görev yapmakta olan 64

uzmanlardan ve uzmanlık derneklerinden, vakıflardan ikincil veri toplanması ile ilgili sınırlıda olsa destek alınmıştır. Bu amaçla hazırlanan resmi talep yazısı tüm dernek, vakıf ve kurumlara aktarılmıştır. Bu çerçevede epidemiyoloji grubu tarafından yaklaşık 20.000 makale, tez, kongre bildirileri ve rapor değerlendirilmiş, projenin amaçları ve belirlenen kriterler doğrultusunda 1100 adet makale seçilmiş ve Reference Manager programına girilmiştir. Bu değerlendirme sonrası hesaplamalarda kullanılabilmesini sağlamak üzere her bir hastalık grubu altında seçilen hastalıklar tablolar halinde listelenmiştir. Bu taslak doküman kurul üyeleri dahil olmak üzere uzmanlarla birlikte 100 profesyonelin görüşlerine sunulmuş olup, onlardan geri bildirimler alınmış, uzmanlar tarafından istenen değişiklikler uygulanmıştır. Açıklanan bu yöntem doğrultusunda veri giriş programı, kodlama ve skorlama bilgilerine ait ilgili literatür proje ekibi tarafından taranmış ve bir referans listesi oluşturulmuştur. Tablo 2.18 İkincil Veri Kataloğunda İzlenen Yöntem ve Başlıklar Önerilmiş Alanlar Başlık Yazarlar Kurum, fon kaynağı, sponsor Kayıt tipi Tam alıntı Özetler Anahtar Kelimeler Popülasyon Öncelikli Konular ve Değişkenler Örneklem Stratejisi Kalite Belirleyicisi Notlar Bu alanlarla ilgili detaylı bilgi Makale ve rapor başlıkları. vb. Genel raporlar için yazarlar ve anonim kaynakları içerenleri standart bir biçimde kullanmak gerekmektedir. İkinci bir yazar adı olabilir, örneğin bir şahıs ve kurumsal bir yazar varsa yazarlar bölümünde ondan da bahsetmek uygundur. Kaynağın kurumsal detayları- Başkent Üniversitesi vb. Örneğin:Tez, rapor, yayınlanmamış araştırma, veri grubu Basılmış makalelerde olduğu gibi, MEDLINE ve benzer standart dökümanlar a. makale ismi b. yayınlanma, ayı günü, yılı c. yayınlayan d. raporların ve kitapların, şehir,ülke (varsa sponsor ve yayımcı ismi) e. sayfalar ve elektronik adresler Makalelerde özet kısımları var ise doğrudan alınır. Diğer raporlar ve dökümanlar için ayrıca özetleme yapmak gereklidir. Araştırması yapılmadan önce özet bölümlerinin ne uzunlukta olacağının karar verilmesine ihtiyaç vardır çünkü pek çok raporun özet bölümü yoktur, bu alanla ilgili materyalin özetlenmesi ve yorumlanması için zaman gereklidir ve detay istendiğinde elde edilebilir. O yüzden ayrıntı düzeyi az olmalıdır. Kısaca özetin şu başlıkları içermesi uygundur. gerekçe/ amaç yöntemler sonuçlar tartışma/öneriler Konuya özgü seçilmiş anahtar kelimeler.. Kaynağın kapsadığı popülasyonun veya örneklemin demografik yapısının kısaca tanımlanması gerekmektedir. Örneğin: yaş, cinsiyet (%), bölge ve diğer coğrafik tanımlamalar, kırsal ve kentsel, hastalar ve genel, örneklem boyutu vb. Öncelikli hastalıkları, risk faktörlerini, verinin konularını listelemek gerekmektedir. Hastalık listesi bir rehber olarak kullanılabilir fakat sınırlama yapmamak uygundur, diğer ayrıntılar eğer listelenmez ise gözden kaçırılabilir ve araştırılamayabilir. Örneğin; risk faktörleri sağlık/hastalık kodları maliyet/ekonomi konuları Standart listeyi kullan. Örneğin: rasgele seçilmiş, hastane odaklı, uygun örneklem Hastalık Yükü çalışmasında kullanmak için genel sıralama yapmak. Örneğin: iyi, orta, kötü. 65

Tablo 2.19 İkincil Veri Kataloğu Kodlama Örnekleri Popülasyon Tanımlamaları (aşağıdaki her kategoriyi tanımlayın ya da bilinmeyenunk veya mevcut değil-na kodlayın) a.yaş(lar) ve/veya genel indikatörler, (örneğin; sadece yetişkinler, sadece bebekler ) b.cinsiyet(ler) ve her birinin yüzdesi c.coğrafik yerleşim(ler) şehir, kasaba, bölge, ülke vb. Ölçütler/araçlar (konu adlarını seçin ve her biri için eldeki bilgilerin detaylarını girin ya da na(uygun değil) olarak kodlayın) a. ölçüm biçimi (anket, klinik ya da fiziksel test, laboratuvar testi, uzman görüşü, diğer) b. tanımlanan veya referans verilen geçerlilik testi c.tanımlanan veya referans verilen güvenirlilik testi d.eğer ilgili ise ulusal veya uluslararası standart (adı ve tarihi) Örnekleme stratejisi (ilgili olan aşağıdaki kodları dahil edin ya da bilinmeyen veya na olarak kodlayın. Kodlamaya ek olarak ilgili detayları yazın). Kodlar: Basit rasgele örnekleme, tabakalama veya çok aşamalı örnekleme sayım (yani, tüm doğumlar ve tüm ölümler) örneğin tamamını (kliniğe başvuran tüm hastalar) bazı uygun gruplardan örnekleme (gönüllüler, diğer ad-hoc örneklemler) Kalite/genellenebilir indikatörler (bu konuları kodlayın ve kalite skoru için toplam puanları elde edin. Her işaretlenen kategori için bir puan verin) Herhangi bir örnekleme yöntemi belirtilmiştir Toplum tabanlı, toplumu temsil eden bir örnekleme mevcuttur. Araştırma tipi belirtilmiştir Etken(lerin), risk faktörlerinin sınıflaması standartlara uygundur ve/veya referans yöntemleri takip etmektedir. Standart ve/veya referans yöntemleri takip eden çıktıların veya hastalıkların sınıflandırılması uygun formatta yapılmıştır. Son zamanlara ait veridir ( 1998 ya da daha sonra) Türkiye konularına dayanmaktadır Etken/risk ve etkilerinin kesitsel, mevcut durum analizinden daha çok ileriye dönüktür Yanıt/katılım oranı örneklemde %75 veya daha fazladır Örnek hacmi ve/veya çalışmanın gücü açıklanmış ve yeterlidir (%80 güç veya daha fazla, p değeri<0.05 iki yönlü test için) TOPLAM PUANLAR 2.5.5 Uzman Panelleri Her bir hastalık için mümkün olan bütün veriler toplandıktan sonraki adım, beklenen tüm epidemiyolojik bilgilerin elde edilip edilmediğinin belirlenmesidir. Her bir hastalık için mümkün olan bütün veriler toplandıktan sonra prevalans, insidans, remisyon, vaka-ölümlülük (case-fatality)hızı, hastalık süresi, mortalite ve mortalite rölatif risk varsayımlarının tutarlılığını kontrol etmek ve yukarıda sıralanan hastalıklara özgü parametrelerden eksik olanların hesaplanması/tahmin edilebilmesi için DSÖ tarafından geliştirilen DISMOD programı kullanımı bir diğer aşamayı oluşturmaktadır. Bu programla elde edilen bu bilgiler, DALY Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılları nın hesaplanmalarında kullanılmıştır. Hastalık modelleri çerçevesinde geliştirilen hastalık kategorileri ve sekelleri ve DISMOD programında hesaplamalarda kullanmak üzere seçilen parametreler konusunda fikir birliğine varmak ve ikincil datanın değerlendirilmesi sonucu eksik olan bazı bilgilere ulaşabilmek amacıyla bir uzman paneli gerçekleştirilmiştir (19-21). Değişik sağlık kuruluşlarının katıldığı bu uzman panelinin öncesinde Başkent Üniversitesi tarafından ikincil verinin toplanması, değerlendirilmesi ve gerekli indikatörlerin seçimi aşamalarında çalışmak üzere her uzmanlık alanından bir öğretim üyesi olmak üzere bir komisyon oluşturulmuştur. Bu komisyonda yer alan uzmanların katılımı ile bu panel öncesi sekiz defa kurum içerisinde uzman panelleri gerçekleştirilmiştir. 20 Şubat 2003 tarihinde gerçekleştirilen ana panelin en önemli çıktıları katılımcıların; 66

1. Hastalık kategorileri ve sekelleri konusunda fikir birliği sağlamaları 2. Dünya Sağlık Örgütü Hastalık Yükü çalışması ışığında geliştirilen hastalık kategorileri ve sekelleri için DALY hesaplamalarında kullanılacak parametrelerden özellikle insidans, hastalık süresi, remisyon ve vaka ölümlülüğü konusunda uzman görüşlerinin alınması 3. DISMOD tahminlerini gerçekleştirmek için elde edilen bilgiler konusunda fikir birliği içerisinde olmalarıdır. Bu amaçla ülkemizde Tablo 2.20 de belirtilen hastalık gruplarında, konularında söz sahibi otoritelerin katıldığı uzman paneli düzenlenmiştir. Bu panele her grup için en az üç uzmanın katılımı sağlanmıştır. Tablo 2.20 Uzman Panelinde Gündeme Alınan Konular Ulusal Hastalık Yükü Listesinde yer alan hastalıklar: İnfeksiyöz ve paraziter hastalıklar Solunum Sistemi hastalıkları Sindirim Sistemi hastalıkları Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar Duyu Organ Bozuklukları Genito-üriner Sistem Hastalıkları Anne ve Çocuk Sağlığı Kalp Damar Sistemi Hastalıkları Malign Neoplazmalar Dışsal nedenler (Kazalar ve Yaralanmalar) Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar Ağız ve Diş Sağlığı Nöropsikiatrik Bozukluklar On üç çalışma grubu ile workshop şeklinde gerçekleştirilen bu panele değişik kurumlardan toplam 70 uzman katılmıştır. Çalışmalar sırasında bu projede görev yapmakta olan danışmanlar her grupla tek tek çalışarak, çalışmaların belirlenen amaçlar doğrultusunda sağlıklı bir şekilde ilerlemesini sağlamıştır. Hazırlanan taslak dokümanların tartışılması gerçekleştirilmiştir. Genel değerlendirmeler sonucunda küçük gruplar halinde çalışan gruplar tartışma sonuçlarını içeren yazılı bir rapor sunmuşlardır. Bu raporların ayrıntılı değerlendirilmesi ile gerekli düzeltmeler yapılmıştır. ( Ek 6) İkincil veri toplama kapsamında gerçekleştirilen bir diğer önemli faaliyet ise Türkiye ye benzer ülke verilerine ulaşmak olmuştur. Sağlıklı veri kayıt sistemi olmayan ülkeler için DSÖ tarafından bu yöntemin kullanılması önerilmektedir. Türkiye nin yer aldığı bölge içerisinde yer alan diğer ülke verileri, DSÖ uzmanları ile birlikte çalışılarak hesaplamalarda kullanılmıştır. Bu araştırmanın en önemli kısıtlılıklarından birisi Türkiye de sağlıklı bir veri toplama sistemi olmadığı için doğru, güvenilir ve eksiksiz verilere ulaşılamamasıdır. Bu eksiklik DALY hesaplamaları için gerekli olan hem YLL hem de YLD kompenenti için geçerlidir. Bu kısıtlılığı ortadan kaldırmak amacıyla YLL hesaplaması için gerekli olan mortalite verilerini en uygun hale getirmek amacıyla yapılan uygulamalar bir önceki bölümde sıralanmıştır. Bilindiği üzere mortalite analizlerinde kullanılan Ulusal Sözel Otopsi Araştırması, mevcut hayati istatistiklerin KHY metodolojisi doğrultusunda analizi, CODMOD gibi ölüm nedenlerini saptamaya yönelik geliştirilmiş ölüm modellerinin kullanımı ve ikincil veriden seçilen uygun lokal araştırma sonuçlarının kullanımı gibi uygulamaların hiçbirisinin veya birlikte değerlendirilmesinin rutin bilgi toplama sisteminin yerini tutması beklenemez. Her birinin kendi içerisinde bu raporun esas konusu olmadığı için detaylandıramayacağımız pek çok sınırlılıkları söz konusudur. Aynı şekilde YLD hesaplamaları için gerekli olan hesaplamalarda kısıtlılıkları ortadan kaldırmak amacıyla gerekli verilerin değerlendirilmesinde DISMOD programı kullanılmıştır. DISMOD programı, bölgesel ve ulusal tahminlerde insidans, prevalans, remisyon, vaka-ölümlülüğü (case-fatality), hastalık süresi, mortalite ve mortalite rölatif riski varsayımlarının tutarlılığını kontrol etmek için geliştirilmiştir (81). Yukarıda sıralanan hastalıklara özgü parametrelerden en az üç tanesinin veri kaynaklarından elde edilmesi durumunda DISMOD programı ile hastalığın diğer parametreleri hakkında bilgi alınmış ve istenilen yaş gruplarına göre değişik grafikler düzenlenmiştir. Bu programın son çıktısı ise yaş grupları arasında tutarlı insidans ve prevalans değerleri olacaktır. Elde edilen bu bilgiler Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılları nın hesaplanmasında kullanılmıştır. 67

2.6 DISMOD Programı Kullanımı DISMOD kullanımı ile ilgili yöntemde dikkat edilen ana noktalar aşağıda sıralanmıştır. 1. DISMOD yedi değişkene kadar girdileri içerebilir. Bu değişkenler insidans, prevalans, remisyon, vaka ölümlülüğü (case-fatality), süre, mortalite ve mortalitenin rölatif riskidir. Yazılımın diğerlerini hesapla ması için genellikle bu değişkenlerden üçüne gereksim duyar vaka fatalitesi ve mortalitenin rölatif riski benzer bir değişkeni tek bir değişken gibi hesaba katar. 2. Projedeki Epidemiyoloji Grubu, yukarıda sıralanan değişkenlerin en az üç tanesine ait bilgileri gerekli olan verilerin DISMOD a girdi parametresi olarak girilebilmesi amacıyla toplamıştır. 3. En az üç değişkenin verileri girildikten sonra program diğer değişkenler hakkında veriler üretmekte ve verileri tüm yaşlar kapsamında gösteren bir veri seti sunmaktadır. DISMOD, kullanıcılar tarafından girilen orijinal verileri saklamayabilir. DISMOD düzenli sırada verilen parametre değerlerini tutarlı sonuçlar elde etmek için değiştirebilir. 4. Kullanıcıların, DISMOD aracılığıyla elde edilen sonuçları yetersiz bulmaları durumunda, elde edilen sonuçların esas verilere ve/veya uzman görüşüne daha yakın olabilmesi için girdilere kullanıcı tarafından değişik uyarlamalar yapılabilir. Dolayısıyla girdiler yargılara veya uzman görüşlerine bağlı olabilir. Programın kullanımı sırasında gerçek veriler veya uzman görüşleri ile daha tutarlı sonuçlar elde etmek için iki yol söz konusudur: Girdilerin kullanıcı tarafından gerektiğinde artırıldığı veya uyarlandığı durumlar. Kullanıcı bazlı girdi verilerinin diğer girdi verilerinden daha ağır olarak ağırlıklandırıldığı durumlar. 5. Programın son çıktısı yaş grupları arasında iç tutarlılığı mevcut insidans ve prevalans değerleri üretmektir. Tüm bu aşamalar gerçekleştirilerek ana hastalık grupları için kullanılan veri kaynakları 2.7. bölümde sunulmaktadır. 2.7 Ulusal Hastalık Yükü Çalışmasında YLD Tahminlerinde Kullanılan Veri Kaynakları 2.7.1 Nüfus ve Yaş Grupları Verileri YLD tahminlerinde kullanılacak veri tabanı oluşturulmasında ilk işlem olarak 2000 yılı nüfusu DIE den alınarak, kadın ve erkekte KHY araştırmasında kullanılan yaş grupları 0-4, 5-14, 15-29, 30-44, 45-59, 60-69, 70-79, 80+ tanımlanmıştır. Her yaş grubundaki nüfus hesaplanarak, 131 hastalık ve sekeli için ayrı ayrı kayıt edilmiştir. Bu hesaplamada bilinmeyenler kısmı her yaş grubunun dağılımı dikkate alınarak yaş gruplarına göre dağıtılmıştır. Ana hastalık grupları için genel olarak yapılan işlemlerde aşağıda sunulan yöntem izlenmiştir. 2.7.2 Prevalans ve İnsidans Verileri Prevalans ve insidans karşılaştırılmasında veriler öncelikle bu proje kapsamında Türkiye yi temsil eden 12000 hane üzerinde gerçekleştirilen Türkiye Ulusal Sağlık Araştırmasından elde edilmiştir. Bu araştırmanın popülasyonu 2000 Genel Nüfus Sayımı (GNS) sonuçlarına dayanarak elde edilmiştir. Burada kır tanımı nüfusu 20.000 in altında olan yerleşim yerlerini kapsamaktadır. Araştırma için hesaplanan n=12000 hane halkından oluşan örneklemin 10 tabakaya dağıtımı Tablo 2.21 ve Tablo 2.22 de sunulmaktadır. 68

Tablo 2.21 Örnek Büyüklüğünün Bölgelere ve Kır-Kente Göre Dağılımı U R Kent [ m ] Bölge* h Kır [ m h ] Toplam[ m h ] Örnek Blok Sayısı [ a h ] ( >=20000 ) ( < 20000) 1. Marmara ve Ege 3300 1350 4650 186 2. Akdeniz 875 675 1550 62 3. İç Anadolu 1250 800 2050 82 4. Karadeniz 550 950 1500 60 5. Doğu ve Güneydoğu Anadolu 1125 1125 2250 90 Toplam 7100 4900 12000 480 * Akdeniz Bölgesi Güney, Karadeniz Bölgesi Kuzey, Marmara ve Ege Bölgesi Batı, İç Anadolu Bölgesi Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Doğu olarak adlandırılmaktadır. Araştırma, şartname gereği, çalışmanın mevsimsel faktörü göz önüne alınarak iki dönemde yapılmıştır. Tablo 2.22 de her dönem için örnek seçilen blok sayıları ve hane halkı sayıları ile anket uygulanan hane halkı sayıları verilmektedir. Tablo 2.22 Dönemler İtibariyle Örnek Seçilen Blok ve Hane Halkı Sayıları ile Anket Uygulanan Hane Halkı Sayıları (UHY-ME Çalışması, 2002, Türkiye) I. Dönem Uygulanan Anket Sayısı I. Dönemde Örnek Çekilen II. Dönem Uygulanan Anket Sayısı II. Dönemde Örnek Çekilen Hane Halkı Sayısı Kent Kır Hane Halkı Sayısı Bölge Kent Kır Blok Sayısı Blok Sayısı Batı 1496 672 93 2325 1604 618 93 2325 Güney 451 317 32 800 410 343 30 750 Orta 570 392 41 1025 575 397 41 1025 Kuzey 267 415 30 750 264 447 30 750 Doğu 519 593 44 1100 575 556 46 1150 Toplam 3303 2389 240 6000 3428 2361 240 6000 Türkiye Ulusal Sağlık Araştırması anket sonuçlarından hane halkı bireylerinin sağlık durumunu saptamaya yönelik hane halkı reisine sorulan hane halkı bireyleri arasında hekim tarafından tanısı konmuş son iki ay hariç kronik hastalık varlığı ve son iki ay içerisinde hekim tarafından tanısı konmuş kronik ve akut dahil hastalığı bulunan hasta kimse var mı? sorularından elde edilen yanıtlar ve hanehalkı bireyleri arasından seçilen 18 yaş üstü cevaplayıcıya sorulan on iki hastalık (artrit, anjina pektoris, diyabetes mellitus, astım, depresyon, tüberküloz, hipertansiyon, bel ağrısı, epilepsi, inme) ve bazı sağlık durumlarının (trafik kazaları, ağız ve diş sağlığı) tanı ve tedavisine yönelik modüllerden elde edilen prevalanslar karşılaştırılmıştır. Daha sonraki aşamada DISMOD programı yardımıyla iç tutarlılıkları kontrol edildikten sonra her bir hastalık ve sekeli için uluslararası ve ulusal MEDLINE taraması, üniversiteler ve diğer bilimsel kuruluşların makalelerinin bulunduğu dergiler, Türkiye deki ilgili araştırmalar ve tez sonuçları, Türkiye de ve uluslararası alanda bu hastalık grubu ile ilgili gerçekleştirilmiş kongre bildirileri dahil olmak üzere geniş bir tarama gerçekleştirilmiştir. Değerlendirmeler sonucu en uygun insidanslar hesaplamalarda kullanılmıştır. Genellikle literatürle paralel olarak hane halkı reisine sorularak elde edilen prevalanslar hafıza faktörü gibi nedenlerle beklenildiği üzere düşüktür. Tablo 2.23 de hane halkı bireylerinin sağlık durumuna yönelik Hane halkı bireylerinden, son iki ay içinde, hekim tarafından tanısı konulmuş hastalığı (kronik ve akut dahil) olan birileri var mı? ve Hane halkı bireyleri arasında hekim tarafından tanısı konulmuş, hekim kontrolünü ve devamlı ilaç kullanımını gerektiren kronik hastalığı olan birileri var mı? (son iki ay hariç) sorularından elde edilen prevalansları ve Dünya Sağlık Araştırmasının önemli bir modülü olan cevaplayıcıdan seçilmiş hastalıklara yönelik bazı semptomlardan ve uygulanan tedaviden teşhise gidilerek tanı konulan Kapsam modülünden elde edilen prevalanslar karşılaştırılmaktadır. 69

DISMOD programı yardımıyla seçilen YLD hesaplanmasında kullanılmasına karar verilen her insidans ya da prevalans değerinin ayrıca tutarlılığı hane halkı araştırmasından elde edilen insidans ve prevalanslarla da karşılaştırılmış, DISMOD çıktılarının iç tutarlılığında UHY-ME Hane halkı araştırması önemli bir veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Tablo 2.23 Hane Halkı Reisinden Hane Halkı Bireylerinin Sağlık Durumuna İlişkin Elde Edilen Prevalanslar ile Cevaplayıcının Sağlık Durumu (Hastalıkların Tedavi ve Bakımları ile İlgili Kapsam) Modülünden Elde Edilen Hastalık Prevalanslarının Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalıklar Artrit Anjina Pektoris* Diyabetes Mellitus Astım Depresyon Tüberküloz Hipertansiyon Bel Ağrısı Epilepsi Hane Halkı Reisinden Bireylerin Sağlık Durumuna İlişkin Elde Edilen Prevalanslar Son İki Ay Hariç (Kronik) Prevalanslar ( ) 6,4 1,4 23,9 10,6 12,0 2,4 56,6 3,1 Genel Prevalanslar ( ) 7,0 1,7 25,4 11,7 13,1 2,6 59,8 4,5 Cevaplayıcıdan Elde Edilen Hastalıkların Hayatın Herhangi Bir Döneminde Tanı Alma Durumu (İyileşmiş Vakalar Dahil) ( ) 88,5 65,7 55,8 38,7 77,5 10,9 157,3 158,0 5,1 2,6 2,8 * Kapsam modülünde anjina pektoris olarak tanımlanan hastalık, hane halkı bireylerinden elde edilen cevapların kodlanmasında İskemik Kalp Hastalığı olarak tanımlanmıştır. Tablo 2.23 de görüldüğü üzere iki farklı soru yöntemiyle elde edilen değerler arasında ciddi farklılıklar mevcuttur. DALY hesaplamaları insidans tabanlı olduğu için bu farklılıklar çok bariz olmasına rağmen diğer tüm hane halkı bireylerinden elde edilen hastalıklara yönelik ağırlıklandırılmış prevalanslar, iki değişken ile birlikte DISMOD programına girilmiş, yaşa ve cinsiyete özel insidanslar elde edilmiş ve iç tutarlıklar DISMOD programı yardımıyla yeniden değerlendirilmiştir. Sonuçta hane halkı reisinden elde edilen hane halkı bireylerinin sağlık durumu ile ilgili verilerin tutarlıklarının uygun olmadığı ve kullanılmaması gerektiğine karar verilmiştir. Diğer değişkenlerden her hastalık ve sekel grubu için sabit olarak kullanılan değişken hastalık süresidir. Hastalık süreleri için uzman panellerinden elde edilen değerler (bu değerler text book bilgisidir) DSÖ tarafından verilen hastalık süreleri değerleri ile karşılaştırılmıştır. Hemen hemen tüm hastalık süreleri birbiriyle yakın bulunmuştur. Bu nedenle hesaplamalarda KHY ve diğer UHY çalışmalarında ortak olarak kullanılan hastalık süreleri dikkate alınmıştır. Diğer değişken olarak eldeki mevcut verilere göre prevalans, remisyon veya vaka ölümlülüğü (case-fatality) değerlerinden herhangi birisi DISMOD programına girdi olarak girilmiş ve iç tutarlılıklar hesaplanmıştır. Herhangi insidans rakamının olmadığı durumlarda yukarıda ayrıntılı bahsedilen yöntemlerle uzman panelleri ve ikinci veriden elde edilen üç değişken DISMOD programına girilerek insidanslar tahmin edilmiş ve aynı program iç tutarlılıklarını değerlendirdikten sonra yaş grupları ve cinsiyete özel insidans değerleri bulunmuştur. Bulunan değerler ayrıca tekrar DISMOD programı yardımıyla YLL hesaplamaları sonucu tahmin edilen ölüm sayıları ile her bir hastalık ve sekel grubu için yeniden gözden geçirilerek iç tutarlılıkları bir kez daha kontrol edilmiştir. Bir sonraki aşamada tüm bu hesaplamalar DSÖ ile birlikte benzer ülke verileri ve Türkiye deki mevcut veri tabanı doğrultusunda bulunan sayılarla karşılaştırılmış, iç tutarlılık ve mortalite sonuçları ile karşılaştırmalar sonucu güvenli olmayan veriler hesaplamalarda kullanılmamış, daha güvenilir olduğu açık olan DSÖ ile birlikte eldeki tüm veri kaynakları baz alınarak geliştirilen Türkiye verileri üzerinden hesaplamalar gerçekleştirilmiştir. Özellikle bazı hastalık sekellerine yönelik hiçbir verinin olmadığı durumlarda DSÖ Türkiye verileri güvenilir veri olarak kabul edilmiştir. Ayrıca DISMOD programı yardımıyla seçilen YLD 70

hesaplanmasında kullanılmasına karar verilen her insidans ya da prevalans değerinin ayrıca tutarlılığı hane halkı araştırmasından elde edilen insidans ve prevalanslarla da karşılaştırılmıştır. Türkiye hastalık yükü hesaplamalarında elde hiç verinin olmadığı durumlarda, DSÖ ile birlikte benzer ülke verileri baz alınarak Türkiye için geliştirilmiş değerler ve EurB1 ülkeleri denilen Türkiye ile benzer coğrafi koşullara ve bazıları ile de benzer yaşam şekillerine sahip aynı bölgede yer alan; Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Gürcistan, eski Yugoslavya Cumhuriyeti ve Makedonya, Polonya, Romanya, Slovakya, Sırbistan ve Y. Karabağ ülkelerinin birleştirilerek elde edilmiş hastalık yükü değerleri veya EMRO ülke verileri DISMOD programı yardımıyla tekrar eldeki diğer Türkiye ye ait verilerle karşılaştırılarak ve iç tutarlılıkları kontrol edilmiş ve gerektiğinde kullanılmıştır. Ulusal Hastalık Yükü hesaplamalarında kullanılan veri kaynakları Ek 2 de verilmektedir. Bu bölümde temel hastalık grupları için YLD hesaplamasında kullanılan kaynaklar ayrıntılı olarak sunulmaktadır. İnfeksiyöz ve paraziter hastalıklar; Bu gruptaki her bir hastalık ve sekeli için uluslararası ve ulusal MEDLINE taraması, üniversiteler ve diğer bilimsel kuruluşların makalelerinin bulunduğu dergiler, Türkiye deki ilgili araştırmalar ve tez sonuçları, Türkiye de ve uluslararası alanda bu hastalık grubu ile ilgili gerçekleştirilmiş kongre bildirileri dahil olmak üzere geniş bir tarama gerçekleştirilmiştir. Ancak elde edilen çalışmaların büyük çoğunluğu lokal düzeyde yapılmış, ülke profilini tam olarak yansıtmayan araştırmalardır. Bu araştırmaların özetleri ve detayları Katalogda yer almaktadır. Değerlendirmeler sonucu bu grupta Türkiye geneli için kullanılabilecek verilerin Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Verem Savaş Daire Başkanlığı, Sıtma Savaş Daire Başkanlığı ve Ana-Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü nün yayınladığı istatistiklerin olduğu saptanmıştır. Ancak bu verilerde çok yeterli değildir. Az sayıda kullanılabilecek veride ise DALY hesaplamaları için gerekli olan yaşa ve cinsiyete göre alt kırınımlar mevcut değildir. Bu durumda eldeki veriler DSÖ uzmanları ile birlikte EurB1 ülke verileri baz alınarak ve değişik kaynaklar yardımıyla Türkiye için tahmin edilen rakamlarla karşılaştırılmıştır. Örneğin Tüberküloz için DSÖ tarafından hesaplamalarda kullanılması önerilen genel insidans 0.7/1000 dir. Bu değer yaş grubu ve cinsiyete göre değişmektedir. Taramalar sonucu bulunan en güvenilir ve uzmanlar tarafından da kullanılması önerilen sayı ise Verem Savaş Daire Başkanlığının 2001 yılı verisi olan 0.30/1000 dir. Ancak bu değerin yaş ve cinsiyete ait alt kırınımları mevcut değildir. Mevcut veriden DISMOD yardımıyla yaş ve cinsiyete özel insidans elde edilmiştir. Daha sonraki aşamada bu veriler diğer seçilen iki değişken ile birlikte DISMOD programına girilerek iç tutarlılıklarına bakılmıştır. Ancak yukarıda açıklandığı üzere bulunan değerler ayrıca tekrar DISMOD programı yardımıyla YLL hesaplamaları sonucu tahmin edilen ölüm sayıları ile yeniden gözden geçirilerek iç tutarlılıkları bir kez daha kontrol edilmiştir. Kanserler: Kanserlerde YLD hesaplamalarında veri tabanı Sağlık Bakanlığı Kanser Savaş Daire Başkanlığı verileri ve Incidence in İzmir in 1993-1994; first results from İzmir Cancer Registry, C.Fidaner, S.Y.Eser, D.M. Parkin, European Journal of Cancer 37,2001 (82) isimli toplum tabanlı bir çalışmadan oluşmaktadır. Her iki veri tabanındaki değerler 22 kanser grubu için ayrı ayrı DISMOD programına girilmiş, iç tutarlılıklar değerlendirilmiştir. DSÖ Türkiye verileri ile karşılaştırmalar yapılmış, YLL tahminleri de göz önüne alınarak DSÖ uzmanlarının da önerisi ile Incidence in İzmir in 1993-1994; first results from İzmir Cancer Registry, C.Fidaner, S.Y.Eser, D.M. Parkin, European Journal of Cancer 37,2001 çalışmasının kullanılmasına karar verilmiştir. Bu çalışmanın değerleri erkek ve kadın için Tablo 2.24 de sunulmaktadır. Bu sayılar üzerinden nedenlere dağılımı IARC-WHO( International Agency for Research and Cancer- World Health Organization) nun geliştirdiği sağkalım modellerine göre yapılmıştır 71

Tablo 2.24 Erkek ve Kadınlarda Kanser İnsidansları (İzmir, 1994) Kanser lokalizasyonu Ağız Nazofarinks Özafagus Mide Kolon/Rektum Karaciğer Safra kesesi Pankreas Bronş, Akciğer Kemik Yumuşak doku Melanoma Diğer deri kanserleri Prostat Meme Cerviks Uterus Over Testis Mesane Böbrek Beyin, sinir sistemi Tiroid Non-Hodgkin lenfoma Hodgkin Hastalığı Multiple Myeloma Lösemi-KML ALL Diğer lösemiler Erkek İnsidans (100.000) 2,0 0,6 1,8 8,0 7,0 1,5 0,7 1,9 61,6 1,2 1,5 0,8 11,5 5,4 - - - - 1,2 11,0 1,9 3,9 0,5 3,4 1,3 1,0 3,3 2,3 0,1 Kadın İnsidans (100.000) 1,5 0,2 0,8 3,6 5,6 0,8 1,4 1,0 5,1 0,8 1,0 0,8 8,8-24,4 5,4 6,4 5,9-1,5 1,6 3,0 1,1 2,6 0,6 0,9 1,5 1,7 0,1 Çocukluk döneminde ortaya çıkan kanserlere yönelik aynı araştırma sonuçları ise Tablo 2.25 de sunulmaktadır. Tablo 2.25 Çocukluk Dönemi Kanserleri (İzmir, 1994) Kanser lokalizasyonu Lösemi Akut lenfositik lösemi Lenfoma Hodgkin hastalığı Burkitt lenfoma Diger NHL Beyin ve sinir sistemi Astrositoma Nörodermal tümörler Nöroblastoma Wilm s tümörü Retinoblastoma Hepatik tümörler Kemik tümörleri Yumuşak doku tümörleri Germ hücreli tümörler Karsinomalar Toplam İnsidans(100,000) 42,9 43,3 18,4 8,6 2,0 7,8 19,8 7,7 7,3 11,7 7,9 3,4 1,5 2,2 8,0 5,3 4,1 125,0 72

Kardiyovasküler hastalıklar: Bu hastalık grubu içerisinde iskemik kalp hastalıkları, angina pektoris, konjestif kalp yetmezliği, inflamatuar ve romatizmal kalp hastalığı ve diğer kalp hastalıkları yer almaktadır. Bu veri tabanı oluşturulurken Türkiye yi temsil ettiği varsayılan TEKHARF (83,84) çalışması verileri ve UHY-ME projesi kapsamında yapılmış olan hanehalkı araştırması verileri kullanılmıştır. Her iki araştırmada prevalans araştırmasıdır. TEKHARF çalışmasında çok az insidans verisine rastlanmıştır ve prevalanslar birbiri ile çok yakındır. Hesaplamalarda iç tutarlılık değerlendirmeleri sonucu verinin kaynağı dikkate alınmıştır. Örneğin akut miyokard enfarktüsü hanehalkı araştırması beyana dayalı iken, TEKHARF çalışmasında doktor tarafından muayene+ekg bulgularına dayanmaktadır. Dolayısıyla analizlerde TEKHARF çalışması verileri kullanılmıştır. Tüm değerlerin iç tutarlılıkları yapıldıktan sonra gerekli düzeltmeler ışığında YLD hesaplamaları gerçekleştirilmiştir. Diabetes Mellitus; Diabetes mellitusa yönelik gerçekleştirilen tarama sonucu 47 adet çalışma, belirlenen kriterlere uygun olarak seçilmiş ve katalogda yer almaktadır. Tüm bu çalışmalar sonucu Türkiye yi temsil ettiği varsayılan TEKHARF çalışması değerlerinin DISMOD programı yardımıyla iç tutarlılıkları gerçekleştirilmiştir. TEKHARF çalışması verileri UHY-ME projesi kapsamında yapılmış olan hanehalkı araştırması verileri ile benzerlik göstermektedir. Dolayısıyla hesaplamalarda hanehalkı araştırması verileri daha detaylı veri içerdiği için son hesaplamada kullanılmıştır. Solunum Yolu Hastalıkları; Kronik Obstrüktif Akciğer hastalıklarında Türkiye genelini yansıtan sağlıklı verilere ulaşılamadığı için DSÖ ile birlikte Türkiye için geliştirilen değerler kullanılmıştır. Astım; İkincil veriden astım ile ilgili seçilen en uygun araştırma Kalyoncu nun 2001 yılında gerçekleştirdiği araştırmadır. Ancak bu araştırma 7 ilde 46,813 çocuk üzerinde gerçekleştirilmiş bir araştırmadır (85). Hanehalkı araştırmasından elde edilen verilerin tüm Türkiye genelini yansıttığını düşünüldüğü ve yaşa ve cinsiyete göre ayrı ayrı değerler olduğu için erişkin dönem için hanehalkı verileri çocukluk dönemi için Kalyoncu çalışması değerleri hesaplamalarda kullanılmıştır. Tüm değerlerin iç tutarlılıkları tek tek hesaplanmış, gerekli kontroller ve DSÖ Türkiye verileri ile karşılaştırıldıktan sonra uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Diğer solunum yolu hastalıklarında DSÖ ile birlikte benzer ülke verileri doğrultusunda Türkiye için geliştirilmiş değerler kullanılmaktadır. Bu değerlerin lokal çalışmalarla benzer değerleri içerdiği gözlenmiştir. Ruh Sağlığı Bozuklukları; Bu gruptaki hastalıklara yönelik tüm hastalık gruplarını içeren Türkiye Ruh Sağlığı profili mevcuttur. Bu verilerin özeti Tablo 2.26 da verilmektedir (86). Tablo 2.26 Ruh Sağlığı Bozuklukları, Türkiye Ruh Sağlığı Araştırması Kadın Erkek Toplam Sayı % Sayı % Sayı % Panik Bozukluğu 22 0,5 7 0,2 29 0,4 Agorafobi 38 0,9 10 0,3 48 0,6 Yaygın Bunaltı Bozukluğu 33 0,8 17 0,5 50 0,7 Depresif Nöbet 221 5,4 76 2,3 297 4,0 Distimi 90 2,2 26 0,8 116 1,6 Kısa Yineleyici Depresyon 91 2,2 28 0,8 119 1,6 Hipokondriyazis 31 0,8 11 0,3 42 0,6 Nevrasteni 150 3,7 33 1,0 183 2,4 Alkol Bağımlılığı 4 0,1 57 1,7 61 0,8 Obsesif Kompülsif Bozukluk 26 0,6 8 0,2 34 0,5 Anoreksiya Nefroza 0-0 - 0 - Bulimiya Nevroza 15 0,4 2 0,1 17 0,2 Sosyal Fobi 96 2,3 38 1,1 134 1,8 Özgül Fobi 157 3,8 46 1,4 203 2,7 Ağrı Bozukluğu 464 11,3 161 4,8 625 8,4 Somatizasyon Bozukluğu 15 0,4 1 0 16 0,2 Herhangi bir ruhsal bozukluk 919 22,4 369 10,9 1288 17,2 73

Literatürde yer alan ve daha önceki UHY uygulamalarına göre ölüme neden olmayan ve ciddi işlevsel kayba yol açmayan hastalıkların oluşturduğu hastalık yükü çok önemli değildir. DSÖ, bu nedenle tüm ülkelerde ölüme yol açan ve ciddi işlevsel kayba neden olan en fazla temel 10-20 kadar hastalık olduğunu ve DALY hesaplamalarının toplum için gerçek yük teşkil eden bu hastalıklar üzerine odaklanılmasını önermektedir. Diğer tüm hastalıklara ilişkin veri kaynakları Ek 2 de, UHY hastalık listesinde yer alan tüm hastalık ve sekellerine yönelik YLD bileşeni hesaplamalarında kullanılan prevelans ve insidans değerleri Ek 3 de sunulmaktadır. 2.8 YLL Hesaplanması KHY Türkiye çalışmasında YLD ve DALY ler için hangi yaş kategorileri seçilmiş olursa olsun, YLL leri beş yıllık yaş grupları halinde tablolaştırılmış ölümlerin kullanılarak hesaplanması ve tercihen 1-4 yaş arası vb. çocuk ölümlerinin ayrılması önerilmektedir. (0, 1 4, 5 9, 10 14,.., 80 84, 85+) Her yaş aralığındaki ölümler için, YLL nin hesaplanması ölümdeki ortalama yaşın tahminini gerektirir. Eğer her bir yaşa ve çocuk ölümleri için ay ve günlere göre tüm ölüm nedenlerine ilişkin ayrıntılı veriler varsa bu hesaplama doğrudan popülasyondaki verilerden yapılabilir. Eğer doğum ve ölüm günlerine ilişkin veriler varsa bir aralıkta ölümdeki ortalama ölüm yaşı doğru olarak hesaplanabilir. Çoğu zaman ölümdeki yaş yıl olarak bulunur. Bu durumda bir yaş aralığında ölümdeki ortalama yaşın hesaplanmasında hesaplanan ortalamaya 0.5 yılın eklenmesi gerekecektir. Bu durum, örneğin; 60 yaşındaki ölümlerin 60 ile 60.99 gerçek yaşları arasındaki ölümleri dikkate almak için yapılmaktadır. Aksi halde, genelde ölümdeki ortalama yaşın, çocuk ölümleri (düşük mortaliteli ülkelerde 0.1 yıl ve yüksek mortaliteli ülkelerde 0.3 yıl olarak kabul edilir) ve 1-4 yaş grubu (2.6 yıl olarak kabul edilir) hariç olmak üzere, her beş yıllık yaş grubunun orta noktası olduğu varsayılır (3, 8-12, 14-18). Bu ölümdeki ortalama yaşlar için standart yaşam beklentileri her yaş-cinsiyet grubu için ya Model West standart yaşam tablolarında her bir yaşa göre verilen değerlerle ya da beş yıl aralıklı kısaltılmış standart yaşam tablolarından tam ölüm yaşlarında standart yaşam beklentileri arasında enterpolasyonla hesaplanmalıdır. Her yaş-cinsiyet kategorisinde ölümler için yitirilen YLL yaş aralığında gözlemlenen ortalama ölüm yaşından ve yaş aralığını belirleyen tam yaşlardaki standart yaşam beklentisi rakamlarından tahmin edilebilir. Bu standart yaşam beklentileri aralıkta gözlemlenen ölümdeki ortalama yaş için standart yaşam beklentisi L nin enterpolasyonu için kullanılır. Daha sonra da belirli bir neden, yaş ve cinsiyet için toplam YLL ye karşılık gelen ölüm sayıları N den aşağıdaki gibi hesaplanabilir. İskonto ya da yaş ağırlığı olmaksızın; YLL = N * L %3 indirgemeli homojen yaş ağırlıklı; N YLL = 0.03 ( 1 e 0.03L ) Sıfırdan farklı indirgeme ve yaş ağırlığı için Murray ve Lopez (1996) tarafından verilen tam formül aşağıdaki gibidir (3,8-12, 14-18): YLL= N Ce (ra) / (β+r) 2 [e ( β + r) (L+a) [-(β +r) (L+a)-1] e ( β + r)a [ (β r)a-1]] r İndirgeme oranı (KHY standart değeri 0.03) C Yaş-ağırlıklandırma düzeltme sabiti (KHY standart değeri 0.1658) β Yaş-ağırlıklandırma fonksiyonundan parametre (KHY standart değeri 0.04) a Başlangıç yaşı L Sakatlığın süresi ya da erken ölüm nedeniyle yitirilen zaman Eğer, KHY 1990 da kullanılan standart yaşam beklentileri kullanılıyorsa, bu formülün kullanılmasına gerek kalmaz. Bu durumda, YLL indirgenmiş ve yaş ağırlıklandırılmış yaşam beklentilerinin standart yaşam 74

tablolarının (tam ya da kısaltılmış) sağ sütunundaki ölümdeki uygun tam yaşlar için enterpolasyonu kullanılarak ölüm sayılarından kolayca hesaplanabilir. 2.9 YLD Hesaplamaları YLD, DALY lerin sakatlık bileşenidir. YLD temel formülü şöyledir (3, 8-12, 14-18): YLD = I * DW * L I DW L Referans dönemindeki vaka sayısı; Sakatlık ağırlığı (0-1 arasında); Sakatlığın ortalama süresi (yıl olarak ölçülür); Yüzde 3 lük bir iskonto ile formül aşağıdaki şekildedir; YLD = I x DW x (1 e 0.03L ) 0.03 Homojen olmayan yaş ağırlıklarıyla YLD için tam formül şöyledir: YLD= I DW Ce (ra) / (β+r) 2 [e (β+r)(l+a) [-(β+ r)(l+a)-1] - e (β+ r)a [ (β r)a-1]] DW Sakatlık ağırlığı; r İskonto oranı (KHY standart değeri 0.03); C Yaş-ağırlıklandırma düzeltme sabiti (KHY standart değeri 0.1658); β Yaş-ağırlıklandırma fonksiyonundan parametre (KHY standart değeri 0.04); a Başlangıç yaşı ve L sakatlığın süresidir. Yaş ağırlıklandırma uygulanıp (K=1) uygulanmadığını (K=0) belirleyen bir K parametresinin kullanımıyla yukarıda sunulan formüller YLD için tek bir genel formül halinde birleştirilebilir: YLD= I DW { K Ce (ra) / (β+r) 2 [e (β+r)(l+a) [-(β+ r)(l+a)-1] - e (β+ r)a [ (β r)a-1]] + (1-K) (L/r) (1 e rl )} 2.10 Yaş Ağırlıklandırması, İskonto Oranları ve Kısıtlılık Ağırlıkları 2.10.1 Sosyal Değerler ve Sosyal Değerlerin Seçimi DALY bir toplumun asıl sağlık durumu ile bir takım ideal veya referans sağlık düzeyleri arasındaki aralığı ölçmektedir. Hastalık yükü ölçütünün tasarımı sırasında dikkate alınan ve hesaplama yönteminin temelini oluşturan sosyal yargı ve değer seçimlerine kısaca değinmek gerekir. DALY göstergesini geliştirirken, Murray ve Lopez (1996) aşağıdaki beş değeri göz önünde bulundurmuşlardır (3,14,15). Sağlığı iyi olan kişiler ne kadar yaşamalıdır? Şimdi kazanılan bir sağlıklı yaşam yılı toplum için daha sonraki bir zamanda kazanılan bir sağlıklı yaşam yılından, örneğin 20 yıl içinde, daha mı değerlidir? Kaybedilen yaşam yılları ile kötü sağlık düzeyi ile veya çeşitli şiddet düzeylerine göre sakatlıkla yaşanan yıllar nasıl karşılaştırılmalıdır? Sağlıklı yaşam yıllarının kaybı bazı yaşlarda diğerlerinden daha mı değerlidir? Herkes eşit midir? Standart DALY bir dizi sosyal değer seçeneklerini bir araya getirir. Bir UHY çalışmasının planlanmasında, aşağıdaki değer seçenekleri üzerinde karar verilmesi gerekmektedir. 75

2.10.1.1 Yaşam Beklentisi Bundan yaklaşık 50 yıl önce Dempsey tarafından kaba ölüm hızı ya da yaşa özel ölüm hızlarının kullanımına alternatif olarak ölüme bağlı kaybedilen zaman kavramının tanımlanmasından bu yana, ölüme bağlı kaybedilen zaman hesaplamaları için bir çok yöntem önerilmiştir. Önerilen bu yöntemlerde çoğu kez benzer terimler farklı kavramları tanımlamak amacıyla kullanıldıklarından bu konuda yapılmış çalışmalarda belirgin bir kavram ve terminoloji karmaşası mevcuttur. Prematür ölüme bağlı kaybedilen zaman hesaplamaları için kullanılabilecek en az dört yöntemden bahsedilebilir. Bu dört yöntem (87); Potansiyel yaşam yılı kaybı, Beklenen yaşam yılı periyodu kaybı, Beklenen kohort yaşam yılı kaybı Standart beklenen yaşam yılı kaybı Potansiyel Yaşam Yılı kaybında, yaşam süresi için potansiyel bir limit tanımlanır ve prematür ölüm durumunda, tanımlanan potansiyel limitten ölüm yaşı çıkarılarak o hastalık durumuna bağlı olarak kaybedilmiş yaşam yılları hesaplanır. Bu yöntemde kullanılan yaşam süresi limiti tamamen keyfi olarak seçilmektedir. Bazı görüşler bu limitin doğumda beklenen yaşam süresine eşit olması şeklinde olup, bazı görüşler ise bebek ölümlerinin hesaplamalarından çıkarılması gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bebek ölümlerinin hesaplamalardan çıkarılması tüm sağlık durumlarının değerlendirmeye katılması ilkesine ters düşer, ayrıca bu ölümlerin topluma getirdiği hastalık yükünün ihmal edilmesi pek mantıklı bir yaklaşım değildir. Bu yöntem ile ilgili en temel sorun, ilerleyen yaşlardaki ölümlerin hesaplanmasında ortaya çıkmaktadır (87). Beklenen Yaşam Yılı Periyodu Kaybı hesaplamalarında yaşa özel bölgesel yaşam yılı beklentileri kullanılır. Özellikle maliyet-etkililik çalışmalarında yaygın olarak kullanılan bu yöntemin belirgin avantajları vardır. Bunlardan en önemlisi yaşa özel yaşam beklentilerinin hiçbir zaman sıfıra düşmeyecek olmasıdır. Yani her yaşta meydana gelen sağlık olayının toplumun hastalık yüküne katkısı olacaktır. Bununla birlikte, bu yöntemin en önemli sakıncası benzer sağlık durumlarının benzer şekilde değerlendirilmesi ilkesi ile çelişmesidir. Bölgesel yaşam yılı beklentilerindeki farklılıklar, aynı yaştaki ölüm ve hastalık durumlarının farklı ülkelerde farklı değerlendirilmesi sonucunu doğurur (87). Beklenen Kohort Yaşam Yılı Kaybı yönteminin beklenen yaşam yılı periyodu yöntemine göre üstünlükleri olsa da temel sorun bu yöntemin de benzer sağlık durumlarının benzer şekilde değerlendirilmesi prensibi ile çelişmesidir. Çünkü kohort yaşam beklentileri de toplumdan topluma farklılıklar gösterecektir. Standart Beklenen Yaşam Yılı Kaybı yöntemi, beklenen yaşam yılı kaybı yönteminin ileri yaşlardaki bireyleri değerlendirmesinde getirdiği avantajlar ile potansiyel yaşam yılı kaybı yönteminin eşitlikçi yaklaşımını bir araya getirecek şekilde tasarlanmıştır. Hesaplamalarda tüm dünyadaki en yüksek yaşam beklentisi değerine sahip olan Japonya nın verileri ideal standart olarak kabul edilmiştir. Japonya da kadınlar için doğumda beklenen yaşam beklentisi 82,5 yıldır. Erkeklerin, kadınlara göre daha az yaşadıkları bilinen bir gerçektir. Bu fark gelişmekte olan ülkelerde 7 yıla kadar çıkabilmektedir. Bu farklılığın tümden biyolojik nedenlere bağlı olmadığı, erkeklerin yaşamları boyunca çalışma koşulları ve farklı yaşam tarzları nedeniyle kadınlardan farklı risklere maruz kaldıkları bilinmektedir. Bu risklerin en aza indiği, gelişmiş ülkelerde yaşayan yüksek sosyo-ekonomik sınıflar içinde yer alan bireylere bakıldığında bu fark 2-3 yıla kadar düşmektedir. Nitekim Türkiye de bu fark 2.7 yıldır. DALY hesaplamalarında model alınan tabloda da erkek ve kadınlar arasındaki biyolojik farklılıkların neden olduğu yaşam beklentisi farkı 2.5 yıl olarak kabul edilmiştir (87). Her yaşta sağlıklı yaşam kaybı genellikle, KHY 1990 da (Murray ve Lopez 1996) kullanılan her yaş için standart yaşam beklentisine dayalıdır. Bu yaklaşım bu konuda yapılmış çalışmaların birbirleriyle karşılaştırılmasına olanak verir ve standardizasyonu sağlar (3). 2.10.1.2 İskonto Oranı DALY hastalık ve rahatsızlığın her insidans vakasına bağlı olarak kaybedilen sağlıklı yaşam yıllarının gelecekteki şeklini ölçer. Bu nedenle prevalans tabanlı bir ölçümden çok insidans tabanlı bir ölçümdür. KHY, kaybedilen yaşam yıllarının şu anki net değerini tahmin etmek için gelecekte kaybedilen yaşam yıllarına %3 lük bir zaman indirim oranı uygulanmasını önermektedir. Bu indirim oranı ile 10 yıllık bir zaman diliminde 76

kazanılan bir sağlıklı yaşam yılı şu anda kazanılan bir yıldan %24 daha az değerlidir. Zamansal seçim, ekonomi biliminde sıklıkla kullanılan bir kavramdır. Örneğin enflasyonun %0 olduğu ideal bir ortamda, bireyler tamamen güvenilir bir kaynağın sunduğu 1 milyon liraya gelecek yıldan çok şu an sahip olmayı tercih ederler. Ancak bu para yerine, gelecek yıl 1 milyon 100 bin lira söz verilirse kimileri bir yıl beklemeyi tercih edebilir. Şu anda yapılacak her harcamanın bir fırsat maliyeti vardır. Bu nedenle harcamalar (ya da yatırımlar) mutlak maliyetinin yanında fırsat maliyeti ile de değerlendirilmelidir (12, 13, 87). Bu kavramdan yola çıkarak, günümüzde projelerin ekonomik değerlendirmeleri yapılırken gelecekteki kazanımların iskonto edilmesi standart bir uygulamadır. Sağlık sektörü dışındaki maliyet-kar analizlerinde, gelecekteki tüm maliyet ve karlar, belirlenen oranlarda iskonto edilerek projenin çıktılarının günümüzdeki net değeri hesaplanır. Dolayısıyla gelecek yararlarda iskonto ekonomik analizlerde standart uygulamadır. Ancak toplum sağlığını değerlendirmede DALY uygulamalarında dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır (Murray ve Acharya 1997) (12, 87). Bunlar şu şekilde sıralanabilir; Maliyet etkililik analizlerinde sağlık sonuçlarının ölçümleriyle tutarlı olmak, Genç yaşlardaki ölümlere aşırı ağırlık vermekten kaçınmak. Örneğin, yaş ağırlığı ve iskonto uygulamadan, 0 yaşında bir erkek ölümü 25 yaşındaki bir ölümden %44 daha fazla, 40 yaşındaki bir ölümden %97 daha fazla YLL ile sonuçlanır. %3 lük bir indirim ile bir bebek ölümü 25 yaşındaki ölümden %12, 40 yaşındaki ölümden %29 daha fazla YLL ile sonuçlanmaktadır. Değer 1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 0 20 40 60 80 100 Yıl 3% 10% Şekil 2.13 İskontonun Gelecekte Değişik Zamanlarda Kaybedilen Yaşam Yılı Değeri Üzerindeki Etkisi Şekil 2.13 de görüldüğü üzere iskonto oranları, farklı yaşlarda ölüme bağlı değerleri de değiştirebilir (3,12, 87). Hastalık yok etme / araştırma paradoksu: araştırma veya hastalık yok etme yatırımının sıfır başarma şansı olduğunu varsayarak indirim yapmaksızın, tüm mevcut harcamaların bu yatırıma değiştirilmesi gerekmektedir. Çünkü gelecekteki yarar akışı sınırsızdır. Bu aşırı zarar tartışmasının önemli bir noktasıdır. Aslında sağlık ile ilgili projelerde iskonto kavramı ve oranı konusunda yaygın bir görüş birliği yoktur. Genelde, proje maliyetlerinin iskontosu konusunda sorun yoktur, ancak esas sorun sağlık sonuçlarını değerlendirirken ortaya çıkmaktadır. Bazı araştırmacılar sağlık kazanımlarının iskontosunu tamamen reddederken, bazıları maliyet-etkililik analizlerinde maliyetler ile sağlık kazanımlarını farklı oranlarda iskonto etme yoluna gitmektedirler. Kural olarak sağlıkla ilgili projelerin maliyet-etkilik analizlerinde, iskonto oranı olarak %1-%7 arasında oranların kullanılması önerilmektedir. Yıllardır birçok sağlık ekonomisi ve diğer sosyal politika analizlerinde yılda %5 lik bir iskonto oranı kullanılmıştır. Dünya Bankası Hastalık Kontrol Öncelikleri Çalışması ve KHY Projesi nin her ikisinde de %3 lük bir iskonto oranı kullanılmıştır. Sağlık sektöründe ve Tıpta Maliyet-Etkililik konulu ABD Paneli son zamanlarda hem maliyetlere hem de sağlık sonuçlarına 77

uyarlamak için sağlık ekonomik analizlerinde %3 lük gerçek iskonto oranı kullanılmasını (3, 12, 87) fakat iskonto oran sonuçlarının hassasiyetinin incelenmesi gerektiğini önermektedir. Zaman indirimi için %3 lük bir iskonto KHY standardı olarak önerilmektedir. Gerektiğinde hastalık yükü hesaplamaları %0 ve %6 lık indirim oranları kullanılarak tekrarlanmalı; rapor, sonuçların hassasiyetini indirim oranının seçimine göre ele almalıdır. Bu çalışmada %3 lük indirim oranı uygulanmıştır. Ayrıca %0 ve %6 lık indirim oranları kullanılarak hastalık yükü hesaplamaları tekrarlanmış, sonuçların hassasiyeti raporun Duyarlılık Analizi (Bölüm 7) Bölümünde tartışılmıştır. 2.10.1.3 Yaş Ağırlıkları ve Yaş Ağırlıklandırması KHY çalışması genç ve ileri yaşlarda sağlıklı yaşanan bir yılın ağırlığını ölçmektedir. Bu seçim genç bir yetişkinin yaşadığı bir yılın genç bir çocuğun veya daha büyük yaşlardaki kişilerin yaşadığı bir yıla göre değerlendirilmesinde daha yüksek bir sosyal tercih olduğunu gösteren bir dizi çalışmaya dayanmaktadır (Murray ve Lopez 1996) (3). Yaş ağırlıkları, DALY de yer alan en çelişkili değer seçimidir. Bazı görüşler yaş ağırlıklarının eşitlik temellerinde (her yaşam yılı bir öncekiyle eş değerdir) kabul edilemez olduğunu düşünürken, bazıları deneysel temellerde (standart yaş ağırlıkları gerçek sosyal değerleri iyi bir şekilde yansıtmıyor) kabul edilemez olduğunu düşünmektedir. Murray ve Acharya (1997) (12) yaş ağırlıklarının kendi içlerinde taraflı olmadıklarını, çünkü herkesin potansiyel olarak her yaşta yaşadığını ve meşru sosyal öncelikleri yansıtmadıklarını tartışmışlardır. Bireylerin farklı yaş dönemlerinde üstlendikleri toplumsal rol her toplum için farklılıklar göstermektedir. Bu nedenle toplum içinde bireye biçilen değerin yaş gruplarına göre farklılıklar gösterebileceği düşünülebilir. Örneğin acil servise menenjit yakınması ile gelen eşit prognozlara sahip bir kişi 2, diğeri 20 yaşındaki iki bireyin sağaltımı sırasında eğer kaynaklar kısıtlı ise, hangi hastaya öncelik verilmelidir? Yukarıda açıklanan kaybedilmiş yaşam yılı ve yaşanan engelli yaşam yılı yaklaşımları düşünüldüğünde, iki yaşındaki çocuğun sağaltımına öncelik verilmesi daha uygun olabilir. Çünkü eğer amaç toplumun hastalık yükünü en aza indirgemek yani kaçınılacak DALY değerini maksimize etmek ise, daha genç hastaların sağaltımına öncelik vermek ilk bakışta daha uygun bir seçenek olarak görülmektedir. Oysa yapılan çalışmalar toplumun genç erişkinlerinin yaşamlarına, erken çocukluk dönemindeki bireylere göre daha fazla değer verdiğini göstermektedir. Farklı yaş gruplarında sağlıklı yaşanan yaşam için yapılan bir dizi bireysel tercih çalışması ve sosyal rollerden elde edilen değerler, genç yetişkin yaşlarda yaşanan yaşamların daha genç veya daha büyük yaş gruplarıyla karşılaştırıldığında daha fazla ağırlığı olduğunu göstermektedir (Murray 1996) (3,8-12). Bu noktalar dikkate alınarak, değişik yaş gruplarının yüklendikleri farklı sosyal değerlerin getirdiği farklılıkları yakalamak amacıyla DALY hesaplamalarına yaşa bağlı ağırlık faktörünün eklenmesi uygun görülmüştür. Kimi araştırmacılara göre her birey yaşamının bir bölümünde tüm bu farklı yaş gruplarında sırasıyla yer alacağından, bu yaklaşım eşitlik ilkelerine aykırı değildir (87, 89, 91). Şekil 2.14 de bu durum özetlenmektedir. 2 1.5 Nispi Ağırlık 1 0.5 Beta değeri: 0,05 Beta değeri: 0,04 Beta değeri: 0,03 0 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 Yaş Şekil 2.14 Değişik Beta Değerleri için Farklı Yaşlarda Yaşanan Yaşam Yılı Değeri 78

Bu çalışmada standart yaş ağırlığı kullanılmıştır. Matematiksel olarak uygunluğu nedeni ile yaşa bağlı β x ağırlık fonksiyonu Cxe gibi sürekli bir fonksiyon olarak tanımlanmıştır. Bu tür bir üslü fonksiyon farklı yaşlarda yaşanan bireysel yaşam yılının yükselen ve düşen değerini gösterir. Bu denklemde β yaş ağırlıklarının önemini belirtir ve sabit bir değerdir. Aynı şekilde C yaş ağırlıklarının başlangıcı, kaybedilen yaşam yıllarının toplam sayısını değiştirmemesi amacıyla seçilen diğer bir sabit sayıdır. β değerine göre yaş ağırlık fonksiyonunun şekli istenilen biçimde değiştirilebilir. Bununla birlikte sadece dar bir aralıktaki β değerlerinin (0,03-0,05 arasındaki değerler) DALY hesaplamalarına uygun olduğu gösterilmiştir. KHY çalışmasında kullanılan değer 0,04 tür. Bu çalışmada da standart yaş ağırlıkları yöntemi kullanılarak hesaplamalar bu değer üzerinden yapılmıştır. C düzeltme sabiti de, toplam hastalık yükü değerlerinin yaş ağırlıklandırılması nedeniyle değişmesini engellemek amacıyla formüle eklenmiştir. β nın 0,04 olarak alındığı KHY çalışmasında C değeri 0,16243 dolayındadır (87, 92, 93). Hastalık yükü hesaplamaları aşağıda belirtilenler kullanılarak tekrarlanmalıdır: sabit yaş ağırlığı ve KHY çalışmasında kullanılan standart yaş ağırlıkları. Ayrıca Teknik Şartname gereği uniform yaş ağırlıklandırması yöntemi de uygulanarak yaş ağırlıklandırmasının hesaplamalar üzerine olan etkisi değerlendirilmiştir. Uniform yaş ağırlıklandırmasına göre yapılan hesaplamalar Duyarlılık Analizleri Bölümünde sunulmaktadır. 2.10.1.4 Sakatlık Ağırlıkları Zamanı ölümcül olmayan sağlık durumları ve mortaliteye bağlı olarak kaybedilen yaşam yılları için ortak bir birim olarak kullanmak için, ölümcül olmayan sağlık durumlarında yaşanan zamanın da tanımlanması, ölçülmesi ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Bir hastalık yükü çalışmasında çalışma içine dahil edilecek her bir sekel için sağlık durum değerlendirmesi yapılması gereklidir. Ancak uygulamada bu mümkün değildir. Bu durumda, doğrudan değerlendirilmeyen sağlık durumları için değerlendirmeye olanak sağlayan bir ölçüm yöntemi oluşturmaya ihtiyaç duyulmaktadır (18, 94). Aslında ölümcül olmayan hastalık durumlarının neden olduğu sonuçların mortaliteye bağlı kayıplar ile birlikte değerlendirilmesi yaklaşımı yeni değildir. Atak hızı gibi hastalığa özel morbidite ölçütleri 19. yy da bile kullanılmaktaydı. Fakat ölümcül olmayan hastalık durumlarının daha genel ölçütler ile tanımlanması ancak 1960 larda gündeme gelmiştir. Son yıllarda ise sağlık ekonomisinin geniş bir alanda kabul görmesine bağlı olarak, sağlık ekonomistleri tarafından sağlık projelerinin maliyet-etkililik ve maliyet-yararlılık analizlerinde kullanmak üzere geliştirdikleri kaliteye uyarlanmış yaşam yılı (QALY) ölçütünü öne çıkarmıştır. Ölümcül olmayan hastalık durumlarının neden olduğu sonuçlar ile mortaliteye bağlı kayıpları birlikte değerlendiren bir ölçüt olarak QALY, hala gelişmiş ülkelerdeki ekonomik değerlendirme analizlerinde standart yöntem olarak kullanılmaktadır (87). Ölümcül olmayan durumların ölçülmesi konusunda diğer bir girişim, 1970 li yıllarda Paris te bulunan DSÖ Hastalıkların Sınıflandırması Merkezi ile diğer bazı hükümet dışı örgütlerin işbirliği ile gerçekleştirilmiştir. Bu girişim sonucunda, 1980 yılında Uluslararası Bozukluk Engellilik ve Sakatlık Sınıflandırması yayınlanmıştır. Burada öngörülen yaklaşım, hastalık durumlarının ve bunların sosyal yansımalarının bozukluk, engellilik ve sakatlık durumlarına göre derecelendirilmesi şeklindedir (87, 95). Ölüm tanımlanması zor bir durum olmasa da ölümcül olmayan durumların tanımlanması zordur. Hastalıkların ölümcül olmayan sonuçları birey üzerindeki etkisine göre birbirinden farklılık gösterir ve birey üzerindeki etkisi kişisel özellikler ve fiziksel ve sosyal çevrenin de dahil olduğu bazı faktörlere göre değişmektedir. Hastalığın ölümcül olmayan sonuçları çok çeşitli sağlık alanlarını içermektedir. Bu nedenle sakatlık ağırlıkları bir bireyin hareketlilik, endişe ve acı gibi çeşitli sağlık durumlarının ağırlığını ölçmek ve daha sonra bunları bir araya getirmek anlamına gelir. Bu yaklaşımların temelinde ölümcül olmayan sağlık durumlarında yaşanan zamanın değerlendirilmesi, sağlık durum ağırlıkları olarak farklı sağlık durumlarının sosyal tercihlerini şekillendirilmesi söz konusudur. DALY yöntemini geliştirenler hastalık yükü ölçütü olarak sakatlıktan çok engellilik durumunu kullanmayı uygun görmüşlerdir. Hastalık yükü hesaplamalarında engellilik 79

bazında ölçümler yapmaya karar verdikten sonraki aşama, her hastalık durumu için sakatlık ağırlıklarının hesaplanmasıdır. Bu ağırlıkların nasıl elde edildiğine bağlı olarak sakatlık ağırlıkları, (QALY) ağırlıkları, sağlık durum değerlendirmeleri, sağlık durum tercihleri veya sağlık durum giderleri gibi çeşitli yöntemler mevcuttur. Bu ağırlıkların çoğu 0 dan 1 e kadar bir ölçeğin üzerinde bir sayı olarak ölçülür. Sıfır ölümü karşılayan bir durumu gösterirken, bir optimal sağlık durumunu göstermektedir. DALY sağlık kaybını ölçtüğü için ağırlıklar DALY hesaplamasında tersine döner ve sıfır optimal sağlık durumunu (kayıp yok) temsil ederken bir ölüme eş değer sağlık durumunu temsil eder (87). DALY hesaplarında kullanılan sakatlık ağırlıkları farklı sağlık durumları için sosyal tercihlerin miktarını belirler. Bu ağırlıklar hiçbir sakatlık veya sağlık durumunun daha önceden yaşanmış deneyimini göstermez ya da sakatlık veya sağlık durumunda olan bir kişinin herhangi bir sosyal değerini belli etmez. Daha çok sağlık durumlarının sosyal tercihlerini optimal sağlığın sosyal ideali ile birlikte ölçer. Dolayısıyla örneğin, 0.57 lik bir paraplejisi olan bir kişinin sağlık durumu yarı ölü olduğu anlamına gelmez. Yaşamlarında ölüm ile yaşam arasında yarım yol kat ettiklerini veya toplumun onlara bir kişi olarak herkesten daha az değer verdiğini gösterir. Sonuç olarak, ortalamada toplum körlükle (ağırlık 0.43) geçen bir yılı paraplejesi ile (ağırlık 0.57) geçen bir yıla göre tercih edilebilir veya paraplejisi ile geçen bir yılı da ağır depresyon (ağırlık 0.76) ile geçen bir yıla tercih edilebilir olarak değerlendirmek mümkündür. Bir başka deyişle ortalama olarak toplum, ölümle sonuçlanan iyi sağlıkla geçen bir yıl geçirmeyi ölümle sonuçlanan parapleji ile geçen bir yıl geçirmeye tercih edecektir. Ayrıca toplum, bir kişinin ölümle sonuçlanan ama parapleji ile geçen üç yıl yaşamasını ölümle sonuçlanan ama sağlıklı geçen bir yıl yaşamasına tercih edecektir (3 yıl x (1-0.57) = 1.3 sağlıklı yıl 1 yıllık iyi sağlıktan daha büyüktür) (87). Yaygın yaklaşımlardan biri sağlığı bir dizi alanda mevcut profili ölçerek açıklamaktır. Bunlardan en fazla kullanılan ölçek SF-36, kendiliğinden sezilen sağlık, geçerlilik, bedensel ağrı, ruh sağlığı, fiziksel işlevsellik, sosyal işlevsellik ve rol kısıtlamalarından oluşan sekiz alanlı bir araçtır ( Ware & Sherbourne 1992, 101a). SF-36 alanları muhtemel sağlık durumlarını 0-100 arası bir ölçek üzerinde numaralandırır (87,101). Hastalık durumlarına verilecek sakatlık oranlarının hesaplanması aşamasında önerilen diğer bazı yöntemler (87, 96, 102); Derecelendirme skalaları; bu yöntemde, bireylere farklı hastalık durumları için skorlar vermesi istenir(örneğin 0 ile 100 arasında). Skorlama aralığı araştırmacı tarafından seçilebilir örneğin 1-5 arası ya da 1-100 arası olabilir. Ancak her skorun ne anlama geldiği anlaşılır olmalıdır. Örneğin 0 çok kötü, 1 kötü, 2 orta, 5 çok iyi gibi. Büyüklük öngörüleri; bu yöntemde referans olarak belirlenen bir durum ile diğerleri karşılaştırılır. Örneğin referans duruma verilen skor 10 ise, 20 olarak değerlendirilmiş diğer durum ilkine göre iki kat daha istenen bir durum olarak kabul edilebilir (103). Standart kumar; Standart bir kumarda cevaplayanlara iki alternatif sunulmaktadır. Birinci alternatif zayıf sağlıkla kronik bir durumda t yılı boyunca, %100 kesinlikte yaşamaktır. İkinci alternatif p olasılığının kalan t zamanında kusursuz sağlıkta kalması fakat tamamlayıcı bir olasılıkta (1-p) hemen ölüm ile birlikte belirsiz görüştür. Yani belirli bir hastalık durumu ile yaşamak ile p olasılıkla tamamen iyileşme ya da 1-p olasılıkla ölüm arasında seçim yapılması istenir. Burada elde edilen p değeri hastalık durumunun algılanan sakatlık oranını belirler. Cevaplayanların değerini tespit etmek için değişen ve bu iki alternatifi eşit etkili yaptığı bir dizi sorular sorulmuştur. Bireylerin bir takım sağlık durumlarında ilerleme göstermek için tolore edecekleri risk seviyesi o sağlık durumu üzerine koydukları değerin bir göstergesini oluşturur. Bazı sağlık ekonomistleri ve karar bilimciler standart kumarın sağlık durumu tercihinin ölçümü için altın bir standart olduğuna inanırlar çünkü Neumann ve Morgenstem in beklenen yararlanımın aksiyomları üzerine formüle edilmiştir. Bir çok çalışma yapılmasına rağmen beklenen yararlanım teorisinin uygunluğu karar-verme için tanımlayıcı, yönlendirici veya normatif taban oluşturmasında zorluk çıkarır (87). Zaman Değiş Tokuşu; zaman değiş tokuşunda, cevaplayanlardan A durumunda t yılını yaşamak ile mükemmel sağlıkta az miktarda olan x süresini yaşamak içerisinden birini seçmeleri istenir. Mükemmel sağlıkta sürenin uzunluğu cevaplayanlar iki alternatif arasında kararsız kalana dek değişmektedir. Böylelikle x in t ye oranı A durumunun mükemmel sağlığa göre bir değerlendirme göstergesini verir. Baz alınan süre 80

olarak uzun bir zaman dilimi kullanılmış ise - örneğin ay veya günlere karşılık yıllar cevaplar bireylerin zaman tercihlerine göre değişirler. Zaman tercihinin bir olumlu oranının şaşırtıcı etkisi orta dereceli koşullar için en yüksek olacaktır. Oranlama Ölçüsü/Görsel Analog Ölçeği; tipik bir oranlama ölçüsü olup, bir sayfa üzerinde ölüm v tane mükemmel sağlık gibi açıkça belirtilmiş iki uç noktası bulunan bir çizgiden oluşur. Cevaplayanlardan diğer sağlık durumlarını her sağlık durumu için harcanan zamanın rölatif değerlendirmesini temsil eden çizgi üzerinde bir yere yerleştirmeleri istenir. Çizginin sabit kategoriler veya diğer görsel yardımlara bölündüğü çeşitli alternatifler kabul edilmiştir. Bu yöntem cevaplayanlara en kolay açıklanabilen yöntemdir ve bu nedenle nüfus bazlı veri toplama işleminde kullanılacak en kullanışlı yöntemdir. Görsel bir analog cetvel kullanarak geçerli ve güvenilir cevaplar elde etmek için aynı cetvel üzerinde yeterli sayıda farklı durumu dahil etmek cevaplayanların yalnızca birkaç durum göz önünde bulundurulduğunda gözlemlenen ölçüm hatalarını en düşüğe indirgemelerini sağlamak için önemlidir. Cevaplayanlar ne kadar durum elde edilirse edilsin tüm cetveli kullanma eğilimi gösterirler. Bu nedenle farklı seviyeleri dahil etmek önemlidir. Kişi Değiş Tokuşu (PTO); bu yöntemde cevaplayandan mükemmel sağlığa sahip X kişilerinin ölümüne engel olmakla farklı miktarda kişilerden oluşan Y de bazı A durumlarının başlamasını önlemek arasında seçim yapması istenmektedir. Cevaplayanın iki seçenek arasında bir seçim yapamadığı Y değeri mükemmel sağlık ve ölüme göre rölatif olan A durum değerlendirmesinin bir göstergesini oluşturur. Bir kişinin kendi sağlık tercihi farklı sağlıklardaki kişilerden oluşan gruplar için bireyin sosyal tercihlerini ortaya çıkartan sorular aracılığıyla elde edilen tercihlerden farklı olabilir. Bazı bireyler yaşam miktarını yaşam kalitesine değiş tokuşta başkaları için karar verirken kendileri için karar vermekten daha az istekli olabilmektedir. Kimilerince toplumsal seçimleri daha güvenilir olarak yansıttığı düşünülen bu yöntemde önemli olan hastalığa göre tedavi edilecek kişi sayısıdır. Katılımcıların, değişik sakatlılık sınıflarındaki belli sayılardaki hastanın sağaltımını karşılaştırmaları istenir. (100.000 diyabetli mi?, 1000 meme kanseri mi?) KHY çalışmalarında 1993 yılında önerilen yöntemde öncelikle mükemmel sağlık ile ölüm arasında 6 değişik sakatlık sınıfı tanımlanmıştır. Bu tanımlamalara göre aynı sınıfta yer alan hastalık durumlarının farklı işlev kayıplarına neden olsalar da, genel anlamda aynı derecede sakatlık oluşturdukları varsayılmıştır. 1993 KHY raporunda kullanılan sakatlılık ağırlıkları aşağıda verilmektedir (3,8,12,87,104); Sınıf Tanımlama Ağırlık Sınıf 1 İş, eğitim, üreme ve iş dışındaki eğlence etkinliklerinden 0,096 herhangi biri içinde tanımlanan etkinliklerden en az birini gerçekleştirmede kısıtlılık varlığı Sınıf 2 İş, eğitim, üreme ve iş dışındaki eğlence etkinliklerinden 0,220 birinin içinde tanımlanan etkinliklerden çoğunu gerçekleştirmede kısıtlılık varlığı Sınıf 3 İş, eğitim, üreme ve iş dışındaki etkinliklerinden iki ya da 0,400 daha fazlası içinde tanımlanan etkinlikleri gerçekleştirmede kısıtlılık varlığı Sınıf 4 İş, eğitim, üreme ve iş dışındaki etkinliklerin tümü için 0,600 tanımlanan etkinlikleri gerçekleştirmede kısıtlılık varlığı Sınıf 5 Yemek hazırlama, alışveriş ve ev-işi yapma gibi temel 0,810 günlük etkinliklerde yardıma gereksinim olması Sınıf 6 Yemek yeme, tuvalet ihtiyacının giderilmesi ve kişisel 0,920 hijyen gibi temel kişisel etkinliklerde yardıma gereksinim olması Sakatlılık ağırlılıklarının elde edilmesi sırasında kullanılan yöntemlerin yanısıra görüşmeye alınan bireylerin yaş, iş, eğitim ve sosyo-ekonomik durum gibi özellikleri de belirleyici olmaktadır. Yapılan çalışmalarda sağlık çalışanları, hasta aileleri ve halk tarafından yapılan skorlamalar arasında farklılıklar gözlenmektedir. Bu çalışmada halk tarafından yapılan değerlendirmelerde kullanılmaktadır. 2000 yılı KHY çalışmasında önerilen sakatlılık ağırlıklarının belirlenmesinde varolan yöntemler karşılaştırıldığında, sosyal seçimleri daha güvenilir olarak yansıttığı kabul edilen kişi-değiş tokuş yöntemi 81

(PTO) kullanılmaktadır. Bu çalışmada iki aşamalı PTO soruları yöneltilmiştir. İlk aşamada (PTO1) yaşamın uzatılması ile ilgili sorulara yer verilmiştir. Tamamen sağlıklı bir grup ile belirlenmiş bir hastalık grubundaki bireylerin yaşamlarını uzatacak durumlar karşılaştırılmıştır. Bu yöntemin Hollanda çalışması ve dokuz ayrı uluslararası toplantılarda tartışılması ve uygulamaları sonucu Cenevre de yapılan uluslararası konsensus toplantısı (1999) sonucunda bugün uygulamada olan son halini almıştır. Bu çalışmalardan altısı için Pearson korelasyon katsayısı 0.9 un üzerinde, ve yedisi içinde Spearman ın sıralama korelasyon katsayısı 0.9 un üzerinde bulunmuştur. Tüm bu toplantılarda ortak görüşü elde edebilmek amacıyla bir araya gelen uzmanlar KHY 2000 de kullanılacak sakatlık ağırlıklarına karar vermişlerdir. Bu çalışmada da KHY 2000 çalışmalarında kullanılan Ek 1 de sunulan ve yukarıda ayrıntıları ile açıklanan kişi-değiş tokuş yöntemine göre hesaplanmış ve kabul edilmiş sakatlık ağırlıkları kullanılmıştır. 2.11 Duyarlılık Ve Belirsizlik Analizleri Bugüne kadar yapılan KHY 1990 araştırması ve UHY araştırmalarının pek çoğunda DALY tahminlerinin kullanılan standart yaşam beklentileri, sakatlık ağırlıkları, iskonto ve yaş ağırlıklandırma gibi çeşitli sosyal değer tercihlerine olan duyarlılığı araştırılmıştır. UHY çalışmasının yürütülmesinde elde edilen sonuçların YLL ve YLD de kullanılan sosyal tercihlere duyarlılığı, tüm tahmin dizilerinin iskonto oranı ve yaş ağırlıklarının yanısıra sakatlık ağırlığı gibi diğer değerler de kullanılarak yeniden hesaplanması yoluyla araştırılabilir. Hastalık yükü tahminleri tüm girdi verilerinde değişik derecelerde belirsizlik içerir (kimi zaman çok yüksek dereceli belirsizlik) ve içsel tutarlılığa erişmede yargılamayı gerektirmektedir. Mortalite yükünün (YLL) hesaplanması genellikle oldukça açıktır ve tahminlerin isabetliliği hemen hemen tümüyle temeldeki ölüm nedeni ve mortalite düzeyine ilişkin verilerin kalitesine bağlıdır. Mortalite düzeyindeki ve yaşam beklentisindeki belirsizliği tahmin teknikleri Salomon ve Murray (2000) (105) tarafından tartışılmıştır. Mortalitede hatalı-tanımlanmış ve atık kodların yeniden dağılımından ve ölüm belgeleri üzerindeki ICD kodlamasının belirli bazı ölüm nedenleri için ölümlerin gerçek sayısını düşük göstermesinden (örn; Türkiye de çok yaygın olan diğer kalp hastalıkları, tüm ölüm nedenlerinin %30 unu oluşturmaktadır) gelen ek belirsizlik kaynakları olabilir (106). Sakatlık yükünün (YLD) hesaplanması çeşitli veri kaynakları, araştırma bulguları ve uzman görüşleri üzerine çok daha pahalı epidemiyolojik modellemeleri gerektirir. Bu yüzden YLD tahminlerinin kesinliği, güven aralığı çekilmesi gibi alışılmış, istatistiksel anlamda gerçekte ölçülebilir değildir. Kesinlik, hastalıklar arasında değişiklik gösterir ve uygulanan özel hastalık modeli ile hastalık modelininin temelindeki verilerin kaynak ve özelliklerine bağlıdır. Çoğu zaman YLD bazı girdilere oldukça duyarsızdır (örn; vaka ölümlülüğü hızları, düşük oldukları ve ortalama süre üzerindeki etkileri az olduğunda). Bazı nedenler bakımından YLD tahminlerinde oldukça fazla belirsizlik olmasına karşın, koşulların çoğu için hastalık yükü tahminlerinde belirsizlik bulma olasılığı çok fazla değildir. Genelde tahminlerin orta doğrulukta olduğu durumlarda yükün yaklaşık olarak yarısı ya da daha fazlası temel olarak YLL nin katkısıdır. YLD yükünün yaklaşık yüzde 50 si az sayıdaki hastalıkların katkısıdır (iskemik kalp hastalığı, kanserler, felç, diyabet, ruh sağlığı bozuklukları, astım, osteoartrit ve gelişmekte olan ülkelerde bazı Grup I koşullar dahil olmak üzere). Bu yüzden bu hastalıklara yönelik temsil edebilir özelliği olan veri kaynaklarının varlığı yeterli olmaktadır. Dolayısıyla YLD ye bağlı tutarsızlık oranları çok önemli değildir ve DALY tahminlerini çok fazla etkilememekte ve belirsizlik oluşturmamaktadır. 2.12 Risk Faktörleri Analizleri Toplum sağlığını iyileştirme ile kaynak paylaşımı stratejileri ve politikaları için, özel koşullar altında (akciğer kanseri, ishalle seyreden hastalıklar ya da trafik kazaları gibi) sadece hastalık ve yaralanma yükünün bilinmesi yeterli değildir. Ayrıca hastalık ve yaralanmaya neden olan temeldeki çeşitli risk faktörleriyle ilintili (sigara içmek, hijyenik olmayan su ve alkol kullanımına bağlı bozukluklar ya da hipertansiyon gibi) yüklerinde bilinmesi önemlidir. Yükün risk etkenlerine bağlanmasını tahmin etmekte değişik yaklaşımlar kullanılmaktadır. Tüm bu yöntemler nüfusun maruz kalması (referans standartlarla karşılaştırılmış) ve maruz kalmaya bağlı olarak bazı risk aşım ölçümünü tahmin etmeyi gerektirir. Bazı risk etkenleri için ilişki, diğer etkenlerle birbirini etkilemekte daha az bağımlı olabilir. Pek çoğu için, çoklu karmaşık birbirine etkileşim ile, maruz kalmanın 82

toplam etkisi sadece rastlantısal ağ ile değerlendirilebilir. Konunun daha iyi vurgulanabilmesi açısından risk faktörleri analizlerine yönelik uygulamalar ve yöntemlerden bazı örnekler sunulmaktadır (107-110). 2.12.1 Tütünün Yükü Sigara tüketim miktarının ve tütünün konu olduğu inceleme verileri, tütün tüketiminin kümülatif tehlikelerini ölçmede zayıftır. Tütün kullanımındaki rakamlar öyle yetersizdir ki MONICA iskemik kalp hastalığı ölüm hızları örneklem analizinde tütün çok önemli risk faktörü olmasına rağmen ancak bir belirleyici olabilmiştir. Peto ve Lopez, tütünün neden olduğu etkileri tahmin etmekte tütünün dolaylı kullanımının hayati kayıt verileri metodunu geliştirmişlerdir. Bu yöntem, dünyanın birçok bölgesinde düşük oranda tütün kullanmayanlarda akciğer kanserindeki artışın tamamen tütün maruziyetine bağlı olduğunu ispat etmektedir. Örneğin, İspanya da çok az miktarda tütün kullanan yaşlı kadınlardaki akciğer kanseri oranı, Amerika daki tütün kullanmayan kadınlara eşit ya da onlardan daha azdır. Tütün kullanmayanlarda akciğer kanseri ölüm hızının artışındaki yaşa özel akciğer kanseri ölüm hızı, tütünün kümülatif olarak geçmişte maruz kalınan etkisinin biyolojik bir belirtisidir ve aynı zamanda etki ve sonuç arasında geçen zamanı da hesaba katar (111) Peto ve Lopez, tütün kullanımı etki oranını (SIR), tütüne kümülatif olarak maruz kalınan genelin/overall ölçümü olarak tanımlamışlardır (111). SIR = ( CLC - NLC ) / ( S*LC N*LC ) CLC; Popülasyonda veri yaş grubunda incelenmiş akciğer kanseri hızı NLC; Çalışma popülasyonunda tütün kullanmayanlardaki akciğer kanseri hızı S*LC ile N*LC ; Kanser Önleme Çalışmasındaki (CPS-II) popülasyonda tütün kullanan ve kullanmayanlara ait akciğer kanseri hızları. 2.12.1.1 Tütün İçin Göreceli Riskler CPS- II de ki sonuçlara dayanarak 1984-1988 arasında 1 milyonun üzerinde kişinin izlenmesiyle, tütün kullanmayanlarda akciğer kanseri nedeniyle ölüm hızı çok düşük seviyede saptanmıştır. İncelenen akciğer kanseri ölüm hızı ile tütün kullanmayanların ölüm hızı seviyesi arasındaki mutlak fark, akciğer kanseri hızlarının (AF) tütün kullanımına bağlı olduğunu doğrudan tahmin etmede kullanılabilir. Kömür ve diğer tehlikelere bağlı hava kirliliğinin düşük olduğu popülasyonlarda (özellikle endüstrileşmiş ülkelerde), tütün kullanmayanların oranları CPS-II den elde edilebilir. Dolayısıyla SIR, tütün kullanımına atfedilen diğer hastalıkların oranını tahmin etmede kullanılabilir. Karışıklığı düzeltmek için Peto ve Lopez CPS-II de saptanan tütüne bağlı aşırı riski ikiye bölmüş olduğundan fazla bir değere ulaşmayı engellemek için yaklaşık bir değer seçilmiştir (111). RR*= 1 + [(RR-1) / 2] Alternatif olarak, diğer bilinen risk etmenlerinin düzeltilmesinden sonra CPS-II den göreceli riskler kullanılabilir. Her iki yöntemin sonuçları da benzerdir. 2.12.1.2 Tütüne Atfedilebilir Oranlar Peto ve Lopez daha sonra akciğer kanseri dışındaki nedenlerin, klasik atfedilebilir oran formülasyonunda uygun bir şekilde değiştirilmiş göreceli risklerle yayılımına benzer olarak, tahmin edilmiş SIR inin atfedilebilir yükünü hesaplamak için şu şekilde kullanmıştır:. AB = j SIR ( RR j SIR ( RR j j * j 1) B * 1) j Bj= Herhangi bir hastalık için(j) tahmin edilen hastalık yükü SIR= Tütün kullanımı etki oranı(smokimg impact ratio) 83

RR=Rölatif Risk AB= Atfedilen yük (Attributable Burden) Çin dışındaki tüm bölgeler için yapılan KHY çalışmasında, klasik atfedilebilir oran formülasyonu da değiştirilmiş CPS-II göreceli riskler ile kullanılmış olan bir SIR tahmini yapmak için, tahmin edilmiş KHY akciğer kanseri oranları kullanılmıştır. Çin de tütün kullanmayanlarda akciğer kanseri oranları CPS-II den çok daha yüksek görünmektedir. Geniş bir vaka kontrol çalışmasından alınan tütün kullanmayanlarda doğrudan ölçümlenen akciğer kanseri oranları, Çin için SIR tahminlerinde kullanılmıştır. Hindistan da tütün çiğnemek de, oro-pharyngeal kansere ayrıca katkıda bulunmaktadır. Hindistan da yapılan epidemiolojik çalışmalara dayanarak, oro-pharyngeal kanserin bir oranı tütün çiğnemeye atfedilmektedir. 2.12.2 Alkol Yükü 2.12.2.1 Alkol Kullanımının Kompleks Epidemiyolojisi Tütünün tersine, tüm maruz kalmaların tehlikeli olduğu alkolün hem faydalı hem aşırı zararlı, 60 tan fazla hastalık kategorisi ile bağıntısı vardır. Böylelikle, alkol tüketimi trakea, akciğer ve bronş kanseri, alkol bağımlılığı ve alkol psikozu dahil birçok nöro-psikiyatrik hastalıkları, farklı kardiyovasküler durumları, karaciğer sirozu, karaciğer ve pankreas kanseri risklerini artırır. Alkol tüketimi kasti veya tesadüfi zararların esas sebebidir. Faydalı etkileri en çok iskemik hastalıklar için olasıdır. Ancak bu da bilindiği üzere doza bağlıdır. Yüksek dozlarda alınan alkolün zararlı etkileri bilinmektedir (112). 2.12.2.2 Alkol İçin Atfedilebilir Kesrin Tahmini İskemik kalp hastalığı riskinin artırılmış veya azaltılmış rolü dışında alkol kullanımı birçok (üst sindirim yolu kanserleri, pankreas kanseri ve karaciğer sirozu ve alkol psikozlarını içeren) riski artırır ve kasti ya da tesadüfi yaralanmaların temel sebebidir. Hastalık ve yaralanma yükünde alkol kullanımının net etkisini tahmin etmek için bu üç hastalık grubu için ayrı olarak maruz kalma riskini tahmin etmek önemlidir. Ayrıca bu hastalık grupları için tüketim seyrini de hesaba katmak önemlidir (112). 2.12.2.3 Yaralanmalar Alkole bağlı yaralanmadan kaynaklanan mortalite kesrinin analizi, Gutjahr ve ark. tarafından yayımlanan hastalık ve yaralanmalarda alkolün etkileri konusunda yayımlanmış çalışmaların etraflıca gözden geçirilmesi üzerine kurulmuştur. Bu gözden geçirmede, göreceli olarak en az zararlı içki örnekleri ile kurulmuş piyasa ekonomilerinin atfedilebilir oranı türetilmiştir. Atfedilebilir oranlar daha sonra istatistiksel olarak olasılık oranlarına (odds-ratios) dönüştürülmüş ve farklı bölgelerde içki içme seyrine ve ortalama içki içme miktarına dayandırılarak modellendirilmiştir. 2.12.2.4 Alkol Etkisiyle Artan Hastalıklar Alkol tüketimine bağlanan çeşitli hastalıklardan kaynaklanan ölümler ve sakatlıklar ayrı ayrı tahmin edilmiştir. Tüm bölgeler için kişi başına düşen tüketim miktarına ve inceleme tahminlerine dayalı ortalama alkol tüketim hacminin farklı kategorilerinin prevalansları tahmin edilmiştir. Bu prevalans tahminleri cinsiyet ve yaşı dikkate alan spesifik atfedilebilir oranlar üretmek amacıyla, meta analizi serilerinden türetilen ve her biri kendine ait olan göreceli risk tahminleri ile birleştirilmiştir. En sonunda, atfedilebilir fonksiyonlar her hastalık kategorisine uygulanmıştır. 2.12.2.5 İskemik Koşullar Sigara içimi için düzeltildikten sonra, alkol tüketiminin iskemik şartlar üzerinde koruyucu etkisine dair İngiliz doktorları çalışmaları (Doll ve ark. 1994), CPS-I (Bffetta ve Garfinkel, 1990=, CPS-II (Thun ve ark. 1997) ve vaka kontrol çalışmaları ( Jackson ve ark.) da dahil olmak üzere büyük ölçekli çalışmalardan elde edilen istikrarlı kanıtlar mevcuttur. Yine de bu etki, içki içmenin belirli seviyeleri ile sınırlıdır (Puddeley ve ark.). Böylece, iskemik hastalıklarda alkol tüketiminin koruyucu etkisinin modellenmesi, içki içme seyirleri ile 84

bölgesel olarak sınırlandırılmıştır. Aksi takdirde, atfedilebilir oranların tahmini alkol etkisiyle artan hastalıklarınkiyle aynıdır. 2.13 Nedensel Ağ Analizi Örneği 2.13.1 Nedensel Ağın Belirlenmesi Kardiyovasküler hastalıklar için fiziksel hareketsizlik, yağ kazanımı, vücut kitle endeksi (BMI), sigara içimi, diabetes mellitus (DM), LDL Kolestrol ve Diastolik kan basıncını (DBP) da kapsayan belli bir sayıda risk faktörü tanımlanmıştır. Aşağıdaki şekilde nedensel ağ, 2 düzeyde katagorize edilmiştir; fiziksel inaktivite, yağ kazanımı, BMI ve sigara içimi şeklindeki davranış düzeyi ile LDL kolestrolü ve kan basıncı gibi değişkenlerin daha psikolojik ve patho-psikolojik düzeyi. Daha eksiksiz bir ağ için, sosyo-ekonomik değişken, davranışsal olanlara oranla öncelikle eklenmektedir (109-112). Yaş Fiziksel inaktivite DM Yağ depolaması LDL- Kolestrol Kronik kalp hastalığı BMI DBP Sigara içme A B, A dan B ye olan etkiyi gösterir Şekil 2.15 Nedensel Ağ Nedensell ağ yaklaşımı karmaşıktır fakat bir orantılı tehlike regresyonunda risk faktörlerinin tümünün aniden uyum sağladığı risk faktörlerinin sağlığa olan etkilerinin alışılmış tahmin yönteminden daha fazla bilgi verir. 2.13.2 Zamanın Nedensel Ağlar İle Birleştirilmesi Kardiyovasküler hastalıkların etkilerinin doğrudan ve dolaylı klinik yollara ayrılmasına ilaveten, maruz kalma ve maruz kalma süresinden risk etmen ve etkilerine kadar geçen zaman da risk modellerine dahil edilmelidir. Örneğin arteriosklerosiz, LDL kolestrol düzeyi ile maruz kalma süresinin bir fonksiyonudur. Bu durumda riskleri azaltmak için gereken maruz kalma süresinin yaklaşık yirmi yıl olacağı tahmin edilmektedir. Bu yüzden risk etmenleri ve sonuç arasındaki ilişkinin ideal değerlendirmesi, nedensel bir ağın spesifikasyonunu ve zaman içinde istenen risk ilişkilerini tahmin etmek için gereken boylamsal ölçüm noktaları gerektirmektedir. Nedensel ağ olarak modellenmiş olsa bile, yalnızca bir maruz kalmanın değerlemesi ile herhangi başka bir ölçüm atfedilebilir yükün hesaplanmasında taraf tutma/bias oluşturabilir. Taraf tutmanın büyüklüğü, ilgili maruz kalma değişkenini yakalayan tek bir ölçümün derecesine bağlıdır. Atfedilebilir oranların hesaplanmasında kişilerin maruz kaldıkları risklerin yanısıra hastalık ve yaralanmaların neden oldukları çoklu risk faktörlerininde maruziyete neden oldukları farklı boyutları ile birlikte dikkate alınması gerekmektedir. Örneğin kişilerin eğitim durumu, meslekleri ve gelirleri sigara içme durumlarını etkileyebilir veya fiziksel aktivite yapma alışkanlığı ve derecesi ya da beslenme alışkanlıkları kardiyovasküler hastalıklar için önemli risk faktörleridir. Vücut kitle indekslerinin, kan basıncı veya kolesterol düzeylerinin altta yatan ara nedenleri olabilir. Çoklu nedensel etkiler hastalıkların önlenmesinde kullanılan değişik müdahalelerin belirlenmesinde, müdahalelerin maliyeti, teknolojinin yeterliliği, eldeki diğer mevcut alt yapı olanakları ile birlikte değerlendirmelerin seçilmesinde son derece önemlidir. Çoklu nedensel risk faktörleri seçimini gerçekleştirirken aynı zamanda fakirlikte olduğu gibi distal nedenler arasından herhangi bir risk faktörünün seçilmesi veya beslenme alışkanlığı veya sigara içme durumu 85

gibi proksimal veya çevresel risk faktörlerinden birinin belirlenmesi ya da psikolojik nedenlerin etkili olabileceği kan basıncı değerleri gibi risk faktörlerinin seçimine dikkat etmek gerekmektedir. Bu durumda risk faktörlerinin spesifik özelliklerini de dikkate alarak, toplumlardaki değişimlerin sistematik bir değerlendirmesini yapma olanağı sağlayan, böylece bir toplumda belirli bir risk faktörüne veya bir grup risk faktörüne maruz kalan kişilerin dağılımını veren KHY 2000 çalışmalarında kullanılan karşılaştırmalı risk değerlendirme yöntemi kullanılması önerilmektedir. 2.14 Karşılaştırmalı Risk Değerlendirme Karşılaştırmalı Risk Değerlendirme (KRD) halk sağlığında bir risk faktörüne ya da risk faktörlerine maruz kalışın değiştirilmesinden doğan değişikliklerin diğer risk faktörlerine göre sistematik bir değerlendirmesidir (113). Her ikisi de zaman zaman benzer yöntemleri kullanmakla birlikte, KRD nin belirli bir müdahalenin sağlık faydalarını değerlendiren müdahale analizinden farklı olduğunun bilinmesi önemlidir. Epidemiyolojide bir risk faktörünün sağlık etkilerini tahminde standart yaklaşım risk faktörü kaynaklı bir hastalık ya da yaralanmanın atfedilen riskinde maruz kalış prevalansının ve rölatif riskin (RR) bir fonksiyonu olarak (P) maruz kalmayan bir grupla karşılaştırarak hesaplamaktır. Bu gibi bir maruz kalışa bağlı değerlendirmede kullanılan temel istatistik, risk faktörüne maruz kalışın sıfıra indirilmesi halinde hastalık ya da ölümde görülebilecek azalmanın yüzdesi olarak tanımlanan atfedilen oran (Attributable fraction, AF) dir. Alternatif olarak, bir risk faktörünün hastalık yüküne katkısı bir toplumda gözlemlenen maruz kalış dağılımından kaynaklanan yükün bir senaryo ya da bazı senaryolara göre tanımlanan hipotetik dağılım ile karşılaştırılmasından tahmin edilebilir. Bu hipotetik maruz kalışa counterfactual dağılım denir. Risk faktörüne maruz kalıştan doğan bir hastalığın AF si aşağıdaki eşitlik ile ifade edilir: AF n P RR i= 1 i i i= 1 i= 1 = n i n P RR P RR i i i Burada AF hastalık yükünün önlenebilen bölümü, n maruz kalış kategorileri ya da düzeyleri, P i popülasyonun maruz kalış kategorisindeki bölümü, RR i popülasyonun i maruz kalış kategorisindeki bölümü ve P i counterfactual dağılımdaki popülasyonun i maruz kalış kategorisindeki bölümüdür. Burada RR(x) x maruz kalış düzeyi için göreceli ölüm ya da hastalık riski, P(x) popülasyonun maruz kalış düzeyine göre dağılımı, P (x) popülasyon için maruz kalışın counterfactual dağılımı göstermektedir (113). Bir karşılaştırmalı risk değerlendirme uygulaması basamakları aşağıdakilerden oluşur. 1. Risk faktörlerinin seçimi 2. Risk faktörlerinin neden olduğu ilgili hastalık ve yaralanmaların seçimi 3. Uygun maruz kalış değişkenlerinin seçimi 4. 1.maddede yer alan risk faktörleri için popülasyonun maruz kalış dağılımı verilerinin toplanması 5. 1. maddedeki risk faktörüne maruz kalış kaynaklı ikinci maddedeki her hastalık ve yaralanma için risk faktörü hastalık ilişkisinin belirlenmesi. Bunu yapmak için, epidemiyolojik literatürün sistematik olarak incelenmesi gerekir. 6. Maruz kalışın counterfactual dağılımının seçimi 7. ikinci maddedeki her bir nedenden kaynaklanan hastalık ya da yaralanma yükünün hesaplanması 8. Belirsizlik analizi Counterfactual Analiz Mathers ve arkadaşları sağlık durumları veya çıktılarındaki atfedilmeyi iki yöntemle tanımlamaktadırlar; kategorik dağılım ve counterfactual analizler. Kategorik dağılımda ölüm gibi bir olay sadece bir nedenle veya Uluslarası Hastalık Sınıflandırmasında yer alan bir grup nedeni ile meydana gelmektedir (113). Counterfactual analizde ise, olaya neden olan bu bir veya bir grup riskin hastalığa veya ölüme katkısı, hastalık yükünün o anki mevcut durumu veya gelecekte görülebilecek yük ile alternatif senaryolar kullanılarak karşılaştırılması ile söz konusudur. Teoride hastalık yüküne bağlı risk faktörleri her iki 86

yöntemle de hesap edilebilir. Örneğin kategorik atfedilebilirlik meslek hastalıklarında çok görülen hastalık ve yaralanmaların yük üzerine etkilerini değerlendirmede veya yukarıda ayrıntılı açıklandığı üzere alkol kullanımının trafik kazaları ile olan ilişkisinin belirlenmesinde kullanılabilir. Ancak bu yöntem hastalıkların oluşmasına yol açan birden fazla risk faktörlerin birlikte değerlendirmesini gözden kaçırabilir. KHY çalışmalarında kullanılması gereken yöntem teorik olarak minumum bir maruziyet dağılımı üzerine kurulmuştur. Bu dağılımı dikkate alarak seçilmiş sağlık riskinin ortadan kaldırılması ile toplumda elde edilecek kazanımları hesaplama avantajına sahip olan yöntem counterfactual analiz yöntemidir (109, 113). 2.15 Risk Faktörünün Seçimi Analiz yapmak için risk faktörü seçimi aşağıdaki noktalar gözönüne alınarak yapılmalıdır. Potansiyel ulusal ya da bölgesel etki: Başlıca ölüm ve sakatlık nedenleri ile başlıca hastalık yükleri arasında bu etkiye yol açma olasılığı olanları kapsar. Toplumların sağlığını olumsuz yönde etkileme olasılığı, Risk faktörü seçimi ne çok spesifik (sudaki belirli bir patojen gibi), ne de çok geniş (bütün olarak çevresel zararlar gibi) olmalıdır. Risk faktörü dağılımı ve risk faktörü hastalık ilişkisi bağlamında mümkün olduğunca eksiksiz verilerin varlığı. Türkiye Karşılaştırmalı Risk Faktörü analizinde yedi ana risk faktörü seçilmiştir. Bu risk faktörlerinin seçilme nedenleri hastalık yüküne yol açan temel nedenler olmaları, çok spesifik ve çok geniş nedenler olmamaları, nedensel etkilerinin bilimsel açıdan kanıtlanmış olmaları, maruziyet ve risk düzeyleri konusunda veya gerektiğinde projeksiyonlar uygulayabilmek için yeterli veri kaynaklarının olmasıdır. 2.16 Risk Faktöründen Kaynaklanan Hastalık ve Yaralanmaların Seçimi Her risk faktörü-hastalık ilişkisi için, sağlığı etkileme olasılığının dokümante edilerek değerlendirmesi gerekmektedir. Bu ilişkinin sağlığı olumsuz yönde etkileme mekanizmaları ve popülasyonun risk faktörlerine maruz kalışının dağılımı çoğunlukla kısmen bilinir. Bu nedenle mevcut bilimsel bulgu ve verilere bağlı olarak yargılamak ve tüm varsayımlar ile belirsizlik kaynaklarının dökümante edilmesi önemlidir. Sağlığı olumsuz yönde etkilemenin değerlendirilmesi için bir çok yaklaşım önerilmektedir. Bu amaçla en uygun olan yaklaşım yaygın olarak bilinen ve oldukça kabul gören Bradford Hill tarafından önerilen standartlar dizisidir. Bunlar nedensellik bağlamında tartışılamaz kurallar değildir ve Bradford Hill (1965) (108) doğrudan puan olarak alınmamaları gerektiğini vurgulamıştır. Öte yandan bazı standartlar diğerlerine göre daha az faydalıdır ve hiç biri (geçici olanlar hariç) mutlak değildir. Bununla birlikte zarar görmeye ilişkin bir hükmün aşağıdaki standartlara uyduğu ölçüde inandırıcılığının artacağı yaygın olarak kabul edilmektedir: Geçicilik: Zamanla neden etkinin önüne geçmelidir. Güç: Güçlü bir risk-hastalık ilişkisinin tümüyle başka bir faktörden kaynaklanması (yanıltıcı unsurlar) halinde bu başka faktörün daha fazla ortaya çıkacağı görüşü doğrultusunda güçlü ilişkilerin zararlı olma olasılıkları zayıf ilişkilerden daha fazladır. Tutarlılık: Risk-hastalık ilişkilerinin farklı koşullar altında farklı popülasyonlarda tekrarlanan gözlemleridir. Biyolojik dereceleme: Bir doz-yanıt eğrisinin varlığıdır (monotonik eğilim). Ancak bazı ilişkiler tek bir sıçrayış (eşik) ya da J-biçimli bir eğri gibi diğer ilişkileri gösterirler. Kabul edilebilirlik: Bir zarar ilişkisinin biyolojik kabul edilebilirliği önemlidir. Fakat, zaman içinde değişebilecek olan şimdiki bilgi ve inanışlara dayandırıldığından mutlak değildir. Deneysel kanıt: Rastlantısal denemeler nedensel ilişki için güçlü kanıtlar verebilir. Fakat etik ve lojistik nedenlerden dolayı insan deneylerine ilişkin kanıtlar çoğunlukla yoktur. Risk faktörlerinin çoğu için sağlığı olumsuz yönde etkilemeye yönelik deneysel kanıt bulunmamaktadır. Geleneksel epidemiyoloji araştırmaları kapsamında daha az sorumlu tutulan maruz kalış ölçümünün karmaşık olduğu ya da maruz kalış ile etki arasında uzun sürelerin bulunduğu çevresel sağlık riskleri gibi risk faktörleri için diğer kriterler bağlantılı olmayabilir ya da bulunamayabilir. Sonuç olarak, 87

hastalık ve yaralanmalar mümkün olduğunca ulusal sağlık yükü araştırmasındaki nedenlere uyacak şekilde seçilmelidir. 2.16.1 Maruz Kalış Değişkeninin Seçimi Tahminlerden önce atılması gereken iki başlangıç adımı bulunmaktadır (113): 1. Risk faktörü ölçüm birimi de dahil olmak üzere maruz kalış değişkeni olarak açıkça ifade edilmelidir. Örneğin, eğer risk faktörü alkol ise maruz kalış değişkeni ortalama olarak her bir gün başına alkol alma sayısı ya da gram olarak günlük alkol alımı olabilir. 2. Risk faktörü düzeyleri ya da dağılımlarını tanımlama için; sürekli veriler (ortalama ve standart sapmalarla) kategorik veriler (tanımlanmış kategorilerin belirlenmiş bir sayısıyla) değerlendirilerek karar verilir. Maruz kalış değişkeninin seçiminde en temel kriter maruz kalışın popülasyon dağılımına ve Rölatif risklerine ilişkin anlamlı verilerin elde edilmesine olanak verilmesidir. Bu nedenle maruz kalış değişkeninin seçiminde: Literatürdeki en yaygın olarak bildirilen risk faktörleri düzeylerine ilişkin tanımlamalar ve analiz metotları. Rölatif risklerin bulunduğu risk faktörü kategorilerini seçme gereksinimi. Ayrıca maruz kalış tanımı ve birimlerinin rölatif risklerinin uygun olmasına dikkat edilmelidir. Örneğin, rölatif riskler maruz kalış kategorileri ile bağlantısız hale gelebileceğinden risk faktörü düzeyleri 5 kategori, göreli riskler 3 farklı kategori olarak bildirilemez. Eğer veriler bir ortalama, standart sapma ve sürekli rölatif risk ile tanımlanabiliyorsa bu şekilde bildirilmelidir. Eğer risk faktörü dağılımları ortalama ve standart sapma ile iyi tanımlanamıyorlarsa (örn. çarpıtılmışlarsa), en iyi şekilde kategorik olarak bildirilebilirler. Risk faktörü dağılımlarını tanımlamada daha yüksek kategori sayılarının müsaade ettiği iyileştirilmiş tahminler ile daha az risk kategorileri bildiren araştırmalardan gelen verilerin dahil edilmemesi nedeniyle ortaya çıkan taraf tutmalara önemle üzerinde durulması gereken noktalardır. 2.16.2 Maruz Kalışın Dağılımı Risk faktörü analizlerinde en önemli değişken risk faktörü düzeylerinin yaş, cinsiyet ve bölgeye göre dağılımlarıdır. Risk faktörü düzeylerinin yaş, cinsiyet ve bölgesel gruplara göre tahmini için kapsamlı araştırmalar gereklidir. Bunlar KRD sürecinin en fazla zaman alıcı bölümünü oluşturur (113). Kullanılabilecek bazı bilgi kaynakları: MEDLINE, Current Contents, ve Social Science Index gibi veri tabanları; DSÖ verileri; Kanser istatistikleri, ulusal bilimsel kurumların yapmış oldukları vaka-kontrol ya da izleme araştırmaları İlgili akademik kurumlar ve alan çalışmalarında uzman kişiler; Ulusal ve bölgesel anketler; 2.16.3 Maruz Kalışın Counterfactual Dağılımının Seçimi Counterfactual maruz kalış dağılımını kullanan analizler risk faktörlerine maruz kalışın şimdiki dağılımlarının bazı alternatif dağılımlarla karşılaştırılmasını gerektirir. Murray ve Lopez tarafından (1999) (18-21, 113, 114) tanımlanan dört tip teorik, kabul edilebilir, uygulanabilir ve maliyet-etkili minimum risk de dahil olmak üzere bir çok farklı counterfactuals potansiyel olarak ilgi çekicidir. Teorik minimum risk dağılımı; Maruz kalışın en düşük popülasyon riskini verecek dağılımıdır (örneğin sıfır tütün kullanımı). Sıfırın mümkün olmadığı risk faktörleri için (kolesterol gibi) risk dağılımı daha 88

karmaşıktır, bu gibi durumlarda ampirik kanıtlar kullanılarak en düşük genel riskli bir dağılım ya da düzeyin tahmin edilmesi gerekecektir. Kabul edilebilir minimum risk; Maruz kalışın genel popülasyon riskini minimize edecek kabul edilebilir dağılımlar dizisi arasındaki dağılımıdır. Kabul edilebilirlik dağılım biçiminin düşünülebileceğini ya da bir toplumda mümkün olabileceğini belirtir. Uygulanabilir minimum risk; Bir popülasyonda var olan ya da daha önce var olmuş olan maruz kalışın dağılımıdır. Kabul edilebilirlik dağılımının düşünülebileceğini ya da mümkün olduğunu ifade etmesine karşılık uygulanabilirliğin bazı popülasyonlarda ulaşılma durumunu ifade ettiğine dikkat etmek gerekir. Maliyet etkili minimum risk; tüm maliyet-etkili müdahalelerin uygulanması halinde ortaya çıkacak maruz kalış dağılımıdır (bazı referans değerlerle karşılaştırmalı olarak). Bir KRD analizi için teorik minimum dağılımın belirlenmesi gerekir. Bu bazı risk faktörleri bakımından karmaşık ve zor bir seçimdir. Bu minimum risk dağılımı risk faktörlerinin çoğu için tüm dünyada aynı olacağından DSÖ 20 risk faktörü için tanımlamıştır. 2.17 Projeksiyon Yaklaşımı 2.17.1 Projeksiyon Yaklaşımı Projeksiyonlar ya da tahminlerden altyapısı insan kaynağı ve araştırma yatırımları üzerine olan sağlık politikalarını geliştirmede yararlanılabilir. Bu kapsamda öncelikle KHY de kullanılan sağlıkla ilgili öngörülerde izlenen yaklaşım kısaca özetlenecektir. Sağlık tahminlerini geliştirmede üç temel nokta söz konusudur (115-119). Mortalitenin tüm sebeplerini öngörme, daha sonra bu sebeplerin alt gruplarını oluşturan nedenleri tahmin etme, bunları gruplara dağıtma ve böylece toplam mortaliteyi ortaya çıkarma, Zaman içerisinde geçmiş eğilimlerin dağılımlarına dayanan öngörüler ya da zamana ek olarak bağımsız değişkenli modellere dayanan öngörüler geliştirmek, Eş zamanlı olarak tüm yaş gruplarının ya da değişebilen farklı yaş gurupları için belirleyicilerin ve eğilimlerin olduğunu kabul etmek. 1996 yılı KHY nde uygulanan projeksiyonlar; 2.17.2 Tüm Nedenli Mortalite Öngörüleri Yaşam Süresi Tahminleri; Bilindiği üzere periyodik olarak Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası ve Nüfus Konseyi, bölgeler ve ülkeler için nüfus tahmini yayınlamaktadır. Nüfus tahminleri yapabilmek için doğum hızları ile yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarının tahmin edilmesi gerekmektedir (42, 47, 116). Bu kuruluşlar tarafından kullanılan mortalite tahminleri genellikle yaşam süresi hakkında basit varsayımlara dayanır. Örneğin tahminlerde, erkek hayat uzunluğunun 60 yaşına kadar her 5 yılda 2.5 yıl artacağı sonra yaşam süresi 77,5 yaşına ulaşıldığında her 5 yılda 0.4 yıllık bir oranda azalacak bir oran olacağını varsayar. Benzer bir belirleyici model kadınlar içinde kullanılabilir. Bu projeksiyonlarda yaşam süresinin tüm ülkelerde ülkenin izlediği sağlık ve sosyal gelişim politikaları dikkate alınmaksızın artmakta olduğu varsayılır. Son zamanlardaki çalışmalar yüksek oranda HIV görülen ülkeler için bazı ad hoc ayarlamaları içermektedir. Yaşam Süresinin Yaşa ve Nedene Özel Ölüm Hızlarına Göre Dağılımı; Yaşa özel ölüm hızlarını tahmin etmek için Birleşmiş Milletler ve Dünya Bankasının yaşam süresi tahminleri Coale ve Demeny ya da Birleşmiş Milletler yaşam tablosuyla birleştirilebilir (26-28, 47). Yaşa özel ölüm hızları Bulatao (1993) (118) tarafından nedene özel ölüm öngörülerini oluşturmak için Preston yöntemiyle ölüm nedeni modellerine benzer yollarla kullanılmıştır. Ancak bu yöntemin bir takım sınırlılıkları mevcuttur. En büyük sıkıntısı gelecekteki yönelimlerin geçmiştekilerin bir devamı olduğunu varsayması ve bu ölüm nedenlerinin bileşiminin gelecekte değişeceğini, böylece tüm- nedene özel mortalite trendlerinin değişeceğini ihmal etmesidir. Bulatao (1993) (118) tarafından gerçekleştirilen regresyon modelleri hastalık tanımlı koşular için olan kategoriye kodlanmış ölümlerin hızlarındaki eğilimlerle karışabilir. Tipik olarak bu mortalite kategorisi gelişimle azalır ve sonuç 89

olarak tüm nedene özel mortalitede azalan bir trend gözlenir bu da özellikle kardiyovasküler hastalıklar ve kanserlerde hatalı eğilimler elde edilmesine neden olabilir. 2.17.3 Nedene Özgü Projeksiyonlar Farklı hastalıklar için bir çok çeşit nedene özel model geliştirilmiştir. Nedene özel projeksiyonlar iki grupta incelenebilir. Doğrusal ya da doğrusal olmayan modeller kullanılarak geçmişteki eğilimlerin projeksiyonlarına dayananlar, Çok değişkenli modellere dayananlar. En kapsamlı modeller, çeşitli risk faktörleri ve mortalite arasındaki detaylı ilişkilerin değerlendirildiği kardiyovasküler hastalıklar için geliştirilmiştir. Örneğin TROLLEY (Dünya Bankası 1994) (119) yüksek tansiyon, kolestorel sigara kullanımı ve alkol kullanımı gibi anahtar değişkenlerin olduğu bir koroner kalp hastalıkları tahmin modeli geliştirmiştir. Bu risk faktörlerinin çoğu değişebilir olduğundan kardiyovasküler ve diğer bulaşıcı olmayan nedenlerden kaynaklanan ölüm hızlarının gelir arttıkça artacağını önerme eğilimindedir. Bu modeller bütün mortalite düşüşleri gibi bir çok ülkede kaydedilen bulaşıcı olmayan hastalıklar sebebiyle ölüm hızındaki düşüşleri açıklayamaz. 2.17.4 Regresyonlar KHY çalışmasında 1990 projeksiyonları için yaş ve nedene spesifik mortalite hızlarını sosyoekonomik determinantların kısa bir listesi ve bir ana risk faktörü (sigara içme) ile ilişkilendiren basit bir regresyon modeli geliştirilmiştir. KHY 1990 uygulamasındaki modeller aşağıda kısaca açıklanmaktadır. Ölüm nedenleri dokuz neden kümesine ayrılmıştır: Grup I; bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklardır, grup II; bulaşıcı olmayan hastalıklar; kalp-damar sistemi hastalıkları, solunum sistemi hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, endokrin, nutrisyonel ve metabolik hastalıklar, duyu organ bozuklukları, genito-üriner sistem hastalıkları, malign neoplazmalar, kas, iskelet sistemi ve nörolojik bozukluklar, nöropsikiatrik bozukluklar ve ağız ve diş sağlığı bozukluklarıdır ve grup III; istemli ve istemsiz yaralanmalardır.bu grupların seçilme nedeni son 40 yıldaki mortalite trendlerinin her grup hastalık için benzer bir zaman trendini izlediğini göstermektedir (116-120). Yaş, cinsiyet ve neden-spesifik ölüm hızlarını aşağıdaki yardımcı açıklayıcı değişkenlerle ilişkilendiren eşitlikler geliştirilmiştir: Kişi başına GDP İnsan kaynağı ortalama okullaşma yılı Sigara içme yoğunluğu akciğer kanseri ölüm hızlarına bağlı olarak Zaman teknolojik ilerlemeler bağlamında. Nedenlerin çoğu için bir log-log fonksiyonel formu kullanılmıştır: LnM a, k, i= Ca, k, i + β 1LnY+ β2lnhc+ β3t C a,k,i M a,k,i bir sabit terim; a yaş, k cinsiyet ve i neden grubu için mortalite düzeyi; Y, HC ve T ise sırasıyla kişi başına GDP, insan kaynağı ve zamanı göstermektedir. 1950-1990 arasında 47 ülke için yaş, cinsiyet ve nedene özel mortalite hızları yardımıyla regresyon modelleri elde edilmiştir (116). 2.17.5 Bağımsız Değişkenlerin Projeksiyonu Bağımsız değişkenler projeksiyon dönemi içinde projekte edilerek alternatif projeksiyon senaryoları oluşturulmuştur. Öncelikle 1990 KHY için, kötümser ve iyimser senaryolar oluşturulmuştur. Daha düşük olasılıklar da dahil olmak üzere daha bir çok senaryo oluşturulabilir (116). 90

Kişi başına gelir projeksiyonları; Bölgesel kişi başına gelir projeksiyonları Dünya Bankasının 1995-2004 dönemi için beklenen gelişme tahminlerini veren Global Economic Prospects e dayandırılmıştır. 2005-2020 arası tahminleri kişi başına gelir artış hızının EME nin geçmiş 40 yıldaki tarihsel ortalamasına yöneleceği (yılda yaklaşık %3) varsayımıyla oluşturulmuştur. İyimser ve kötümser senaryolar son 40 yıldaki en yüksek ve en düşük bölgesel büyüme hızları incelenerek ve kabul edilebilir ancak keyfi hızın seçimiyle oluşturulmuştur. İnsan sermayesi projeksiyonları için, insan kaynağındaki büyüme hızını insan kaynağı düzeyinde erişilen düzeyin bir fonksiyonu olarak tahmin edilmiştir. r = 0.043 0. 004HC Projeksiyonlar bu ilişkinin projeksiyon süresince geçerli olduğunu varsaymıştır. İyimser ve kötümser varyantlar (r) HC (human capital) üzerindeki katsayının keyfi olarak değiştirilmesiyle geliştirilmiştir. Sigara İçme Yoğunluğu; Sigara içme yoğunluğunun KHY 1990 projeksiyonları Birleşik Krallık daki (İngiltere) 1900-1990 arası sigara içme salgınına göre düzenlenmiştir. Kişi başına sigara tüketimi ile akciğer kanseri hızı arasındaki ilişki eksi sigara içmeyenlerin akciğer kanseri hızının Birleşik Krallık ın her bölgesinde aynı kalacağı varsayılmıştır. Bu nedenle 1990 sigara tüketimi 2020 deki sigara içme yoğunluğunu tahmin etmek için kullanılmıştır. Bu 1990 tüketimi ile 2020 akciğer kanseri insidansı arasındaki ilişkinin tam olarak belirlendiğini kabul etmektedir. Zaman; gelir, eğitim ve sigara içmenin mortalite hızları ile ilişkisindeki artık değişiklik regresyonlara teknolojik gelişmelerin etkilerini yakalayan zaman eklenerek modellenmiştir. 2.17.6 Mortalitenin Ayrıntılı Nedenlerden Projeksiyonu Dokuz neden kümesi için mortalite projeksiyonları geliştirilince, her kümedeki ayrıntılı nedenler için projeksiyonlar iki yolla geliştirilmektedir; 1. Ayrıntılı nedenler için hızları neden kümesi için olan hızlarla ilişkilendiren regresyon modelleri tahmin edilir. Bu modellerin iyi tahmin verdiği durumlarda regresyon sonuçları kullanılır. 2. Diğer nedenler için, her neden kümesindeki mortalite göreli dağılımının projeksiyon dönemi boyunca aynı kalacağı varsayılır. 3. Regresyon modelinin çoğu yerde HIV öncesi dönemde tarihlenmiş verilere uydurulmuş olması nedeniyle HIV özel bir durum olarak ele alınmıştır. HIV eğilimlerinin ayrı modelleri önceki Küresel AIDS Programı tarafından kullanılanlardan uyarlanmıştır. Hindistan ve Sub-Sahra Afrikasında tüberküloz projeksiyonları da bu bölgedeki geniş HIV salgınları projeksiyonlarına ve HIV ile TB arasındaki etkileşime dayandırılarak modifiye edilmiştir. 2.17.7 YLL ve YLD Projeksiyonları YLL projeksiyonları mortalite projeksiyonları temel alınarak hesaplanmıştır. YLD ler, YLD nin YLL ye oranının sabit kalmasına bağlı olarak yaşa özgü YLD hızlarının mortalite trendlerine oranla daha hızlı azalması veya bu hızların aynı kalması nedenine bağlı olarak sonradan eklenmiştir. 2.17.8 KHY 2000 İçin Yeni Projeksiyon Modelleri Önceki projeksiyon modellerinin geliştirilmesi çalışmalarında ülkelerin yaşa, cinsiyete ve nedene göre DSÖ tarafından derlenmiş ve önemli ölçüde genişletilerek, yeni verileri kullanılmıştır. Ayrıca, önceki çalışmaların bazı önemli sakıncalarına çözüm getiren yeni istatistik yöntemler de geliştirilmiştir. İstatistiksel yöntemler içerisinde KHY 1990 da kullanılan regresyon modellerinin geliştirilmesi için pek çok neden söz konusu idi. Örneğin regresyon uygulamalarında ; Model uygulanmasında eksik gözlemler olduğunda o değişkene ait veriler tümden listeden çıkartılmaktaydı Regresyon modelleri bir yılın ölüm hızlarının sonraki yılın ölüm hızlarının tahmininde kullanılması şeklindeki zaman dizisi süreçlerini içermemekteydi. 91

Mortalite hızları ile gelir, eğitim, sigara içme ve zaman arasındaki ilişkilerin tüm ülkeler için geçerli olduğu varsayılmıştı. Her yaş, cinsiyet neden kümesi için bu boyutların her birindeki farklı ilgililik dereceleri avantajını kullanmayan ayrı modeller tahmin edilmiştir. KHY 1990 projesinin tamamlanmasından bu yana, eksik veriler için algoritmaların geliştirilmesi ve başka ülkelerin gözlemlerinin çekilmesinden oluşan taraflılığın azaltılması için daha kapsamlı istatistikler ve eldeki mevcut veri tabanını da kullanarak bir dizi iyileştirme gerçekleştirilmiştir. Bir başka önemli çalışma alanı da projeksiyonlar çevresindeki belirsizliğin anlamlı ölçülerinin sağlanmasıdır. Bu çalışma KHY 2000 araştırması kapsamında yürütülmüştür. KHY 1990 için geliştirilen projeksiyon metodunun en zayıf yanı YLD lerin projeksiyonuna ilişkin çoğu durumda mortalite ile fatal olmayan sağlık çıktıları arasındaki ilişkinin sabit kalacağını varsayan basit yaklaşımıdır. Mortalite azaldıkça YLD lerin YLL lere oranının azalabileceğine ilişkin bazı kanıtlar mevcuttur. Ayrıca, bazı sakatlık nedenleri için mortalite eğilimlerinden bağımsız tahmin edilebilir eğilimler bulunabilir. Örneğin, 80 lerde ve 90 larda batı ülkelerinin çoğunda kalp hastalığı mortalitelerindeki düşüş daha çok kalp hastalığı ile yaşamdaki gelişmelerden kaynaklandığından kalp hastalarının sayısını arttırmıştır. Öte yandan, daha iyi tedavi olanakları nedeniyle örneğin kalp krizinde olduğu gibi YLD gerçekten düşüyor olabilir. Şimdiki çalışmalarda ek olarak hastalığa özel projeksiyon alt modelleri dikkate alınmaktadır. KHY 2000 in devam eden projeksiyon çalışmasının son çıktısı, ülkelere özgü mortalite ve hastalık yükü projeksiyon setlerinin ilki olacaktır. Hastalık yükü çalışmasını üstlenen araştırma takımları için gözden geçirilmiş projeksiyonlar, ulusal hastalık yükü çalışması sonuçlarının hangi tahminlere dayandığı, WHO işbirliği ile geliştirilebilir. 2.18 Araştırmanın Sınırlılıkları Hastalık yükü kavramı ve bunun ölçütü olan DALY lerin geliştirilmesinin amacı, sağlık planlayıcılarının, toplumun gereksinimlerini saptarken sadece mortalite verilerini değil, morbiditelerini de göz önünde bulundurmalarını sağlamaktır. Son yıllarda hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde mortalite değerlerinin düşme eğiliminde olması, bununla birlikte bireylerde uzun süreler kısıtlılık durumları oluşturan kronik hastalıkların artması, toplumların sağlık gereksinimlerinin saptanmasında yeni yöntemler geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Sonuçta DALY en çok kısıtlılık oluşturan hastalık gruplarını, en fazla ölümlere yol açan hastalıklar ile birlikte yakalayabilecek, buna bağlı olarak da sağlık hizmetlerinin planlamasında değerli bir araçtır. Ancak DALY hesaplamalarının güvenilir yapılabilmesi için ayrıntılı ölüm istatistiklerine, yerel insidans ve prevalans verilerine ihtiyaç vardır. Özellikle YLL bileşeninin hesaplanmasında güvenilir mortalite verileri son derece önem taşımaktadır. Bu nedenle Türkiye Ulusal Sözel Otopsi araştırması yardımıyla ve özellikle Türkiye kentsel alandan ICD-8 kodlama sistemine karşılık gelen başlıca nedenlere ve seçilmiş 50 nedene göre ölüm istatistiklerini kodlayan Devlet İstatistik Enstitüsü, İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Müdürlüğü kayıtları yardımıyla mevcut ulaşılabilecek her türlü veri tabanına ulaşılarak Türkiye ölüm analizi gerçekleştirilmiştir. Ancak, Ulusal Sözel Otopsi Araştırması raporunda da belirtildiği üzere ülkemizdeki mortalite istatistikleri gerçeği göstermekten uzaktır. Devlet İstatistik Enstitüsünün verileri sadece il ve ilçe merkezleriyle sınırlıdır, üstelik başlıca nedenlere ve seçilmiş 50 nedene göre ölümleri yeterince sınıflayamamakta, dolaşım sistemine bağlı hastalıkların çoğunluğunu kalp hastalıklarının diğer şekilleri gibi bir kategori altında toplamaktadır. Bunun sonucu olarak bir yandan gerçek kalp hastalıkları saptanamazken, bir yandan da kalp hastalığı olmayan ölüm nedenlerinin kalp hastalığı içerisine katıldığı gözlenmektedir. Mortalite verilerinin toplanmasında standardizasyonu sağlamak ve kaliteyi yükseltmek için gerek duyulan veri ve bilgilerin cinsini, kalitesini ve toplama sıklığını belirleyecek gerekli yönetmelikler ve prosedürler de yeterli değildir. 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun Onuncu Bap, I.fasılında mezarlıklar ve ölülerin defni bölümünde madde 215-222 arasında ve Sağlık Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkındaki Yönerge de madde 88 de ölü defin ruhsatları ile ilgili kurallardan bahsedilmektedir, ancak bunlar verilerin toplanmasında standardizasyonu ve kaliteyi yükseltecek unsurlar içermemekte, sadece defin ruhsatlarının kimler tarafından doldurulacağını belirtmekte ve ölüm istatistiklerine gerekli özen ve hassasiyetin gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. 92

Bu araştırmada tüm veri kaynaklarına ulaşılarak, literatür verileri de dikkate alınarak ölüm nedenlerinin yeniden dağıtımı yapılmış ve hesaplamalar gerçekleştirilmiştir. Mortalite istatistikleri kırsal alanı da kapsayan güvenilir, doğru ve tam olarak toplanamadıkça, verilerin kodlanmasında en az ICD-9 kodlama sistemi kullanılmadıkça, bu kodlamayı yapan insan gücünün yetişmesi için gerekli kaynak ayırımı gerçekleştirilmedikçe bu araştırma bulguları ışığında gerçekleştirilecek tüm UHY çalışmalarında aynı kısıtlılıklar söz konusu olacaktır. Aynı şekilde YLD bileşeni için gerekli olan özellikle kentsel, kırsal ve bölge düzeyinde yerel insidans verilerinin elde edilmesinde de sıkıntılar yaşanmıştır. Raporun yöntem kısmında ayrıntılı bir şekilde açıklandığı üzere Türkiye de KHY hastalık listesinde yer alan hastalık ve sekellerine yönelik yayınlanmış ve yayınlanmamış yaklaşık 20.000 rapor, makale v.b tüm yazılı materyaller taranarak, bu proje kapsamında gerçekleştirilen hanehalkı araştırması verileri kullanılarak insidanslara ulaşılmaya çalışılmıştır. Ancak DISMOD programı ile iç tutarlılıkların uygulanması sonucu Dünya Sağlık Araştırmasının bir parçası olan Ulusal Sağlık Araştırması cevaplayıcı modülünden elde edilen prevalanslar dışında, Hastalık Yükü hesaplamalarında yararlı olabileceği düşünülen hane halkı reisinden son iki aylık süre ve yaşamın herhangi bir dönemi içerisinde hanehalkının sağlık durumunu ortaya çıkarmaya yönelik beyan ile alınan soruların hafıza faktörü nedeniyle güvenilir olmadığı belirlenmiş ve cevaplayıcı modülünden elde edilen prevalanslar dışında kullanımı söz konusu olamamıştır. Bu kısıtlılık eldeki tüm verilerin DSÖ uzmanları ile birlikte DISMOD programında değerlendirilmesi sonucu en doğru prevalansların tahmini ile giderilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte sosyo-ekonomik düzey gibi sonuca etki edebileceği düşünülen diğer faktörlerin değerlendirilmesi ancak daha detaylı veri bulunması ile olasıdır. Bu kısıtlılığı ortadan kaldırmak için en doğru çözüm her bölge için insidans ve prevalansların ayrı ayrı ve güvenilir elde edilebileceği sürveyans rutin bilgi toplama sistemlerinin ivedilikle kurulmasıdır. 93

BULGULAR Bulgular Türkiye nin demografik yapısı, yaşam tabloları, kentsel, kırsal, Türkiye beş bölge ve Türkiye ulusal düzeyde değişik yaş grupları için saptanmış ölüm nedenleri, YLL ler, YLD ler, DALY ler, risk faktörleri, projeksiyonlar ve duyarlılık analizinden oluşan sekiz bölüm halinde sunulacaktır. Bu rapor Teknik Şartname gereği özellikle T.C Sağlık Bakanlığı düzeyinde politika belirleyicilerin öncelikleri saptamalarına yönelik olarak hazırlanmıştır. Bu nedenle raporun sunulmasında UHY-ME Teknik Şartnamesinde firmadan istendiği şekilde sadece tanımlayıcı bulguların sunulması dikkate alınmış olup tabloların kolaylıkla anlaşılabilmesini sağlamak, karışıklıkları önlemek, gene Teknik Şartname de yazdığı üzere DSÖ nün görüşleri göz önüne alınarak, ayrıca bu konuyu dünyada geliştiren uzmanımızın da önerdiği formatta özellikle ölüm nedenleri ya da hastalık yüklerinin toplam içerisindeki yüzdeleri sunulmuştur. KHY listesinde yer alan tüm hastalıklara yönelik ayrıntılı bilgiler örneğin tüm ölüm sayıları ve/veya hastalık yüklerine ait mutlak sayılar ya gruplandırılarak ayrı tablolar halinde rapor içinde ya da ekler bölümünde Teknik Şartname de belirtildiği üzere yaş grupları, cinsiyet, Türkiye ulusal, kentsel, kırsal ve beş bölge düzeyinde tek tek verilmektedir. Bulguların ilk bölümünde Türkiye nin demografik yapısı ve ölüm hızları ile ilgili bulgular verilmektedir. Yöntem kısmında sunulan Türkiye nin demografik yapısı ile ilgili mevcut tüm verilerin analizi sonucu ayrıntılı bir şekilde daha önce yöntem bölümünde sunulan teknikler kullanılarak Türkiye ulusal düzey, kentsel, kırsal alan ve beş bölge için ayrı ayrı yaşam tabloları geliştirilmiştir. 3.1 Yaşam Tabloları 3.1.1 Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu Türkiye kentsel, kırsal ve beş bölge yaşam tabloları elde edildikten sonra, eldeki veriler doğrultusunda Türkiye ulusal yaşam tablosu geliştirilmiştir. Türkiye ulusal yaşam tablosunda yetişkin ölümlülüğü için elde edilen değerler erkeklerde 180,2/1000, kadınlarda 114/1000 dir. Bu değerler, İçişleri Bakanlığının, 1990 ve 2000 yılında saptadığı ölümlerden elde edilen yaşa ve cinsiyete göre ölüm hızları doğrultusunda geliştirilen yaşam tablosu ile birbirine çok benzerdir. İçişleri Bakanlığı ölüm sayıları ve DİE 1990 ve 2000 nüfus sayımlarına göre elde edilen yetişkin ölümlülüğü erkeklerde 186/1000, kadınlarda 120/1000 dir. Türkiye Ulusal yaşam tablosu Tablo 3.1 de sunulmaktadır. 94

Tablo 3.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Nüfus Kent+kır yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx Ex 0 1 0,1 640995,7897741 24321,5079250 0,0379433 0,0366904 100000,0000000 3669,0379983 96697,8658015 6769340,0940121 67,6934009 1 4 0,4 2756947,0880002 5900,1448877 0,0021401 0,0085167 96330,9620017 820,4180403 383354,8447101 6672642,2282105 69,2678874 5 5 0,5 3487028,9964657 2796,2255512 0,0008019 0,0040014 95510,5439614 382,1802065 476597,2692906 6289287,3835004 65,8491421 10 5 0,5 3571964,3392006 2239,9546294 0,0006271 0,0031306 95128,3637549 297,8048825 474897,3065680 5812690,1142098 61,1036486 15 5 0,5 3692557,1163346 4737,1989540 0,0012829 0,0063940 94830,5588724 606,3481407 472636,9240099 5337792,8076418 56,2876869 20 5 0,5 3427945,1192460 5637,6415113 0,0016446 0,0081894 94224,2107316 771,6389724 469191,9562271 4865155,8836319 51,6338194 25 5 0,5 2977505,3304131 4760,9604827 0,0015990 0,0079630 93452,5717592 744,1674758 465402,4401067 4395963,9274047 47,0395180 30 5 0,5 2553292,9395259 4540,1115200 0,0017781 0,0088514 92708,4042834 820,5946373 461490,5348241 3930561,4872981 42,3970353 35 5 0,5 2454466,8554344 5627,3867549 0,0022927 0,0113982 91887,8096462 1047,3584037 456820,6522216 3469070,9524740 37,7533317 40 5 0,5 2084284,4448087 6988,9707762 0,0033532 0,0166265 90840,4512425 1510,3584710 450426,3600349 3012250,3002524 33,1597901 45 5 0,5 1711377,4132786 9055,1529082 0,0052911 0,0261104 89330,0927715 2332,4409289 440819,3615351 2561823,9402175 28,6781740 50 5 0,5 1356887,5071354 11611,1274007 0,0085572 0,0418897 86997,6518426 3644,3092894 425877,4859893 2121004,5786823 24,3800210 55 5 0,5 1016630,9167926 14171,1908336 0,0139394 0,0673498 83353,3425532 5613,8307979 402732,1357710 1695127,0926930 20,3366421 60 5 0,5 864623,6922410 18902,2971512 0,0218619 0,1036447 77739,5117552 8057,2896755 368554,3345873 1292394,9569220 16,6246858 65 5 0,5 795182,9175838 27456,0921788 0,0345280 0,1589220 69682,2220797 11074,0347547 320726,0235117 923840,6223347 13,2579099 70 5 0,5 518066,9044535 28550,4453491 0,0551096 0,2421816 58608,1873250 14193,8219525 257556,3817436 603114,5988230 10,2906202 75 5 0,5 254539,4687539 22291,3742290 0,0875753 0,3592278 44414,3653725 15954,8768316 182184,6347835 345558,2170793 7,7803254 80 5 0,5 98834,3983565 13728,9996841 0,1389091 0,5155197 28459,4885409 14671,4258265 105618,8781383 163373,5822958 5,7405664 85+ 5 0,5 83603,7622016 19959,1346404 0,2387349 1,0000000 13788,0627144 13788,0627144 57754,7041575 57754,7041575 4,1887468 Toplam nüfus Toplam ölüm e0 q5 e60 45q15 20q60 34346735,00000 233275,91737 67,69593 44,89456 16,62794 180,22721 633,91218 Kadın Nüfus Kent+kır yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx Ex 0 1 0,1 604111,8283200 21952,7632600 0,0363389 0,0351881 100000,0000000 3518,8079816 96833,0728165 7194288,2023213 71,9428820 1 4 0,4 2585061,9505000 5191,4467800 0,0020082 0,0079945 96481,1920184 771,3152534 384073,6114653 7097455,1295048 73,5630954 5 5 0,5 3271937,5849900 2024,0238400 0,0006186 0,0030882 95709,8767649 295,5740182 477810,4487792 6713381,5180395 70,1430379 10 5 0,5 3309076,1284800 1344,4868100 0,0004063 0,0020295 95414,3027467 193,6387894 476587,4167601 6235571,0692603 65,3525823 15 5 0,5 3519399,3348900 1984,6424400 0,0005639 0,0028156 95220,6639573 268,1038833 475433,0600784 5758983,6525003 60,4803980 20 5 0,5 3264479,6867400 2335,2041200 0,0007153 0,0035703 94952,5600740 339,0092799 473915,2771705 5283550,5924219 55,6441089 25 5 0,5 2919759,0020000 2576,7174600 0,0008825 0,0044028 94613,5507942 416,5681122 472026,3336903 4809635,3152514 50,8345292 30 5 0,5 2458070,3131700 2790,8133200 0,0011354 0,0056608 94196,9826819 533,2274740 469651,8447247 4337608,9815611 46,0482794 35 5 0,5 2401575,5261900 3738,4221900 0,0015567 0,0077531 93663,7552079 726,1842599 466503,3153901 3867957,1368364 41,2961997 40 5 0,5 1985860,6565100 4439,2657800 0,0022354 0,0111151 92937,5709481 1033,0072259 462105,3366756 3401453,8214463 36,5993407 45 5 0,5 1658546,6051400 5665,1813200 0,0034158 0,0169341 91904,5637222 1556,3252299 455632,0055360 2939348,4847707 31,9826172 50 5 0,5 1361402,1942700 7230,3954300 0,0053110 0,0262070 90348,2384923 2367,7557892 445821,8029883 2483716,4792346 27,4904804 55 5 0,5 1042512,1111500 8754,6219300 0,0083976 0,0411247 87980,4827030 3618,1737534 430856,9791317 2037894,6762464 23,1630313 60 5 0,5 965310,0169000 12821,8217500 0,0132826 0,0642785 84362,3089496 5422,6835348 408254,8359111 1607037,6971147 19,0492379 65 5 0,5 850920,4484100 19287,0206700 0,0226661 0,1072528 78939,6254148 8466,4989518 373531,8796944 1198782,8612036 15,1860723 70 5 0,5 654991,3192800 25967,2813300 0,0396452 0,1803510 70473,1264630 12709,8992554 320590,8841762 825250,9815092 11,7101514 75 5 0,5 323261,1322600 22322,0396600 0,0690527 0,2944346 57763,2272075 17007,4902718 246297,4103581 504660,0973330 8,7367019 80 5 0,5 147944,0835700 17328,7724100 0,1171306 0,4530019 40755,7369357 18462,4249963 157622,6221877 258362,6869750 6,3392962 85+ 5 0,5 132972,0772400 29426,1077100 0,2212954 1,0000000 22293,3119394 22293,3119394 100740,0647872 100740,0647872 4,5188470 Toplam nüfus Toplam ölüm e0 q5 e60 45q15 33457192,00000 197181,02819 71,9428820 42,90123 19,0492379 114,03360 95

Tablo 3.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 1245107,61809 46274,2711900 0,0371649 0,0359620 100000,0000000 3596,2005612 96763,4194949 6977421,9193027 69,7742192 1 4 0,4 5342009,03850 11091,5916700 0,0020763 0,0082640 96403,7994388 796,6813181 383703,1625917 6880658,4998078 71,3733125 5 5 0,5 6758966,58146 4820,2493900 0,0007132 0,0035595 95607,1181207 340,3108712 477184,8134254 6496955,3372161 67,9547241 10 5 0,5 6881040,46768 3584,4414400 0,0005209 0,0026012 95266,8072495 247,8071218 475714,5184428 6019770,5237907 63,1885407 15 5 0,5 7211956,45122 6721,8413900 0,0009320 0,0046494 95019,0001276 441,7787800 473990,5536883 5544056,0053479 58,3468148 20 5 0,5 6692424,80599 7972,8456300 0,0011913 0,0059389 94577,2213477 561,6876418 471481,8876337 5070065,4516596 53,6076804 25 5 0,5 5897264,33241 7337,6779400 0,0012443 0,0062020 94015,5337058 583,0809329 468619,9661970 4598583,5640259 48,9130188 30 5 0,5 5011363,25270 7330,9248400 0,0014629 0,0072876 93432,4527730 680,9030099 465460,0063401 4129963,5978289 44,2026670 35 5 0,5 4856042,38162 9365,8089400 0,0019287 0,0095972 92751,5497631 890,1536698 461532,3646408 3664503,5914887 39,5088125 40 5 0,5 4070145,10132 11428,2365600 0,0028078 0,0139412 91861,3960932 1280,6618512 456105,3258383 3202971,2268480 34,8674347 45 5 0,5 3369924,01842 14720,3342300 0,0043682 0,0216048 90580,7342421 1956,9802963 448011,2204696 2746865,9010097 30,3250567 50 5 0,5 2718289,70141 18841,5228300 0,0069314 0,0340666 88623,7539458 3019,1118879 435570,9900091 2298854,6805400 25,9394866 55 5 0,5 2059143,02794 22925,8127600 0,0111337 0,0541608 85604,6420578 4636,4170783 416432,1675934 1863283,6905310 21,7661525 60 5 0,5 1829933,70914 31724,1189000 0,0173362 0,0830803 80968,2249795 6726,8656803 388023,9606969 1446851,5229376 17,8693744 65 5 0,5 1646103,36599 46743,1128500 0,0283962 0,1325699 74241,3592992 9842,1687840 346601,3745363 1058827,5622407 14,2619636 70 5 0,5 1173058,22373 54517,7266800 0,0464749 0,2081858 64399,1905153 13406,9983389 288478,4567290 712226,1877045 11,0595519 75 5 0,5 577800,60101 44613,4138900 0,0772125 0,3235979 50992,1921763 16500,9656188 213708,5468348 423747,7309754 8,3100513 80 5 0,5 246778,48193 31057,7720900 0,1258528 0,4786618 34491,2265576 16509,6331577 131182,0498935 210039,1841407 6,0896409 85+ 5 0,5 216575,83944 49385,2423400 0,2280275 1,0000000 17981,5933998 17981,5933998 78857,1342472 78857,1342472 4,3854364 Toplam 67803927,00000 430456,94556 Toplam e0 q5 e60 45q15 (a) 5q0 0,0439288 69,7742192 43,9288 17,8693744 147.8733 (b) 45q15 0,1478733 3.1.2 Türkiye Kentsel Alan Yaşam Tabloları Türkiye kentsel alan yaşam tablosunun hazırlanmasında Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) 2000 yılı nüfusu ile 1990-2000 yılı ölüm istatistikleri kullanılmıştır. Uygulanan yöntemde Türkiye deki çocuk mortalite düzeyi için 5q0, 15-60 yaş arası ölüm olasılıkları için 45q15 e ihtiyaç duyulmaktadır. 5q0 değeri Türkiye Demografik ve Sağlık Araştırması ndan, 45q15 değeri için DİE değerlerinden faydalanılarak yaşam tablosu oluşturulmuştur. Yaşam tablosunda kentsel ve kırsal alan 5q0 değeri için en uygun rakamı ortaya çıkarabilmek amacıyla mevcut tüm veri kaynakları değerlendirilmiş ve Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması,1998 değerinin en uygun değer olduğu saptanmıştır. Grafik 3.1 de 5q0 değerlerine karar vermek için kullanılan değişik veri kaynakları ve bu verilerin karşılaştırması sunulmaktadır. Hayati istatistiklerin sağlıklı olmadığı durumlarda, bazı standart demografik teknikler yardımıyla eksik olduğu düşünülen ölüm sayıları tahmin edilmektedir. Bu durum için kullanılacak ideal verilerin 10 yıldan fazla aralığı olmayan nüfus sayımlarından elde edilmesi gerekir. Ayrıca, nüfusa yönelik (beş yıllık yaş grupları ile) demografik yöntemler yardımıyla ölüm kayıtlarının ne kadarının tam olduğu da saptanmalıdır. UHY çalışmasında Türkiye nin demografik yapısının değerlendirilmesinde kullanılacak olan yaşam tablolarının geliştirilmesinde analizin ilk basamağında ölüm kayıtlarının düzeltilmesi için Benett-Horiuchi Metoduna benzeyen Preston-Coale (%50) metodu kullanılmıştır ve yetişkin ölümlerinde eksik tutulan ölümlerin oranının %20 olduğu görülmüştür. 96

Grafik 3.1 5q0 Değerini Ortaya Çıkarmak Amacıyla Kullanılan Değişik Veri Kaynakları (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 5 yaş altı ölüm hızları(/1000) Veri Kaynakları: VR: Hayati İstatistikler (kentsel); ds66d: Nüfus Araştırması 1966-1967 (dolaysız yöntem); ds66i: Nüfus Araştırması, 1966-1967 (dolaylı yöntem); cen70i: Nüfus Sayımı, 25 Ekim 1970 (dolaylı yöntem); cen75i: Nüfus Sayımı, 26 Ekim 1975 (direk olmayan yöntem); wfs78d: Doğurganlık Araştırması, Eylül-Ekim 1978 (direk yöntem); wfs78i: Fertility Survey, Eylül-Ekim 1978 (dolaylı yöntem); cen80i: Nüfus Sayımı, 12 Ekim 1980 (dolaylı yöntem); phs83i: Nüfus ve Sağlık Araştırması, Ağustos-Kasım 1983 (dolaylı yöntem); cen85i: Nüfus Sayımı, 20 Ekim 1985 (dolaylı yöntem); phs88d: Nüfus ve Sağlık Araştırması, Ağustos-Eylül 1988 (dolaysız yöntem); phs88i: Nüfus ve Sağlık Araştırması, Ağustos-Eylül 1988 (dolaylı yöntem); ds89i: Nüfus Araştırması 1989 (dolaylı yöntem); dhs93i: Nüfus ve Sağlık Araştırması, Ağustos-Ekim 1993 (dolaylı yöntem); dhs93d: Nüfus ve Sağlık Araştırması, Ağustos-Ekim 1993 (dolaysız yöntem); cen90i: Nüfus Sayımı, 21 Ekim 1990 (dolaylı yöntem); dhs98d: Nüfus ve Sağlık Araştırması 1998 (dolaysız yöntem) YIL Daha sonraki aşamada Benett-Horichi ve Hill Generalized Growth Balance yöntemi yardımıyla, İçişleri Bakanlığından tüm Türkiye için elde edilen yaş grupları ve cinsiyetlere özel ölüm sayıları ile, 1990 ve 2000 nüfus sayımları verileri kullanılarak yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları bulunmuş, DİE kentsel alan ölüm sayılarının tamlık oranları hesap edilmiştir. Bu değerlendirme sonucu, Türkiye kentsel alan için kadın ölümlerine ait verilerin %84, erkek ölüm sayılarının ise %88 oranında doğru olarak toplandığı görülmüştür. Tüm bu faktörler göz önüne alınarak geliştirilen ve doğrulanan 2000 yılı Türkiye kentsel alan yaşam tablosuna göre 45q15 erkeklerde 170,0/1000, kadınlarda 90,9/1000 olarak bulunmuştur. Analizin bir sonraki aşamasında, daha önce belirlenen 5q0 değerleri ile kentsel alan için belirlenen 45q15 değerleri kullanılarak DSÖ Modifiye edilmiş logit yaşam tablosu (WHO modified logit life table) sistemi yöntemiyle Türkiye kentsel alan yaşam tablosu oluşturulmuştur. Türkiye kentsel alan yaşam tablosu Tablo 3.2 de sunulmaktadır. 97

Tablo 3.2 Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 402541,8984300 13649,5517100 0,0339084 0,0329042 100000,0000000 3290,4242799 97038,6181481 6862725,3392938 68,6272534 1 4 0,4 1705652,6435200 3142,4944300 0,0018424 0,0073372 96709,5757201 709,5733262 385135,3268975 6765686,7211457 69,9588088 5 5 0,5 2187257,2515400 1552,7339200 0,0007099 0,0035432 96000,0023939 340,1483296 479149,6411454 6380551,3942482 66,4640754 10 5 0,5 2300758,1597200 1326,8472300 0,0005767 0,0028793 95659,8540643 275,4380762 477610,6751309 5901401,7531028 61,6915195 15 5 0,5 2486190,4585300 3051,3015500 0,0012273 0,0061177 95384,4159881 583,5360343 475463,2398546 5423791,0779719 56,8624447 20 5 0,5 2412950,6424400 3763,9617100 0,0015599 0,0077692 94800,8799538 736,5271918 472163,0817892 4948327,8381173 52,1970665 25 5 0,5 2043721,5766600 3043,9189200 0,0014894 0,0074194 94064,3527619 697,8986104 468577,0172836 4476164,7563281 47,5861963 30 5 0,5 1745450,5850000 2864,8080500 0,0016413 0,0081730 93366,4541515 763,0806964 464924,5690166 4007587,7390445 42,9232081 35 5 0,5 1672324,8059900 3531,9499900 0,0021120 0,0105045 92603,3734551 972,7554747 460584,9785887 3542663,1700280 38,2563079 40 5 0,5 1424502,2191300 4432,9084600 0,0031119 0,0154394 91630,6179804 1414,7204306 454616,2888256 3082078,1914392 33,6358988 45 5 0,5 1154207,3247300 5714,2496200 0,0049508 0,0244514 90215,8975498 2205,9018791 445564,7330513 2627461,9026137 29,1241563 50 5 0,5 874984,5271600 7041,0004900 0,0080470 0,0394415 88009,9956707 3471,2493176 431371,8550594 2181897,1695623 24,7914700 55 5 0,5 612720,2441500 8039,6248700 0,0131212 0,0635223 84538,7463531 5370,0938077 409268,4972461 1750525,3145029 20,7067811 60 5 0,5 485079,7380600 10037,7065100 0,0206929 0,0983753 79168,6525454 7788,2417792 376372,6582788 1341256,8172569 16,9417664 65 5 0,5 417329,7071300 13714,2888400 0,0328620 0,1518359 71380,4107662 10838,1103413 329806,7779777 964884,1589780 13,5174924 70 5 0,5 270121,8381200 14267,6193900 0,0528192 0,2332905 60542,3004249 14123,9411854 267401,6491610 635077,3810003 10,4898125 75 5 0,5 135118,9379300 11445,1955900 0,0847046 0,3495102 46418,3592395 16223,6898602 191532,5715472 367675,7318393 7,9209119 80 5 0,5 52981,2284200 7184,3446400 0,1356017 0,5063528 30194,6693793 15289,1542278 112750,4613272 176143,1602921 5,8335847 85+ 5 0,5 43709,2133400 10277,3403300 0,2351298 1,0000000 14905,5151515 14905,5151515 63392,6989650 63392,6989650 4,2529693 total ölüm e0 q5 e60 45q15 22427603,00000 128081,84624 68,6272534 39,99998 16,9417664 170,00433 Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 380043,0005100 12635,5556700 0,0332477 0,0322817 100000,0000000 3228,1735882 97094,6437706 7381235,0659896 73,8123507 1 4 0,4 1600569,0608000 2372,8436300 0,0014825 0,0059090 96771,8264118 571,8223859 385714,9319210 7284140,4222189 75,2712922 5 5 0,5 2053213,8843100 944,4783900 0,0004600 0,0022974 96200,0040259 221,0058533 480447,5054962 6898425,4902980 71,7092017 10 5 0,5 2091381,8312900 603,1545200 0,0002884 0,0014410 95978,9981726 138,3019996 479549,2358640 6417977,9848018 66,8685661 15 5 0,5 2255265,8350300 810,7680700 0,0003595 0,0017959 95840,6961730 172,1189599 478773,1834651 5938428,7489378 61,9614526 20 5 0,5 2205129,4553600 1053,3903400 0,0004777 0,0023857 95668,5772131 228,2318306 477772,3064887 5459655,5654727 57,0684307 25 5 0,5 2001293,9931100 1266,6189700 0,0006329 0,0031595 95440,3453824 301,5438556 476447,8672731 4981883,2589840 52,1989232 30 5 0,5 1694339,9553200 1434,4282100 0,0008466 0,0042241 95138,8015268 401,8719859 474689,3276694 4505435,3917109 47,3564447 35 5 0,5 1652905,0713400 1960,1801200 0,0011859 0,0059120 94736,9295409 560,0821191 472284,4424070 4030746,0640415 42,5467247 40 5 0,5 1357373,3095800 2370,7882200 0,0017466 0,0086950 94176,8474219 818,8708083 468837,0600886 3558461,6216346 37,7848879 45 5 0,5 1098281,9993500 3003,2521300 0,0027345 0,0135797 93357,9766136 1267,7701428 463620,4577109 3089624,5615460 33,0943822 50 5 0,5 850459,9212500 3638,7778200 0,0042786 0,0211666 92090,2064708 1949,2357869 455577,9428866 2626004,1038351 28,5155632 55 5 0,5 613560,9760300 4183,5041600 0,0068184 0,0335206 90140,9706839 3021,5801186 443150,9031227 2170426,1609485 24,0781317 60 5 0,5 545410,4297100 6023,1855400 0,0110434 0,0537335 87119,3905652 4681,2296602 423893,8786758 1727275,2578257 19,8265305 65 5 0,5 466779,8776000 9040,0325300 0,0193668 0,0923621 82438,1609051 7614,1619891 393155,3995525 1303381,3791500 15,8104131 70 5 0,5 365323,7788700 12848,8756900 0,0351712 0,1616430 74823,9989160 12094,7793899 343883,0461051 910225,9795974 12,1648935 75 5 0,5 186157,3919900 11886,2239400 0,0638504 0,2753060 62729,2195261 17269,7307493 270471,7707571 566342,9334923 9,0283753 80 5 0,5 84690,2901100 9448,2859000 0,1115628 0,4361646 45459,4887768 19827,8211612 177727,8909808 295871,1627352 6,5084578 85+ 5 0,5 76490,9384400 16595,0229800 0,2169541 1,0000000 25631,6676156 25631,6676156 118143,2717544 118143,2717544 4,6092698 total ölüm e0 q5 e60 45q15 21578671,00000 102119,36682 73,8123507 37,99996 19,8265305 90,99794 98

Tablo 3.2 Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 782584,8989400 26285,1073800 0,0335875 0,0326020 100000,0000000 3260,2027462 97065,8175284 7115956,7807756 71,1595678 1 4 0,4 3306221,7043200 5515,3380600 0,0016682 0,0066461 96739,7972538 642,9394230 385416,1343999 7018890,9632471 72,5543278 5 5 0,5 4240471,1358500 2497,2123100 0,0005889 0,0029402 96096,8578308 282,5410976 479777,9364099 6633474,8288472 69,0290503 10 5 0,5 4392139,9910100 1930,0017500 0,0004394 0,0021947 95814,3167332 210,2834559 478545,8750262 6153696,8924373 64,2252338 15 5 0,5 4741456,2935600 3862,0696200 0,0008145 0,0040644 95604,0332773 388,5716374 477048,7372929 5675151,0174111 59,3610000 20 5 0,5 4618080,0978000 4817,3520500 0,0010432 0,0052022 95215,4616399 495,3284740 474838,9870145 5198102,2801182 54,5930481 25 5 0,5 4045015,5697700 4310,5378900 0,0010656 0,0053141 94720,1331659 503,3477205 472342,2965285 4723263,2931036 49,8654630 30 5 0,5 3439790,5403200 4299,2362600 0,0012499 0,0062298 94216,7854455 586,9521597 469616,5468282 4250920,9965751 45,1185102 35 5 0,5 3325229,8773300 5492,1301100 0,0016517 0,0082243 93629,8332858 770,0409639 466224,0640193 3781304,4497469 40,3856796 40 5 0,5 2781875,5287100 6803,6966800 0,0024457 0,0121543 92859,7923219 1128,6457153 461477,3473213 3315080,3857277 35,6998471 45 5 0,5 2252489,3240800 8717,5017500 0,0038702 0,0191654 91731,1466066 1758,0626586 454260,5763866 2853603,0384064 31,1083328 50 5 0,5 1725444,4484100 10679,7783100 0,0061896 0,0304763 89973,0839480 2742,0481663 443010,2993243 2399342,4620198 26,6673360 55 5 0,5 1226281,2201800 12223,1290300 0,0099676 0,0486265 87231,0357817 4241,7372850 425550,8356960 1956332,1626955 22,4270198 60 5 0,5 1030490,1677700 16060,8920500 0,0155857 0,0750059 82989,2984967 6224,6842040 399384,7819735 1530781,3269995 18,4455268 65 5 0,5 884109,5847300 22754,3213700 0,0257370 0,1209056 76764,6142927 9281,2713295 360619,8931397 1131396,5450260 14,7385166 70 5 0,5 635445,6169900 27116,4950800 0,0426732 0,1927977 67483,3429632 13010,6359276 304890,1249970 770776,6518863 11,4217319 75 5 0,5 321276,3299200 23331,4195300 0,0726210 0,3073119 54472,7070356 16740,1112571 230513,2570354 465886,5268894 8,5526597 80 5 0,5 137671,5185300 16632,6305400 0,1208139 0,4639426 37732,5957786 17505,7598118 144898,5793632 235373,2698539 6,2379294 85+ 5 0,5 120200,1517800 26872,3633100 0,2235635 1,0000000 20226,8359667 20226,8359667 90474,6904908 90474,6904908 4,4730026 Toplam 44006274,0000000 230201,2130800 e0 q5 e60 45q15 71,1595678 39,03142 18,4455268 131,94773 3.1.3 Türkiye Kırsal Alan Yaşam Tabloları Türkiye kırsal alan 5q0 değeri için Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 1998 kırsal alan verisi kullanılmıştır. DİE tarafından Türkiye de 20.000 altı nüfus, tüm nüfusun %40 ı olarak verilirken, DİE ölüm istatistiklerinde kullanılan idari dağılımda Türkiye kırsal alan nüfusu tüm nüfusun %35 i olarak verilmektedir. İki tanımlama arasındaki farklılığa bağlı ortaya çıkan %5 farkı gidermek amacıyla kentsel alanda uygulandığı gibi 60/65 kentsel, 5/65 kırsal ağırlıklandırması gerçekleştirilmiş, hesaplamalar buna göre yapılmıştır. Daha sonra yetişkin ölümlülüğü için 45q15 ortalaması tahmin edilmiş, 5q0 değeri için erkek ve kadınlarda buna karşılık gelen değerlerle DSÖ Modifiye edilmiş logit yaşam tablosu (WHO modified logit life table) sistemi yardımıyla karşılaştırma yapılmıştır. Aynı zamanda 1000 tane rasgele seçimde 45q15 nin teorik dağılımı göz önüne alınarak yetişkin mortalitesi tahmin edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca sözel otopsi verileri yardımıyla yüzde 33 e denk gelen değerler tahmin edilerek model uygulanmış, sonuçta 45q15 değeri olarak erkekler için 199,0/1000, kadınlar için 154,0/1000 kabul edilmiştir. WHO modified logit life table system ile kırsal alan için geliştirilen yaşam tablosu Tablo 3.3 de sunulmaktadır. 99

Tablo 3.3 Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 238453,8913400 10671,9562200 0,0447548 0,0430219 100000,0000000 4302,1906862 96128,0283824 6621999,5850244 66,2199959 1 4 0,4 1051294,4444800 2757,6504600 0,0026231 0,0104268 95697,8093138 997,8179921 380396,4740741 6525871,5566420 68,1924864 5 5 0,5 1299771,7449300 1243,4916300 0,0009567 0,0047721 94699,9913217 451,9165377 472370,1652642 6145475,0825679 64,8941462 10 5 0,5 1271206,1794800 913,1074000 0,0007183 0,0035851 94248,0747840 337,8852037 470395,6609106 5673104,9173037 60,1933242 15 5 0,5 1206366,6578000 1685,8974000 0,0013975 0,0069632 93910,1895803 653,9128400 467916,1658013 5202709,2563931 55,4009025 20 5 0,5 1014994,4768100 1873,6798000 0,0018460 0,0091876 93256,2767402 856,8012944 464139,3804651 4734793,0905918 50,7718435 25 5 0,5 933783,7537500 1717,0415700 0,0018388 0,0091519 92399,4754458 845,6334023 459883,2937233 4270653,7101268 46,2194584 30 5 0,5 807842,3545200 1675,3034700 0,0020738 0,0103155 91553,8420435 944,4254119 455408,1466879 3810770,4164034 41,6232714 35 5 0,5 782142,0494500 2095,4367600 0,0026791 0,0133064 90609,4166316 1205,6830740 450032,8754732 3355362,2697155 37,0310548 40 5 0,5 659782,2256800 2556,0623200 0,0038741 0,0191847 89403,7335577 1715,1830440 442730,7101784 2905329,3942423 32,4967345 45 5 0,5 557170,0885500 3340,9032800 0,0059962 0,0295382 87688,5505137 2590,1625967 431967,3460767 2462598,6840639 28,0834689 50 5 0,5 481902,9799800 4570,1269100 0,0094835 0,0463193 85098,3879170 3941,7000280 415637,6895151 2030631,3379872 23,8621599 55 5 0,5 403910,6726400 6131,5659700 0,0151805 0,0731272 81156,6878890 5934,7638016 390946,5299411 1614993,6484721 19,8996988 60 5 0,5 379543,9541800 8864,5906400 0,0233559 0,1103370 75221,9240874 8299,7578959 355360,2256973 1224047,1185311 16,2724782 65 5 0,5 377853,2104600 13741,8033400 0,0363681 0,1666854 66922,1661915 11154,9493729 306723,4575252 868686,8928338 12,9805555 70 5 0,5 247945,0663300 14282,8259600 0,0576048 0,2517666 55767,2168186 14040,3220071 243735,2790752 561963,4353086 10,0769496 75 5 0,5 119420,5308300 10846,1786400 0,0908234 0,3700859 41726,8948115 15442,5337434 170028,1396989 318228,1562334 7,6264519 80 5 0,5 45853,1699400 6544,6550400 0,1427307 0,5259725 26284,3610681 13824,8499786 96859,6803939 148200,0165345 5,6383344 85+ 5 0,5 39894,5488500 9681,7943000 0,2426846 1,0000000 12459,5110895 12459,5110895 51340,3361407 51340,3361407 4,1205739 total ölüm e0 q5 e60 45q15 11919132,00000 105194,07111 66,2199959 53,00009 16,2724782 199,00147 Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 224068,8278100 9317,2075900 0,0415819 0,0400819 100000,0000000 4008,1887077 96392,6301631 6912659,3716647 69,1265937 1 4 0,4 984492,8897000 2818,6031400 0,0028630 0,0113738 95991,8112923 1091,7962711 381346,9341185 6816266,7415016 71,0088355 5 5 0,5 1218723,7006800 1079,5454500 0,0008858 0,0044192 94900,0150212 419,3834403 473451,6165050 6434919,8073831 67,8073634 10 5 0,5 1217694,2971900 741,3322900 0,0006088 0,0030394 94480,6315808 287,1619827 471685,2529474 5961468,1908781 63,0972517 15 5 0,5 1264133,4998700 1173,8743700 0,0009286 0,0046322 94193,4695981 436,3273462 469876,5296252 5489782,9379307 58,2819909 20 5 0,5 1059350,2313800 1281,8137800 0,0012100 0,0060318 93757,1422520 565,5200126 467371,9112283 5019906,4083055 53,5415893 25 5 0,5 918465,0088800 1310,0984900 0,0014264 0,0071067 93191,6222394 662,2809566 464302,4088053 4552534,4970772 48,8513279 30 5 0,5 763730,3578500 1356,3851200 0,0017760 0,0088407 92529,3412828 818,0285067 460601,6351471 4088232,0882719 44,1830886 35 5 0,5 748670,4548500 1778,2420600 0,0023752 0,0118059 91711,3127761 1082,7342718 455849,7282009 3627630,4531248 39,5548853 40 5 0,5 628487,3469200 2068,4775600 0,0032912 0,0163217 90628,5785043 1479,2129266 449444,8602049 3171780,7249239 34,9975778 45 5 0,5 560264,6057900 2661,9292000 0,0047512 0,0234771 89149,3655777 2092,9720110 440514,3978607 2722335,8647191 30,5367946 50 5 0,5 510942,2730200 3591,6176100 0,0070294 0,0345400 87056,3935666 3006,9287981 427764,6458378 2281821,4668584 26,2108430 55 5 0,5 428951,1351100 4571,1177700 0,0106565 0,0518998 84049,4647685 4362,1524123 409341,9428117 1854056,8210205 22,0591151 60 5 0,5 419899,5872000 6798,6362100 0,0161911 0,0778061 79687,3123562 6200,1577821 382936,1673255 1444714,8782089 18,1297980 65 5 0,5 384140,5708100 10246,9881400 0,0266751 0,1250371 73487,1545740 9188,6177417 344464,2285158 1061778,7108834 14,4484940 70 5 0,5 289667,5404000 13118,4056400 0,0452878 0,2034091 64298,5368323 13078,9088636 288795,4120027 717314,4823676 11,1560001 75 5 0,5 137103,7402800 10435,8157200 0,0761162 0,3197379 51219,6279688 16376,8569424 215155,9974877 428519,0703649 8,3663058 80 5 0,5 63253,7934600 7880,4865100 0,1245852 0,4749856 34842,7710263 16549,8134423 132839,3215259 213363,0728772 6,1235966 85+ 5 0,5 56481,1388000 12831,0847300 0,2271747 1,0000000 18292,9575840 18292,9575840 80523,7513513 80523,7513513 4,4018990 total ölüm e0 q5 e60 45q15 11878521,00000 95061,66138 69,1265937 50,99985 18,1297980 154,00385 100

Tablo 3.3 Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 462522,7191500 19989,1638100 0,0432177 0,0415996 100000,0000000 4159,9634558 96256,0328898 6765822,9145684 67,6582291 1 4 0,4 2035787,3341800 5576,2536000 0,0027391 0,0108849 95840,0365442 1043,2092201 380856,4440486 6669566,8816787 69,5906129 5 5 0,5 2518495,4456100 2323,0370800 0,0009224 0,0046013 94796,8273241 436,1927661 472893,6547053 6288710,4376301 66,3388282 10 5 0,5 2488900,4766700 1654,4396900 0,0006647 0,0033181 94360,6345580 313,1000574 471020,4226467 5815816,7829248 61,6339304 15 5 0,5 2470500,1576700 2859,7717700 0,0011576 0,0057711 94047,5345007 542,7613445 468880,7691421 5344796,3602781 56,8307972 20 5 0,5 2074344,7081900 3155,4935800 0,0015212 0,0075772 93504,7731562 708,5029599 465752,6083812 4875915,5911360 52,1461678 25 5 0,5 1852248,7626300 3027,1400600 0,0016343 0,0081383 92796,2701963 755,2016285 462093,3469102 4410162,9827548 47,5252181 30 5 0,5 1571572,7123700 3031,6885900 0,0019291 0,0095991 92041,0685678 883,5117490 457996,5634666 3948069,6358446 42,8946523 35 5 0,5 1530812,5043000 3873,6788200 0,0025305 0,0125728 91157,5568188 1146,1079301 452922,5142690 3490073,0723780 38,2861629 40 5 0,5 1288269,5726000 4624,5398800 0,0035897 0,0177890 90011,4488888 1601,2141576 446054,2090500 3037150,5581090 33,7418250 45 5 0,5 1117434,6943400 6002,8324800 0,0053720 0,0265039 88410,2347312 2343,2190514 436193,1260276 2591096,3490590 29,3076515 50 5 0,5 992845,2530000 8161,7445200 0,0082206 0,0402751 86067,0156798 3466,3570736 421669,1857150 2154903,2230315 25,0375037 55 5 0,5 832861,8077500 10702,6837400 0,0128505 0,0622525 82600,6586062 5142,0991300 400148,0452060 1733234,0373164 20,9832956 60 5 0,5 799443,5413800 15663,2268500 0,0195927 0,0933890 77458,5594762 7233,7745137 369208,3610968 1333085,9921105 17,2103122 65 5 0,5 761993,7812700 23988,7914800 0,0314816 0,1459233 70224,7849625 10247,4324676 325505,3436436 963877,6310137 13,7256046 70 5 0,5 537612,6067300 27401,2316000 0,0509684 0,2260396 59977,3524949 13557,2578400 265993,6178745 638372,2873701 10,6435556 75 5 0,5 256524,2711100 21281,9943600 0,0829629 0,3435580 46420,0946549 15947,9960365 192230,4831831 372378,6694956 8,0219283 80 5 0,5 109106,9634000 14425,1415500 0,1322110 0,4968368 30472,0986184 15139,6600253 114511,3430287 180148,1863125 5,9119061 85+ 5 0,5 96375,6876500 22512,8790300 0,2335950 1,0000000 15332,4385931 15332,4385931 65636,8432838 65636,8432838 4,2809135 Toplam 23797653,0000000 200255,7324900 e0 q5 e60 45q15 67,6582291 52,03173 17,2103122 176,38926 3.1.4 Türkiye Bölgelere Göre Yaşam Tabloları Bir sonraki aşamada Türkiye nin beş bölgesi için yaşam tabloları geliştirilmiştir. Beş bölgenin illere göre dağılımı Tablo 3.4 de sunulmaktadır. Tablo 3.4 Örnekleme Kapsamına Alınan İllerin Bölgelere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) BÖLGELER İLLER Batı Bölgesi Güney Bölgesi Orta Bölge Kuzey Bölgesi Doğu Bölgesi Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, İstanbul, Çanakkale, Balıkesir, Bursa, Yalova, Kocaeli, Sakarya, Düzce, İzmir, Manisa, Aydın, Denizli Muğla, Burdur, Isparta, Antalya, İçel, Adana, Osmaniye, Hatay, Gaziantep, Kilis Çankırı, Çorum, Yozgat, Tokat, Amasya, Bilecik, Eskişehir, Kütahya, Uşak, Afyon, Bolu, Ankara, Kırıkkale, Kırşehir, Nevşehir, Kayseri, Konya, Karaman, Aksaray, Niğde Ordu, Giresun, Trabzon, Rize, Artvin, Zonguldak, Bartın, Karabük, Kastamonu, Sinop, Samsun Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Bitlis, Van, Şırnak, Hakkari, Bingöl, Muş, Erzurum, Ağrı, Iğdır, Kars, Ardahan, K.Maraş, Şanlıurfa, Adıyaman, Malatya, Sivas, Tunceli, Elazığ, Erzincan, Gümüşhane, Bayburt 101

3.1.4.1 Batı Bölgesi Batı Bölgesi 5q0 değeri Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 1998 verilerinden elde edilmiştir. Daha sonra yetişkin ölümlülüğü için 45q15 ortalaması tahmin edilmiş, 5q0 için erkek ve kadınlarda buna karşılık gelen değerlerle WHO modified logit life table system yardımıyla karşılaştırma yapılmıştır. WHO modified logit life table sistemi ile Türkiye Batı Bölgesinde erkek ve kadınlar için geliştirilen yaşam tablosu Tablo 3.5 de sunulmaktadır. Tablo 3.5 Türkiye Batı Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 187980,4234698 5348,5714590 0,0284528 0,1000000 0,0277424 0,9722576 100000,0000000 2774,2396737 97503,1842936 6896506,9874037 68,9650699 1 4 808510,8971914 1027,9346333 0,0012714 0,4000000 0,0050701 0,9949299 97225,7603263 492,9442409 387719,9751270 6799003,8031100 69,9300657 5 5 1042043,4948618 634,8530908 0,0006092 0,5000000 0,0030416 0,9969584 96732,8160854 294,2186903 482928,5337013 6411283,8279831 66,2782713 10 5 1087279,5845861 579,6146670 0,0005331 0,5000000 0,0026619 0,9973381 96438,5973951 256,7087171 481551,2151830 5928355,2942817 61,4728486 15 5 1254615,3064609 1564,6751613 0,0012471 0,5000000 0,0062163 0,9937837 96181,8886781 597,8950506 479414,7057640 5446804,0790987 56,6302466 20 5 1226747,8586518 2003,6714984 0,0016333 0,5000000 0,0081334 0,9918666 95583,9936275 777,4216746 475976,4139511 4967389,3733348 51,9688411 25 5 1162035,5637484 1881,1541858 0,0016188 0,5000000 0,0080616 0,9919384 94806,5719529 764,2920305 472122,1296886 4491412,9593836 47,3744896 30 5 1005305,6763717 1839,0109890 0,0018293 0,5000000 0,0091049 0,9908951 94042,2799225 856,2443685 468070,7886911 4019290,8296951 42,7391896 35 5 956721,6918945 1871,3076459 0,0019560 0,5000000 0,0097322 0,9902678 93186,0355540 906,9052834 463662,9145612 3551220,0410040 38,1089293 40 5 835996,4270552 2521,8171402 0,0030165 0,5000000 0,0149698 0,9850302 92279,1302705 1381,4010711 457942,1486750 3087557,1264428 33,4588885 45 5 688904,1154015 3367,1475699 0,0048877 0,5000000 0,0241434 0,9758566 90897,7291995 2194,5820931 449002,1907647 2629614,9777677 28,9293803 50 5 537273,5908723 4294,2648223 0,0079927 0,5000000 0,0391806 0,9608194 88703,1471064 3475,4413562 434827,1321415 2180612,7870030 24,5832629 55 5 389733,1594549 5044,1736161 0,0129426 0,5000000 0,0626849 0,9373151 85227,7057502 5342,4902454 412782,3031374 1745785,6548615 20,4837809 60 5 319884,4918127 7007,6745573 0,0219069 0,5000000 0,1038470 0,8961530 79885,2155048 8295,8430563 378686,4698832 1333003,3517241 16,6864838 65 5 281038,1097914 9644,5705376 0,0343177 0,5000000 0,1580302 0,8419698 71589,3724485 11313,2853005 329663,6489913 954316,8818409 13,3304267 70 5 190344,8712629 10394,4019559 0,0546083 0,5000000 0,2402431 0,7597569 60276,0871480 14480,9166701 265178,1440649 624653,2328496 10,3632014 75 5 101581,1484137 8794,3013639 0,0865741 0,5000000 0,3558518 0,6441482 45795,1704780 16296,2947299 188235,1155650 359475,0887847 7,8496288 80 5 36806,8369358 5040,7794744 0,1369523 0,5000000 0,5101096 0,4898904 29498,8757480 15047,6606050 109875,2272276 171239,9732197 5,8049661 85+ 5 29004,7517631 6830,5327615 0,2354970 1,0000000 0,0000000 14451,2151430 14451,2151430 61364,7459922 61364,7459922 4,2463381 Kadın 12141808,0000000 79690,4571298 e0 : 68,9650699 5q0 32,6718 e60 : 16,6864838 45q15 169,4360 yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 178044,8198021 4660,9378862 0,0261785 0,1000000 0,0255759 0,9744241 100000,0000000 2557,5869635 97698,1717328 7336323,9368201 73,3632394 1 4 761873,6591127 1096,0741366 0,0014387 0,4000000 0,0057348 0,9942652 97442,4130365 558,8149996 388428,4961468 7238625,7650873 74,2861916 5 5 985519,9034950 456,3508042 0,0004631 0,5000000 0,0023126 0,9976874 96883,5980369 224,0532346 483857,8570977 6850197,2689404 70,7054384 10 5 1016530,6726605 350,5179778 0,0003448 0,5000000 0,0017226 0,9982774 96659,5448022 166,5061733 482881,4585777 6366339,4118428 65,8635360 15 5 1132040,6115054 600,7912723 0,0005307 0,5000000 0,0026501 0,9973499 96493,0386289 255,7123833 481825,9121860 5883457,9532651 60,9728747 20 5 1175968,6168418 788,4022244 0,0006704 0,5000000 0,0033465 0,9966535 96237,3262455 322,0611678 480381,4783082 5401632,0410791 56,1282431 25 5 1103253,3994103 903,5446343 0,0008190 0,5000000 0,0040865 0,9959135 95915,2650777 391,9618360 478596,4207986 4921250,5627709 51,3083143 30 5 950709,1823228 1026,0146037 0,0010792 0,5000000 0,0053815 0,9946185 95523,3032417 514,0614431 476331,3626008 4442654,1419723 46,5085900 35 5 924312,5691474 1300,0665498 0,0014065 0,5000000 0,0070080 0,9929920 95009,2417986 665,8220110 473381,6539655 3966322,7793715 41,7467049 40 5 792493,5443675 1670,5164741 0,0021079 0,5000000 0,0104844 0,9895156 94343,4197876 989,1314441 469244,2703278 3492941,1254060 37,0236857 45 5 657644,7605383 2139,4437561 0,0032532 0,5000000 0,0161347 0,9838653 93354,2883435 1506,2462037 463005,8262085 3023696,8550781 32,3894800 50 5 522572,9208267 2622,8850695 0,0050192 0,5000000 0,0247849 0,9752151 91848,0421398 2276,4424396 453549,1046002 2560691,0288697 27,8796474 55 5 392051,2210672 3064,0509634 0,0078154 0,5000000 0,0383283 0,9616717 89571,5997002 3433,1267727 439275,1815695 2107141,9242695 23,5246655 60 5 356651,3522952 4564,9162375 0,0127994 0,5000000 0,0620126 0,9379874 86138,4729276 5341,6701342 417338,1893024 1667866,7427000 19,3626226 65 5 319408,0216785 6897,1817085 0,0215936 0,5000000 0,1024382 0,8975618 80796,8027934 8276,6762930 383292,3232346 1250528,5533975 15,4774510 70 5 255883,1067046 9673,8790580 0,0378059 0,5000000 0,1727060 0,8272940 72520,1265004 12524,6622808 331288,9768003 867236,2301629 11,9585593 75 5 136880,2927855 9053,3278225 0,0661405 0,5000000 0,2837792 0,7162208 59995,4642197 17025,4625129 257413,6648162 535947,2533626 8,9331295 80 5 59859,9967975 6772,3190942 0,1131360 0,5000000 0,4409590 0,5590410 42970,0017068 18948,0109438 167479,9811747 278533,5885464 6,4820474 85+ 5 53281,3486408 11525,2813050 0,2163099 1,0000000 0,0000000 24021,9907631 24021,9907631 111053,6073717 111053,6073717 4,6229977 e0 : 73,3632394 5q0 31,1640 11774980,0000000 69166,5015782 e60 : 19,3626226 45q15 107,3089 102

Yaşam tablosunda görüldüğü üzere Batı Bölgesinde erkeklerde toplam ölüm sayısı 79,690 olarak saptanırken, kadınlarda bu sayı 69,166 dir. Erkeklerde 5q0 32,7/1000 iken kadınlarda 31,2/1000, 45q15 ise erkeklerde 169,4/1000, kadınlarda 107,3/1000 olarak kabul edilmiştir. Batı Bölgesinde e0 yani doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 68,96; kadınlarda ise 73,36 olarak belirlenmiştir. Tablo 3.5 Türkiye Batı Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 366025,2432719 10009,5093453 0,0273465 0,0266896 100000,0000000 2668,9619177 97597,9342741 7113623,2281302 71,1362323 1 4 0,4 1570384,5563042 2124,0087698 0,0013525 0,0053927 97331,0380823 524,8729092 388064,4573472 7016025,2938561 72,0841515 5 5 0,5 2027563,3983568 1091,2038950 0,0005382 0,0026873 96806,1651731 260,1480361 483380,4557754 6627960,8365089 68,4663092 10 5 0,5 2103810,2572466 930,1326448 0,0004421 0,0022081 96546,0171370 213,1880842 482197,1154746 6144580,3807335 63,6440587 15 5 0,5 2386655,9179663 2165,4664336 0,0009073 0,0045263 96332,8290528 436,0356178 480574,0562196 5662383,2652590 58,7793727 20 5 0,5 2402716,4754936 2792,0737228 0,0011620 0,0057934 95896,7934350 555,5697560 478095,0427852 5181809,2090394 54,0352709 25 5 0,5 2265288,9631587 2784,6988201 0,0012293 0,0061276 95341,2236790 584,2150074 475245,5808768 4703714,1662542 49,3355758 30 5 0,5 1956014,8586946 2865,0255927 0,0014647 0,0072969 94757,0086717 691,4333157 472056,4600691 4228468,5853774 44,6243359 35 5 0,5 1881034,2610419 3171,3741957 0,0016860 0,0083945 94065,5753560 789,6321588 468353,7963828 3756412,1253084 39,9339728 40 5 0,5 1628489,9714226 4192,3336142 0,0025744 0,0127895 93275,9431972 1192,9555754 463397,3270473 3288058,3289256 35,2508719 45 5 0,5 1346548,8759398 5506,5913260 0,0040894 0,0202401 92082,9876218 1863,7714385 455755,5095126 2824661,0018782 30,6751668 50 5 0,5 1059846,5116991 6917,1498918 0,0065266 0,0321089 90219,2161833 2896,8388369 443853,9838243 2368905,4923656 26,2572165 55 5 0,5 781784,3805221 8108,2245796 0,0103714 0,0505466 87322,3773464 4413,8462922 425577,2710017 1925051,5085413 22,0453401 60 5 0,5 676535,8441080 11572,5907948 0,0171057 0,0820207 82908,5310543 6800,2193341 397542,1069361 1499474,2375396 18,0858860 65 5 0,5 600446,1314699 16541,7522461 0,0275491 0,1288699 76108,3117202 9808,0697400 356021,3842510 1101932,1306035 14,4784729 70 5 0,5 446227,9779676 20068,2810139 0,0449732 0,2021387 66300,2419802 13401,8475432 297996,5910429 745910,7463525 11,2504981 75 5 0,5 238461,4411992 17847,6291864 0,0748449 0,3152395 52898,3944370 16675,6608319 222802,8201050 447914,1553096 8,4674433 80 5 0,5 96666,8337333 11813,0985687 0,1222043 0,4680324 36222,7336050 16953,4130770 138730,1353327 225111,3352046 6,2146424 85+ 5 0,5 82286,1004039 18355,8140664 0,2230731 1,0000000 19269,3205280 19269,3205280 86381,1998719 86381,1998719 4,4828358 Toplam 23916788,0000000 148856,9587079 Toplam 5q0 31,9383 e0 : 71,1362323 45q15 139,3533 e60 : 18,0858860 3.1.4.2 Güney Bölgesi Güney Bölgesi için de 5q0 değeri Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması verilerinden alınmıştır. 45q15 değeri DİE verileri baz alınarak tahmin edilmiş ve yaşam tabloları geliştirilmiştir. Tablo 3.6 da Güney Bölgesi için yaşam tablosu sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu bölgede saptanan toplam ölüm sayısı erkeklerde 30,529, kadınlarda ise 25,147 dir. Bu bölgede erkekler için 5q0 değeri 36,3/1000, 45q15 değeri ise 173,9/1000 olarak belirlenmiştir. Kadınlar için bu değerler sırasıyla 35,1/1000, 110,8/1000 dir. 103

Tablo 3.6 Türkiye Güney Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 94996,29198 2964,74240 0,03121 0,1 0,03036 0,96964 100000,00000 3035,63790 97267,92589 6869472,10658 68,69472 1 4 408582,63773 628,09756 0,00154 0,4 0,00613 0,99387 96964,36210 594,04588 386431,73828 6772204,18070 69,84220 5 5 510615,85363 333,89908 0,00065 0,5 0,00326 0,99674 96370,31622 314,57544 481065,14247 6385772,44242 66,26286 10 5 525862,68893 292,33894 0,00056 0,5 0,00278 0,99722 96055,74077 266,62721 479612,13583 5904707,29994 61,47168 15 5 539887,49549 667,65383 0,00124 0,5 0,00616 0,99384 95789,11356 590,46427 477469,40711 5425095,16412 56,63582 20 5 458765,20401 703,97835 0,00153 0,5 0,00764 0,99236 95198,64929 727,62355 474174,18757 4947625,75700 51,97160 25 5 431892,58173 652,65740 0,00151 0,5 0,00753 0,99247 94471,02574 711,11614 470577,33836 4473451,56943 47,35263 30 5 379826,75096 641,87610 0,00169 0,5 0,00841 0,99159 93759,90960 788,89990 466827,29829 4002874,23107 42,69281 35 5 370092,55639 810,73754 0,00219 0,5 0,01089 0,98911 92971,00971 1012,78095 462323,09617 3536046,93278 38,03387 40 5 305852,47692 982,63946 0,00321 0,5 0,01594 0,98406 91958,22876 1465,44152 456127,54001 3073723,83661 33,42522 45 5 252764,78591 1292,93523 0,00512 0,5 0,02525 0,97475 90492,78724 2285,20756 446750,91732 2617596,29661 28,92602 50 5 195892,90925 1622,39721 0,00828 0,5 0,04057 0,95943 88207,57969 3578,60757 432091,37950 2170845,37928 24,61064 55 5 140942,65027 1894,54270 0,01344 0,5 0,06502 0,93498 84628,97211 5502,96177 409387,45615 1738753,99979 20,54561 60 5 121444,23585 2582,38826 0,02126 0,5 0,10095 0,89905 79126,01035 7988,02778 375659,98229 1329366,54364 16,80063 65 5 105976,21435 3559,71667 0,03359 0,5 0,15494 0,84506 71137,98257 11021,97811 328134,96758 953706,56135 13,40643 70 5 69401,42446 3741,66850 0,05391 0,5 0,23755 0,76245 60116,00446 14280,51927 264878,72413 625571,59377 10,40607 75 5 30686,83321 2630,68625 0,08573 0,5 0,35298 0,64702 45835,48519 16179,18641 188729,45992 360692,86964 7,86929 80 5 12132,21331 1658,17162 0,13668 0,5 0,50934 0,49066 29656,29878 15105,14604 110518,62878 171963,40973 5,79855 85+ 5 12111,19561 2868,13387 0,23682 1,00000 0,00000 14551,15274 14551,15274 61444,78095 61444,78095 4,22267 Kadın Toplam nüfus 4967727,00000 30529,26098 e0 : 68,69472 5q0 36,30 e60 : 16,80063 45q15 173,96 yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 90019,46619 2657,53142 0,02952 0,1 0,02876 0,97124 100000,00000 2875,76629 97411,81034 7287928,51753 72,87929 1 4 385203,34474 634,16290 0,00165 0,4 0,00656 0,99344 97124,23371 637,06802 386967,97159 7190516,70719 74,03422 5 5 484186,50341 238,56027 0,00049 0,5 0,00246 0,99754 96487,16569 237,40528 481842,31525 6803548,73560 70,51247 10 5 491267,79044 170,79748 0,00035 0,5 0,00174 0,99826 96249,76041 167,16891 480830,87976 6321706,42035 65,68023 15 5 508861,92657 252,11891 0,00050 0,5 0,00247 0,99753 96082,59149 237,72922 479818,63442 5840875,54060 60,79015 20 5 468219,58218 290,37423 0,00062 0,5 0,00310 0,99690 95844,86227 296,73893 478482,46404 5361056,90618 55,93473 25 5 433415,59682 340,60916 0,00079 0,5 0,00392 0,99608 95548,12334 374,70677 476803,84979 4882574,44214 51,10068 30 5 369893,16970 385,76379 0,00104 0,5 0,00520 0,99480 95173,41657 494,99404 474629,59778 4405770,59235 46,29203 35 5 359609,49170 552,22806 0,00154 0,5 0,00765 0,99235 94678,42254 724,17619 471581,67220 3931140,99457 41,52098 40 5 290150,63231 643,94679 0,00222 0,5 0,01104 0,98896 93954,24635 1036,83562 467179,14267 3459559,32237 36,82175 45 5 240353,45273 813,29636 0,00338 0,5 0,01678 0,98322 92917,41072 1558,86015 460689,90323 2992380,17970 32,20473 50 5 190676,36282 993,83589 0,00521 0,5 0,02573 0,97427 91358,55057 2350,25262 450917,12131 2531690,27647 27,71159 55 5 141313,50751 1158,26987 0,00820 0,5 0,04016 0,95984 89008,29795 3574,51684 436105,19767 2080773,15516 23,37729 60 5 129836,93888 1651,80901 0,01272 0,5 0,06165 0,93835 85433,78112 5267,00071 414001,40381 1644667,95748 19,25079 65 5 110796,72307 2416,90350 0,02181 0,5 0,10343 0,89657 80166,78041 8291,55516 380105,01415 1230666,55367 15,35133 70 5 82047,25814 3152,85138 0,03843 0,5 0,17530 0,82470 71875,22525 12599,43559 327877,53728 850561,53952 11,83386 75 5 38219,53548 2585,52256 0,06765 0,5 0,28932 0,71068 59275,78966 17149,44372 253505,33899 522684,00224 8,81783 80 5 18726,98194 2162,62607 0,11548 0,5 0,44805 0,55195 42126,34594 18874,87438 163444,54372 269178,66326 6,38979 85+ 5 18396,73537 4045,53583 0,21991 1,00000 0,00000 23251,47155 23251,47155 105734,11954 105734,11954 4,54742 Toplam nüfus e0 : 72,87929 5q0 35,13 4851195,00000 25146,74349 e60 : 19,25079 45q15 110,83 104

Tablo 3.6 Türkiye Güney Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 185015,7581795 5622,2738194 0,0303881 0,0295791 100000,0000000 2957,9113611 97337,8797750 7073000,7326021 70,7300073 1 4 0,4 793785,9824664 1262,2604678 0,0015902 0,0063365 97042,0886389 614,9097572 386692,5711385 6975662,8528270 71,8828598 5 5 0,5 994802,3570392 572,4593521 0,0005755 0,0028731 96427,1788817 277,0466966 481443,2776671 6588970,2816886 68,3310490 10 5 0,5 1017130,4793706 463,1364212 0,0004553 0,0022741 96150,1321851 218,6543203 480204,0251248 6107527,0040214 63,5207343 15 5 0,5 1048749,4220622 919,7727321 0,0008770 0,0043755 95931,4778648 419,7481267 478608,0190072 5627322,9788967 58,6598174 20 5 0,5 926984,7861896 994,3525895 0,0010727 0,0053490 95511,7297381 510,8947441 476281,4118302 5148714,9598895 53,9066246 25 5 0,5 865308,1785534 993,2665603 0,0011479 0,0057230 95000,8349940 543,6857209 473644,9606675 4672433,5480593 49,1830787 30 5 0,5 749719,9206576 1027,6398897 0,0013707 0,0068301 94457,1492730 645,1505460 470672,8700001 4198788,5873918 44,4517818 35 5 0,5 729702,0480832 1362,9656018 0,0018678 0,0092958 93811,9987270 872,0561793 466879,8531868 3728115,7173917 39,7402866 40 5 0,5 596003,1092345 1626,5862512 0,0027292 0,0135533 92939,9425477 1259,6442068 461550,6022214 3261235,8642049 35,0897125 45 5 0,5 493118,2386489 2106,2315835 0,0042713 0,0211306 91680,2983409 1937,2613348 453558,3383673 2799685,2619835 30,5374798 50 5 0,5 386569,2720696 2616,2331048 0,0067678 0,0332761 89743,0370060 2986,2988864 441249,4378142 2346126,9236162 26,1427182 55 5 0,5 282256,1577867 3052,8125716 0,0108158 0,0526550 86756,7381197 4568,1761220 422363,2502934 1904877,4858020 21,9565365 60 5 0,5 251281,1747268 4234,1972731 0,0168504 0,0808464 82188,5619977 6644,6521787 394331,1795417 1482514,2355086 18,0379629 65 5 0,5 216772,9374160 5976,6201746 0,0275709 0,1289652 75543,9098190 9742,5340055 353363,2140811 1088183,0559669 14,4046431 70 5 0,5 151448,6825951 6894,5198800 0,0455238 0,2043608 65801,3758135 13447,2223759 295388,8231276 734819,8418858 11,1672413 75 5 0,5 68906,3686861 5216,2088077 0,0757000 0,3182676 52354,1534376 16662,6331962 220114,1841972 439431,0187583 8,3934318 80 5 0,5 30859,1952483 3820,7976935 0,1238139 0,4727401 35691,5202413 16872,8117093 136275,5719333 219316,8345611 6,1447883 85+ 5 0,5 30507,9309862 6913,6696984 0,2266188 1,0000000 18818,7085320 18818,7085320 83041,2626277 83041,2626277 4,4126972 Toplam 9818922,0000000 55676,0044724 Toplam 5q0 35,728211 e0 : 70,7300073 45q15 143,257627 e60 : 18,0379629 3.1.4.3 Orta Bölge Orta Bölgede 5q0 değeri erkeklerde 42,5/1000, kadınlarda 40,2/1000 olarak saptanırken 45q15 değerleri erkeklerde 183,8/1000, kadınlarda 114,3/1000 olarak belirlenmiştir. Orta Bölgede erkeklerde toplam 53,787 ölüm saptanırken kadınlarda bu sayı 44,266 dır. Bu bölgede doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 67,68, kadınlarda 72,05 olarak hesaplanmıştır. Orta Bölgede erkek ve kadınlara ait yaşam tablosu Tablo 3.7 de verilmektedir. 105

Tablo 3.7 Türkiye Orta Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 133651,44277 4965,55618 0,03715 0,1 0,03595 0,96405 100000,00000 3595,09140 96764,41774 6767829,81528 67,67830 1 4 574839,90038 976,85001 0,00170 0,4 0,00677 0,99323 96404,90860 652,63819 384053,30274 6671065,39754 69,19840 5 5 709881,78932 542,26663 0,00076 0,5 0,00381 0,99619 95752,27041 365,02057 477848,80062 6287012,09481 65,65914 10 5 759679,76867 471,94029 0,00062 0,5 0,00310 0,99690 95387,24984 295,83044 476196,67310 5809163,29419 60,90084 15 5 814264,28394 1073,58101 0,00132 0,5 0,00657 0,99343 95091,41940 624,81524 473895,05891 5332966,62109 56,08252 20 5 742420,23037 1250,47176 0,00168 0,5 0,00839 0,99161 94466,60416 792,22312 470352,46300 4859071,56218 51,43692 25 5 627270,28066 1030,21026 0,00164 0,5 0,00818 0,99182 93674,38104 766,09471 466456,66841 4388719,09918 46,85079 30 5 557811,99264 1031,35019 0,00185 0,5 0,00920 0,99080 92908,28633 854,94848 462404,06042 3922262,43077 42,21650 35 5 549182,22349 1266,92697 0,00231 0,5 0,01147 0,98853 92053,33784 1055,71607 457627,39905 3459858,37035 37,58537 40 5 470596,00647 1602,61300 0,00341 0,5 0,01688 0,98312 90997,62178 1536,38002 451147,15884 3002230,97131 32,99241 45 5 388337,61111 2090,63506 0,00538 0,5 0,02656 0,97344 89461,24176 2376,11562 441365,91973 2551083,81247 28,51608 50 5 312240,19271 2715,81120 0,00870 0,5 0,04256 0,95744 87085,12614 3706,65718 426158,98774 2109717,89274 24,22593 55 5 234454,23248 3357,65856 0,01432 0,5 0,06913 0,93087 83378,46896 5764,01687 402482,30263 1683558,90500 20,19177 60 5 202930,11692 4536,40335 0,02235 0,5 0,10586 0,89414 77614,45209 8216,00344 367532,25185 1281076,60237 16,50565 65 5 190581,15434 6701,32058 0,03516 0,5 0,16161 0,83839 69398,44865 11215,24279 318954,13628 913544,35052 13,16376 70 5 124352,90279 6962,15576 0,05599 0,5 0,24556 0,75444 58183,20586 14287,71945 255196,73068 594590,21424 10,21928 75 5 59594,12277 5282,51570 0,08864 0,5 0,36281 0,63719 43895,48641 15925,63762 179663,33800 339393,48355 7,73185 80 5 23509,54382 3291,98877 0,14003 0,5 0,51859 0,48141 27969,84879 14505,01463 103586,70737 159730,14556 5,71080 85+ 5 19335,20435 4637,14600 0,23983 1,00000 0,00000 13464,83416 13464,83416 56143,43819 56143,43819 4,16963 Kadın Toplam nüfus 7494933,00000 53787,40128 e0 : 67,67830 5q0 42,48 e60 : 16,50565 45q15 183,79 yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 126605,49244 4295,81599 0,03393 0,1 0,03293 0,96707 100000,00000 3292,52635 97036,72628 7205150,24833 72,05150 1 4 541759,03517 1015,71398 0,00187 0,4 0,00747 0,99253 96707,47365 721,99721 385097,10129 7108113,52205 73,50118 5 5 670023,99819 385,80486 0,00058 0,5 0,00287 0,99713 95985,47644 275,94857 479237,51077 6723016,42076 70,04202 10 5 716150,07813 284,31968 0,00040 0,5 0,00198 0,99802 95709,52787 189,80044 478073,13824 6243778,90998 65,23675 15 5 784465,45026 447,61341 0,00057 0,5 0,00285 0,99715 95519,72743 272,12802 476918,31708 5765705,77174 60,36141 20 5 717033,32859 521,01939 0,00073 0,5 0,00363 0,99637 95247,59940 345,42230 475374,44126 5288787,45466 55,52673 25 5 626521,66226 562,20489 0,00090 0,5 0,00448 0,99552 94902,17710 424,84599 473448,77053 4813413,01340 50,71973 30 5 550588,12985 648,32111 0,00118 0,5 0,00587 0,99413 94477,33111 554,60573 471000,14123 4339964,24286 45,93657 35 5 549159,72480 841,51458 0,00153 0,5 0,00763 0,99237 93922,72538 716,87443 467821,44083 3868964,10163 41,19306 40 5 452665,36197 1007,08694 0,00222 0,5 0,01106 0,98894 93205,85095 1031,08397 463451,54483 3401142,66079 36,49066 45 5 380925,01861 1301,14196 0,00342 0,5 0,01693 0,98307 92174,76698 1560,89751 456971,59114 2937691,11596 31,87088 50 5 321019,03112 1709,47389 0,00533 0,5 0,02628 0,97372 90613,86948 2380,96392 447116,93757 2480719,52482 27,37682 55 5 248355,42596 2089,07466 0,00841 0,5 0,04119 0,95881 88232,90555 3634,48417 432078,31734 2033602,58725 23,04812 60 5 231529,65469 3139,63617 0,01356 0,5 0,06558 0,93442 84598,42138 5547,86648 409122,44071 1601524,26991 18,93090 65 5 203217,62627 4690,30759 0,02308 0,5 0,10911 0,89089 79050,55490 8624,86184 373690,61989 1192401,82920 15,08404 70 5 152172,15134 6135,94596 0,04032 0,5 0,18315 0,81685 70425,69306 12898,42534 319882,40193 818711,20931 11,62518 75 5 72458,54701 5084,72845 0,07017 0,5 0,29850 0,70150 57527,26772 17172,08352 244706,12978 498828,80738 8,67117 80 5 33258,43107 3935,99430 0,11835 0,5 0,45663 0,54337 40355,18420 18427,33290 155707,58873 254122,67760 6,29715 85+ 5 27690,85227 6169,79467 0,22281 1,00000 0,00000 21927,85129 21927,85129 98415,08887 98415,08887 4,48813 Toplam nüfus e0 : 72,05150 5q0 40,15 7405599,00000 44265,51249 e60 : 18,93090 45q15 114,34 106

Tablo 3.7 Türkiye Orta Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 260256,9352109 9261,3721717 0,0355855 0,0344812 100000,0000000 3448,1169596 96896,6947363 6981953,8831993 69,8195388 1 4 0,4 1116598,9355534 1992,5639904 0,0017845 0,0071075 96551,8830404 686,2459416 384560,5419016 6885057,1884630 71,3094035 5 5 0,5 1379905,7875103 928,0714900 0,0006726 0,0033572 95865,6370988 321,8365406 478523,5941422 6500496,6465614 67,8084123 10 5 0,5 1475829,8467949 756,2599740 0,0005124 0,0025589 95543,8005581 244,4845026 477107,7915342 6021973,0524191 63,0284018 15 5 0,5 1598729,7342002 1521,1944113 0,0009515 0,0047462 95299,3160555 452,3114728 475365,8015957 5544865,2608850 58,1836837 20 5 0,5 1459453,5589573 1771,4911587 0,0012138 0,0060507 94847,0045827 573,8870931 472800,3051810 5069499,4592893 53,4492310 25 5 0,5 1253791,9429200 1592,4151515 0,0012701 0,0063303 94273,1174897 596,7767752 469873,6455104 4596699,1541083 48,7593842 30 5 0,5 1108400,1224913 1679,6713002 0,0015154 0,0075484 93676,3407145 707,1074955 466613,9348337 4126825,5085980 44,0540853 35 5 0,5 1098341,9482894 2108,4415548 0,0019197 0,0095524 92969,2332190 888,0838907 462625,9563682 3660211,5737643 39,3701383 40 5 0,5 923261,3684405 2609,6999420 0,0028266 0,0140339 92081,1493283 1292,2557917 457175,1071621 3197585,6173961 34,7257353 45 5 0,5 769262,6297285 3391,7770150 0,0044091 0,0218053 90788,8935366 1979,6774104 448995,2741568 2740410,5102340 30,1844246 50 5 0,5 633259,2238312 4425,2850910 0,0069881 0,0343406 88809,2161261 3049,7626481 436421,6740105 2291415,2360772 25,8015478 55 5 0,5 482809,6584410 5446,7332253 0,0112813 0,0548594 85759,4534781 4704,7133124 417035,4841094 1854993,5620667 21,6301934 60 5 0,5 434459,7716029 7676,0395172 0,0176680 0,0846031 81054,7401657 6857,4844740 388129,9896435 1437958,0779573 17,7405797 65 5 0,5 393798,7806050 11391,6281661 0,0289275 0,1348831 74197,2556917 10007,9550199 345966,3909089 1049828,0883138 14,1491498 70 5 0,5 276525,0541288 13098,1017228 0,0473668 0,2117582 64189,3006718 13592,6076119 286964,9843295 703861,6974049 10,9654053 75 5 0,5 132052,6697824 10367,2441536 0,0785084 0,3281380 50596,6930600 16602,6992386 211476,7172034 416896,7130754 8,2396040 80 5 0,5 56767,9748913 7227,9830629 0,1273250 0,4829091 33993,9938214 16416,0074454 128929,9504936 205419,9958720 6,0428321 85+ 5 0,5 47026,0566208 10806,9406746 0,2298075 1,0000000 17577,9863761 17577,9863761 76490,0453784 76490,0453784 4,3514680 Toplam 14900532,0000000 98052,9137732 Toplam 5q0 41,3436 e0 : 69,8195388 45q15 149,4720 e60 : 17,7405797 3.1.4.4 Kuzey Bölgesi Kuzey Bölgesi için doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 67,63, kadınlarda 71,90 olarak belirlenmiştir. Bu bölge için 5 yaş altı ölüm hızı erkeklerde 42,7/1000 olarak saptanırken, kız çocuklarında 41,1/1000 dir. 15 yaş ile 60 yaş arası ölüm olasılığı erkeklerde 187,3/1000, kadınlarda 117,8/1000 olarak saptanmıştır. Kuzey Bölgesinde bulunan toplam ölüm sayısı erkeklerde 23,865, kadınlarda ise 21,519 dur. Kuzey Bölgesine ait yaşam tablosu Tablo 3.8 de sunulmaktadır. 107

Tablo 3.8 Türkiye Kuzey Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 48020,66814 1618,81482 0,03371 0,1 0,03272 0,96728 100000,00000 3271,81346 97055,36789 6763324,29174 67,63324 1 4 206538,70634 534,65405 0,00259 0,4 0,01029 0,98971 96728,18654 995,39312 384523,80268 6666268,92385 68,91754 5 5 270283,47442 203,56801 0,00075 0,5 0,00376 0,99624 95732,79342 359,83533 477764,37879 6281745,12117 65,61748 10 5 297890,67280 182,82526 0,00061 0,5 0,00306 0,99694 95372,95809 292,21918 476134,24252 5803980,74238 60,85562 15 5 296989,43781 379,03132 0,00128 0,5 0,00636 0,99364 95080,73891 604,80195 473891,68969 5327846,49986 56,03497 20 5 236271,60608 362,80887 0,00154 0,5 0,00765 0,99235 94475,93696 722,59267 470573,20314 4853954,81017 51,37768 25 5 219480,22785 331,83612 0,00151 0,5 0,00753 0,99247 93753,34429 706,06808 467001,55126 4383381,60703 46,75440 30 5 199355,98060 338,88240 0,00170 0,5 0,00846 0,99154 93047,27621 787,50206 463267,62590 3916380,05577 42,09022 35 5 202856,89344 501,80183 0,00247 0,5 0,01229 0,98771 92259,77415 1134,08961 458463,64672 3453112,42988 37,42815 40 5 185971,49070 672,70492 0,00362 0,5 0,01792 0,98208 91125,68454 1633,35021 451545,04715 2994648,78316 32,86284 45 5 153412,00105 863,41073 0,00563 0,5 0,02775 0,97225 89492,33432 2483,39587 441253,18194 2543103,73600 28,41700 50 5 125924,83397 1136,24112 0,00902 0,5 0,04412 0,95588 87008,93845 3838,88474 425447,48042 2101850,55406 24,15672 55 5 104212,17256 1531,12293 0,01469 0,5 0,07086 0,92914 83170,05372 5893,35432 401116,88278 1676403,07364 20,15633 60 5 91753,92416 2041,17297 0,02225 0,5 0,10537 0,89463 77276,69940 8142,69200 366026,76698 1275286,19086 16,50286 65 5 99297,89119 3510,56590 0,03535 0,5 0,16241 0,83759 69134,00740 11228,36215 317599,13162 909259,42388 13,15213 70 5 61289,98091 3439,08987 0,05611 0,5 0,24604 0,75396 57905,64525 14247,33553 253909,88742 591660,29226 10,21766 75 5 25225,57738 2230,16935 0,08841 0,5 0,36203 0,63797 43658,30972 15805,56179 178777,64411 337750,40484 7,73622 80 5 10431,71999 1460,39995 0,14000 0,5 0,51851 0,48149 27852,74793 14441,86635 103159,07376 158972,76073 5,70761 85+ 5 10510,74060 2525,51489 0,24028 1,00000 0,00000 13410,88158 13410,88158 55813,68697 55813,68697 4,16182 Kadın Toplam nüfus 2845718,00000 23864,61531 e0 : 67,63324 5q0 42,67 e60 : 16,60286 45q15 187,25 yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 46056,38321 1594,92209 0,03463 0,1 0,03358 0,96642 100000,00000 3358,30953 96977,52142 7189692,91174 71,89693 1 4 197080,40505 383,43129 0,00195 0,4 0,00775 0,99225 96641,69047 748,59250 384770,13988 7092715,39032 73,39188 5 5 259683,38075 146,33763 0,00056 0,5 0,00281 0,99719 95893,09797 269,80985 478790,96524 6707945,25045 69,95233 10 5 284805,83518 109,24898 0,00038 0,5 0,00192 0,99808 95623,28812 183,22549 477658,37689 6229154,28521 65,14265 15 5 311796,69526 167,16741 0,00054 0,5 0,00268 0,99732 95440,06263 255,50482 476561,55111 5751495,90832 60,26291 20 5 265966,74496 177,58836 0,00067 0,5 0,00333 0,99667 95184,55781 317,24831 475129,66830 5274934,35721 55,41796 25 5 231246,20666 194,04395 0,00084 0,5 0,00419 0,99581 94867,30951 397,19334 473343,56416 4799804,68891 50,59493 30 5 200394,50834 222,40709 0,00111 0,5 0,00553 0,99447 94470,11616 522,78598 471043,61585 4326461,12474 45,79714 35 5 208245,21284 342,34789 0,00164 0,5 0,00819 0,99181 93947,33018 769,06991 467813,97611 3855417,50890 41,03807 40 5 178327,71735 421,19160 0,00236 0,5 0,01174 0,98826 93178,26027 1093,92764 463156,48223 3387603,53279 36,35616 45 5 149772,51763 535,22580 0,00357 0,5 0,01771 0,98229 92084,33263 1630,78951 456344,68934 2924447,05056 31,75836 50 5 130384,30819 722,27240 0,00554 0,5 0,02732 0,97268 90453,54311 2471,14394 446089,85571 2468102,36122 27,28586 55 5 111578,22513 979,86280 0,00878 0,5 0,04297 0,95703 87982,39917 3780,24561 430461,38183 2022012,50552 22,98201 60 5 105910,99470 1436,97322 0,01357 0,5 0,06561 0,93439 84202,15356 5524,76951 407198,84402 1591551,12369 18,90155 65 5 101560,05005 2357,62085 0,02321 0,5 0,10970 0,89030 78677,38405 8631,19404 371808,93515 1184352,27968 15,05327 70 5 80569,49272 3269,62634 0,04058 0,5 0,18422 0,81578 70046,19001 12903,74601 317971,58503 812543,34453 11,60011 75 5 36438,91138 2568,54753 0,07049 0,5 0,29964 0,70036 57142,44400 17122,27299 242906,53753 494571,75950 8,65507 80 5 16489,58011 1957,66050 0,11872 0,5 0,45775 0,54225 40020,17101 18319,04512 154303,24226 251665,22196 6,28846 85+ 5 17642,83050 3932,43119 0,22289 1,00000 0,00000 21701,12589 21701,12589 97361,97970 97361,97970 4,48649 Toplam nüfus e0 : 71,89693 5q0 41,07 2933950,00000 21518,90692 e60 : 18,90155 45q15 117,75 108

Tablo 3.8 Türkiye Kuzey Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 94077,0513526 3213,7369095 0,0341607 0,0331418 100000,0000000 3314,1758395 97017,2417444 6976079,2480109 69,7607925 1 4 0,4 403619,1113950 918,0853414 0,0022746 0,0090491 96685,8241605 874,9227491 384643,4820440 6879062,0062665 71,1486101 5 5 0,5 529966,8551785 349,9056336 0,0006602 0,0032958 95810,9014113 315,7700239 478265,0819969 6494418,5242225 67,7837118 10 5 0,5 582696,5079748 292,0742398 0,0005012 0,0025031 95495,1313874 239,0331828 476878,0739800 6016153,4422256 62,9995829 15 5 0,5 608786,1330631 546,1987250 0,0008972 0,0044759 95256,0982046 426,3592593 475214,5928748 5539275,3682456 58,1513989 20 5 0,5 502238,3510373 540,3972280 0,0010760 0,0053655 94829,7389453 508,8047300 472876,6829015 5064060,7753709 53,4016104 25 5 0,5 450726,4345134 525,8800714 0,0011667 0,0058167 94320,9342153 548,6392257 470233,0730123 4591184,0924693 48,6761940 30 5 0,5 399750,4889456 561,2894913 0,0014041 0,0069959 93772,2949896 656,0253849 467221,4114860 4120951,0194570 43,9463598 35 5 0,5 411102,1062764 844,1497170 0,0020534 0,0102145 93116,2696048 951,1338153 463203,5134855 3653729,6079711 39,2383589 40 5 0,5 364299,2080414 1093,8965165 0,0030027 0,0149018 92165,1357894 1373,4304574 457392,1028037 3190526,0944856 34,6174946 45 5 0,5 303184,5186765 1398,6365255 0,0046132 0,0228028 90791,7053320 2070,3035034 448782,7679018 2733133,9916819 30,1033446 50 5 0,5 256309,1421593 1858,5135285 0,0072511 0,0356098 88721,4018287 3159,3503937 435708,6331591 2284351,2237801 25,7474654 55 5 0,5 215790,3976893 2510,9857338 0,0116362 0,0565365 85562,0514349 4837,3746780 415716,8204797 1848642,5906211 21,6058704 60 5 0,5 197664,9188609 3478,1461938 0,0175962 0,0842736 80724,6767569 6802,9618223 386615,9792288 1432925,7701414 17,7507774 65 5 0,5 200857,9412461 5868,1867565 0,0292156 0,1361349 73921,7149346 10063,3237248 344450,2653611 1046309,7909125 14,1542954 70 5 0,5 141859,4736313 6708,7162156 0,0472913 0,2114563 63858,3912098 13503,2594883 285533,8073285 701859,5255514 10,9908739 75 5 0,5 61664,4887611 4798,7168825 0,0778198 0,3257286 50355,1317216 16402,1055253 210770,3947945 416325,7182229 8,2677913 80 5 0,5 26921,3001037 3418,0604456 0,1269649 0,4818724 33953,0261962 16361,0245549 128862,5695939 205555,3234284 6,0541091 85+ 5 0,5 28153,5710939 6457,9460787 0,2293828 1,0000000 17592,0016413 17592,0016413 76692,7538345 76692,7538345 4,3595240 Toplam 5779668,0000000 45383,5222338 Toplam 5q0 41,8910 e0 : 69,7607925 45q15 152,5511 e60 : 17,7507774 3.1.4.5 Doğu Bölgesi Doğu Bölgesi için 5q0 değeri Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması verilerinden alınmıştır. 45q15 değeri DIE verileri baz alınarak tahmin edilmiş ve Türkiye Doğu Bölgesi için yaşam tabloları geliştirilmiştir. Tablo 3.9 da Doğu Bölgesi için yaşam tablosu sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu bölgede saptanan toplam ölüm sayısı erkeklerde 45,404, kadınlarda ise 37,083 dür. Bu bölgede erkekler için 5q0 değeri 64,6/1000, 45q15 değeri ise 205,0/1000 olarak belirlenmiştir. Kadınlar için bu değerler sırasıyla 62,2/1000 ve 131,01/1000 dir. 109

Tablo 3.9 Türkiye Doğu Bölgesinde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 176346,40571 9423,82306 0,05344 0,1 0,05099 0,94901 100000,00000 5098,70306 95411,16725 6550935,91179 65,50936 1 4 758472,54764 2732,60864 0,00360 0,4 0,01429 0,98571 94901,29694 1355,90934 376351,00537 6455524,74454 68,02357 5 5 954199,46704 1081,63875 0,00113 0,5 0,00565 0,99435 93545,38761 528,69651 466405,19676 6079173,73917 64,98635 10 5 901255,40461 713,23547 0,00079 0,5 0,00395 0,99605 93016,69109 367,33098 464165,12802 5612768,54241 60,34152 15 5 786813,84631 1052,25764 0,00134 0,5 0,00666 0,99334 92649,36011 617,46581 461703,13603 5148603,41439 55,57085 20 5 763740,28195 1316,71103 0,00172 0,5 0,00858 0,99142 92031,89430 789,92402 458184,66143 4686900,27836 50,92691 25 5 536836,72853 865,10251 0,00161 0,5 0,00803 0,99197 91241,97027 732,22387 454379,29170 4228715,61693 46,34617 30 5 411005,93002 688,99184 0,00168 0,5 0,00835 0,99165 90509,74641 755,46625 450660,06641 3774336,32523 41,70088 35 5 375628,86535 1176,61277 0,00313 0,5 0,01554 0,98446 89754,28016 1394,80045 445284,39967 3323676,25882 37,03084 40 5 285876,33101 1209,19626 0,00423 0,5 0,02093 0,97907 88359,47971 1849,15548 437174,50986 2878391,85915 32,57593 45 5 227964,85536 1441,02433 0,00632 0,5 0,03111 0,96889 86510,32423 2691,73194 425822,29132 2441217,34928 28,21880 50 5 185553,78953 1842,41305 0,00993 0,5 0,04844 0,95156 83818,59230 4060,49149 408941,73275 2015395,05796 24,04473 55 5 147278,90043 2343,69302 0,01591 0,5 0,07652 0,92348 79758,10081 6103,26444 383532,34292 1606453,32521 20,14157 60 5 128599,58622 2734,65801 0,02126 0,5 0,10096 0,89904 73654,83636 7436,00092 349684,17951 1222920,98229 16,60340 65 5 118092,59701 4039,91849 0,03421 0,5 0,15757 0,84243 66218,83544 10434,26567 305008,51304 873236,80278 13,18714 70 5 72666,67346 4013,12926 0,05523 0,5 0,24263 0,75737 55784,56977 13535,19055 245084,87248 568228,28974 10,18612 75 5 37453,65546 3353,70157 0,08954 0,5 0,36582 0,63418 42249,37922 15455,74518 172607,53317 323143,41726 7,64848 80 5 15951,53817 2277,65987 0,14279 0,5 0,52612 0,47388 26793,63405 14096,75349 98726,28650 150535,88409 5,61835 85+ 5 12640,59621 3097,80712 0,24507 1,00000 0,00000 12696,88056 12696,88056 51809,59759 51809,59759 4,08050 Kadın Toplam nüfus 6896378,00000 45404,18267 e0 : 65,50936 5q0 64,55 e60 : 16,6864838 45q15 205,02 yaş n Nüfus Ölüm nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 163384,70369 8743,55588 0,05352 0,1 0,05106 0,94894 100000,00000 5105,60967 95404,95130 6925478,65097 69,25479 1 4 699141,38575 2062,06446 0,00295 0,4 0,01171 0,98829 94894,39033 1111,66615 376909,56256 6830073,69968 71,97553 5 5 872518,45382 796,97028 0,00091 0,5 0,00456 0,99544 93782,72418 427,33627 467845,28022 6453164,13712 68,80973 10 5 800320,37043 429,60269 0,00054 0,5 0,00268 0,99732 93355,38791 250,22465 466151,37792 5985318,85689 64,11327 15 5 782231,09018 516,95145 0,00066 0,5 0,00330 0,99670 93105,16326 307,14363 464757,95721 5519167,47898 59,27886 20 5 637299,79678 557,81990 0,00088 0,5 0,00437 0,99563 92798,01963 405,23752 462977,00433 5054409,52177 54,46678 25 5 525340,30512 576,31482 0,00110 0,5 0,00547 0,99453 92392,78211 505,40282 460700,40348 4591432,51744 49,69471 30 5 386505,45426 508,30673 0,00132 0,5 0,00655 0,99345 91887,37929 602,24133 457931,29311 4130732,11396 44,95429 35 5 360267,24582 702,26511 0,00195 0,5 0,00970 0,99030 91285,13796 885,39103 454212,21221 3672800,82085 40,23438 40 5 272234,41564 696,52397 0,00256 0,5 0,01271 0,98729 90399,74693 1149,10893 449125,96231 3218588,60864 35,60396 45 5 229855,38799 876,07345 0,00381 0,5 0,01888 0,98112 89250,63800 1684,80083 442041,18791 2769462,64633 31,03017 50 5 196744,55336 1181,92817 0,00601 0,5 0,02959 0,97041 87565,83717 2591,30832 431350,91503 2327421,45842 26,57910 55 5 149203,30423 1463,36363 0,00981 0,5 0,04787 0,95213 84974,52884 4067,35710 414704,25147 1896070,54339 22,31340 60 5 141368,45036 2028,48711 0,01435 0,5 0,06926 0,93074 80907,17174 5603,64405 390526,74858 1481366,29192 18,30946 65 5 115923,42960 2925,00702 0,02523 0,5 0,11868 0,88132 75303,52769 8936,65169 354176,00922 1090839,54334 14,48590 70 5 84306,94857 3734,97859 0,04430 0,5 0,19942 0,80058 66366,87600 13235,11465 298746,59337 736663,53412 11,09987 75 5 39257,28899 3029,91329 0,07718 0,5 0,32349 0,67651 53131,76135 17187,43396 222690,22184 437916,94075 8,24209 80 5 19606,63929 2500,17245 0,12752 0,5 0,48346 0,51654 35944,32739 17377,64865 136277,51532 215226,71891 5,98778 85+ 5 15958,77614 3753,06471 0,23517 1,00000 0,00000 18566,67874 18566,67874 78949,20359 78949,20359 4,25220 Toplam nüfus e0 : 69,25479 5q0 62,17 6491468,00000 37083,36370 e60 : 18,30946 45q15 131,01 110

Tablo 3.9 Türkiye Doğu Bölge Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın yaş n a Nüfus Ölüm nmx nqx lx ndx nlx Tx ex 0 1 0,1 339731,1093960 18167,3789383 0,0534758 0,0510202 100000,0000000 5102,0247221 95408,1777501 6731335,8640166 67,3133586 1 4 0,4 1457613,9333881 4794,6730941 0,0032894 0,0130545 94897,9752779 1238,8488699 376618,6638239 6635927,6862664 69,9269681 5 5 0,5 1826717,9208614 1878,6090214 0,0010284 0,0051288 93659,1264080 480,3633619 467094,7236354 6259309,0224425 66,8307432 10 5 0,5 1701575,7750393 1142,8381579 0,0006716 0,0033525 93178,7630461 312,3861542 465112,8498451 5792214,2988072 62,1623867 15 5 0,5 1569044,9364858 1569,2090877 0,0010001 0,0049881 92866,3768919 463,2222853 463173,8287462 5327101,4489621 57,3630805 20 5 0,5 1401040,0787286 1874,5309332 0,0013380 0,0066675 92403,1546066 616,0963147 460475,5322463 4863927,6202159 52,6381122 25 5 0,5 1062177,0336481 1441,4173362 0,0013570 0,0067623 91787,0582919 620,6880662 457383,5712941 4403452,0879696 47,9746510 30 5 0,5 797511,3842787 1197,2985678 0,0015013 0,0074784 91166,3702257 681,7784702 454127,4049531 3946068,5166755 43,2842561 35 5 0,5 735896,1111643 1878,8778741 0,0025532 0,0126850 90484,5917555 1147,7925607 449553,4773758 3491941,1117224 38,5915551 40 5 0,5 558110,7466456 1905,7202310 0,0034146 0,0169284 89336,7991948 1512,3333894 442903,1625005 3042387,6343465 34,0552568 45 5 0,5 457820,2433422 2317,0977805 0,0050612 0,0249896 87824,4658054 2194,6955774 433635,5900835 2599484,4718460 29,5986369 50 5 0,5 382298,3428854 3024,3412175 0,0079109 0,0387876 85629,7702280 3321,3740531 419845,4160071 2165848,8817625 25,2931764 55 5 0,5 296482,2046592 3807,0566536 0,0128408 0,0622068 82308,3961748 5120,1451749 398741,6179369 1746003,4657554 21,2129448 60 5 0,5 269968,0365776 4763,1451179 0,0176434 0,0844901 77188,2509999 6521,6437752 369637,1455615 1347261,8478185 17,4542347 65 5 0,5 234016,0266119 6964,9255094 0,0297626 0,1385072 70666,6072247 9787,8316854 328863,4569099 977624,7022571 13,8343235 70 5 0,5 156973,6220280 7748,1078447 0,0493593 0,2196874 60878,7755393 13374,3027316 270958,1208676 648761,2453471 10,6566080 75 5 0,5 76710,9444511 6383,6148558 0,0832165 0,3444273 47504,4728077 16361,8387060 196617,7672737 377803,1244795 7,9530011 80 5 0,5 35558,1774567 4777,8323197 0,1343666 0,5029005 31142,6341018 15661,6467333 116559,0536756 181185,3572058 5,8179201 85+ 5 0,5 28599,3723520 6850,8718269 0,2395462 1,0000000 15480,9873685 15480,9873685 64626,3035301 64626,3035301 4,1745595 Toplam 13387846,0000000 82487,5463675 Toplam 5q0 63,4087 e0 : 67,3133586 45q15 168,8246 e60 : 17,4542347 Türkiye kentsel, kırsal ve ulusal yaşam tablolarından elde edilen özet değerler Tablo 3.10 da verilmektedir. Tablo 3.10 Türkiye Ulusal Düzeyde, Kentsel ve Kırsal Alanda Cinsiyete Göre Yaşam Tabloları Değerleri (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler Kadınlar e0 (doğumda beklenen yaşam süresi) 5q0 ( ) (5 yaş altı ölüm hızı) 45q15 ( ) (15-60 yaş ölüm olasılığı) e0 (doğumda beklenen yaşam süresi) 5q0 ( ) (5 yaş altı ölüm hızı) 45q15 ( ) (15-60 yaş ölüm olasılığı) Kırsal alan 66,22 53,00 199,00 69,13 50,99 154,00 Kentsel alan 68,63 39,99 170,00 73,81 37,99 90,99 Ulusal 67,69 44,89 180,22 71,94 42,90 114,03 Tabloda görüldüğü üzere kırsal alanda erkeklerde e0 değeri 66,22 yıl, kentsel alanda 68,63 yıl, Türkiye genelinde ise 67,69 yıldır. Aynı değerler kadınlarda sırasıyla 69,13, 73,81 ve 71,94 yıldır. 45q15 için bu değerler kırsal alan için erkeklerde 199,00/1000, kadınlarda 154,00/1000 iken, kentsel alanda sırasıyla 170,00/1000 ve 90,99/1000 olarak bulunmuştur. Türkiye geneli için aynı değerler erkeklerde 180,22/1000, kadınlarda ise 114,03/1000 dir. Tablo 3.11 de Türkiye nin beş bölgesinde doğumda beklenen yaşam süreleri, 5 yaş altı ölüm hızı ve 15-60 yaş ölüm olasılıkları her iki cinsiyet grubu için sunulmaktadır. 111

Tablo 3.11 Türkiye Bölgesel Cinsiyete Göre Yaşam Tabloları Değerleri (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler Kadınlar e0 5q0 ( ) 45q15 ( ) e0 5q0 ( ) 45q15 ( ) Batı Bölgesi 68,97 32,67 169,44 73,36 31,16 107,31 Güney Bölgesi 68,69 36,30 173,96 72,87 35,13 110,83 Orta Bölge 67,68 42,48 183,79 72,05 40,15 114,34 Kuzey Bölgesi 67,63 42,67 187,25 71,90 41,07 117,75 Doğu Bölgesi 65,51 64,55 205,02 69,25 62,17 131,01 Erkeklerde doğumda beklenen yaşam süresi Batı Bölgesinde 68,97, Güney Bölgesinde 68,69, Orta Bölgede 67,68, Kuzey Bölgesinde 67,63, Doğu Bölgesinde 65,51 olarak saptanmıştır. Türkiye geneli için bu sayı 67,69 dur. Görüldüğü üzere Doğu Bölgesi doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde Türkiye genel rakamının oldukça altındadır. Kadınlarda aynı değerler sırasıyla 73,36, 72,87, 72,05, 71,90 ve 69,25 tir. Türkiye geneli açısından kadınlarda doğumda beklenen yaşam süresinin 71,94 olduğu görülmektedir. Doğu Bölgesinde kadınlarda doğumda beklenen yaşam süresinin Türkiye ortalamasının altında olduğu görülmektedir. Beş yaş altı ölüm hızılarının bölgelere göre değerlendirilmesinde, Batı Bölgesinde beş yaş altı ölüm hızının erkek çocuklarda 32,67; kız çocuklarda 31,16 olduğu belirlenmiştir. Bu değer TNSA, 1998 araştırmasında Batı Bölgesi için her iki cinsiyette 38,3 dür. Güney Bölgesinde 5 yaş altı ölüm hızı erkeklerde 36,30, kız çocuklarda 35,13 olarak belirlenmiştir. Aynı değer TNSA, 1998 araştırmasında 43,0 dür. Orta Bölgede 5 yaş altı ölüm hızı erkeklerde 42,48, kız çocuklarda 40,15, Kuzey Bölgede 5 yaş altı ölüm hızı erkek çocuklarda 42,67, kız çocuklarda %41,07, Doğu Bölgesinde ise 5 yaş altı ölümlülüğü erkek çocuklarda 64,55, kız çocuklarda 62,17 olarak saptanmıştır. Bu değerlerin TNSA, 1998 araştırması ile karşılaştırılmasında Orta Bölgede 5 yaş altı ölüm hızı 49,6, Kuzey Bölgesinde 50,5 Doğu Bölgesinde ise 75,9 dur. Bölgeler arası farklılıklar 15-60 yaş ölüm olasılıklarında da görülmektedir. Batı Bölgesinde erkeklerde 15-60 yaş ölme olasılığı 169,44/1000 iken Doğu Bölgesinde bu olasılık 205,02/1000 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda aynı bölgeler için bu değerler 107,31/1000 ve 131,01/1000 dir. Türkiye kentsel alanda 15-60 yaş ölüm olasılığı erkeklerde 170,00/1000, kadınlarda 90,9/1000, kırsal alanda erkeklerde 199,00/1000, kadınlarda 154,00/1000, Türkiye geneli için aynı değerler erkeklerde 180,22/1000, kadınlarda ise 114.03/1000 dir. Yaşam tablolarının geliştirilmesinde kullanılan bir diğer veri kaynağı da Hastalık Yükü çalışması kapsamında gerçekleştirilen Ulusal Sözel Otopsi araştırmasıdır. Sözel Otopsi verileri kullanılarak Türkiye için geliştirilen ulusal, kentsel, kırsal alan yaşam tabloları Tablo 3.12-3.14 de sunulmaktadır. 112

Tablo 3.12 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkekler x n nmx a nqx npx lx Ndx nlx Tx ex 0 1 0,0201783 0,1 0,0198184 0,9801816 100000 1981,8408 98216,343 7260031,5 72,600315 1 4 0,0018382 0,4 0,0073206 0,9926794 98018,159 717,55607 390350,5 7161815,2 73,066208 5 5 0,0005634 0,5 0,0028132 0,9971868 97300,603 273,72638 485818,7 6771464,7 69,593245 10 5 0,0003558 0,5 0,0017775 0,9982225 97026,877 172,46157 484703,23 6285646 64,782524 15 5 0,0005834 0,5 0,0029129 0,9970871 96854,415 282,12763 483566,76 5800942,8 59,893426 20 5 0,0016445 0,5 0,0081891 0,9918109 96572,288 790,8353 480884,35 5317376 55,061096 25 5 0,0018002 0,5 0,0089606 0,9910394 95781,452 858,25674 476761,62 4836491,7 50,495075 30 5 0,0008766 0,5 0,0043736 0,9956264 94923,196 415,15924 473578,08 4359730 45,929027 35 5 0,0016129 0,5 0,0080321 0,9919679 94508,036 759,10069 470642,43 3886152 41,119804 40 5 0,0027724 0,5 0,0137665 0,9862335 93748,936 1290,5966 465518,19 3415509,5 36,432515 45 5 0,0062133 0,5 0,0305914 0,9694086 92458,339 2828,4332 455220,61 2949991,3 31,906168 50 5 0,0069838 0,5 0,0343196 0,9656804 89629,906 3076,0658 440459,36 2494770,7 27,834133 55 5 0,0131919 0,5 0,0638534 0,9361466 86553,84 5526,7582 418952,3 2054311,4 23,734491 60 5 0,0197689 0,5 0,0941892 0,9058108 81027,082 7631,8799 386055,71 1635359,1 20,18287 65 5 0,0320329 0,5 0,148289 0,851711 73395,202 10883,699 339766,76 1249303,3 17,021594 70 5 0,0339589 0,5 0,1565074 0,8434926 62511,503 9783,5136 288098,73 909536,58 14,549908 75 5 0,0651965 0,5 0,2802968 0,7197032 52727,989 14779,486 226691,23 621437,85 11,78573 80 5 0,0848861 0,5 0,3501281 0,6498719 37948,503 13286,837 156525,42 394746,62 10,402166 85+ 5 0,1035242 1 0 24661,666 24661,666 238221,2 238221,2 9,6595745 e0 q5 e60 45q15 72,6 27.0 20,2 163.4 Kadınlar x n nmx a nqx Npx lx Ndx nlx Tx ex 0 1 0,0228891 0,1 0,0224271 0,9775729 100000 2242,7112 97981,56 7719290,6 77,192906 1 4 0,0026659 0,4 0,0105957 0,9894043 97757,289 1035,8083 388543,22 7621309,1 77,961543 5 5 0,0005975 0,5 0,002983 0,997017 96721,48 288,51988 482886,1 7232765,8 74,779313 10 5 0,0001879 0,5 0,0009389 0,9990611 96432,961 90,53888 481938,46 6749879,7 69,995567 15 5 0,0002767 0,5 0,0013827 0,9986173 96342,422 133,2107 481379,08 6267941,3 65,058997 20 5 0,0008812 0,5 0,0043965 0,9956035 96209,211 422,98026 479988,6 5786562,2 60,145615 25 5 0,0005743 0,5 0,0028671 0,9971329 95786,231 274,63223 478244,57 5306573,6 55,400171 30 5 0 0,5 0 1 95511,599 0 477557,99 4828329 50,55228 35 5 0,0007947 0,5 0,0039656 0,9960344 95511,599 378,76377 476611,08 4350771 45,55228 40 5 0,0009922 0,5 0,0049487 0,9950513 95132,835 470,78815 474487,2 3874160 40,723689 45 5 0,0021371 0,5 0,0106289 0,9893711 94662,047 1006,1511 470794,86 3399672,8 35,913789 50 5 0,003355 0,5 0,0166357 0,9833643 93655,896 1558,0294 464384,4 2928877,9 31,272755 55 5 0,0033917 0,5 0,0168161 0,9831839 92097,866 1548,7309 456617,5 2464493,5 26,759507 60 5 0,0095551 0,5 0,0466608 0,9533392 90549,135 4225,0982 442182,93 2007876 22,174436 65 5 0,0179775 0,5 0,0860215 0,9139785 86324,037 7425,7236 413055,88 1565693,1 18,137394 70 5 0,0285447 0,5 0,1332169 0,8667831 78898,313 10510,586 368215,1 1152637,2 14,609149 75 5 0,055409 0,5 0,2433372 0,7566628 68387,728 16641,278 300335,44 784422,08 11,470217 80 5 0,075188 0,5 0,3164557 0,6835443 51746,45 16375,459 217793,6 484086,64 9,3549729 85+ 5 0,1328273 1 0 35370,991 35370,991 266293,03 266293,03 7,5285714 e0 q5 e60 45q15 77,2 32.8 22,2 60.0 113

Tablo 3.12 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0214791 0,1 0,0210718 0,9789282 100000 2107,1788 98103,539 7479048,7 74,790487 1 4 0,0022425 0,4 0,0089219 0,9910781 97892,821 873,38901 389475,15 7380945,2 75,398227 5 5 0,00058 0,5 0,0028956 0,9971044 97019,432 280,93074 484394,83 6991470 72,062574 10 5 0,0002741 0,5 0,0013697 0,9986303 96738,501 132,50034 483361,26 6507075,2 67,264585 15 5 0,000426 0,5 0,0021279 0,9978721 96606,001 205,56898 482516,08 6023713,9 62,353413 20 5 0,0012282 0,5 0,0061224 0,9938776 96400,432 590,20149 480526,66 5541197,8 57,481048 25 5 0,0011526 0,5 0,0057466 0,9942534 95810,231 550,58355 477674,69 5060671,2 52,819737 30 5 0,0004277 0,5 0,0021363 0,9978637 95259,647 203,50277 475789,48 4582996,5 48,110576 35 5 0,0012008 0,5 0,005986 0,994014 95056,144 569,00918 473858,2 4107207 43,208222 40 5 0,0018922 0,5 0,0094165 0,9905835 94487,135 889,7404 470211,32 3633348,8 38,45337 45 5 0,0042072 0,5 0,0208171 0,9791829 93597,395 1948,4235 463115,91 3163137,5 33,795145 50 5 0,0052098 0,5 0,0257143 0,9742857 91648,971 2356,6878 452353,14 2700021,6 29,460468 55 5 0,0082562 0,5 0,0404463 0,9595537 89292,283 3611,5428 437432,56 2247668,4 25,172035 60 5 0,014615 0,5 0,0704993 0,9295007 85680,741 6040,4331 413302,62 1810235,9 21,127687 65 5 0,0246817 0,5 0,1162362 0,8837638 79640,308 9257,0837 375058,83 1396933,3 17,540531 70 5 0,0313143 0,5 0,145204 0,854796 70383,224 10219,928 326366,3 1021874,4 14,518722 75 5 0,0600917 0,5 0,2612164 0,7387836 60163,296 15715,637 261527,39 695508,13 11,56034 80 5 0,079803 0,5 0,3326489 0,6673511 44447,66 14785,464 185274,64 433980,74 9,7638604 85+ 5 0,1192661 1 0 29662,196 29662,196 248706,1 248706,1 8,3846154 e0 q5 e60 45q15 74,8 29.8 21,1 175.6 114

Tablo 3.13 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkekler x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0172272 0,1 0,0169642 0,9830358 100000 1696,4214 98473,221 7181708,2 71,817082 1 4 0,0007886 0,4 0,0031486 0,9968514 98303,579 309,52008 392471,47 7083235 72,054702 5 5 0,0005177 0,5 0,0025851 0,9974149 97994,059 253,32372 489336,98 6690763,6 68,277237 10 5 0,0001618 0,5 0,0008085 0,9991915 97740,735 79,020725 488506,12 6201426,6 63,447718 15 5 0,0006936 0,5 0,003462 0,996538 97661,714 338,10529 487463,31 5712920,4 58,497032 20 5 0,0013897 0,5 0,0069245 0,9930755 97323,609 673,91954 484933,25 5225457,1 53,691568 25 5 0,0012884 0,5 0,0064212 0,9935788 96649,689 620,61016 481696,92 4740523,9 49,048517 30 5 0,0010467 0,5 0,0052198 0,9947802 96029,079 501,24793 478892,28 4258827 44,349347 35 5 0,0018523 0,5 0,0092187 0,9907813 95527,831 880,64375 475437,55 3779934,7 39,568937 40 5 0,0030023 0,5 0,0148997 0,9851003 94647,187 1410,216 469710,4 3304497,1 34,913844 45 5 0,0069971 0,5 0,034384 0,965616 93236,971 3205,8558 458170,22 2834786,8 30,404106 50 5 0,0071942 0,5 0,0353357 0,9646643 90031,116 3181,3115 442202,3 2376616,5 26,397724 55 5 0,0153767 0,5 0,0740375 0,9259625 86849,804 6430,1434 418173,66 1934414,2 22,273098 60 5 0,0221027 0,5 0,1047269 0,8952731 80419,661 8422,0986 381043,06 1516240,6 18,854103 65 5 0,0369733 0,5 0,1692247 0,8307753 71997,562 12183,767 329528,39 1135197,5 15,767166 70 5 0,036 0,5 0,1651376 0,8348624 59813,795 9877,5075 274375,21 805669,12 13,46962 75 5 0,080786 0,5 0,3360581 0,6639419 49936,288 16781,495 207727,7 531293,91 10,639436 80 5 0,1023256 0,5 0,4074074 0,5925926 33154,792 13507,508 132005,19 323566,21 9,7592593 85+ 5 0,1025641 1 0 19647,284 19647,284 191561,02 191561,02 9,75 e0 q5 e60 45q15 71,8 20.0 18,9 176.5 Kadınlar x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0127334 0,1 0,0125892 0,9874108 100000 1258,9173 98866,974 7777752,5 77,777525 1 4 0,0018939 0,4 0,0075415 0,9924585 98741,083 744,65372 393177,16 7678885,5 77,767888 5 5 0,0005529 0,5 0,0027607 0,9972393 97996,429 270,53399 489305,81 7285708,3 74,346672 10 5 0,0001738 0,5 0,0008687 0,9991313 97725,895 84,897832 488417,23 6796402,5 69,545564 15 5 0,0001689 0,5 0,0008441 0,9991559 97640,997 82,418331 487998,94 6307985,3 64,60386 20 5 0,0011714 0,5 0,0058397 0,9941603 97558,579 569,70889 486368,62 5819986,4 59,656326 25 5 0,0005759 0,5 0,0028755 0,9971245 96988,87 278,89064 484247,12 5333617,7 54,99206 30 5 0 0,5 0 1 96709,979 0 483549,9 4849370,6 50,143436 35 5 0,000453 0,5 0,0022624 0,9977376 96709,979 218,80086 483002,89 4365820,7 45,143436 40 5 0,0002366 0,5 0,0011822 0,9988178 96491,178 114,06925 482170,72 3882817,8 40,240133 45 5 0,0015295 0,5 0,0076185 0,9923815 96377,109 734,24584 480049,93 3400647,1 35,284801 50 5 0,0038651 0,5 0,0191404 0,9808596 95642,863 1830,6447 473637,7 2920597,2 30,536488 55 5 0,0048026 0,5 0,0237279 0,9762721 93812,219 2225,9688 463496,17 2446959,5 26,08359 60 5 0,011276 0,5 0,0548341 0,9451659 91586,25 5022,0454 445376,14 1983463,3 21,65678 65 5 0,0180921 0,5 0,086546 0,913454 86564,204 7491,7879 414091,55 1538087,2 17,768166 70 5 0,0275591 0,5 0,1289134 0,8710866 79072,416 10193,498 369878,34 1123995,6 14,214762 75 5 0,0490909 0,5 0,2186235 0,7813765 68878,919 15058,549 306748,22 754117,27 10,948448 80 5 0,1041667 0,5 0,4132231 0,5867769 53820,37 22239,822 213502,29 447369,05 8,3122627 85+ 5 0,1350365 1 0 31580,548 31580,548 233866,76 233866,76 7,4054054 e0 q5 e60 45q15 77,8 20.0 21,7 62.0 115

Tablo 3.13 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kentsel Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0150188 0,1 0,0148185 0,9851815 100000 1481,8474 98666,337 7459662,6 74,596626 1 4 0,0013333 0,4 0,0053163 0,9946837 98518,153 523,75413 392815,6 7360996,3 74,717157 5 5 0,0005347 0,5 0,00267 0,99733 97994,398 261,644 489317,88 6968180,7 71,107949 10 5 0,0001676 0,5 0,0008375 0,9991625 97732,754 81,853228 488459,14 6478862,8 66,291622 15 5 0,0004278 0,5 0,0021367 0,9978633 97650,901 208,64686 487732,89 5990403,7 61,345094 20 5 0,0012712 0,5 0,006336 0,993664 97442,254 617,393 485667,79 5502670,8 56,471095 25 5 0,0009122 0,5 0,0045507 0,9954493 96824,861 440,62484 483022,74 5017003 51,815236 30 5 0,0005112 0,5 0,002553 0,997447 96384,237 246,06647 481306,02 4533980,3 47,040682 35 5 0,001145 0,5 0,0057084 0,9942916 96138,17 548,7965 479318,86 4052674,2 42,154685 40 5 0,0016361 0,5 0,0081471 0,9918529 95589,374 778,77749 475999,92 3573355,4 37,38235 45 5 0,004329 0,5 0,0214133 0,9785867 94810,596 2030,2055 468977,47 3097355,5 32,668874 50 5 0,0055894 0,5 0,027562 0,972438 92780,391 2557,2145 457508,92 2628378 28,329025 55 5 0,0101961 0,5 0,0497132 0,9502868 90223,176 4485,2822 439902,68 2170869,1 24,061102 60 5 0,0166716 0,5 0,0800229 0,9199771 85737,894 6860,9918 411536,99 1730966,4 20,189047 65 5 0,0273224 0,5 0,1278772 0,8721228 78876,902 10086,56 369168,11 1319429,4 16,727703 70 5 0,031746 0,5 0,1470588 0,8529412 68790,342 10116,227 318661,14 950261,3 13,813877 75 5 0,0634921 0,5 0,2739726 0,7260274 58674,115 16075,1 253182,83 631600,16 10,764545 80 5 0,1032967 0,5 0,4104803 0,5895197 42599,015 17486,059 169279,93 378417,34 8,8832415 85+ 5 0,1200787 1 0 25112,956 25112,956 209137,41 209137,41 8,3278689 e0 q5 e60 45q15 74,6 20.0 20,2 62.0 116

Tablo 3.14 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkekler x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0241228 0,1 0,0236102 0,9763898 100000 2361,0217 97875,08 7332320,4 73,323204 1 4 0,00306 0,4 0,0121507 0,9878493 97638,978 1186,3788 387708,6 7234445,3 74,093824 5 5 0,000618 0,5 0,0030855 0,9969145 96452,599 297,60136 481518,99 6846736,7 70,985507 10 5 0,0005929 0,5 0,00296 0,99704 96154,998 284,62259 480063,43 6365217,7 66,197471 15 5 0,0004428 0,5 0,0022114 0,9977886 95870,376 212,00879 478821,86 5885154,3 61,386578 20 5 0,0020138 0,5 0,0100186 0,9899814 95658,367 958,36349 475895,93 5406332,4 56,517089 25 5 0,0025641 0,5 0,0127389 0,9872611 94700,003 1206,3695 470484,09 4930436,5 52,063741 30 5 0,0006234 0,5 0,0031124 0,9968876 93493,634 290,98548 466740,71 4459952,4 47,703274 35 5 0,0012816 0,5 0,0063877 0,9936123 93202,648 595,35387 464524,86 3993211,7 42,844402 40 5 0,0024272 0,5 0,0120627 0,9879373 92607,294 1117,0964 460243,73 3528686,8 38,103768 45 5 0,0050761 0,5 0,0250627 0,9749373 91490,198 2292,9874 451718,52 3068443,1 33,53849 50 5 0,0066964 0,5 0,0329308 0,9670692 89197,211 2937,3395 438642,7 2616724,6 29,336395 55 5 0,0104167 0,5 0,0507614 0,9492386 86259,871 4378,6737 420352,67 2178081,9 25,250233 60 5 0,0173482 0,5 0,0831354 0,9168646 81881,197 6807,2254 392387,92 1757729,2 21,466823 65 5 0,0275157 0,5 0,1287238 0,8712762 75073,972 9663,8066 351210,34 1365341,3 18,186613 70 5 0,0323102 0,5 0,1494768 0,8505232 65410,165 9777,3042 302607,57 1014130,9 15,504179 75 5 0,0529915 0,5 0,2339623 0,7660377 55632,861 13015,99 245624,33 711523,37 12,789624 80 5 0,0708955 0,5 0,3011094 0,6988906 42616,871 12832,338 181003,51 465899,04 10,932268 85+ 5 0,1045455 1 0 29784,533 29784,533 284895,53 284895,53 9,5652174 e0 q5 e60 45q15 73,3 35.5 21,5 145.9 Kadınlar x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0380711 0,1 0,0368098 0,9631902 100000 3680,9816 96687,117 7609746,4 76,097464 1 4 0,0035995 0,4 0,0142746 0,9857254 96319,018 1374,9146 381976,28 7513059,3 78,001826 5 5 0,0006499 0,5 0,0032443 0,9967557 94944,104 308,02672 473950,45 7131083 75,108224 10 5 0,0002044 0,5 0,0010213 0,9989787 94636,077 96,656191 472938,74 6657132,6 70,344554 15 5 0,0004065 0,5 0,0020305 0,9979695 94539,421 191,95821 472217,21 6184193,8 65,413917 20 5 0,000472 0,5 0,0023574 0,9976426 94347,463 222,41269 471181,28 5711976,6 60,541921 25 5 0,0005718 0,5 0,0028547 0,9971453 94125,05 268,6984 469953,5 5240795,4 55,679071 30 5 0 0,5 0 1 93856,352 0 469281,76 4770841,9 50,831316 35 5 0,0012759 0,5 0,0063593 0,9936407 93856,352 596,86074 467789,61 4301560,1 45,831316 40 5 0,0021216 0,5 0,0105522 0,9894478 93259,491 984,09593 463837,21 3833770,5 41,108636 45 5 0,0029838 0,5 0,0148085 0,9851915 92275,395 1366,4645 457960,81 3369933,3 36,520389 50 5 0,0027015 0,5 0,0134168 0,9865832 90908,93 1219,7084 451495,38 2911972,5 32,031754 55 5 0,0018029 0,5 0,008974 0,991026 89689,222 804,86888 446433,94 2460477,1 27,433364 60 5 0,0078125 0,5 0,0383142 0,9616858 88884,353 3405,5308 435907,94 2014043,1 22,659142 65 5 0,0178817 0,5 0,0855826 0,9144174 85478,822 7315,5016 409105,36 1578135,2 18,462295 70 5 0,029438 0,5 0,1371001 0,8628999 78163,321 10716,201 364026,1 1169029,8 14,956246 75 5 0,0613288 0,5 0,2658789 0,7341211 67447,12 17932,764 292403,69 805003,74 11,935332 80 5 0,0513699 0,5 0,2276176 0,7723824 49514,355 11270,339 219395,93 512600,06 10,352554 85+ 5 0,1304348 1 0 38244,016 38244,016 293204,13 293204,13 7,6666667 e0 q5 e60 45q15 76.1 50.5 22,7 59.8 117

Tablo 3.14 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Kırsal Alanda Cinsiyete ve Yaş Gruplarına Göre Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) (Devam) Erkek+Kadın x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0,0305882 0,1 0,0297687 0,9702313 100000 2976,872 97320,815 7473707,9 74,737079 1 4 0,0033207 0,4 0,0131777 0,9868223 97023,128 1278,5427 385024,01 7376387,1 76,0271 5 5 0,0006336 0,5 0,0031629 0,9968371 95744,585 302,82947 477965,85 6991363,1 73,020976 10 5 0,0004019 0,5 0,0020074 0,9979926 95441,756 191,5924 476729,8 6513397,2 68,244734 15 5 0,0004239 0,5 0,0021171 0,9978829 95250,163 201,65166 475746,69 6036667,4 63,376977 20 5 0,0011669 0,5 0,0058173 0,9941827 95048,512 552,9291 473860,24 5560920,7 58,506131 25 5 0,001511 0,5 0,0075267 0,9924733 94495,583 711,24178 470699,81 5087060,5 53,833844 30 5 0,0003037 0,5 0,0015172 0,9984828 93784,341 142,29152 468565,98 4616360,7 49,22315 35 5 0,0012788 0,5 0,0063735 0,9936265 93642,049 596,82632 466718,18 4147794,7 44,294147 40 5 0,0022759 0,5 0,0113152 0,9886848 93045,223 1052,8226 462594,06 3681076,5 39,56223 45 5 0,004034 0,5 0,0199685 0,9800315 91992,4 1836,9476 455369,63 3218482,5 34,986395 50 5 0,0047075 0,5 0,0232635 0,9767365 90155,453 2097,3352 445533,93 2763112,8 30,648316 55 5 0,0059375 0,5 0,0292533 0,9707467 88058,118 2575,988 433850,62 2317578,9 26,318742 60 5 0,0125076 0,5 0,0606419 0,9393581 85482,13 5183,8002 414451,15 1883728,3 22,036516 65 5 0,0223771 0,5 0,105958 0,894042 80298,329 8508,2475 380221,03 1469277,1 18,29773 70 5 0,0309453 0,5 0,143616 0,856384 71790,082 10310,203 333174,9 1089056,1 15,170008 75 5 0,0571672 0,5 0,2500933 0,7499067 61479,879 15375,707 268960,13 755881,2 12,294774 80 5 0,0607143 0,5 0,2635659 0,7364341 46104,172 12151,487 200142,14 486921,07 10,561323 85+ 5 0,1183932 1 0 33952,685 33952,685 286778,93 286778,93 8,4464286 e0 q5 e60 45q15 74,7 42.6 22,1 102.6 Tablo 3.15 Sözel Otopsi Araştırması Türkiye Ulusal Düzeyde, Kentsel ve Kırsal Alanda 5 Yaş Altı Çocuk ve Yetişkin Ölüm Hızları (Binde), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Türkiye Geneli Kentsel Alan Kırsal Alan Erkekler Kadınlar Erkekler Kadınlar 27,0(Erkek) 5q0 32,8 (Kadın) (5 yaş altı ölüm hızı) 20,0 20,0 0-5 yaş 35,5 50,5 163,4 (Erkek) 45q15 (15-60 yaş 60,0 (Kadın) ölüm olasılığı) 176,5 62,0 15-60 yaş 145,9 59,8 Araştırmalardan elde edilen ölümler beklenilenin altındadır. Bu nedenle elde edilen bu değerlerin dikkatli yorumlanması gerekmektedir. Tabloda görüldüğü üzere sözel otopsi araştırması sonuçlarına göre Türkiye, kentsel alanda 5 yaş altı ölüm hızı erkeklerde ve kadınlarda 20,0/1000 dir. Aynı değerler kırsal alan için erkeklerde 35,5/1000, kadınlarda 50,5/1000 olarak belirlenmiştir. 15-60 yaş arası ölüm olasılıkları ise erkeklerde kentsel alanda 176,5/1000, kırsal alanda 145,9 iken kadınlarda kentsel alanda 62,0/1000 ve kırsal alanda 59,8/1000 olarak saptanmıştır. 2000 yılı referans kabul edilip tüm veri kaynaklarının değerlendirilmesiyle elde edilen yaşam tablolarında görüldüğü üzere bu değerler daha yüksek saptanmıştır. Bunun olası nedeni yukarıda açıklandığı üzere, araştırmadan elde edilen ölümlerin beklenenin altında olmasının yanı sıra sözel otopsi araştırmasının 2003 yılında gerçekleştirilmesi olabilir. 118

3.2 Ölüm Nedenleri 3.2.1 Ölüm Nedenlerinin Analizinde Ölüm Nedeni Listesinin Oluşturulması KHY çalışmasında ölüm nedeni sınıflandırmasında hastalıklar üç grup altında incelenmektedir. Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar; Bu doğrultuda eldeki mevcut tüm veri kaynaklarında yer alan hastalıklar bu üç grup hastalık altında değerlendirilmiştir. 3.2.2 Türkiye Ölüm Nedenleri Tahminleri Ölüm nedeni analizleri de Türkiye nin demografik yapısının analizlerinde izlenen yöntemde olduğu gibi, Türkiye ulusal, kentsel, kırsal alan ve beş bölgede, yaş grupları ve cinsiyet dağılımı göz önüne alınarak her grup için ayrı ayrı gerçekleştirilmiştir. Tüm bu değerlendirmeler sonucunda ölüm nedenleri değişik yaş gruplarında, erkek ve kadınlar için ulusal düzey, kentsel, kırsal alan ve beş bölgeye özgü olarak sunulmaktadır. Türkiye Ölüm Nedenleri Analizi Ölüm nedenleri analizini gerçekleştirirken öncelikle Türkiye de il ve ilçe merkezlerinden gelen ölüm istatistikleri üzerinde çalışılmıştır. Yıllar arasında farklılıklar olabileceği ve ortalamaları etkileyebileceği düşünülerek 1990-2000 yılları arasında DİE ölüm istatistiklerinde elde edilen tüm ölüm nedenleri yukarıda tanımlanan üç hastalık grubu içerisinde dağıtılmıştır. Tablo 3.16 ve Tablo 3.17 de KHY hastalık grupları ve yıllara göre ölüm nedenlerinin dağılımı verilmektedir. Tablo 3.16 1990-1994 Yılları Arası Ölüm Nedenlerinin KHY Çalışması Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Yıllık Ortalamaları ve Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Kategorisi Erkek Kadın Toplam S % S % S % Grup I 12,148 13,6* 9,534 14,3* 21,682 13,9* Grup II 71,692 80,8* 55,384 83,2* 127,076 81,8* Grup III 4,941 5,6* 1,675 2,5* 6,616 4,3* Toplam 88,781 57,2** 66,593 42,8** 155,374 100,0** * : Sütun yüzdesi **:Satır yüzdesi 119

Tablo 3.17 1995-2000 Yılları Arası Ölüm Nedenlerinin KHY Çalışması Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Yıllık Ortalamaları ve Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Kategorisi Erkek Sayı % Kadın Sayı % Toplam Sayı % Grup I Grup II Grup III Toplam 10,244 10,4* 81,251 82,4* 7,123 7,2* 98,618 57,1** 7,680 10,4* 62,922 85,0* 3,382 4,6* 73,984 42,9** 17,924 10,4* 144,173 83,5* 10,505 6,1* 172, 602 100,0** * : Sütun yüzdesi **:Satır yüzdesi İkinci aşamada, ölüm nedenlerinin Ulusal Hastalık Yükü hastalık kategorilerinden birine dahil olup olmadığını kontrol etmek amacıyla ölüm nedeni %0,1 in üzerindeki tüm ölümler sıralanmıştır. Bu durum oldukça önemlidir, çünkü ölüm nedenlerinin herhangi bir kategoriye girmediği ve listelenemediği durumda bu ölüm nedenlerinin KHY ve Ulusal Hastalık Yükünde yer alan hastalık listesine göre yeniden değerlendirilmesi ve mevcut kodlar içerisine dağıtılması gerekmektedir. Bu nedenle, temel hastalık kategorileri değişik yaş gruplarına göre gruplandırılmıştır. Listedeki kodlama sisteminde karşılaşılan en önemli problem diğer hastalık kodlarının yüzdelerinin yüksek olmasıdır. Yetişkinlerde bu ölümlerin birçoğunun yanlış sınıflandırılmış II. Grup ölümlerinden olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle bazı ölüm nedenlerinin yeniden dağıtılması ve uygun bir şekilde gerçekte yer aldığı hastalık kategorilerinde yer alması gerekmektedir. Bu durum sadece bu çalışma için söz konusu değildir. Avustralya çalışması dahil hemen hemen tüm hastalık yükü çalışmalarında, iyi tanımlanmayan veya yanlış ya da eksik kodlandığı açık olan hastalıklar uzmanlar tarafından yeniden değerlendirilerek, kodlamalar gözden geçirilmiştir. Bu amaçla Türkiye de ölüm nedenleri ile ilgili mevcut literatür gözden geçirilmiş ve öncelikle DİE nün 1998-2000 yılı verileri tek tek her hastalık bazında karşılaştırmalar yapılarak değerlendirilmiştir. Bu karşılaştırmalar sonrası özellikle diğer kalp hastalıkları ve kronik akciğer hastalıkları kodlamalarının yeniden dağıtımı yapılmıştır. Yeniden dağıtım aşamasında ölüm nedenleri ile ilgili hastane kayıtları özellikle bu çalışmada kullanmak üzere ICD 10 kodlama sistemine göre kodlanmıştır. Ölüm nedenleri ICD-10 kodlama sistemi ile kodlanan Başkent Üniversitesi Hastanesinin son üç yıllık ölüm nedenleri yaş gruplarına ve cinsiyete göre listelenmiş, yeniden eldeki mevcut verilerle karşılaştırmalar yapılmıştır. Ayrıca, Türkiye de tüm hastanelerden gelen hastane istatistikleri, bebek ve çocuk ölüm nedenlerini ortaya çıkarmak amacıyla bu konuda yapılmış çalışmalar, ana ölüm nedenlerini belirleyebilmek için Sağlık Bakanlığı, Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ve UNFPA tarafından yapılan Ana Ölüm Raporu ve benzeri mevcut tüm kayıtlar ayrıntılı olarak incelenmiş ve eldeki kanıtlar doğrultusunda tüm ölüm nedenlerinin dağıtımları gerçekleştirilmiştir. Bu dağıtım sırasında izlenen metodoloji aşağıda sunulmaktadır 3.2.3 Türkiye Ulusal Ölüm Nedenlerinin Belirlenmesi Ölüm nedenleri incelenirken, mevcut en geniş kapsamlı ve tek veri kaynağı olan DİE ölüm istatistikleri temel olarak kullanılmıştır. Bu veriler yalnızca il ve ilçe merkezlerinden toplanmaktadır. Ölüm nedenleri analizinin ilk aşamasında 10 yıllık DİE verileri kullanıldığı ve üç hastalık grubu içerisine dağılımı Tablo 3.16 ve Tablo 3.17 de sunulmaktadır. Daha sonra ölüm nedenlerinin ayrıntılı değerlendirilmesinde son iki yıllık DİE verileri kullanılmıştır. Özellikle 2000 yılında DİE, 185 000 gibi oldukça büyük bir sayıda ölüm nedenlerinin dağılımı konusunda değerli bir bilgi kaynağıdır. Ayrıca ülkedeki tüm hastane kayıtlarından (Form 053) elde edilen yaklaşık 80 000 ölümün nedeninden, trafik kazaları, cinayet ve intiharlar için Emniyet Genel Müdürlüğü verilerinden yararlanılmıştır. Öncelikle DİE verileri üç hastalık grubuna göre sınıflandırılmıştır. Bunların yaş grupları ve cinsiyetlere göre dağılımları alınmıştır. Bizim ülkemizde hastalık ve ölümlerin kodlanmasında ICD 8 kodlama sisteminden oluşturulmuş olan 150 başlıklı liste kullanılmaktadır. KHY araştırması hastalık listesinde yer alan hastalıklar 120

standart bir yöntem izlenerek ICD 10 kodlama sistemine dönüştürülmüştür(ek 4B). İki listenin birbirine dönüştürülmesinde bazı kodlar doğrudan bir tek koda, bazı kodlar birden fazla koda, bazıları da ICD 8 de tek kod iken KHY de birden fazla koda dönüşmek durumunda kalmıştır. Yukarıda bahsedildiği üzere, ölüm nedenlerinin belirlenmesinde en büyük sıkıntılardan biri garbage kod denilen diğer kategorilerinin varlığıdır. Her ülkede bu sorunla çeşitli boyutlarda karşılaşılmaktadır. Türkiye de tüm ölümlerin %59 u bu kategoride yer almaktadır. Tüm ölümlerin %30.7 si diğer kalp hastalıkları sınıfında yer almaktadır. KHY metodolojisinde bazı kodların nasıl dağıtılacağı belirlenmiştir. Örneğin; semptomlar ve iyi tanımlanamayan diğer hastalıklar, 137 koduna kayıtlı ölümler 0-4 yaş için Grup I hastalıklarına, 5 yaş ve üzerinde Grup II hastalıklarına dağıtılacaktır. Bu grupta DİE verilerinde 6321 ölüm bulunmaktadır. Fakat diğer garbage kodlarının dağıtılmasında böyle standart bir yöntem bulunmamaktadır. Bu durumda çeşitli kaynaklar kullanılarak, uzman görüşlerinden yararlanılarak her sistemin diğer kategorileri için dağıtım yöntemleri belirlenmiştir. Ölümlerin yeniden düzenlenmesinde DİE nin kodlamada kullandığı alfabetik rehberden yararlanılmıştır. Üzerinde belirgin ölçüde değişiklik yapılan hastalık kodları aşağıda açıklanmaktadır: Meningokoksik menenjit tanısı DİE verilerinde tüm ölümlerin %2.2 sini oluşturmaktadır. Bu durum Türkiye mortalite düzeyine ve örüntüsüne uygunluk göstermemektedir. Bu nedenle beklenen düzeyin hesaplanmasında hastalığın morbidite hızı ve fatalite hızı kullanılarak sadece kentten bildirilen ölümlerin %35 i düzeyinde olması gerektiği hesaplanmıştır. Fazla ölümler 5 yaş altı, 5-64 yaş ve 65 yaş üstü gruplarda, farklı oranlarda diğer enfeksiyon hastalıklarına dağıtılmıştır. Maternal ölüm nedenlerini oluşturan ICD 8, 112-118 kodlarından bildirilen ölüm sayısı 27 dir. Ancak, yapılan bir çalışmada 53 ildeki hastanelerden toplanan verilere göre ana ölüm hızı yüzbinde 49 olarak bulunmuştur(sağlık Bakanlığı, Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ve UNFPA tarafından yapılan Ana Ölüm Raporu, 1996). Buna göre kent ve kır için farklı hızlar kullanılarak tüm ülke için beklenen ana ölümü sayısı hesaplanmıştır. Buradaki eksik ölümler kalbin diğer hastalıklarından tamamlanmıştır. Yine çalışma verilerine ve hastane verilerine dayanılarak yapılan dağılım Tablo 3.18 deki gibidir. Tablo 3.18 Ana Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ana Ölüm Nedenleri Yüzde (KHY) (%) Yaş dağılımı Toksemi Kanama Düşük Enfeksiyon Zor doğum Diğer 20 30 10 10 5 25 < 20 yaş ve >35 yaş > 35 yaş < 20 yaş ve > 35 yaş Tüm yaşlar < 20 yaş Tüm yaşlar Perinatal ölüm nedenleri T.C Başbakanlık DIE Ölüm İstatistikleri nde seçilmiş 150 nedene göre 131-135 kodlarında yer almaktadır. 150 başlıklı listenin dünya standartlarında ICD 8 e denk geldiği bilinmektedir. KHY listesinde üç adet kod vardır. Bunlar, düşük doğum ağırlığı, asfiksi ve doğum travması ile diğer perinatal nedenlerdir. Düşük doğum ağırlığı önemli bir neden olmasına karşın kullanılan listede ayrı bir kodu olmadığından perinatal morbidite ve mortalitenin diğer sebepleri başlığı altında yer almaktadır. ICD deki 5 kodu KHY deki 3 gruba indirgerken ikincil veri kaynakları (Başkent Üniversitesi Ankara Hastanesi son üç yıllık ölüm kayıtları, Antalya kent merkezinde 1993 Yılında Bebek Ölüm Nedenlerinin İncelenmesi ve Bu Nedenlerin Saptanmasında Sözel Otopsi Yönteminin geçerliliği, Dinç Gönül, Uzmanlık Tezi), uzman görüşü ve hastane verilerinden yararlanılmıştır. Hekimlerin ölüm nedenlerini yazmadaki özensizlikleri de birçok çalışmada ortaya konmuş bir gerçektir. Ülkemizde en sık olarak rapor edilen ölüm nedeni kardiyak arresttir. Trafik kazası veya kanserlerin bile kardiyak arrest nedeniyle öldüğü kaydedilmektedir. Bu tanı Kalbin diğer hastalıkları başlığı altına girmektedir. Ayrıca hastane dışında ani ölen ve tanı konamayan bir çok ölüm de bu koda dahil edilmektedir. Bunun dışında akut perikardit, kalp yetmezliği, kardiyomyopati, konjestif kalp yetmezliği gibi hastalıklar da bu grupta yer almaktadır. Kor pulmonale veya pulmoner kalp hastalıkları da aslında kronik obstruktif akciğer hastalıkları altına kodlanması gerekirken kalbin diğer hastalıkları adı altında kodlanmaktadır. Bütün bu bulgular, burada toplanan ölümlerin aslında kalp hastalığı dışındaki ölümleri de içerdiğini göstermektedir. 121

Sonuç olarak, Türkiye deki ölümlerin %32 sini oluşturan kalbin diğer hastalıkları kodundaki ölümler, öncelikle diğer hastalık gruplarındaki eksiklikleri tamamlamak üzere dağıtılmışlardır. Diğer hastalık grupları kazalar, ana ölüm nedenleri, kronik obstrüktif akciğer hastalıkları ve kanserlerdir. Bunlardan geriye kalanlar ise KHY deki kalp hastalıkları grubunu oluşturan iskemik kalp hastalıkları, serebrovasküler olaylar, hipertansif kalp hastalıkları, romatizmal kalp hastalıkları ve inflamatuar kalp hastalıkları gruplarına yaş grupları ve cinsiyet dikkate alınarak dağıtılmıştır. Diğer kardiyovasküler hastalıklar grubuna giren ICD-8 kodları Kalbin diğer hastalıkları- 84 Arter arteriol ve kapillerlerin hastalıkları - 86 Vena trombozu ve emboli - 87 Dolaşım sisteminin diğer hastalıkları - 88 Bu dağıtımlar sırasında ölüm nedenlerini ortaya çıkarmak amacıyla yapılan sözel otopsi çalışması verilerinden de yararlanılmıştır. Tüm bu değerlendirmeler sonucu Tablo 3.19 da görüldüğü üzere, çoğunluğu diğer kalp hastalıkları olarak kodlanmış hastalıkların %40 ı iskemik kalp hastalığı, %20 si romatizmal kalp hastalıkları, %10 u serebrovasküler olaylar, %10 u hipertansif kalp hastalıkları, %10 u inflamatuar kalp hastalıkları ve %10 u da diğer kalp hastalıkları olarak klasifiye edilmiştir. Literatüre göre de kardiyovasküler ölümlerin iki ana nedeni serebrovasküler olaylar ve iskemik kalp hastalığıdır. Dört kod kümesi içerisinde yanlış sınıflandırılmış iskemik kalp hastalığı bulunmaktadır, bu durum iskemik kalp hastalığı olarak adlandırılan bazı kardiyovasküler ölümlerdeki (felç dışında) oranların değişkenliğini açıklayabilir; örneğin kalp krizi, ventriküler disrtimi, aterosklerotik kalp hastalığı, kalp yetmezliği ve diğer kalp hastalıkları olarak ya da iyi tanımlanamayan hastalıklar şeklinde kodlanmaktadır. Tablo 3.19 Diğer Kardiyovasküler Hastalıkların KHY Hastalık Gruplarına Göre Yeniden Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kardiyovasküler hastalıklar - KHY grupları İskemik Romatizmal Serbrovasküler olaylar Inflamatuar Hipertansif Yüzde (%) 50 20 10 10 10 Yaşlar İkinci grupta yer alan diğer bir önemli grup hastalıklardan olan kanserler için yılda beklenen ölüm sayısı İzmir Kanser İzleme ve Denetim Merkezinin verilerinden yararlanılarak tahmin edilmiştir. Bu sayı üzerinden nedenlere dağılım IARC-WHO nun geliştirdiği sağkalım modellerine göre yapılmıştır. Dünya Sağlık Örgütü modellerinde de Türkiye için İzmir verileri temel olarak kullanılmaktadır. Eksik olan kanser ölümleri kalbin diğer hastalıkları başlığından alınmıştır. Kaza ve yaralanmaları içeren Grup III, T.C Başbakanlık DIE Ölüm İstatistikleri nde seçilmiş 150 nedene göre 138-149 kodlarından oluşmaktadır. Bunlar kasıtlı yaralanmalar ve kasıtlı olmayan kazalar olarak iki alt gruba ayrılmaktadır. Trafik kazaları, düşmeler, suda boğulmalar, iş kazaları, zehirlenmeler ve kaza ile ateşli silah yaralanmaları kasıtlı olmayan gruba girerken, intiharlar ve Şiddet kasıtlı yaralanmalara girmektedir. Bütün diğer kazalar- 146 kategorisindeki ölümler kasıtlı ve kasıtsız kazalara dağıtılmıştır. DİE verilerinde intihar sayısı Şiddet sayısının üç katından daha fazla iken Emniyet Genel Müdürlüğünden alınan bilgilere göre Şiddet ve intihar sayılarının eşit düzeyde olduğu görülmüş ve buna göre düzeltme yapılmıştır. Eksik olan ölümler kalbin diğer hastalıkları grubundan alınmıştır. Yine bu gruptaki düşmelerin özellikle ileri yaştaki kadınlarda ölümle sonuçlandığında son neden olan diğer kalp hastalıkları altında kaydedildiği düşünülerek buradan tamamlanmıştır. > 35 > 20 > 40 > 5 > 45 122

Türkiye kentsel alan ölüm nedenleri için yukarıda açıklandığı şekilde, ICD 10 kodlama sistemine göre ölüm nedenleri düzgün olarak kodlandığı düşünülen Başkent Üniversitesi Hastanesi kayıtları, ölüm nedenleri ile ilgili mevcut diğer tüm araştırmalar, hastane istatistikleri, İçişleri Bakanlığı, Emniyet kayıtları ve diğer benzeri tüm veri kaynakları DSÖ uzmanları, bakanlık uzmanları ve proje epidemiyoloji ekibi ile benzer ülke verileride gözönüne alınarak değerlendirilmiş, yanlış kodlandığı düşünülen hastalıklar tek tek, diğer KHY çalışmalarıda incelenerek yeniden dağıtım gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, tüm hastalıklar için ölüm sayıları yeniden değerlendirilmiş ve epidemiyolojik analizlerle aralarındaki etkileşimler dikkate alınmıştır. Tüm tahminler dikkatli bir şekilde yeniden gözden geçirilerek, bu aşamalarda DISMOD ile iç tutarlılıklar tekrar değerlendirilmiş ve mortalite sonuçları ile aralarındaki etkileşimler göz önüne alınmıştır. Daha sonra genel olarak eksik bildirimi tamamlamak üzere oranlar bozulmadan Türkiye için beklenen ölüm sayısına ulaşılacak şekilde genişletilmiştir. Tüm bu değerlendirmeler sonucu Türkiye kentsel ve kırsal alan için 2000 yılında Türkiye de toplam 430,459 ölüm gerçekleştiği hesap edilmiştir. Bu aşama sonrası, yukarıda sunulan ölüm nedenleri bir kez daha Türkiye deki mevcut tüm kayıtlarla karşılaştırılmıştır. Ayrıca İçişleri Bakanlığının Emniyet Müdürlüğü kayıtlarından, Şiddet ve intiharlarla ilgili verilere ulaşılmış üçüncü grupta yer alan ölüm sayıları bu sayılarla karşılaştırılırken, ikinci grupta yer alan kalp-damar hastalıkları, kanserler, kronik solunum yolu hastalıkları gibi hastalıklara özel ölümler mevcut verilerle karşılaştırılarak, Türkiye için Ulusal düzeyde yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm sayıları bulunmuştur. 3.2.4 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenleri Analizi Türkiye kırsal alan ölüm nedenleri ile ilgili herhangi bir veri olmadığı için raporun yöntem kısmında ayrıntılı olarak anlatılan ölüm nedenleri tahmininde kullanılan modellerden yararlanılmıştır. Bilindiği üzere, verilerin sağlıklı bir biçimde toplanılmadığı bölgedeki toplam mortalite oranı tahmin edildiğinde, o bölgedeki sapma modellerinin kayıtlı bölgedeki sapma modelleri ile benzer olduğu varsayımına dayanarak CODMOD programı, bu bölgedeki ölüm nedenlerini tahmin etmek için kullanılabilmektedir. Ancak, CODMOD programını kullanabilmek için bazı verilere ihtiyaç vardır. Bu veriler; Kayıtlı bölgelerdeki I., II., ve III. gruplar arasındaki ölüm oranlarına ait veriler Kayıtlı bölgelerdeki toplam mortalite hızları (yaşa ve cinsiyete göre) Kırsal alan kişi başı yurt içi hasıladır. Bu nedenle öncelikle demografik yapı bölümünde ayrıntılı anlatıldığı üzere Türkiye kırsal alan için geliştirilmiş yaşam tablosundan, yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları elde edilmiştir. Daha sonra, Türkiye kırsal alan için üç grup hastalık oranları Türkiye kentsel alan için gerçekleştirilmiş dağılım dikkate alınarak, kırsal alan için de yapılmıştır. Bir sonraki aşamada, Türkiye kırsal alan için kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla bulunmuştur. Bu amaçla 81 ilin Türkiye 2000 yılı kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılaları listelenmiş, dolara dönüştürülmüş, daha sonra illerin kentsel, kırsal dağılımları elde edilmiştir. 81 il içinde kırsal dağılım yüzdesi %50 nin üzerinde olan ve kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılası 2500 doların altında olan iller Türkiye kırsal alanı olarak kabul edilmiş ve Türkiye 2000 yılı için ortalama 3846 $ olarak bulunan kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla, kırsal alan için 1620 $ olarak hesaplanmıştır. Bu üç değişkenin CODMOD programına girilmesi ile üç grup altında incelediğimiz hastalıklara yönelik Türkiye kırsal alan ölüm nedenleri dağılımı üç ana hastalık grubuna göre elde edilmiştir. Bir sonraki aşamada, bu dağılımlar Türkiye nin yaş ve cinsiyet dağılımları dikkate alınarak DSÖ uzmanları, Bakanlık uzmanları ve proje epidemiyoloji ekibi görüşleri doğrultusunda yeniden değerlendirilmiştir. Hastalıkların değerlendirilmesinde hastalık spektrumları, cinsiyete ve yaşa göre hastalık görülme durumları hastalık listesindeki tüm hastalıklar için tek tek değerlendirilmiştir. Grafik 3.2- Grafik 3.9 arasında görüldüğü üzere değişik veri kaynakları ve ölüm modellerinden elde edilen veriler doğrultusunda Türkiye ulusal düzey 2000 yılı için UHY-ME çalışması üç hastalık grubundan bazı hastalıklara yönelik yaş grubu ve cinsiyete göre hastalık paternleri sunulmaktadır. 123

Grafik 3.2 Tüberküloz Hastalığı İçin Yaş ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 12 10 Insıdans (100000) İnsidans (1000) 8 6 4 2 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları Grafik 3.3 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=Yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Insıdans (100000) İnsidans (1000) 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları 124

Grafik 3.4 İskemik Kalp Hastalıkları, Yaş Grupları Ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 350 300 250 İnsidans (1000) 200 150 100 50 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları Grafik 3.5 Diabetes Mellitus, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 50 45 40 İnsidans (1000) 35 30 25 20 15 10 5 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları 125

Grafik 3.6 Serebrovasküler Hastalıklar, Yaş Grupları ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 220 200 180 160 İnsidans (1000) 140 120 100 80 60 40 20 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları Grafik 3.7 Şiddet, Yaş Grupları Ve Cinsiyete Göre Hastalık Örüntüsü (E=erkek, K=Kadın, Y=yaş grupları) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 45 40 35 İnsidans (1000) 30 25 20 15 10 5 0 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 E K Yaş Grupları Bu oranlamalar her hastalık için ayrı ayrı, Türkiye kentsel alan için geliştirilmiş ölüm nedenlerine uygulanarak, Türkiye kırsal ölüm örüntüleri elde edilmiştir. Aşağıdaki grafiklerde KHY hastalık gruplarına göre, Türkiye kırsal alan ölüm nedenleri dağılımları verilmektedir. 126

Grafik 3.8 Türkiye Kırsal Alanda Erkeklerde Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler 1,00 0,80 % Dağılımı 0,60 0,40 0,20 0,00 grup1 grup2 grup3 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Yaş Grupları Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 Grafik 3.9 Türkiye Kırsal Alanda Kadınlarda Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlar 1,00 % Dağılımı 0,80 0,60 0,40 0,20 0,00 grup1 grup2 grup3 Y0 Y14 Y510 Y1014 Y1519 Y2024 Y2529 Y3034 Y3539 Y4044 Y4549 Y5054 Yaş Grupları Y5559 Y6064 Y6569 Y7074 Y7579 Y8084 Y8500 Grafiklerden görüldüğü üzere, Türkiye kırsal alanda her iki cinsiyette de çocukluk döneminde enfeksiyon hastalıkları yüksek oranda görülürken, kadınlarda doğurganlık dönemi sırasında maternal nedenlere bağlı I. Grup hastalıklarda bir artış görülmekte, ileri yaş gruplarında beklenildiği üzere II. Grup hastalıklar yönünde bir artış görülmektedir. Kaza ve yaralanmaların ağırlıkta olduğu üçüncü grup hastalık Örüntüleri de Türkiye kentsel alanda olduğu gibi 15-45 yaş grubunda en yüksek düzeye ulaşmakta, daha sonra azalma eğilimi göstermektedir. 127

3.2.5 Türkiye Ulusal Düzey Ölüm Nedenleri Bu bölümde, Türkiye ulusal düzeyde tüm yaş gruplarında görülen ilk 20 ölüm nedeni sunulmaktadır. KHY listesinde yer alan hastalıklara yönelik Türkiye ulusal, kentsel, kırsal ve beş bölgedeki yaş grupları ve cinsiyete göre hesaplanmış ölüm sayıları Ek 7-Ek 14 de ayrı ayrı verilmektedir. Raporda bu ölüm nedenleri öncelikleri daha net göstermesi ve anlaşılabilmesi açısından ilk 20 nedenin yüzde dağılımları şeklinde sunulmaktadır. Ayrıca yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm hızları(dsö nün önerdiği şekilde üç hastaklık grubuna göre) ayrı ayrı tablo ve grafiklerle verilmektedir. Tablo 3.20 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,7 2 Serebrovasküler Hastalıklar 15,0 3 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 5,8 4 Perinatal Nedenler 5,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,2 6 Hipertansif Kalp Hastalıkları 3,0 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,7 8 Diabetes Mellitus 2,2 9 Trafik Kazaları 2,0 10 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,9 11 Konjenital Anomaliler 1,6 12 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,5 13 Mide Kanseri 1,3 14 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 15 Lösemiler 1,0 16 Romatimal Kalp Hastalıkları 0,9 17 Meme Kanseri 0,9 18 Peptik Ülser 0,9 19 Lenfoma ve Multiple Myeloma 0,9 20 Düşmeler 0,9 Türkiye ulusal düzeyde Tablo 3.20 de görüldüğü üzere, birinci sırada yer alan ölüm nedeninin %21,7 ile iskemik kalp hastalığı olduğu görülmektedir. Bunu %15,0 ile serebrovasküler hastalıklar, %5,8 ile KOAH ve perinatal nedenler izlemektedir. 128

Tablo 3.21 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 22,9 2 Serebrovasküler Hastalıklar 14,5 Serebrovasküler Hastalıklar 15,7 3 KOAH 7,8 Perinatal nedenler 5,9 4 Perinatal nedenler 5,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,5 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri4,4 KOAH 3,5 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları4,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,3 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,7 Diabetes mellitus 2,9 8 Trafik Kazaları 2,6 Meme Kanseri 2,1 9 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,8 İnflamatuar Kalp hastalığı 2,0 10 Konjenital anomaliler 1,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,6 11 Diabetes mellitus 1,6 Konjenital anomaliler 1,5 12 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,4 Nefrit ve Nefrozlar 1,4 13 Mide Kanseri 1,4 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,3 14 Lösemi 1,2 Trafik Kazaları 1,2 15 Mesane Kanseri 1,1 Mide Kanseri 1,2 16 Tüberküloz 1,0 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,9 17 Kolon ve rektum Kanseri 1,0 Düşmeler 0,9 18 Peptik Ülser 1,0 Peptik Ülser 0,9 19 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,0 Over Kanseri 0,8 20 Düşmeler 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 Türkiye de tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %20,7 si iskemik kalp hastalıklarına bağlı olurken bu oran kadınlarda %22,9 dur. İkinci sırada olan serebrovasküler hastalıklardaki bu yüzdeler sırasıyla %14,5 ve %15,7 dir. Erkek ölümlülüğünde üçüncü sırada KOAH a bağlı solunum sistemi hastalıklarının (%7,8) olduğu görülmektedir. Bu oran kadınlarda %3,5 lik bir yüzde ile beşinci sırada yer almaktadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %4,4 lik bir yüzde ile beşinci sırada yer alırken, kadınlarda meme kanseri ölüm nedenleri arasında sekizinci sırada görülmektedir. Her iki grupta da trafik kazaları önemli ölüm nedenleri arasında belirlenmiş olup, erkeklerde sekizinci sırada, kadınlarda on dördüncü sırada yer almaktadır. Ölüm nedenleri arasında önemli diğer bir neden ise her iki grupta sırasıyla onbirinci ve yedinci sırada bulunan diabetes mellitusdur. Ölüm nedenleri arasında kadınlarda 12. sırada yer alan nefrit ve nefrozlar ve erkeklerde onüçüncü sırada yer alan mide kanseri diğer önemli ölüm nedenleri arasındadır. 129

Grafik 3.10 Türkiye Ulusal Düzeyde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 8,00 7,00 6,00 ölüm/1000 kişi 5,00 4,00 3,00 Grup III Grup II Grup I 2,00 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye ulusal düzeyde kaba ölüm hızı 6,3/1000 dir. Bu oran erkeklerde 6,8/1000 ve kadınlarda 5,9/1000 olarak saptanmıştır. Grafik 3.10 da Türkiye ulusal düzeyde ölüm hızlarının cinsiyet ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Toplamda ölüm hızının 1,0 lik bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 5,0 lik bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,4 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.22 de ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Tablo 3.22 Türkiye Ulusal Düzeyde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 7,2 0,2 0,2 0,2 0,4 1,0 2,2 8,1 Grup II 1,5 0,3 0,6 1,8 7,7 25,9 62,6 172,8 Grup III 0,2 0,2 0,7 0,4 0,5 1,0 1,1 3,8 Kadın Grup I 7,0 0,1 0,1 0,2 0,3 0,6 2,0 7,3 Grup II 1,3 0,2 0,4 1,3 4,8 16,6 46,9 156,9 Grup III 0,2 0,2 0,2 0,1 0,2 0,5 0,4 2,3 Erkek 8,9 0,7 1,5 2,4 8,5 27,9 65,8 184,7 Kadın 8,5 0,5 0,7 1,6 5,3 17,7 49,4 166,4 130

Grafik 3.11 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) ölüm/1000 Kişi 200,0 190,0 180,0 170,0 160,0 150,0 140,0 130,0 120,0 110,0 100,0 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Erkek Kadın Tablo 3.22 ve Grafik 3.11 de ulusal düzeyde ölüm hızları cinsiyet ve yaş gruplarına göre verilmiştir. 0-4 yaş grubu erkeklerde ölüm hızı 8,9/1000 iken bu oran kız çocuklarda 8,5/1000 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda bu oranlar erkeklerde 0,7/1000; kadınlarda 0,5/1000 olarak, 15-29 yaş grubunda sırasıyla 1,5/1000 ve 0,7/1000 olarak saptanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise ölüm hızları erkeklerde 2,4/1000, kadınlarda 1,6/1000 olarak, 45-59 yaş grubunda sırasıyla 8,5/1000 ve 5,3/1000 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda ölüm hızları erkeklerde 27,9/1000 iken kadınlarda 17,7/1000 dir. Hızlar 70-79 yaş grubu erkeklerde 65,8/1000, kadınlarda 49,4/1000 olarak; 80 yaş ve üzeri grupta ise 184,7/1000 ve 166,4/1000 olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.12 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100.000 90.000 80.000 70.000 60.000 Ölüm Sayısı 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 Grup III Grup II Grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 131

0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 46,531 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 9,390 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,443 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 2,057 si I.grup hastalıklar, 3,761 i II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,589 dur. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,993; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 10,060 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 8,972 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,424; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 21,847, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,858 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,593; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 50,900 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,992 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 2,781 kişi I.grup hastalıklardan, 73,128 kişi II.grup hastalıklardan, ve 2,556 kişi III.grup hastalıklardan meydana gelmiştir. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,632, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 94,234 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,273 dür. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 3,520, II.grup hastalıklardan 75,584 ve III.grup hastalıklardan 1,340 ölüm gerçekleşmiştir. Tablo 3.23 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiyovasküler Hastalıklar 102386 43,89 103071 52,27 205457 47,73 Kanserler 35076 15,04 21174 10,74 56250 13,07 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 20186 8,65 17860 9,06 38046 8,84 Solunum Sist. Hast. 21879 9,38 12332 6,25 34211 7,95 Maternal ve Perinatal Ned. 13124 5,63 12704 6,44 25828 6,00 Yaralanmalar 17860 7,66 7165 3,63 25025 5,81 Sindirim Sist.Hast. 7105 3,05 6008 3,05 13113 3,05 Diyabetes Mellitus 3746 1,61 5803 2,94 9549 2,22 Diğer Grup II* Hastalıklar 3948 1,69 3193 1,62 7141 1,66 Genitoüriner Hastalıklar 3619 1,55 3296 1,67 6915 1,61 Nöropsikiyatrik Bozukluklar 3072 1,32 3015 1,53 6087 1,41 Beslenme Bozuklukları 1179 0,51 1452 0,74 2631 0,61 Kas İskelet Sistemi Hastalıkları 64 0,03 93 0,05 157 0,04 HIV/AIDS 21 0,01 4 0,00 25 0,01 Duyu Organ Bozuklukları 17 0,01 6 0,00 23 0,01 * Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. 132

Grafik 3.13 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS Diğer Enfeksiyon Kardiyovasküler Yaralanmalar Kanserler Solunum Sistemi Hastalıkları Diabet Perinatal nedenler Sindirim Genitoüriner Diğer Grup II Nöropsikiyatrik Beslenme Bozuklukları Erkek Kadın Kas iskelet Duyu Organları - 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 2000 yılında toplam ölüm Toplam Ölüm Tablo 3.23 ve Grafik 3.13 de görüldüğü üzere, Türkiye ulusal düzeyde ölüm nedenleri arasında ilk sırayı 205,457 ölümle kardiyovasküler hastalıklar almaktadır. Bu bölümde Tablo 2.17 de yer alan hastalıkların gruplandırılması sonucu ölüm nedenleri verilmekte, yaş grupları ve cinsiyete göre ayrıntılı ulusal düzey ölüm nedenleri eklerde sunulmaktadır. Bilindiği üzere kardiyovasküler hastalıklar grubunda iskemik kalp hastalıkları, serebrovasküler hastalıklar, romatizmal kalp hastalıkları, inflamatuar ve hipertansif kalp hastalıkları yer almaktadır. Kardiyovasküler hastalıklara bağlı ölümler erkeklerde 102,386, kadınlarda 103,071 dir. İkinci sırada toplam 56,250 ölümle kanserler yer almaktadır. Kanser ölümleri erkeklerde 35,076, kadınlarda 21,174 dür. Üçüncü temel hastalık grubu ise toplamda 38,046, erkeklerde 20,186, kadınlarda 17,860 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıklarıdır. 133

Grafik 3.14 Türkiye Ulusal Düzey Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde ölüm:233283 Beslenme Bozuklukları; 0,5 Nöropsikiy atrik; 1,3 Genitoüriner; 1,6 Sindirim Sist. Hast.; 3,1 Yaralanmalar; 7,7 Maternal v e Perinatal nedenler Perinatal Ned.; 5,6 5,6 Kronik Solunum Solunum Sistemi Hast. Sist. Hast.; 9,4 %9,4 Diğer Grup II; 1,7 Diyabet; 1,6 Kas İskelet; 0,0 HIV/AIDS; 0,0 Duy u Organları; 0,0 Kardiy ov asküler; 43,9 Diğer Enf eksiy on Hast.; 8,7 Kanserler; 15,0 Grafik 3.14 ve Grafik 3.15 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur. Tablo 3.23 ve Grafik 3.14 de görüldüğü üzere, 2000 yılında erkeklerde toplam 233,283 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümler arasında %44 ile birinci sırayı kardiyovasküler nedenler almaktadır. İkinci sırada %15 ile kanserler, üçüncü sırada %9.4 ile solunum sistemi hastalıkları gelmektedir. Bunun dışında erkeklerde diğer ölüm nedenleri arasında sırasıyla HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları, yaralanmalar ve perinatal nedenler bulunmaktadır. 134

Grafik 3.15 Türkiye Ulusal Düzey Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda ölüm:197177 Beslenme Bozuklukları; 0,7 Nöropsikiy atrik; 1,5 Genitoüriner; 1,7 Diğer Grup II; 1,6 Diyabet; 2,9 Sindirim Sist. Hast.; 3,1 Yaralanmalar; 3,6 Kas İskelet; 0,1 HIV/AIDS; 0,0 Duy u Organları; 0,0 Maternal v e Perinatal Ned.; 6,4 Kronik Solunum Solunum Sistemi Sist. Hast.; Hast. 6,3 %6,3 Diğer Enf eksiy on Hast.; 9,1 Kardiy ov asküler; 52,3 Kanserler; 10,7 Tablo 3.23 ve Grafik 3.15 den görüldüğü üzere, 2000 yılında kadınlarda toplam 197,177 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümler arasında %52,3 ile birinci sırayı kardiyovasküler nedenler almaktadır. İkinci sırada %11 ile kanserler, üçüncü sırada %9 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları gelmektedir. Bunun dışında kadınlarda diğer ölüm nedenleri arasında sırasıyla, maternal ve perinatal nedenler, solunum sistemi hastalıkları, ve yaralanmalar bulunmaktadır. 135

Grafik 3.16 Türkiye Ulusal Düzey Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% Toplam ölümler içerisinde Toplam hastalık ölümlerin gruplarının oranı % dağılımı 80% 60% 40% 20% 0% Avrupa Birliği Türkiye Avrupa Gelişmiş Gelişmekte Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.16 da Türkiye Ulusal düzeyde gerçekleşen ölüm nedenlerinin hastalık gruplarına göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Bu karşılaştırmada görüldüğü üzere ulusal düzeyde ölüm paternleri gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahiptir. Ulusal düzeyde ölüm nedenlerinin %15.5 i I. grup hastalıklara, %78.7 ü II. grup hastalıklara ve %5.8 i III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. 136

Grafik 3.17 Türkiye Ulusal Düzey Kaba Ölüm Hızının ve Hastalık Gruplarına Göre Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (Ölüm/1000 Kişi)(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 12,0 10,0 8,0 ölüm/ 1000 kişi 6,0 4,0 2,0 Grup III Grup II Grup I 0,0 Türkiye Avrupa Gelişmiş Gelişmekte Avrupa Birliği Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.17 de, Türkiye ulusal düzeyde kaba ölüm hızı hastalık gruplarına göre Avrupa Birliği ülkeleri, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırılmıştır. Bilindiği üzere I. Grup hastalıklar enfeksiyon, beslenme ve perinatal nedenlere bağlı ölümleri gösterirken, II. Grup ölümler kronik hastalıkları, III. Grup ölümler ise istemli ve istemsiz yaralanmaları göstermektedir. 3.2.5.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye ulusal ölüm nedenleri yaş gruplarına göre detaylı olarak Tablo 3.24-Tablo 3.26 da verilmektedir. Tablo 3.24 de 0-14 yaş grubu için her iki cinsiyet birlikte ölüm nedenleri verilmektedir.. 137

Tablo 3.24 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 37,6 Perinatal nedenler 37,2 Perinatal nedenler 38,1 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum 14,0 Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum 13,7 Yolu Enfeksiyonları 14,4 3 Konjenital Anomaliler 10,3 Konjenital Anomaliler 10,7 Konjenital Anomaliler 10,0 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,3 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,6 5 Menenjitler 2,7 Trafik Kazaları 2,7 Menenjitler 2,7 6 Trafik Kazaları 2,5 Menenjitler 2,7 Kızamık 2,5 7 Kızamık 2,2 Kızamık 1,9 Trafik Kazaları 2,2 8 Tüberküloz 1,4 Tüberküloz 1,5 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,4 9 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,2 Lösemi 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,2 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,1 Tüberküloz 1,2 11 Lösemi 1,2 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,1 Lösemi 1,1 12 Serebrovasküler Hastalıklar 0,9 Serebrovasküler Hastalıklar 1,0 Kişinin kendini yaralaması 1,0 13 Kişinin kendini yaralaması Lenfomalar ve 0,7 Multiple Myeloma 0,6 Serebrovasküler Hastalıklar 0,8 14 Lenfomalar ve Multiple Myeloma 0,5 Kişinin kendini yaralaması Lenfomalar ve 0,5 Multiple Myeloma 0,5 15 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Boğulmalar 0,4 Yanıklar 0,3 16 Hepatit B 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Hepatit B 0,3 17 Boğulmalar 0,3 Düşmeler 0,3 Zehirlenmeler 0,3 18 Düşmeler 0,3 Hepatit B 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 19 Yanıklar 0,3 Yanıklar 0,2 Epilepsi 0,3 20 Zehirlenmeler 0,2 Astım 0,2 Düşmeler 0,3 Tablo 3.24 de 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Her iki cinsiyette ve toplam da Perinatal nedenler birinci sırada bulunmaktadır (toplamda %37.6, erkeklerde %37.2, kadınlarda %38.1). İkinci sırada toplamda %14, erkek ve kadınlarda sırasıyla %13.7, %14.4 ile alt solunum yolu hastalıkları yer almaktadır. Üçüncü ölüm nedeni ise her iki cinsiyette ve toplamda konjenital anomaliler (toplamda %10.3, erkeklerde %10.7, kadınlarda %10.0), dördüncü sırada ishalle seyreden hastalıklar bulunmaktadır. Beşinci sırada toplamda menenjitler %2.7 lik, erkeklerde trafik kazaları %2.7 lik ve kadınlarda menenjitler %2.7 lik yüzde ile yer almaktadır. 138

Tablo 3.25 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,2 İskemik Kalp Hastalığı 24,3 İskemik Kalp Hastalığı 18,7 2 Serebrovasküler Hastalıklar 10,2 Serebrovasküler Hastalıklar 10,4 Serebrovasküler Hastalıklar 9,7 3 Trafik Kazaları 5,2 Trafik Kazaları 6,3 Romatizmal Kalp Hastalıkları 6,3 4 Romatizmal Trakea, bronş ve Kalp Hastalıkları 3,6 Akciğer Kanseri 4,8 Meme Kanseri 4,1 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,4 Lösemi 2,3 Diabetes mellitus 3,9 6 Diabetes mellitus 2,6 Şiddet 2,2 Trafik Kazaları 3,4 7 Alt Solunum Nefrit ve Nefrozlar 2,3 Yolu Enfeksiyonları 2,2 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,1 Tüberküloz 2,0 Maternal Nedenler 2,7 9 Hipertansif Kalp Tüberküloz 2,0 Romatizmal Kalp Hastalıkları 2,0 Hastalığı 2,6 10 Lösemi 2,0 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Tüberküloz 2,0 11 Alt Solunum Yolu Hipertansif Kalp Hastalığı 1,8 Diabetes mellitus 1,8 Enfeksiyonları 2,0 12 Peptik Ülser 1,8 Peptik Ülser 1,8 Peptik Ülser 1,8 13 Kişinin kendini yaralaması 1,8 Kişinin kendini yaralaması 1,8 Kişinin kendini yaralaması 1,7 14 Lenfomalar ve Lenfomalar ve multiple multiple myeloma 1,7 myeloma 1,7 Astım 1,7 15 Lenfomalar ve Şiddet 1,7 Mide Kanseri 1,5 multiple myeloma 1,7 16 Mide Kanseri 1,5 Kolon ve rektum Kanseri 1,4 Mide Kanseri 1,6 17 Meme kanseri 1,5 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 Over kanseri 1,4 18 Astım 1,3 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 Lösemi 1,4 19 Kolon ve rektum Kanseri 1,3 Astım 1,1 KOAH 1,4 20 Maternal Nedenler 1,0 Düşmeler 1,1 Siroz 1,3 Tablo 3.25 de 15-59 yaş grubunda Türkiye geneli için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%22,2). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %24,3 ve %18,7 dir. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %10,2 erkeklerde %10,4 ve kadınlarda %9,7 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%5,2), erkeklerde yine trafik kazaları (%6,3) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,3) aldığı görülmektedir. 139

Tablo 3.26 Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,0 İskemik Kalp Hastalığı 24,4 İskemik Kalp Hastalığı 29,6 2 Serebrovasküler Hastalıklar 20,7 Serebrovasküler Hastalıklar 20,3 Serebrovasküler Hastalıklar 21,1 3 KOAH 9,3 KOAH 13,4 KOAH 5,0 4 Trakea, bronş ve Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Akciğer Kanseri 5,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Diabetes Mellitus 3,3 6 Alt solunum İnflamatuar kalp hastalığı 2,6 İnflamatuar kalp hastalığı 2,5 Yolu Enfeksiyonları 2,9 7 Alt Solunum Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 Yolu Enfeksiyonları 2,3 İnflamatuar kalp Hastalığı 2,8 8 Diabetes mellitus 2,6 Diabetes mellitus 1,9 Meme Kanseri 1,9 9 Mide Kanseri 1,5 Mide Kanseri 1,7 Mide Kanseri 1,3 10 Düşmeler 1,1 Mesane Kanseri 1,6 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 11 Kolon ve Rektum kanseri 1,0 Prostat Kanseri 1,3 Düşmeler 1,1 12 Mesane Kanseri 1,0 Kolon ve Rektum kanseri 1,1 Kolon ve Rektum kanseri 0,9 13 Meme Kanseri 0,9 Düşmeler 1,0 Peptik Ülser 0,8 14 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Siroz 0,8 Over kanseri 0,8 15 Trakea, bronş ve Peptik Ülser 0,8 Peptik Ülser 0,8 Akciğer Kanseri 0,8 16 Lenfomalar ve Siroz 0,7 Karaciğer Kanseri 0,7 multiple myeloma 0,8 17 Lenfomalar ve Lenfomalar ve Alzeheimer ve multiple myeloma 0,7 multiple myeloma 0,7 diğer demanslar 0,6 18 Prostat Kanseri 0,7 Trafik Kaza 0,6 Siroz 0,6 19 Alzeheimer ve diğer demanslar 0,5 Ağız ve Orofarinks Kanseri 0,6 Mesane kanseri 0,4 20 Ağız ve Orofarinks Kanseri 0,5 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Lösemi 0,4 Tablo 3.26 da 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,0). İkinci sırayı %20,7 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır(%9,3). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri (%5,3), kadınlarda hipertansif kalp hastalığı(%4,3) bulunmaktadır. Toplamda ve erkeklerde inflamatuar kalp hastalıkları altıncı sırada yer almaktadır. Diabetes mellitus erkeklerde 1,9 ile sekizinci ölüm nedeni olarak saptanırken kadınlarda 3,3 ile beşinci sırada yer almaktadır. 3.2.6 Türkiye Kentsel Alan Ölüm Nedenleri Analizi Bu bölümde Türkiye kentsel alanda erkek ve kadınlarda farklı yaş gruplarında ölüme neden olan ilk 20 neden sunulmaktadır. Türkiye kentsel alan cinsiyet ve yaş gruplarına göre KHY listesinde yer alan hastalıklara yönelik ölüm nedenleri Ek 8 de verilmektedir. Kentsel alanda ölüme neden olan ilk yirmi neden, yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm hızları Tablo 3.27-Tablo 3.33 de sunulmaktadır. 140

Tablo 3.27 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,1 2 Serebrovasküler Hastalıklar 14,6 3 Perinatal nedenler 5,7 4 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 5,3 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,0 6 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,9 7 Hipertansif Kalp Hastalıkları 2,9 8 Inflamatuar Kalp Hastalıkları 2,4 9 Trafik Kazaları 2,3 10 Konjenital Anomaliler 2,2 11 Diabetes mellitus 2,1 12 Mide Kanseri 1,4 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 14 Düşmeler 1,1 15 Lösemiler 1,1 16 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 17 Lenfoma ve multiple myeloma 1,0 18 Romatimal Kalp Hastalıkları 1,0 19 Kolon ve Rektum Kanserleri 0,9 20 Meme Kanseri 0,9 Tablo 3.28 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 23,9 2 Serebrovasküler Hastalıklar 14,6 Serebrovasküler Hastalıklar 14,6 3 KOAH 7,1 Perinatal nedenler 6,1 4 Perinatal nedenler 5,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,5 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 4,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,2 6 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) 3,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 7 Trafik Kazaları 3,1 Diabetes mellitus 2,8 8 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,6 İnflamatuar Kalp hastalığı 2,7 9 İnflamatuar Kalp hastalığı 2,2 Kongenital anomaliler 2,4 10 Kongenital anomaliler 2,1 Meme Kanseri 2,0 11 Diabetes mellitus 1,6 Düşmeler 1,4 12 Mide Kanseri 1,6 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 13 Lösemi 1,3 Trafik Kazaları 1,3 14 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,3 15 Mesane Kanseri 1,2 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,3 16 Kolon ve rektum Kanseri 1,1 Mide Kanseri 1,2 17 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,1 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 18 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,9 19 Şiddet 0,9 Over Kanseri 0,8 20 Düşmeler 0,8 Lösemi 0,8 Türkiye kentsel alanda ölüm nedenleri tüm yaş gruplarında cinsiyete göre incelendiğinde kentsel alanda erkeklerde ve kadınlarda ölüm nedenlerinde ilk sırayı iskemik kalp hastalığının aldığı görülmektedir (%20,7 ve %23,9). İkinci sırada toplamda %14,6 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Üçüncü sırada erkeklerde %7,1 ile KOAH, kadınlarda %6,1 ile Perinatal nedenler bulunmaktadır. 141

Grafik 3.18 Türkiye Kentsel Alanda Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 6,00 5,00 ölüm/1000 kişi 4,00 3,00 2,00 Grup III Grup II Grup I 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye kentsel alan ölüm hızı 5,23/1000 dir. Bu oran erkeklerde 5,71/1000, kadınlarda 4,73/1000 dir. Grafik 3.18 de Türkiye kentsel alanda ölüm hızlarının cinsiyet ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Erkek ve kadınlarda ölüm hızının 0,74 lük bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 4,12 lik bölümünü II.Grup hastalıklar ve 0,37 lik bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.29 da ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Tablo 3.29 Türkiye Kentsel Alanda Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 5,6 0,1 0,1 0,1 0,4 0,9 2,5 7,2 Grup II 2,1 0,4 0,7 1,6 7,1 24,6 59,6 170,0 Grup III 0,3 0,2 0,7 0,6 0,4 0,7 1,4 3,4 Kadın Grup I 5,4 0,1 0,1 0,1 0,2 0,6 2,0 8,5 Grup II 1,9 0,2 0,2 1,0 3,8 13,9 41,6 149,7 Grup III 0,3 0,1 0,1 0,1 0,2 0,4 1,3 3,4 Erkek 8,0 0,6 1,5 2,2 7,9 26,3 63,5 180,6 Kadın 7,6 0,4 0,5 1,2 4,2 14,9 44,9 161,6 142

Grafik 3.19 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 ölüm/1000 Kişi 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 Erkek Kadın 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.29 ve Grafik 3.19 dan görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 8,0/1000, kadınlarda 7,6/1000 dır. Ölüm hızları 5-14 yaş grubunda erkeklerde 0,6/1000, kadınlarda 0,4/1000 dür. 15-29 yaş grubunda ise ölüm hızı erkeklerde 1,5/1000, kadınlarda 0,5/1000 dir. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,2/1000 ve 1,2/1000; 45-59 yaş grubunda 7,9/1000 ve 4,2/1000; 60-69 yaş grubunda 26,3/1000 ve 14,9/1000; 70-79 yaş grubunda 63,5/1000 ve 44,9/1000; 80+ yaş grubunda 180,6/1000 ve 161,6/1000 dır. Grafik 3.20 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 60.000 50.000 40.000 Ölüm Sayısı 30.000 20.000 10.000 Grup III Grup II Grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 143

0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 22,526 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 8179 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1095 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 580 i I.grup hastalıklar, 2463 ü II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1385 dir. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1220; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 6202 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 5569 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1140; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 12060, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3396 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1589; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 28527 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1505 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 1486 kişi I.grup hastalıklardan, 36721 kişi II.grup hastalıklardan, ve 1059 kişi III.grup hastalıklardan meydana gelmiştir. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2111, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 47076 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1261 dir. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 2057, II.grup hastalıklardan 40564 ve III.grup hastalıklardan 884 ölüm gerçekleşmiştir. Tablo 3.30 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Nedenlerinin Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler Hastalıklar 55833 43,59 53709 52,59 109542 47,58 Kanserler 20737 16,19 11221 10,99 31959 13,88 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9404 7,34 8668 8,49 18072 7,85 Solunum sist.hast. 10968 8,56 5712 5,59 16680 7,25 Yaralanmalar 11609 9,06 4545 4,45 16154 7,02 Maternal ve Perinatal Ned. 6957 5,43 6572 6,44 13529 5,88 Sindirim Sistemi Hast. 3503 2,73 2865 2,81 6368 2,77 Diğer Grup II Hastalıklar 2763 2,16 2510 2,46 5273 2,29 Diyabetes Mellitus 2039 1,59 2850 2,79 4889 2,12 Genitoüriner Hastalıklar 2003 1,56 1619 1,59 3623 1,57 Nöropsikiyatrik Bozukluklar 1718 1,34 1191 1,17 2908 1,26 Beslenme bozuklukları 485 0,38 599 0,59 1084 0,47 Kas İskelet Sistemi Hast. 35 0,04 48 0,04 83 0,04 HIV/AIDS 20 0,02 4 0,00 24 0,01 Duyu organ bozuklukları 11 0,01 6 0,01 17 0,01 * Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. 144

Grafik 3.21 Türkiye Kentsel Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç diğer enf.hastalıkları Kardiovasküler Yaralanmalar Kanserler Kronik solunum Diyabet Maternal ve perinatal Sindirim Genitoüriner Diğer grup II Nöropsikiyatrik Beslenme bozuklukları Erkek Kadın Kas-iskelet Duyu organları - 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 120.000 Toplam Ölüm Tablo 3.30 ve Grafik 3.21 de (Grafikte yüzdeler yuvarlanarak sunulmuştur) görüldüğü üzere, Türkiye kentsel alan ölüm nedenleri arasında ilk sırayı 109542 ölümle kardiyovasküler nedenler yer almaktadır. Kardiyovasküler hastalıklar grubunda iskemik kalp hastalıkları, serebrovasküler hastalıklar, romatizmal kalp hastalıkları, inflamatuar ve hipertansif kalp hastalıkları yer almaktadır. Ölüm nedenleri arasında ikinci sırada 31959 ölümle kanserler yer almaktadır. Üçüncü temel ölüm nedeni ise HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıklarıdır. 145

Grafik 3.22 Türkiye Kentsel Alanda Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam ölüm: 128.085 Diğer Enfeksiyon 7% HIV/AIDS 0% Duyu Organları 0% Kas iskelet 0% Beslenme Bozuklukları 0% Nöropsikiyatrik 1% Diğer Grup 2% Genitoüriner 2% Kardiyovasküler 44% Sindirim 3% Perinatal Nedenler 5% Diabet 2% Solunum Sistemi Sistemi Hast. 9% Hastalıkları; 10968 Yaralanmalar 9% Kanserler 16% Grafik 3.22 ve Grafik 3.23 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur Tablo 3.30 da görüldüğü üzere, 2000 yılında kentsel alanda erkeklerde toplam 128,085 ölüm gerçekleşmiştir. Sıralamada kardiyovasküler hastalıklar %44 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %16 ile kanserler, %9 ile yaralanmalar ve solunum sistemi hastalıkları takip etmektedir. Bir sonraki neden ise %7 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları, daha sonra %5 ile Perinatal nedenlerdır. Perinatal nedenler, doğum travması, asfiksi ve diğer neonatal nedenler olarak sıralanmaktadır.. 146

Grafik 3.23 Türkiye Kentsel Alanda Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Toplam Ölüm: 102.120 Kas iskelet 0% HIV/AIDS 0% Diğer Enfeksiyon 8% Duyu Organları 0% Beslenme Bozuklukları 1% Nöropsikiyatrik 1% Diğer Grup 2% Genitoüriner 2% Kardiyovasküler 53% Sindirim 3% Maternal ve perinatal 6% Diabet 3% Kanserler 11% Solunum Sistemi Hastalıkları 6% Yaralanmalar 4% Kentsel alanda kadınlarda toplam 102,120 ölüm gerçekleşmiştir. Ölümlerde ilk sırayı %53 ile kardiyovasküler hastalıklar alırken, ikinci sırada %11 ile kanserler yer almaktadır. Üçüncü sırada %8 lik yüzde değeri ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları yer alırken, dördüncü sırada %6 ile maternal ve perinatal nedenlerle solunm sistemi hastalıkları bulunmaktadır. 147

Grafik 3.24 Türkiye Kentsel Alanda Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam ölümler içerisinde Toplam ölümlerin hastalık oranı gruplarının % dağılımı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Kentsel Türkiye Alan Avrupa Avrupa Birliği Gelişmiş Gelişmekte Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.24 de Türkiye Kentsel Alanda gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Kentsel Alanda ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Kentsel Alanda ölümlerin %14,2 si I. grup hastalıklara, %78,8 i II. grup hastalıklara ve %7.0 i III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. 3.2.6.1 Türkiye Kentsel Alan Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye kentsel alan ölüm nedenlerinin yaş gruplarına göre dağılımları aşağıdaki tablolarda verilmektedir. Tablo 3.31 de 0-14 yaş ülke geneli için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 148

Tablo 3.31 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 36,3 Perinatal nedenler 35,4 Perinatal nedenler 37,4 2 Konjenital Anomaliler 14,1 Konjenital Anomaliler 13,5 Konjenital Anomaliler 14,7 3 Alt Solunum Alt Solunum Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 10,9 Yolu Enfeksiyonları 10,6 Yolu Enfeksiyonları 11,3 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,1 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,4 5 Trafik Kazaları 3,0 Trafik Kazaları 3,4 Trafik Kazaları 2,5 6 Menenjitler 2,1 Menenjitler 2,1 Menenjitler 2,1 7 Lösemi 1,8 Lösemi 2,1 Kızamık 1,8 8 Kızamık 1,6 Serebrovasküler Hastalıklar 1,5 Lösemi 1,6 9 Üst Solunum Serebrovasküler Hastalıklar 1,3 Kızamık 1,5 Yolu Enfeksiyonları 1,3 10 Üst Solunum Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,2 Yolu Enfeksiyonları 1,1 Serebrovasküler Hastalıklar 1,1 11 Lenfomalar ve Tüberküloz 0,9 Multiple Myeloma 1,0 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,9 12 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,8 Tüberküloz 0,9 Kişinin kendini yaralaması 0,8 13 Lenfomalar ve 14 Multiple Myeloma 0,8 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,7 Tüberküloz 0,8 Lenfomalar ve Kişinin kendini yaralaması 0,6 Boğulmalar 0,5 Multiple Myeloma 0,5 15 Yanıklar 0,4 Kişinin kendini yaralaması 0,5 Yanıklar 0,4 16 Düşmeler 0,4 Düşmeler 0,4 Epilepsi 0,4 17 Astım 0,3 Astım 0,4 Astım 0,3 18 Boğulmalar 0,3 Yanıklar 0,3 Zehirlenmeler 0,3 19 Epilepsi 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,2 Düşmeler 0,3 20 Zehirlenmeler 0,3 Epilepsi 0,2 Hepatit B 0,2 Tablo 3.31 de Türkiye kentsel alan 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %36,3 lük bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkek ve kadınlarda sırasıyla %35,4 ve %37,4 dür. Türkiye kentsel alanda ikinci ölüm nedeni olan konjenital anomaliler erkeklerde %13,5, kadınlarda %14,7 toplamda %14,1 olarak saptanmıştır. Toplamda alt solunum yolu enfeksiyonları %10,9 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %6,2, erkeklerde %6,1, kadınlarda %6,4 olarak belirlenmiştir. Kentsel alanda bu yaş grubunda trafik kazaları beşinci ölüm nedeni olarak yer almaktadır (sırasıyla %3,0, %3,4 ve %2,5). 149

Tablo 3.32 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,9 İskemik Kalp Hastalığı 24,0 İskemik Kalp Hastalığı 20,6 2 Serebrovasküler Hastalıklar 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,7 Serebrovasküler Hastalıklar 7,3 3 Romatizmal Kalp Trafik Kazaları 6,1 Trafik Kazaları 7,2 Hastalıkları 6,4 4 Trakea, bronş ve Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Akciğer Kanseri 5,2 Meme Kanseri 4,6 5 Romatizmal Kalp Hastalıkları 3,4 Şiddet 2,6 Trafik Kazaları 3,8 6 Diabetes mellitus 2,4 Lösemi 2,3 Diabetes mellitus 3,7 7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 2,2 Enfeksiyonları 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 2,6 8 Nefrit ve Nefrozlar 2,1 Kişinin kendini yaralaması 2,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,5 9 Romatizmal Kalp Alt Solunum Şiddet 2,0 Hastalıkları 1,9 Yolu Enfeksiyonları 2,3 10 Lenfomalar ve Lösemi 2,0 multiple myeloma 1,9 Mide Kanseri 2,2 11 Kişinin kendini yaralaması 2,0 Diabetes mellitus 1,8 Tüberküloz 2,1 12 Mide Kanseri 1,9 Nefrit ve Nefrozlar 1,8 Maternal Nedenler 1,9 13 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,8 Mide Kanseri 1,8 Kişinin kendini yaralaması 1,9 14 Lenfomalar ve Hipertansif Kalp Hastalığı 1,6 Peptik Ülser 1,5 multiple myeloma 1,6 15 Tüberküloz 1,6 İnflamatuar kalp hastalığı 1,5 Astım 1,5 16 Meme kanseri 1,5 Tüberküloz 1,4 Over kanseri 1,4 17 Peptik Ülser 1,5 Kolon ve rektum Kanseri 1,4 Peptik Ülser 1,4 18 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 Lösemi 1,2 19 Kolon ve rektum Kanseri 1,3 Astım 1,1 Siroz 1,2 20 Trakea, bronş ve Astım 1,3 KOAH 0,9 Akciğer Kanseri 1,1 Tablo 3.32 de 15-59 yaş grubunda Türkiye kentsel alan için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%22,9). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %24,0 ve %20,6 dır. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %9,6, erkeklerde %10,7 ve kadınlarda %7,3 tür. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı toplamda trafik kazaları (%6,1), erkeklerde yine trafik kazaları (%7,2) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,4) aldığı görülmektedir. Kentsel alanda kadınlarda dördüncü ölüm nedeni meme kanseri %4,6 olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %5,2 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. 150

Tablo 3.33 Türkiye Kentsel Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,8 İskemik Kalp Hastalığı 24,7 İskemik Kalp Hastalığı 30,9 2 Serebrovasküler Hastalıklar 20,5 Serebrovasküler Hastalıklar 20,8 Serebrovasküler Hastalıklar 20,2 3 KOAH 8,8 KOAH 13,0 KOAH 4,5 4 Trakea, bronş ve Akciğer Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Kanseri 4,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 5 İnflamatuar kalp hastalığı 3,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 İnflamatuar kalp Hastalığı 3,8 6 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,2 İnflamatuar kalp hastalığı 3,3 Alt solunum Yolu Enfeksiyonları 3,5 7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 3,0 Enfeksiyonları 2,5 Diabetes Mellitus 3,2 8 Diabetes mellitus 2,5 Mide Kanseri 1,9 Düşmeler 1,9 9 Mide Kanseri 1,5 Mesane Kanseri 1,9 Meme Kanseri 1,8 10 Düşmeler 1,5 Diabetes mellitus 1,9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,4 11 Mesane Kanseri 1,1 Prostat Kanseri 1,4 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 12 Kolon ve Rektum kanseri 1,1 Kolon ve Rektum kanseri 1,2 Mide Kanseri 1,2 13 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Düşmeler 1,0 Kolon ve Rektum kanseri 0,9 14 Meme Kanseri 0,9 Karaciğer kanseri 0,8 Over kanseri 0,8 15 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,8 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,8 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,7 16 Prostat Kanseri 0,7 Ağız ve Orofarinks Kanseri 0,7 Peptik Ülser 0,7 17 Peptik Ülser 0,6 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Lösemi 0,5 18 Ağız ve Orofarinks Alzeheimer ve Kanseri 0,5 Özefagus kanseri 0,6 diğer demanslar 0,4 19 Siroz 0,5 Siroz 0,6 Siroz 0,4 20 Karaciğer kanseri 0,5 Trafik Kazaları 0,6 Astım 0,4 Tablo 3.33 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,8). İkinci sırayı %20,5 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,8). Toplamda dördüncü ölüm nedeni hipertansif kalp hastalıkları olarak sıralanırken (%4,3), erkeklerde bu yaş grubunda dördüncü ölüm nedeni trakea, bronş ve akciğer kanseridir (%4,9). Kadınlarda ise %4,3 oranla hipertansif kalp hastalıkları dördüncü ölüm nedeni, inflamatuar kalp hastalıkları ise %3,8 lik bir yüzde ile beşinci ölüm nedenidir. Diabetes mellitus toplamda %2,5 ile sekizinci ölüm nedeni olarak saptanmıştır. Kadınlarda bu oran %3,2 ile yedinci sırada yer almaktadır. Nefrit ve nefrozlar bu yaş grubundaki toplam ölümler arasında on üçüncü sırada yer alırken, kadınlarda bu sıralama onbirinci ölüm nedenine çıkmıştır (%1,2). Erkeklerde prostat ve mesane kanserinin 60 yaş üzeri grupta ilk yirmi ölüm nedeni arasında yer aldığı görülmektedir (Sırasıyla %1,4 %1,9). Tabloda görüldüğü üzere lenfomalar ve multiple myeloma %0,8 lik bir yüzde ile on beşinci ölüm nedeni arasında yer almaktadır. 3.2.7 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye kırsal alanda erkek ve kadınlarda farklı yaş gruplarında ölüme neden olan ilk 20 neden sunulmaktadır. Türkiye kırsal alan cinsiyet ve yaş gruplarına göre KHY listesinde yer alan hastalıklara yönelik ölüm nedenleri Ek 9 da verilmektedir. Kırsal alanda ölüme neden olan ilk yirmi neden, yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm hızları Tablo 3.34-Tablo 3.40 da sunulmaktadır. 151

Tablo 3.34 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,2 2 Serebrovasküler Hastalıklar 15,3 3 Kronik Obstrüktif Akçiğer Hastalığı 6,5 4 Perinatal nedenler 5,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,4 6 Hipertansif Kalp Hastalıkları 3,1 7 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,5 8 Inflamatuar Kalp Hastalıkları 2,4 9 Diabetes mellitus 2,3 10 İshalle seyreden Hastalıklar 1,9 11 Trafik Kazaları 1,5 12 Mide Kanseri 1,3 13 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 14 Peptik Ülser 1,1 15 Tüberküloz 1,0 16 Meme kanseri 1,0 17 Konjenital anomaliler 0,9 18 Siroz 0,9 19 Romatizmal Kalp Hastalıkları 0,9 20 Kolon ve rektum Kanseri 0,8 Türkiye de kırsal alanda tüm yaş gruplarında, toplamda en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalığıdır (%21,2). Sıralamada serebrovasküler hastalıklar, ikinci sırada yer alırken (%15,3), KOAH (%6,5) üçüncü sıradadır. Perinatal nedenler %5,8 ile dördüncü sırada alt solunum yolu enferksiyonları %4,4 ile beşinci sırada ve hipertansif kalp hastalıkları %3,1ile altıncı ve trakea, bronş ve akciğer kanseri %2,5 ile yedinci sırada yer almaktadır. Tablo 3.35 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,3 İskemik Kalp Hastalığı 21,0 2 Serebrovasküler Hastalıklar 14,5 Serebrovasküler Hastalıklar 16,2 3 KOAH 8,6 Perinatal nedenler 5,6 4 Perinatal nedenler 6,0 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,0 KOAH 4,1 6 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,2 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,9 Diabetes mellitus 3,0 8 İnflamatuar Kalp hastalığı 2,4 İnflamatuar Kalp hastalığı 2,4 9 Trafik Kazaları 1,9 Meme Kanseri 2,0 10 Diareal Hastalıklar 1,8 Diareal Hastalıklar 2,0 11 Diabetes mellitus 1,6 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 12 Mide Kanseri 1,5 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,3 13 Peptik Ülser 1,2 Mide Kanseri 1,2 14 Mesane Kanseri 1,1 Peptik Ülser 1,1 15 Tüberküloz 1,0 Tüberküloz 1,1 16 Konjenital anomaliler 1,0 Trafik Kazalar 1,1 17 Siroz 1,0 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 0,9 18 Kolon ve rektum Kanseri 0,9 Konjenital anomaliler 0,9 19 Lösemi 0,9 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,8 20 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Over Kanseri 0,8 152

Türkiye kırsal alanda ölüm nedenleri tüm yaş gruplarında cinsiyete göre incelendiğinde kırsal alanda erkeklerde ve kadınlarda ölüm nedenlerinde ilk sırayı iskemik kalp hastalığının aldığı görülmektedir (%21,3 ve %21,0). İkinci sırada erkeklerde %14,5 ve kadınlarda %16,2 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Üçüncü sırada erkeklerde %8,6 ile KOAH, kadınlarda %5,6 ile Perinatal nedenler bulunmaktadır. Grafik 3.25 Türkiye Kırsal Alanda Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) ölüm/1000 10,00 9,00 8,00 7,00 6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 Grup III Grup II Grup I Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye kırsal alan ölüm hızı 8,4/1000 dir. Bu oran erkeklerde 8,8/1000, kadınlarda 8,0/1000 dir. Bu ölümlerin yaş gruplarına göre dağılımı Tablo 3.36 ve Grafik 3.25 de sunulmaktadır. Tablo 3.36 Türkiye Kırsal Alanda Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 8,9 0,2 0,2 0,2 0,5 1,3 2,3 7,1 Grup II 1,2 0,4 0,7 2,2 8,8 27,8 65,1 178,8 Grup III 0,2 0,2 0,8 0,4 0,4 0,7 1,0 3,4 Kadın Grup I 8,8 0,3 0,4 0,5 0,6 1,0 2,5 6,6 Grup II 1,0 0,3 0,5 1,8 6,3 19,9 52,2 164,6 Grup III 0,2 0,2 0,2 0,1 0,3 0,3 0,5 1,7 Erkek 10,4 0,8 1,7 2,8 9,7 29,8 68,4 189,2 Kadın 10,0 0,7 1,2 2,4 7,2 21,2 55,2 172,9 153

Grafik 3.26 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) ölüm/1000 Kişi 200,0 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Erkek Kadın Tablo 3.36 ve Grafik 3.26 da görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 10,4/1000, kadınlarda 10,0/1000 dir. 5-14 yaş grubunda bu hız erkeklerde 0,8/1000, kadınlarda 0,7/1000 dir. 15-29 yaş grubunda ise ölüm hızı erkeklerde 1,7/1000, kadınlarda 1,2/1000 olarak saptanmıştır. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,8/1000 ve 2,4/1000; 45-59 yaş grubunda 9,7/1000 ve 7,2/1000; 60-69 yaş grubunda 29,8/1000 ve 21,2/1000; 70-79 yaş grubunda 68,4/1000 ve 55,2/1000; 80+ yaş grubunda 189,2/1000 ve 172,9/1000 dir. Grafik 3.27 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm Sayısı 50.000 45.000 40.000 35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 154

0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 22,110 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 2,864 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 592 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 1,272 si I.grup hastalıklar, 1,621 i II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,084 dür. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,068; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,878 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,098 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,567; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 8,753, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,211 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,666; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 22,178, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,025 dür. 60-69 yaş grubunda 1,784 kişi I.grup hastalıklardan, 37,069 kişi II.grup hastalıklardan, ve 800 kişi III.grup hastalıklardan ölmüşlerdir. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,923, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 46,169, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı ise 591 dür. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 1,399, II.grup hastalıklardan 35,042 ve III.grup hastalıklardan 497 ölüm gerçekleşmiştir. Tablo 3.37 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler Hastalıklar 47681 45,33 48200 50,70 95880 47,88 Kanserler 14534 13,82 9775 10,28 24309 12,14 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9725 9,24 10221 10,75 19946 9,96 Solunum sist. hast. 10934 10,39 6599 6,94 17532 8,75 Maternal ve Perinatal Nedenler 6276 5,97 6074 6,39 12351 6,17 Yaralanmalar 5997 5,70 2899 3,05 8897 4,44 Sindirim Sistemi Hast. 3584 3,41 3058 3,22 6642 3,32 Diyabetes Mellitus 1730 1,64 2860 3,01 4589 2,29 Genitoüriner Hastalıklar 1600 1,52 1656 1,74 3256 1,63 Nöropsikiyatrik Bozukluklar 1373 1,31 1880 1,98 3254 1,62 Diğer Grup II* Hastalıklar 1144 1,09 882 0,93 2027 1,01 Beslenme bozuklukları 583 0,55 910 0,96 1493 0,75 Kas İskelet Sistemi Hast. 28 0,03 44 0,05 72 0,04 Duyu Organ Bozuklukları 7 0,01 3 0,00 10 0,00 HIV/AIDS 0 0,00 0 0,00 0 0,00 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. 155

Grafik 3.28 Türkiye Kırsal Alanda Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç diğer enf.hastalıkları Kardiovasküler Yaralanmalar Kanserler Kronik solunum Diyabet Maternal ve perinatal Sindirim Genitoüriner Diğer grup II Nöropsikiyatrik Beslenme bozuklukları Erkek Kadın Kas-iskelet Duyu organları - 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 120.000 Toplam ölüm Tablo 3.37 ve Grafik 3.28 de görüldüğü üzere, Türkiye kırsal alanda ölüm nedenleri arasında ilk sırayı 95,880 ölümle kardiyovasküler hastalıklar almaktadır. Kardiyovasküler hastalıklar grubunda iskemik kalp hastalıkları, serebrovasküler hastalıklar ve romatizmal kalp hastalıkları, inflamatuar ve hipertansif kalp hastalıklar yer almaktadır. Bu rakam erkeklerde 47,681, kadınlarda 48,200 dur. İkinci sırada toplam 24,309 ölümle kanserler izlemektedir. Kanser ölümleri erkeklerde 14,534, kadınlarda 9,775 dir. Üçüncü temel hastalık grubu ise toplamda 19,946, erkeklerde 9,725, kadınlarda 10,221 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıklarıdır. 156

Grafik 3.29 Türkiye Kırsal Alanda Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam ölüm: 105.197 Diğer Enfeksiyon 9% HIV/AIDS 0% Duyu Organları 0% Kas iskelet 0% Beslenme Bozuklukları 1% Nöropsikiyatrik 1% Diğer Grup 1% Kardiyovasküler 45% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Perinatal 6% Diabet 2% Yaralanmalar 6% Kanserler 14% Solunum Kronik Sistemi Solunum Hast. 10% 10% Grafik 3.29 da görüldüğü üzere, 2000 yılında kırsal alanda erkeklerde toplam 105,197 ölüm gerçekleşmiştir. Sıralamada kardiyovasküler hastalıklar %45 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %14 ile kanserler ve %10 ile solunum sistemi hastalıkları takip etmektedir. Bir sonraki neden ise %9 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları, daha sonra %6 ile perinatal nedenler (düşük doğum ağırlığı, asfiksi, doğum travması ve diğer perinatal nedenler) ve yaralanmalardır. 157

Grafik 3.30 Türkiye Kırsal Alanda Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam ölüm: 95.062 Kas iskelet 0% Beslenme Bozuklukları 1% Duyu Organları 0% Nöropsikiyatrik 2% HIV/AIDS 0% Diğer Grup 1% Genitoüriner 2% Diğer Enfeksiyon 11% Sindirim 3% Kardiyovasküler 51% Maternal ve perinatal 6% Diabet 3% Yaralanmalar 3% Kanserler 10% Solunum Sistemi Hast. 7% Kronik Solunum 7% Grafik 3.30 da görüldüğü üzere kırsal alan kadınlarda meydana gelen 95,062 ölümün %51 i kardiyovasküler nedenlere bağlıdır. Kardiyovasküler hastalıkları sırasıyla %11 ile HIV/AIDS dışındaki diğer enfeksiyonlar,%10 ile kanserler ve %7 ile solunum sistemi hastalıkları takip etmektedir. 158

Grafik 3.31 Türkiye Kırsal Alanda Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) toplam ölüm oranı Toplam ölümler içerisinde hastalık gruplarının % dağılımı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Kırsal TürkiyeAlan Avrupa Eur Birliği Gelişmiş Gelişmekte Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.31 de Türkiye Kırsal Alanda gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Kırsal Alanda ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Kırsal Alanda ölümlerin %17 si I. grup hastalıklara bağlı olarak oluştuğu %79 u II. grup hastalıklara ve %4 ü III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. 3.2.7.1 Türkiye Kırsal Alan Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye deki ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına ve kentsel, kırsal dağılıma göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.38 de 0-14 yaş kırsal alan için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 159

Tablo 3.38 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 39,4 Perinatal nedenler 40,3 Perinatal nedenler 38,5 2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 13,8 Yolu Enfeksiyonları 13,2 Enfeksiyonları 14,5 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 9,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 9,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 10,1 4 Konjenital Anomaliler 6,4 Konjenital Anomaliler 6,8 Konjenital Anomaliler 5,8 5 Menenjitler 2,9 Menenjitler 2,8 Kızamık 3,4 6 Kızamık 2,8 Trafik Kazaları 2,5 Menenjitler 2,9 7 Trafik Kazaları 2,3 Kızamık 2,3 Trafik Kazaları 2,1 8 Üst Solunum Yolu Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,7 Tüberküloz 1,5 Enfeksiyonları 2,0 9 Tüberküloz 1,4 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,2 Tüberküloz 1,3 11 Lösemi 1,0 Lösemi 1,1 Kişinin kendini yaralaması 1,1 12 Serebrovasküler Hastalıklar 0,8 Serebrovasküler Hastalıklar 0,9 Lösemi 0,9 13 Kişinin kendini yaralaması 0,7 Lenfomalar ve Multiple Myeloma 0,5 Serebrovasküler Hastalıklar 0,7 14 Lenfomalar ve Multiple Lenfomalar ve Multiple Myeloma 0,5 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Myeloma 0,5 15 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Kişinin kendini yaralaması 0,4 Hepatit B 0,4 16 Hepatit B 0,4 Boğulmalar 0,4 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 17 Boğulmalar 0,3 Hepatit B 0,3 Zehirlenmeler 0,3 18 Düşmeler 0,3 Düşmeler 0,3 Yanıklar 0,3 19 Yanıklar 0,3 Nefrit ve Nefrozlar 0,2 Epilepsi 0,3 20 Nefrit ve Nefrozlar 0,3 Yanıklar 0,2 Nefrit ve Nefrozlar 0,3 Tablo 3.38 de 0-14 yaş grubu çocuklarda kırsal alandaki ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %39,4 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkeklerde %40,3, kadınlarda %38,5 dir. İkinci ölüm nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %13,2, kadınlarda %14,5 toplamda %13,8 olarak saptanmıştır. İshal ile seyreden hastalıklar toplamda %9,8, erkeklerde %9,6, kadınlarda %10,1 olarak belirlenmiştir. Konjenital anomaliler %6,4 ile dördüncü sırada yer almaktadır. Kadınlarda kızamığa bağlı ölümler ölüm nedenleri arasında beşinci sırada yer alırken (%3,4) bu oran erkek çocuklarda %2,3 ile yedinci sırada yer almaktadır. Menenjit e bağlı ölümler ise erkeklerde beşinci sırada (%2,8), kadınlarda altıncı sırada (%2,9) görülmektedir. Protein enerji malnütrisyonuna bağlı ölümler toplamda %1,4 ile onuncu sırada görülürken bu oranlar sırasıyla erkeklerde %1,2, kadınlarda %1,6 olarak saptanmıştır. 160

Tablo 3.39 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,3 İskemik Kalp Hastalığı 25,3 İskemik Kalp Hastalığı 16,1 2 Serebrovasküler Hastalıklar 10,3 Serebrovasküler Hastalıklar 9,2 Serebrovasküler Hastalıklar 11,7 Trakea, bronş ve Akciğer 3 Trafik Kazaları 4,3 Kanseri 6,1 Romatizmal Kalp Hastalıkları 5,8 Trakea, bronş ve Akciğer 4 Kanseri 4,1 Trafik Kazaları 5,2 Meme Kanseri 4,3 Alt Solunum Yolu 5 Romatizmal Kalp Hastalıkları 3,7 Enfeksiyonları 2,7 Tüberküloz 3,8 Alt Solunum Yolu 6 Enfeksiyonları 3,1 Tüberküloz 2,3 Diabetes mellitus 3,7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 7 Tüberküloz 3,0 Peptik Ülser 2,1 8 Diabetes mellitus 2,7 Romatizmal Kalp Hastalıkları 2,0 Maternal Nedenler 3,5 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,4 Nefrit ve Nefrozlar 2,0 Trafik Kazaları 3,2 10 Peptik Ülser 2,0 Şiddet 2,0 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 11 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 Lösemi 2,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,5 12 Mide Kanseri 1,9 Diabetes mellitus 2,0 KOAH 2,1 13 Meme kanseri 1,9 Mide Kanseri 1,9 Mide Kanseri 2,0 14 Lösemi 1,6 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,6 Peptik Ülser 2,0 15 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,6 Demir Eksikliği Anemisi 1,6 Trakea, bronş ve Akciğer 16 Kişinin kendini yaralaması 1,5 Siroz 1,6 Kanseri 1,6 17 Maternal Nedenler 1,5 Kişinin kendini yaralaması 1,5 Astım 1,5 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,5 18 Siroz 1,4 Kolon ve rektum Kanseri 1,4 19 KOAH 1,4 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 Kişinin kendini yaralaması 1,5 20 Şiddet 1,3 Astım 1,1 Over kanseri 1,4 Tablo 3.39 da 15-59 yaş grubunda Türkiye kırsal alan için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Tabloda görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%21,3). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %25,3 ve %16,1 tür. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %10,3, erkeklerde %9,2 ve kadınlarda %11,7 tir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%4,3) alırken, erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri (%6,1) ve kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%5,8) aldığı görülmektedir. Toplamda bu yaş grubunda dördüncü sırada trakea, bronş ve akciğer kanseri (%4,1), erkeklerde trafik kazaları (%5,2) kadınlarda ise meme kanseri (%4,3) olarak saptanmıştır. 161

Tablo 3.40 Türkiye Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 26,1 İskemik Kalp Hastalığı 24,9 İskemik Kalp Hastalığı 27,4 2 Serebrovasküler Hastalıklar 20,5 Serebrovasküler Hastalıklar 19,9 Serebrovasküler Hastalıklar 21,2 3 KOAH 9,8 KOAH 13,8 KOAH 5,6 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 5 İnflamatuar kalp hastalığı Trakea, bronş ve Akciğer İnflamatuar kalp Hastalığı 3,5 Kanseri 3,9 3,6 6 Diabetes mellitus 2,7 İnflamatuar kalp hastalığı 3,4 Diabetes Mellitus 3,5 7 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 Enfeksiyonları 2,2 Enfeksiyonları 2,9 8 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,4 Diabetes mellitus Meme Kanseri 1,9 1,8 9 Mide Kanseri 1,4 Mide Kanseri 1,7 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 10 Peptik Ülser 1,1 Mesane Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,2 11 Mesane Kanseri 1,0 Prostat Kanseri 1,3 Peptik Ülser 1,0 12 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Peptik Ülser 1,1 Düşmeler 0,9 13 Kolon ve Rektum kanseri 0,9 Siroz 1,0 Kolon ve Rektum kanseri 0,9 14 Siroz 0,9 Kolon ve Rektum kanseri 1,0 Alzeheimer ve diğer demanslar 0,9 15 Meme Kanseri 0,9 Düşmeler Trakea, bronş ve Akciğer 0,8 Kanseri 0,9 16 Düşmeler 0,8 Karaciğer kanseri 0,8 Over kanseri 0,8 17 Lenfomalar ve multiple myeloma 0,7 Nefrit ve Nefrozlar Siroz 0,6 0,8 18 Alzeheimer ve diğer demanslar 0,7 Ağız ve Orofarinks Kanseri Lenfomalar ve multiple 0,6 myeloma 0,7 19 Prostat Kanseri Lenfomalar ve multiple İshalle Seyreden Hastalıklar 0,7 myeloma 0,6 0,6 20 Karaciğer Kanseri 0,5 Özefagus Kanseri 0,6 Lösemi 0,4 Tablo 3.40 da görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (toplamda %26,1, erkeklerde %24,9, kadınlarda %27,4). İkinci sırayı (toplamda %20,5, erkeklerde %19,9 ve kadınlarda %21,2) serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (toplamda %9,8, erkeklerde %13,8, kadınlarda %5,6). Diabetes mellitus toplamda %2,7 ile altıncı ölüm nedeni olarak saptanmıştır. Kadınlarda bu oran %3,5 ile altıncı sırada yer almaktadır.nefrit ve nefrozlar toplamda ölüm nedenleri arasında on ikinci sırada iken kadınlarda bu sıralama dokuzuncu ölüm nedenine çıkmıştır(%1,3). Erkeklerde prostat ve mesane kanserinin 60 yaş üzeri grupta ilk yirmi ölüm nedeni arasında yer aldığı görülmektedir (Sırasıyla %1,3, %1,6). Tabloda görüldüğü üzere lenfomalar ve multiple myeloma %0,7 lik bir yüzde ile on yedinci ölüm nedeni arasında yer almaktadır. 3.2.8 Türkiye Beş Bölgeye Göre Ölüm Nedenleri Analizi Türkiye nin bölgelere yönelik ölüm nedenlerinin analizinde ilk aşama Türkiye de beş bölgeye ait yaşam tablolarının geliştirilmesidir. Bulguların ilk bölümünde sunulan yaşam tablolarından her bölgede yaşayan erkek ve kadınlar için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları elde edilmiştir. Daha sonra, Türkiye bölgeleri için üç grup hastalık oranları Türkiye kentsel alan için gerçekleştirilmiş dağılım dikkate alınarak bu kez, farklı beş bölge için yeniden yapılmıştır. Bir sonraki aşama, Batı, Güney, Orta, Kuzey, Doğu Bölgesi için kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılanın bulunmasıdır. Bu amaçla her bölgede yer alan illerin 2000 yılı kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılaları listelenmiş ve Amerikan Dolarına dönüştürülerek ortalamalar hesap edilmiştir. Hesaplamalar sonucu, bölgelere göre ortalama kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılalar; Batı Bölgesi için 3710$, Güney Bölgesi için 2701$, Orta Bölge için 2562$, Kuzey Bölgesi için 2220$ ve Doğu Bölgesi için ise 1354$ dır. 162

Her bölge için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları, yaş ve cinsiyete özgü hastalık örüntüleri ve gene her bölge için ayrı ayrı elde edilen kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasılalar, CODMOD programı için gerekli olan değişkenlerdir. Bu üç değişkenin CODMOD programına girilmesi ile üç grup altında incelediğimiz hastalıklara yönelik Türkiye beş bölge için ölüm nedenleri dağılımı elde edilmiştir. Şekil 3.1-3.5 arasında beş bölge için KHY hastalık gruplarına ve erkek ve kadınlara göre ölüm nedenleri dağılımları verilmektedir. Şekil 3.1 de Batı Bölgesi için üç grup hastalığa göre ölüm nedenleri dağılımı sunulmaktadır. Şekilde görüldüğü üzere enfeksiyon hastalıkları, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliği bozukluklarının yer aldığı birinci grup hastalıklar çocukluk döneminde artış göstermektedir. Kadınlarda I. Grup hastalıklar doğurganlık döneminde tekrar bir pik oluşturmakta, 35 yaş sonrası ise erkeklerde görülen trendi izlemektedir. Kronik hastalıkların yer aldığı II. Grup hastalıklar ve yaralanma ve travmaların yer aldığı III. Grup hastalıkların dağılımı erkek ve kadınlarda aynı özelliktedir.yaralanma ve travmaların yer aldığı III.grup hastalıklar erkeklerde 15-25 yaş arası %45 lere varan bir pik oluştururken, kadınlarda aynı yaş döneminde ortaya çıkan artış en fazla %30 a ulaşmaktadır. Bilindiği üzere kişinin kendini yaralaması ve özellikle trafik kazaları olmak üzere kasti olan ve olmayan yaralanmalar, erkeklerde kadınlara göre daha sık görülmektedir. Şekil 3.2 de Güney Bölgesinde erkek ve kadınlarda üç hastalık grubunun yaş gruplarına göre dağılımı verilmektedir. Erkek ve kadınlarda görülen dağılım Batı Bölgesinden farklılık göstermemektedir. Şekil 3.3 ve Şekil 3.4 de Orta ve Kuzey Bölgelerinin hastalık gruplarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımı sunulmaktadır. Bu bölgelerde kadınlarda doğurganlık döneminde artış gösteren anneye ait nedenler Batı Bölgesi ile Güney Bölgesine göre daha fazla bir artış göstermektedir. Aynı şekilde yaralanma ve travmaların yer aldığı III. Grup hastalıklardaki 15-25 yaş arası artış her iki cinsiyette de diğer bölgelere göre %3-5 lik düşük bir yüzde dağılımı göstermektedir. Şekil 3.5 de Türkiye Doğu Bölgesine ait hastalık grubu dağılımları yaş grupları ve cinsiyete göre sunulmaktadır. Görüldüğü üzere enfeksiyon hastalıkları ve perinatal, maternal nedenlerin yer aldığı I. Grup hastalıkların dağılımı Türkiye nin diğer bölgelerine göre çocukluk döneminde %90 lara, aynı şekilde kadınlarda, doğurganlık döneminde görülen pikte %30 lara ulaşmaktadır. 163

Şekil 3.1 Türkiye Batı Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı % Dağılım - Erkek Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% E00 E01 E05 E10 E15 E20 E25 E30 E35 E40 E45 E50 E55 E60 E65 E70 E75 E80 E85 Yaş Grupları % Dağılım - Kadın Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% K00 K01 K05 K10 K15 K20 K25 K30 K35 K40 K45 K50 K55 K60 K65 K70 K75 K80 K85 Yaş Grupları 164

Şekil 3.2 Türkiye Güney Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı % Dağılım - Erkek Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% E00 E01 E05 E10 E15 E20 E25 E30 E35 E40 E45 E50 E55 E60 E65 E70 E75 E80 E85 Yaş Grupları % Dağılım - Kadın Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% K00 K01 K05 K10 K15 K20 K25 K30 K35 K40 K45 K50 K55 K60 K65 K70 K75 K80 K85 Yaş Grupları 165

Şekil 3.3 Türkiye Orta Bölgede Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı % Dağılım - Erkek Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% E00 E01 E05 E10 E15 E20 E25 E30 E35 E40 E45 E50 E55 E60 E65 E70 E75 E80 E85 Yaş Grupları % Dağılım - Kadın Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% K00 K01 K05 K10 K15 K20 K25 K30 K35 K40 K45 K50 K55 K60 K65 K70 K75 K80 K85 Yaş Grupları 166

Şekil 3.4 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı % Dağılım - Erkek Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% E00 E01 E05 E10 E15 E20 E25 E30 E35 E40 E45 E50 E55 E60 E65 E70 E75 E80 E85 Yaş Grupları % Dağılım - Kadın Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% K00 K01 K05 K10 K15 K20 K25 K30 K35 K40 K45 K50 K55 K60 K65 K70 K75 K80 K85 Yaş Grupları 167

Şekil 3.5 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkek ve Kadınlarda Hastalık Gruplarının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı % Dağılım - Erkek Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% E00 E01 E05 E10 E15 E20 E25 E30 E35 E40 E45 E50 E55 E60 E65 E70 E75 E80 E85 Yaş Grupları % Dağılım - Kadın Grup 1 Grup 2 Grup 3 % Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% K00 K01 K05 K10 K15 K20 K25 K30 K35 K40 K45 K50 K55 K60 K65 K70 K75 K80 K85 Yaş Grupları 168

3.2.8.1 Batı Bölgesi Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye Batı Bölgesi erkek ve kadınlarda farklı yaş gruplarında ölüme neden olan ilk 20 neden sunulmaktadır. Türkiye Batı Bölgesi cinsiyet ve yaş gruplarına göre KHY listesinde yer alan hastalıklara yönelik ölüm nedenleri Ek 10 da verilmektedir. Batı Bölgesi ölüme neden olan ilk yirmi neden, yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm hızları Tablo 3.41-Tablo 3.47 de sunulmaktadır. Tablo 3.41 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 24,4 2 Serebrovasküler Hastalık 16,4 3 KOAH 5,9 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,5 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,3 6 Perinatal nedenler 3,0 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,0 8 Diabetes Mellitus 2,3 9 Trafik Kazaları 1,9 10 Konjenital Anomaliler 1,6 11 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 12 Meme Kanseri 1,1 13 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,0 14 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,0 15 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 16 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 17 Lösemi 0,9 18 Düşmeler 0,9 19 Mide Kanseri 0,9 20 Mesane Kanseri 0,8 Türkiye Batı Bölgesinde tüm yaş gruplarında, erkek ve kadınlarda en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalığıdır (%24,4). Sıralamada serebrovasküler hastalıklar ikinci sırada yer alırken (%16,4), KOAH üçüncü sıradadır (%5,9). Dördüncü sırada alt solunum yolu enfeksiyonları (%3,5), beşinci sırada hipertansif kalp hastalığı (%3,3), altıncı sırada perinatal nedenler (%3,0) yer almaktadır. 169

Tablo 3.42 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,6 İskemik Kalp Hastalığı 26,4 2 Serebrovasküler Hastalık 16,0 Serebrovasküler Hastalık 16,8 3 KOAH 8,2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,9 4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,6 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,1 KOAH 3,4 6 Perinatal nedenler 3,1 Diabetes Mellitus 3,1 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,0 Perinatal nedenler 3,0 8 Trafik Kazaları 2,7 Meme Kanseri 2,3 9 Diabetes Mellitus 1,7 Konjenital Anomaliler 1,6 10 Konjenital Anomaliler 1,6 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 11 Mesane Kanseri 1,3 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,4 12 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 13 Lösemi 1,1 Trafik Kazaları 1,0 14 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,0 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 15 Prostat Kanseri 1,0 Mide Kanseri 1,0 16 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Düşmeler 0,9 17 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 Over Kanseri 0,9 18 Düşmeler 0,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 0,9 19 Tüberküloz 0,8 Kolon ve Rektum Kanseri 0,9 20 Karaciğer Kanseri 0,8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 Batı Bölgesinde tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %22,6 sı iskemik kalp hastalıklarına bağlı olurken bu oran kadınlarda %26,4 dür. İkinci sırada olan serebrovasküler hastalıklardaki bu yüzdeler sırasıyla %16,0 ve %16,8 dir. Eldeki tüm mevcut verilerin değerlendirilmesi ile geliştirilen Batı Bölgesi ölüm nedenlerinin dağılımında erkek ölümlülüğünde üçüncü sırada KOAH (%8,2) yer aldığı görülmektedir. Bu kadınlarda %3,4 lük bir yüzde ile beşinci sıradadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %4,9 luk bir yüzde ile dördüncü sırada yer alırken, kadınlarda meme kanseri ölüm nedenleri arasında sekizinci sırada görülmektedir. Her iki grupta da trafik kazaları önemli ölüm nedenleri arasında belirlenmiş olup, erkeklerde sekizinci sırada, kadınlarda onüçüncü sırada yer almaktadır. Ölüm nedenleri arasında önemli diğer bir neden ise her iki grupta sırasıyla dokuzuncu ve altıncı sırada bulunan diabetes mellitusdur. 170

Grafik 3.32 Türkiye Batı Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 7,00 6,00 5,00 Ölüm/1000 4,00 3,00 2,00 Grup III Grup II Grup I 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Batı bölgesi için kaba ölüm hızı 6,2/1000 olarak hesaplanmıştır. Bu oran erkeklerde 6,6/1000, kadınlarda 5,9/1000 dir. Ölümlerin hastalık gruplarına göre dağılımları Grafik 3.32 de verilmiştir. Toplamda ölüm hızının 0,6 lık bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 5,2 lik bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,4 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.43 de ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Tablo 3.43 Türkiye Batı Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 4,6 0,1 0,1 0,1 0,3 0,9 2,1 8,8 Grup II 1,6 0,3 0,6 1,7 7,2 26,1 62,6 167,5 Grup III 0,2 0,2 0,8 0,4 0,4 0,8 1,0 4,2 Kadın Grup I 4,4 0,1 0,1 0,1 0,2 0,5 2,0 8,0 Grup II 1,5 0,2 0,4 1,2 4,6 16,1 45,2 151,1 Grup III 0,2 0,1 0,2 0,1 0,2 0,3 0,5 2,6 Erkek 6,4 0,6 1,5 2,2 7,9 27,7 65,7 180,4 Kadın 6,1 0,4 0,7 1,5 5,0 16,9 47,7 161,7 171

Grafik 3.33 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 140,0 ölüm/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 Erkek Kadın 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.43 ve Grafik 3.33 de görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 6,4/1000, kadınlarda 6,1/1000 dir. 5-14 yaş grubunda erkeklerde 0,6/1000, kadınlarda 0,4/1000 dir. 15-29 yaş grubunda ise ölüm hızı erkeklerde 1,5/1000, kadınlarda 0,7/1000 dür. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,2/1000 ve 1,5/1000; 45-59 yaş grubunda 7,9/1000 ve 5,0/1000; 60-69 yaş grubunda 27,7/1000 ve 16,9/1000; 70-79 yaş grubunda 65,7/1000 ve 47,7/1000; 80+ yaş grubunda 180,4/1000 ve 161,7/1000 dir. Grafik 3.34 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 40.000 35.000 30.000 25.000 Ölüm Sayıs ı 20.000 15.000 Grup III Grup II Grup I 10.000 5.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 172

0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 8,704 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 3,059 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 368 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 341 si I.grup hastalıklar, 952 si II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 729 dur. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 793; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,350 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,596 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 662; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 8,034, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,532 olarak bulunmuştur. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 757; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 18,863 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 917 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 892 kişi I.grup hastalıklardan, 26,545 kişi II.grup hastalıklardan, ve 673 kişi III.grup hastalıklardan ölmüştür. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,402, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 36,018 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 503 dür. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 1,479, II.grup hastalıklardan 28,121 ve III.grup hastalıklardan 572 ölüm gerçekleşmiştir. Tablo 3.44 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler Hastalıklar 37707 47,32 39798 57,53 77505 52,06 Kanserler 13217 16,59 8091 11,70 21308 14,31 Solunum sist.hast. 7529 9,45 4073 5,89 11602 7,79 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 4939 6,20 4762 6,88 9701 6,52 Yaralanmalar 6400 8,03 2490 3,60 8890 5,97 Maternal ve Perinatal Nedenler 2466 3,09 2259 3,27 4725 3,17 Sindirim Sistemi Hast. 2172 2,73 2079 3,01 4251 2,86 Diyabetes Mellitus 1319 1,66 2113 3,05 3432 2,31 Diğer Grup II Hastalıklar 1332 1,67 1133 1,64 2465 1,66 Genitoüriner Hastalıklar 1267 1,59 1176 1,70 2443 1,64 Nöropsikiyatrik Bozukluklar 1047 1,31 823 1,19 1870 1,26 Beslenme bozuklukları 249 0,31 340 0,49 589 0,40 Kas iskelet sistemi hast. 24 0,03 33 0,05 57 0,04 HIV/AIDS 12 0,02 3 0,00 15 0,01 Duyu organ bozukları 7 0,01 2 0,00 9 0,01 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. 173

Grafik 3.35 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS Diğer Enfeksiyonlar Kardiovasküler Yaralanmalar Kanserler Solunum Sistemi Hastalıkları Diyabet Maternal ve Perinatal Sindirim Genitoüriner Diğer Grup II Nöropsikiatrik Beslenme Yetersizlikleri Erkekler Kadınlar Kas-İskelet Duyu Organları - 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 60.000 70.000 80.000 90.000 Toplam 2000'de Ölüm toplam Ölüm Tablo 3.44 ve Grafik 3.35 de görüldüğü üzere, Türkiye Batı Bölgesi ölüm nedenleri arasında ilk sırayı 77,505 ölümle kardiyovasküler hastalıklar almaktadır. Bu rakam erkeklerde 37,707, kadınlarda 39,798 dur. İkinci sırada toplam 21,308 ölümle kanserler yer almaktadır. Kanser ölümleri erkeklerde 13,217, kadınlarda 8,091 dir. Üçüncü temel hastalık grubu ise toplamda 11,602, erkeklerde 7,529, kadınlarda 4,073 ile solunum sistemi hastalıklarıdır. Batı Bölgesinde ölümlerin büyük çoğunluğu kardiyovasküler hastalıklara bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Bu oran erkeklerde Türkiye geneli ile yakın bir yüzde (Türkiye genelinde tüm erkek ölümlerinin %43,89 ü, Batı Bölgesinde %47,32 si) izlerken, kadınlarda bu farkın daha fazla olduğu görülmektedir (sırasıyla %52,27 ve %57,53). 174

Grafik 3.36 Türkiye Batı Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam Ölüm:79687 HIV/AIDS 0% Diğer Enfeksiyonlar 6% Duyu Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 0% Nöropsikiatrik 1% Diğer Grup II 2% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Kardiovasküler 47% Perinatal 3% Diyabet 2% Solunum sistemi Hastalıkları 9% Yaralanmalar 8% Kanserler 17% Grafik 3.36 da yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur Grafik 3.35 36de görüldüğü üzere, 2000 yılında Batı Bölgesinde erkeklerde toplam 79,687 ölüm gerçekleşmiştir. Sıralamada kardiyovasküler hastalıklar %47 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %17 ile kanserler ve %9 ile solunum sistemi hastalıkları takip etmektedir. Bir sonraki neden ise %8 ile yaralanmalardır. HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları %6 ile beşinci neden, perinatal nedenler (düşük doğum ağırlığı, asfiksi ve doğum travması ve diğer nedenler) altıncı en sık ölüm nedenidir (%3). 175

Grafik 3.37 Türkiye Batı Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam Ölüm: 69.175 Kardiovasküler 57% Diğer Enfeksiyonlar 7% HIV/AIDS 0% Duyu Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 0% Nöropsikiatrik 1% Diğer Grup II 2% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Maternal ve Perinatal 3% Diyabet 3% Kronik Solunum Solunum Sistemi Hast. 6% 6% Kanserler 12% Yaralanmalar 4% Batı Bölgesinde kadınlarda toplam 69,175 ölüm gerçekleşmiştir. Ölümlerde ilk sırayı %57 ile kardiyovasküler hastalıklar alırken, ikinci sırada %12 ile kanserler, üçüncü sırada %7 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları yer almaktadır. %6 ile solunum sistemi hastalıkları dördüncü sırada, beşinci sırada %4 ile yaralanmalar ve altıncı sırada maternal ve perinatal nedenler bulunmaktadır (%3). Perinatal nedenler düşük doğum ağırlığı, asfiksi ve doğum travması ve diğer nedenler; maternal nedenler ise maternal hemoraji, maternal sepsis, gebelik dönemindeki yüksek tansiyon, uzamış eylem, düşük ve diğer nedenlerdir. 176

Grafik 3.38 Türkiye Batı Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam ölümler içerisinde hastalık gruplarının % dağılımı Toplam ölüm oranı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Batı Avrupa EurBirliği Gelişmiş Gelişmekte Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.38 de Türkiye Batı Bölgesinde gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Batı Bölgesinde ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Batı Bölgesinde ölümlerin %10 u I. grup hastalıklara, %84 ü u II. grup hastalıklara ve %6 sı III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. 3.2.8.1.1 Batı Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye Batı Bölgesi ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına ve cinsiyete göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.45 de 0-14 yaş grubunda Batı Bölgesi için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 177

Tablo 3.45 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 32,0 Perinatal nedenler 32,5 Perinatal nedenler 31,4 2 Konjenital Anomaliler 16,5 Konjenital Anomaliler 16,6 Konjenital Anomaliler 16,5 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 3 Enfeksiyonları 12,5 Enfeksiyonları 11,9 Enfeksiyonları 13,3 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,0 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,3 5 Trafik Kazaları 3,1 Trafik Kazaları 3,3 Trafik Kazaları 2,8 6 Menenjit 2,4 Menenjit 2,3 Kızamık 2,5 7 Kızamık 1,9 Lösemi 1,6 Menenjit 2,4 Üst Solunum Yolu Üst Solunum Yolu Üst Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 1,6 Enfeksiyonları 1,6 Enfeksiyonları 1,6 9 Lösemi 1,5 Kızamık 1,3 Lösemi 1,4 10 Serebrovasküler Hastalık 1,1 Serebrovasküler Hastalık 1,3 Kişinin kendini yaralaması 1,3 11 Tüberküloz 1,1 Tüberküloz 1,1 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,2 12 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,0 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,8 Serebrovasküler Hastalık 1,0 13 Kişinin kendini yaralaması 0,9 Kişinin kendini yaralaması 0,6 Tüberküloz 1,0 Lenfoma ve Multiple Lenfoma ve Multiple 14 Miyelom 0,5 Boğulmalar 0,6 Miyelom 0,5 Lenfoma ve Multiple 15 Boğulmalar 0,4 Miyelom 0,5 Yanıklar 0,4 16 Düşmeler 0,4 Düşmeler 0,4 Zehirlenmeler 0,4 17 Yanıklar 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Epilepsi 0,4 18 Zehirlenmeler 0,3 Astım 0,3 Düşmeler 0,3 19 Epilepsi 0,3 Yanıklar 0,3 Hepatit B 0,3 20 Astım 0,3 Hepatit B 0,2 Astım 0,3 Tablo 3.45 de 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %32,0 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla erkekte %32,5 ve kadında %31,4 dır. İkinci ölüm nedeni olan konjenital anomaliler erkeklerde %16,6, kadınlarda %16,5 toplamda %16,5 olarak saptanmıştır. Toplamda alt solunum yolu enfeksiyonları %12,5 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %7,0, erkeklerde %6,8, kadınlarda %7,3 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda kızamığa bağlı ölümler, ölüm nedenleri arasında altıncı sırada yer alırken (%2,5) bu oran erkek çocuklarda %1,3 ile dokuzuncu sırada yer almaktadır. Menenjite bağlı ölümler ise toplamda ve erkeklerde altıncı sırada (toplamda %2,4, erkeklerde %2,3) yer alırken, kadınlarda %2,4 ile yedinci sırada görülmektedir. Protein enerji malnütrisyonuna bağlı ölümler toplamda onikinci sırada saptanırken (%1,0), bu oranlar sırasıyla erkeklerde %0,8, kadınlarda %1,2 olarak belirlenmiştir. 178

Tablo 3.46 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 24,0 İskemik Kalp Hastalığı 25,7 İskemik Kalp Hastalığı 21,2 2 Serebrovasküler Hastalık 9,9 Serebrovasküler Hastalık 11,1 Serebrovasküler Hastalık 7,7 3 Trafik Kazaları 5,4 Trafik Kazaları 6,7 Romatizmal Kalp Hastalığı 6,6 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 5,0 Meme Kanseri 4,6 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,5 Şiddet 2,3 Diabetes Mellitus 3,8 6 Diabetes Mellitus 2,4 Lösemi 2,2 Trafik Kazaları 3,2 7 Nefrit ve Nefrozlar 2,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 2,8 8 Lösemi 1,9 Kişinin kendini yaralaması 1,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,6 9 Kişinin kendini yaralaması 1,9 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Kişinin kendini yaralaması 1,9 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 10 Enfeksiyonları 1,8 Enfeksiyonları 1,8 Enfeksiyonları 1,8 11 Şiddet 1,8 Diabetes Mellitus 1,7 Tüberküloz 1,7 Lenfoma ve Multiple 12 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,8 Tüberküloz 1,6 Miyelom 1,7 13 Meme Kanseri 1,7 Peptik Ülser 1,5 Astım 1,6 14 Tüberküloz 1,7 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,4 Peptik Ülser 1,4 15 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,5 Kolon ve Rektum Kanseri 1,4 Lösemi 1,4 16 Peptik Ülser 1,5 Karaciğer Kanseri 1,4 Over Kanseri 1,4 17 Astım 1,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,3 Maternal Nedenler 1,4 18 Kolon ve Rektum Kanseri 1,3 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 Karaciğer Sirozu 1,2 19 Karaciğer Kanseri 1,2 Astım 1,1 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 20 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 KOAH 0,9 Karaciğer Kanseri 1,0 Tablo 3.46 da 15-59 yaş grubunda kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%24,0). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %25,7 ve %21,2 dir. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %9,9 erkeklerde %11,1 ve kadınlarda %7,7 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%5,4), erkeklerde yine trafik kazaları (%6,7) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,6) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü ölüm nedeni meme kanseri (%4,6) olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %5,0 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. 179

Tablo 3.47 Türkiye Batı Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 28,1 İskemik Kalp Hastalığı 24,7 İskemik Kalp Hastalığı 31,4 2 Serebrovasküler Hastalık 21,2 Serebrovasküler Hastalık 20,9 Serebrovasküler Hastalık 21,6 3 KOAH 8,8 KOAH 13,2 KOAH 4,5 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 5,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,4 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Diabetes Mellitus 3,2 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,2 7 Diabetes Mellitus 2,6 Diabetes Mellitus 1,9 Meme Kanseri 2,0 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Mesane Kanseri 1,8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 9 Mesane kanseri 1,1 Prostat Kanseri 1,5 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 10 Mide Kanseri 1,1 Kolon ve Rektum Kanseri 1,2 Mide Kanseri 1,2 Kolon ve Rektum İnflamatuar Kalp 11 Kanseri 1,0 Hastalığı 1,1 Düşmeler 1,1 12 Düşmeler 1,0 Mide Kanseri 1,0 Kolon ve Rektum Kanseri 0,9 13 Meme Kanseri 1,0 Düşmeler 1,0 Over Kanseri 0,9 14 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 15 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,8 Karaciğer Kanseri 0,7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 16 Prostat Kanseri 0,8 Ağız ve Orofarniks Kanseri 0,7 Peptik Ülser 0,7 17 Peptik Ülser 0,6 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Alzheimer ve diğer Demanslar 0,4 18 Ağız ve Orofarniks Kanseri 0,5 Karaciğer Sirozu 0,6 Karaciğer Sirozu 0,4 19 Karaciğer Sirozu 0,5 Özafagus Kanseri 0,6 Mesane kanseri 0,4 20 Karaciğer Kanseri 0,5 Trafik Kazaları 0,6 Ağız ve Orofarniks Kanseri 0,4 Tablo 3.47 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%28,1). İkinci sırayı %21,2 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,8). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda hipertansif kalp hastalığı bulunmaktadır. 3.2.8.2 Güney Bölgesi Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye Güney Bölgesi erkek ve kadınlarda farklı yaş gruplarında ölüme neden olan ilk 20 neden sunulmaktadır. Türkiye Güney Bölgesi cinsiyet ve yaş gruplarına göre KHY listesinde yer alan hastalıklara yönelik ölüm nedenleri Ek 11 de verilmektedir. Güney Bölgesi ölüme neden olan ilk yirmi neden, yaşa, cinsiyete ve nedene özel ölüm hızları Tablo 3.48-Tablo 3.54 de sunulmaktadır. 180

Tablo 3.48 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,1 2 Serebrovasküler Hastalık 15,1 3 KOAH 5,8 4 Perinatal Nedenler 4,3 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 3,8 6 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,0 7 Konjenital Anomaliler 2,8 8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,8 9 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,5 10 Diabetes Mellitus 2,3 11 Trafik Kazaları 1,8 12 Mide Kanseri 1,4 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 14 Nefrit ve Nefroz 1,2 15 Lenfoma ve multiple myeloma 1,1 16 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,1 17 Lösemi 1,0 18 Meme Kanseri 1,0 19 Peptik Ülser 1,0 20 Kolon ve rektum Kanserleri 0,9 Türkiye de Güney Bölgesi tüm yaş gruplarında, toplamda en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalığıdır (%22,1). Sıralamada serebrovasküler hastalıklar, ikinci sırada yer alırken (%15,1), KOAH %5,8 ile üçüncü sırada, Perinatal nedenler dördüncü sıradadır (%4,3). Beşinci sırada yer alan alt solunum yolu enfeksiyonları (%3,8) ve altıncı sırada yer alan hipertansif kalp hastalıklarıdır (%3,0). Bu dağılım Batı Bölgesine göre bazı farklılıklar göstermektedir. Örneğin Batı Bölgesinde perinatal nedenler altıncı sırada yer alırken Güney Bölgesinde dördüncü sıraya yükseldiği görülmektedir. Batı Bölgesinde I.grup hastalıklardan olan konjenital anomaliler ölüm nedenleri arasında onuncu sırada yer alırken, Güney Bölgesinde bunun yedinci sıraya çıktığı görülmektedir. 181

Tablo 3.49 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,5 İskemik Kalp Hastalığı 22,8 2 Serebrovasküler Hastalık 14,7 Serebrovasküler Hastalık 15,7 3 KOAH 7,7 Perinatal Nedenler 4,3 4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 4,2 5 Perinatal Nedenler 4,2 KOAH 3,6 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 3,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,2 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,7 Diabetes Mellitus 3,0 8 Konjenital Anomaliler 2,7 Konjenital Anomaliler 2,9 9 Trafik Kazaları 2,4 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 10 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,3 Meme Kanseri 2,2 11 Diabetes Mellitus 1,7 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,5 12 Mide Kanseri 1,5 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 13 Lösemi 1,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,4 14 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 Mide Kanseri 1,3 15 Mesane Kanseri 1,1 Trafik Kazaları 1,1 16 Lenfoma ve multiple miyelom 1,1 Lenfoma ve multiple miyelom 1,1 17 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Peptik Ülser 0,9 18 Peptik Ülser 1,0 Over Kanseri 0,8 19 Nefrit ve Nefrozlar 1,0 Lösemi 0,8 20 Tüberküloz 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 Güney Bölgesinde tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %21,5 i iskemik kalp hastalıklarına bağlı olurken bu oran kadınlarda %22,8 dir. İkinci sırada olan serebrovasküler hastalıklardaki bu yüzdeler sırasıyla %14,7 ve %15,7 dir. Eldeki tüm mevcut verilerin değerlendirilmesi ile geliştirilen Güney Bölgesi ölüm nedenlerinin dağılımında erkek ölümlülüğünde üçüncü sırada KOAH a bağlı solunum sistemi hastalıklarının (%7,7) olduğu görülmektedir. Bu kadınlarda %3,6 lık bir yüzde ile beşinci sırada yer almaktadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %4,4 lük bir yüzde ile dördüncü sırada yer alırken, kadınlarda meme kanseri ölüm nedenleri arasında onuncu sırada görülmektedir. 182

Grafik 3.39 Türkiye Güney Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 7,00 6,00 5,00 ölüm/1,000 kişi 4,00 3,00 2,00 Grup III Grup II Grup I 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Güney Bölgesi kaba ölüm hızı 5,7/1000 dir. Bu oran erkeklerde 6,2/1000, kadınlarda 5,2/1000 dir. Grafik 3.39 da Türkiye Güney Bölge ölüm hızlarının cinsiyet ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Toplamda ölüm hızının 0,7 lik bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 4,7 lik bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,3 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.50 Türkiye Güney Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Özel Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 4,9 0,1 0,1 0,1 0,3 1,0 2,1 8,2 Grup II 2,0 0,3 0,6 1,8 7,5 25,4 60,6 174,6 Grup III 0,2 0,2 0,7 0,3 0,3 0,7 1,0 4,0 Kadın Grup I 4,8 0,1 0,1 0,1 0,2 0,6 1,9 7,3 Grup II 1,9 0,2 0,4 1,3 4,8 16,1 45,4 157,8 Grup III 0,2 0,1 0,2 0,1 0,1 0,2 0,4 2,3 Erkek 7,1 0,6 1,4 2,3 8,2 27,0 63,7 186,7 Kadın 6,9 0,4 0,6 1,6 5,2 16,9 47,7 167,2 183

Grafik 3.40 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 140,0 ölüm/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 Erkek Kadın 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.50 ve Grafik 3.40 da görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 7,1/1000, kadınlarda 6,9/1000 dir. 5-14 yaş grubunda erkeklerde 0,6/1000, bu hız kadınlarda ise 0,4/1000 dir. 15-29 yaş grubunda ölüm hızı erkeklerde 1,4/1000, kadınlarda 0,6/1000 dür. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,3/1000 ve 1,6/1000; 45-59 yaş grubunda 8,2/1000 ve 5,2/1000; 60-69 yaş grubunda 27,0/1000 ve 16,9/1000; 70-79 yaş grubunda 63,7/1000 ve 47,7/1000; 80+ yaş grubunda 186,7/1000 ve 167,2/1000 dir. Grafik 3.41 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 14.000 12.000 10.000 Ölüm Sayıs ı 8.000 6.000 4.000 2.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 184

0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 4,756 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan oluştuğu görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 1,932 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 197 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölümlerin 204 si I.grup hastalıklar, 497 si II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 335 dir. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 341; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,386, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,180 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda bu sıralama I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 288; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,245, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 483 olarak bulunmuştur. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 334; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 7,176 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 265 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 354 kişi I.grup hastalıklardan, 9,647 kişi II.grup hastalıklardan, ve 209 kişi III.grup hastalıklardan ölmüştür. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 437, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 11,524 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 148 dir. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 468, II.grup hastalıklardan 10,086 ve III.grup hastalıklardan 180 ölüm gerçekleşmiştir. Tablo 3.51 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler Hastalıklar 13743 45,01 13230 52,61 26973 48,45 Kanserler 4751 15,56 2817 11,20 7567 13,59 Solunum sist. hast. 2896 9,49 1667 6,63 4563 8,20 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 2347 7,69 2083 8,28 4429 7,96 Yaralanmalar 2144 7,02 853 3,39 2997 5,38 Maternal ve perinatal Nedenler 1282 4,20 1173 4,66 2454 4,41 Sindirim Sistemi Hast. 961 3,15 789 3,14 1751 3,15 Diğer Grup II Hastalıklar 851 2,79 756 3,01 1607 2,89 Diabetes Mellitus 507 1,66 752 2,99 1259 2,26 Genitoüriner Hastalıklar 486 1,59 446 1,77 932 1,67 Nöropsikiyatrik Bozukluklar 417 1,37 403 1,60 820 1,47 Beslenme bozuklukları 133 0,44 164 0,65 296 0,53 Kas iskelet sistemi hast. 8 0,03 13 0,05 21 0,04 Duyu organ bozuklukları 2 0,01 1 0,00 3 0,01 HIV/AIDS 3 0,01 0 0,00 3 0,01 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. 185

Grafik 3.42 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç diğer enf.hastalıkları Kardiovasküler Yaralanmalar Kanserler Kronik solunum Diyabet Maternal and perinatal Sindirim Genitoüriner Diğer grup II Nöropsikiyatrik Beslenme bozuklukları Erkek Kadın Kas-iskelet Duyu organları - 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 30.000 Toplam ölüm Kardiyovasküler hastalıklar hep birlikte değerlendirildiğinde ise erkeklerde toplam saptanan 30,529 ölümün %45 inin kardiyovasküler hastalıklara bağlı nedenlerle olduğunu, bu oranın saptanan 25,147 kadın ölümü arasında %53 lük bir yüzdeye ulaştığı görülmektedir. 186

Grafik 3.43 Türkiye Güney Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 30.529 Erkeklerde toplam Ölüm: 30.529 Duyu Organları 0% HIV/AIDS 0% Diğer Enfeksiyon 8% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 0% Nöropsikiatrik 1% Diğer Grup II 3% Genitoüriner 2% Kardiovasküler 45% Diyabet 2% Sindirim 3% Perinatal 4% Kronik Solunum Solunum Sistemi Hast. 9% 10% Yaralanmalar 7% Kanserler 16% Grafik 3.43 ve 3,44 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur. Türkiye Güney Bölgesinde erkeklerde 2000 yılında toplam 30,529 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümlerde iskemik kalp hastalığı, serebrovasküler hastalıklar, hipertansif kalp hastalıkları, inflamatuar kalp hastalıkları, romatizmal kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıklarından oluşan kardiyovasküler kalp hastalıkları %45 lik bir yüzde ile birinci sırada yer almaktadır. İkinci ölüm nedeni %16 ile kanserlerdir. Diğer nedenler sırasıyla solunum sistemi hastalıkları (%10) ve HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları (%8) dir. 187

Grafik 3.44 Türkiye Güney Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 25.147 Kadınlarda toplam Ölüm: 25.147 Diğer Enf eksiy onlar 8% HIV/AIDS 0% Duy u Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 1% Nöropsikiatrik 2% Diğer Grup II 3% Genitoüriner 2% Kardiovasküler 52% Sindirim 3% Maternal v e Perinatal 5% Diy abet 3% Solunum Sistemi Hast. Kronik Solunum 7% 7% Yaralanmalar 3% Kanserler 11% Güney Bölgesinde tüm yaş grubu kadınlarda toplam 25,147 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümlerde kardiyovasküler hastalıklar birinci sıradaki ölüm nedenidir. Kadınlarda toplam ölümlerin %52 si kardiyovasküler hastalıklardan, %11 i kanserlerden, %8 i HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve %7 si solunum sistemi hastalıklarından kaynaklanmaktadır. 188

Grafik 3.45 Türkiye Güney Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Ö lümlerin Oran Toplam ölümler içerisinde hastalık gruplarının % dağılımı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Türkiye Güney Güney Avrupa Avrupa Eur Birliği Gelişmiş Gelişmekte Olan Gr up III Gr up II Gr up I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Da mar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.45 de Türkiye Güney Bölgesinde gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Güney Bölgesinde ölümlerin %13 ü I. grup hastalıklara, %82 si II. grup hastalıklara ve %5 i III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. Güney Bölgesinde ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden daha çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. 3.2.8.2.1 Güney Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye Güney Bölgesi ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.52 de 0-14 yaş Güney Bölgesi için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 189

Tablo 3.52 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal Nedenler 30,0 Perinatal Nedenler 30,4 Perinatal Nedenler 29,5 2 Konjenital Anomaliler 19,7 Konjenital Anomaliler 19,6 Konjenital Anomaliler 19,9 3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 12,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 12,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 13,1 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,1 5 Trafik Kazaları 2,8 Trafik Kazaları 3,0 Kızamık 2,7 6 Menenjit 2,5 Menenjit 2,5 Menenjit 2,6 7 Kızamık 2,2 Kızamık 1,8 Trafik Kazaları 2,5 8 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu 1,5 Lösemi 1,4 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu 1,6 9 Lösemi 1,3 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 10 Tüberküloz 1,2 Tüberküloz 1,2 Lösemi 1,2 11 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,1 Serebrovasküler Hastalık 1,2 Kişinin kendini yaralaması 1,1 12 Serebrovasküler Hastalık 1,0 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,9 Tüberküloz 1,1 13 Kişinin kendini yaralaması 0,8 Lenfoma ve multiple miyelom 0,7 Serebrovasküler Hastalık 0,9 Lenfoma ve multiple 14 miyelom 0,6 Kişinin kendini yaralaması 0,5 Lenfoma ve multiple miyelom 0,5 15 Boğulmalar 0,3 Boğulmalar 0,5 Yanıklar 0,4 16 Yanıklar 0,3 Düşmeler 0,4 Zehirlenmeler 0,4 17 Düşmeler 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Epilepsi 0,3 18 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Yanıklar 0,3 Hepatit B 0,3 19 Hepatit B 0,3 Astım 0,3 Düşmeler 0,3 20 Zehirlenmeler 0,3 Hepatit B 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Tablo 3.52 de 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %30,0 lık bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla %30,4 ve %29,5 dir. İkinci ölüm nedeni olan konjenital anomaliler erkeklerde %19,6, kadınlarda %19,9 toplamda %19,7 olarak saptanmıştır. Toplamda alt solunum yolu enfeksiyonları %12,6 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %6,9, erkeklerde %6,7, kadınlarda %7,1 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda kızamığa bağlı ölümler, ölüm nedenleri arasında beşinci sırada yer alırken (%2,7) bu oran erkek çocuklarda %1,8 ile yedinci sırada yer almaktadır. Menenjit e bağlı ölümler ise toplamda altıncı sırada görülmektedir (toplamda %2,5). Protein enerji malnütrisyonuna bağlı ölümler on birinci sırada saptanırken, bu oranlar sırasıyla erkeklerde %0,9, kadınlarda %1,3 olarak belirlenmiştir. Tüberküloz toplamda onuncu ölüm nedeni olarak belirlenmiştir. 190

Tablo 3.53 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,8 İskemik Kalp Hastalığı 25,3 İskemik Kalp Hastalığı 18,6 Serebrovasküler 2 Serebrovasküler Hastalık 10,3 Hastalık 10,4 Serebrovasküler Hastalık 10,2 Romatizmal Kalp 3 Trafik Kazaları 4,7 Trafik Kazaları 5,6 Hastalığı 6,8 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,9 Meme Kanseri 4,7 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,4 Lösemi 2,3 Diabetes Mellitus 3,9 6 Diabetes Mellitus 2,7 Lenfoma ve multiple miyelom 2,1 Trafik Kazaları 3,2 7 Nefrit ve Nefrozlar 2,4 Şiddet 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 3,1 8 Lenfoma ve multiple miyelom 2,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,6 9 Lösemi 2,0 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 2,1 Lenfoma ve multiple miyelom 2,3 10 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 2,0 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Mide Kanseri 2,2 11 Mide Kanseri 2,0 Diabetes mellitus 1,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 1,9 12 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,8 Mide Kanseri 1,9 Peptik Ülser 1,8 13 Peptik Ülser 1,8 Tüberküloz 1,8 Astım 1,7 14 Tüberküloz 1,7 Peptik Ülser 1,8 Kişinin kendini yaralaması 1,7 15 Meme Kanseri 1,7 Kişinin kendini yaralaması 1,7 Tüberküloz 1,7 16 Kişinin kendini yaralaması 1,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,5 KOAH 1,5 17 Şiddet 1,6 Kolon ve Rektum Kanseri 1,4 Lösemi 1,5 18 Astım 1,4 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 Over Kanseri 1,5 19 Kolon ve Rektum Kanseri 1,3 Astım 1,2 Maternal Nedenler 1,5 20 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Karaciğer Sirozu 1,0 Karaciğer Sirozu 1,3 Tablo 3.53 de 15-59 yaş grubunda Güney Bölgesi için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%22,8). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %25,3 ve %18,6 dir. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %10,3 erkeklerde %10,4 ve kadınlarda %10,2 dir. Bu yaş grubunda üçünçü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%4,7), erkeklerde yine trafik kazaları (%5,6) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,8) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü ölüm nedeni meme kanseri (%4,7) olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %4,9 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Bu dağılımlar Türkiye geneli ve Batı Bölgesinden farklılık göstermemektedir. 191

Tablo 3.54 Türkiye Güney Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,0 İskemik Kalp Hastalığı 24,7 İskemik Kalp Hastalığı 29,5 2 Serebrovasküler Hastalık 20,6 Serebrovasküler Hastalık 20,4 Serebrovasküler Hastalık 20,9 3 KOAH 9,3 KOAH 13,3 KOAH 5,1 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Kanseri 5,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,8 Trakea, Bronş ve Akciğer 6 Kanseri 3,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,4 Diabetes mellitus 3,3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 7 Diabetes Mellitus 2,6 Enfeksiyonu 2,3 Enfeksiyonu 2,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 2,6 Diabetes Mellitus 1,9 Meme Kanseri 1,9 8 9 Mide Kanseri 1,4 Mesane Kanseri 1,7 Nefrit ve Nefroz 1,3 10 Mesane Kanseri 1,1 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,2 11 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Prostat Kanseri 1,2 Düşmeler 0,9 12 Nefrit ve Nefroz 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 Peptik Ülser 0,9 13 Meme Kanseri 0,9 Düşmeler 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 14 Düşmeler 0,9 Peptik Ülser 0,8 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,8 15 Peptik Ülser 0,8 Karaciğer Sirozu 0,8 Over Kanseri 0,8 16 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Nefrit ve Nefroz 0,6 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 17 Karaciğer Sirozu 0,7 Ağız ve Orofareks Kanseri 0,6 Alzheimer ve Diğer Demanslar 0,6 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,6 Karaciğer Sirozu 0,6 18 Prostat Kanseri 0,6 Alzheimer ve Diğer 19 Demanslar 0,5 Lösemi 0,6 Lösemi 0,5 20 Lösemi 0,5 Karaciğer Kanseri 0,5 Astım 0,4 Tablo 3.54 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (toplamda %27,0, erkeklerde %24,7, kadınlarda %29,5). İkinci sırayı toplamda %20,6 ile serebrovasküler hastalıklar alırken (erkeklerde %20,4, kadınlarda %20,9), üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (toplamda %9,3, erkeklerde %13,3, kadınlarda %5,1). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri (%5,3), kadınlarda hipertansif kalp hastalığı (%4,2) bulunmaktadır. İnflamatuar kalp hastalıkları toplamda beşinci (%3,6) ve erkeklerde altıncı sırada (%3,4) yer almaktadır. Diabetes Mellitus erkeklerde %1,9 ile sekizinci ölüm nedeni olarak saptanırken kadınlarda %3,3 ile altıncı sırada yer almaktadır. Nefrit ve nefrozlar toplamda ölüm nedenleri arasında on ikinci sırada iken kadınlarda bu sıralama dokuzuncu ölüm nedenine çıkmıştır (%1,3). Erkeklerde mesane ve prostat kanserinin 60 yaş üzeri grupta ilk yirmi ölüm nedeni arasında yer aldığı görülmektedir (Sırasıyla %1,7, %1,2). 3.2.8.3. Orta Bölge Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye Orta Bölgesi için tüm yaş gruplarında görülen ilk 20 ölüm nedeni sunulmaktadır. KHY listesinde yer alan 160 hastalığa bağlı Türkiye Orta Bölge yaş grupları ve cinsiyete göre hesaplanmış ölüm sayıları Ek 12 de verilmektedir. Raporda bu ölüm nedenleri öncelikleri daha net göstermesi ve anlaşılabilmesi açısından ilk 20 nedenin yüzde dağılımları şeklinde sunulmaktadır. 192

Tablo 3.55 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenler Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,6 2 Serebrovasküler Hastalık 15,4 3 KOAH 6,1 4 Perinatal nedenler 5,3 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,9 6 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,1 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,8 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,5 9 Diabetes mellitus 2,3 10 Trafik Kazaları 1,7 11 Mide Kanseri 1,4 12 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 14 Peptik Ülser 1,1 15 Konjenital Anomaliler 1,1 16 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 17 Meme Kanseri 1,0 18 Tüberküloz 1,0 19 Lösemi 1,0 20 Kolon ve Rektum Kanseri 0,9 Tablo 3.55 de görüldüğü üzere Türkiye Orta Bölgede ilk ölüm nedeni %22,6 ile iskemik kalp hastalıklarıdır. Bunu %15,4 ile serebrovasküler hastalıklar, %6,1 ile KOAH ve %5,3 ile Perinatal nedenler izlemektedir. Tablo 3.56 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,9 İskemik Kalp Hastalığı 23,5 2 Serebrovasküler Hastalık 14,8 Serebrovasküler Hastalık 16,0 3 KOAH 8,1 Perinatal nedenler 5,4 4 Perinatal nedenler 5,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,2 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,5 KOAH 3,6 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,4 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,9 Diabetes mellitus 3,1 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,4 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 9 Trafik Kazaları 2,3 Meme Kanseri 2,2 10 Diabetes mellitus 1,7 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 11 Mide Kanseri 1,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,3 12 Mesane Kanseri 1,1 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,3 13 Lösemi 1,1 Mide Kanseri 1,3 14 Peptik Ülser 1,1 Konjenital Anomaliler 1,0 15 Konjenital Anomaliler 1,1 Trafik Kazaları 1,0 16 Tüberküloz 1,1 Peptik Ülser 1,0 17 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,1 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 18 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Over Kanseri 0,8 19 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 Tüberküloz 0,8 20 Karaciğer Sirozu 1,0 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 Orta Bölgede tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %21,9 u iskemik kalp hastalıklarına bağlı 193

olurken bu oran kadınlarda %23,5 dir. İkinci sırada olan serebrovasküler hastalıklardaki bu yüzdeler sırasıyla %14,8 ve %16,0 dır. Orta Bölgede ölüm nedenlerinin dağılımında erkek ölümlülüğünde üçüncü sırada KOAH a bağlı solunum sistemi hastalıklarının (%8,1) olduğu görülmektedir. Bu kadınlarda %3,6 lık bir yüzde ile beşinci sırada yer almaktadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %4,5 lük bir yüzde ile beşinci sırada yer alırken, kadınlarda perinatal nedenler üçüncü, alt solunum yolu enfeksiyonları dördüncü sırada yer almaktadır. Grafik 3.46 Türkiye Orta Bölgede Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 8,00 7,00 6,00 ölüm/1,000 5,00 4,00 3,00 2,00 Grup III Grup II Grup I 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Orta Bölge kaba ölüm hızı 6,6/1000 olarak hesaplanmıştır. Bu oran erkeklerde 7,2/1000, kadınlarda 6,0/1000 dir. Ölümlerin yaş grupları ve hastalık gruplarına göre dağılımı Grafik 3.47 de verilmiştir. Toplamda ölüm hızının 0,9 luk bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 5,3 lük bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,3 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.57 de ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. 194

Tablo 3.57 Türkiye Orta Bölgede Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 6,9 0,1 0,2 0,2 0,4 1,0 2,2 8,0 Grup II 1,3 0,3 0,6 1,9 8,0 26,8 63,4 173,2 Grup III 0,2 0,2 0,7 0,4 0,3 0,7 1,0 3,8 Kadın Grup I 6,7 0,1 0,1 0,2 0,3 0,6 2,0 7,0 Grup II 1,1 0,2 0,4 1,3 5,0 17,1 47,5 156,6 Grup III 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 0,2 0,4 2,1 Erkek 8,4 0,7 1,5 2,5 8,7 28,5 66,6 185,1 Kadın 7,9 0,5 0,7 1,6 5,4 18,0 50,0 165,8 Grafik 3.47 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 140,0 ölüm/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 Erkek Kadın 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.57 ve Grafik 3.47 den görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 8,4/1000, kadınlarda 7,9/1000 dir. Bu hız 5-14 yaş grubunda erkeklerde 0,7/1000, kadınlarda 0,5/1000 dir. 15-29 yaş grubunda ise erkeklerde 1,5/1000, kadınlarda 0,7/1000 dür. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,5/1000 ve 1,6/1000; 45-59 yaş grubunda 8,7/1000 ve 5,4/1000; 60-69 yaş grubunda 28,5/1000 ve 18,0/1000; 70-79 yaş grubunda 66,6/1000 ve 50,0/1000; 80+ yaş grubunda 185,1/1000 ve 165,8/1000 dir. 195

Grafik 3.48 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 25.000 20.000 15.000 Ölüm Sayısı 10.000 Grup III Grup II Grup I 5.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ YAŞ Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.48 yaş gruplarına göre ölüm sayılarının dağılımı verilmiştir. 0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 9,355 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 1,604 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 295 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 364 si I.grup hastalıklar, 783 ü II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 538 dir. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 614; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 2,278 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı ise 1,993 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 495; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 5,122, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 781 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 607; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 12,206, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 450 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 682 kişi I.grup hastalıklardan, 18,001 kişi II.grup hastalıklardan, ve 384 kişi III.grup hastalıklardan ölmüştür. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 858, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 22,326 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 282 dir. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 773, II.grup hastalıklardan 16,968 ve III.grup hastalıklardan 294 ölüm gerçekleşmiştir. 196

Grafik 3.49 Türkiye Orta Bölgede Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Kardiyovasküler Yaralanmalar Kanserler Solunum Sist. Hast. Diabetes Mellitus Maternal and perinatal Sindirim Sistemi Genitoüriner Diğer grup II Nöropsikiyatrik Beslenme bozuklukları Kas-iskelet erkek kadın Duyu organları 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 Toplam Ölüm Tablo 3.58 Türkiye Orta Bölge Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler Hastalıklar 24471 45,49 23705 53,55 48176 49,13 Kanserler 8335 15,50 4983 11,26 13318 13,58 Solunum sist. hast. 5188 9,65 2830 6,39 8018 8,18 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 4153 7,72 3702 8,36 7855 8,01 Yaralanmalar 3621 6,73 1397 3,16 5018 5,12 Maternal ve perinatal nedenler 2832 5,27 2560 5,78 5393 5,50 Sindirim sistemi hast. 1840 3,42 1440 3,25 3280 3,35 Diyabetes Mellitus 902 1,68 1367 3,09 2269 2,31 Genitoüriner hastalıklar 840 1,56 781 1,76 1621 1,65 Nöropsikiyatrik bozukluklar 715 1,33 712 1,61 1427 1,46 Diğer Grup II Hast. 646 1,20 492 1,11 1138 1,16 Beslenme bozuklukları 223 0,41 272 0,61 495 0,50 Kas iskelet sistemi hast. 14 0,03 22 0,05 36 0,04 HIV/AIDS 5 0,01 1 0,00 6 0,01 Duyu organ bozuklukları 4 0,01 1 0,00 5 0,01 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır. Kardiyovasküler hastalıklar hep birlikte değerlendirildiğinde erkeklerde toplam saptanan 53,787 ölümün %45,49 nun kardiyovasküler hastalıklara bağlı nedenlerle olduğunu, bu oranın saptanan 44,266 kadın ölümü arasında %53,55 lik bir yüzdeye ulaştığı görülmektedir. Grafik 3.49 da görüldüğü üzere 197

Orta Bölgede ölümlerin büyük çoğunluğu kardiyovasküler hastalıklara bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Kardiyovasküler hastalıklar grubunda iskemik kalp hastalıkları, serebrovasküler hastalıklar, romatizmal kalp hastalıkları, inflamatuar ve hipertansif kalp hastalıkları yer almaktadır. Bu oran erkeklerde ve kadınlarda Türkiye geneli ile yakın bir yüzde (Türkiye genelinde tüm erkek ölümlerinin %44 ü, Orta Bölgede %46 sı, kadın ölümlerinin de sırasıyla %52 ve %54 ü) dağılımı göstermektedir. Grafik 3.50 Türkiye Orta Bölgede Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 53.787 Erkeklerde Toplam Ölüm: 53.787 Kardiovasküler 46% Yaralanmalar 7% Diğer Enfeksiyonlar 8% HIV/AIDS 0% Kanserler 16% Duyu Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 0% Nöropsikiatrik 1% Diğer Grup II 1% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Perinatal 5% Diyabet 2% Solunum Sistemi Hastalıkları 10% Grafik 3.50 ve Grafik 3.51 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur. 2000 yılında erkeklerde toplam 53,787 ölüm gerçekleşmiştir. Kardiyovasküler kalp hastalıkları %46 lık oranla birinci sırada yer almaktadır. İkinci ölüm nedeni %16 ile kanserlerdir. Diğer nedenler sırasıyla solunum sistemi hastalıkları (%10) ve HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları (%8) dir. 198

Grafik 3.51 Türkiye Orta Bölgede Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 44.266 Kadınlarda Toplam Ölüm: 44.266 Kardiovasküler 54% Kanserler Yaralanmalar 11% 3% Diğer Enfeksiyonlar 8% HIV/AIDS 0% Duyu Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 1% Nöropsikiatrik 2% Diğer Grup II 1% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Maternal ve Perinatal 6% Diyabet 3% Solunum Sistemi Hastalıkları 6% Grafik 3.51 de görüldüğü üzere, Türkiye Orta Bölgede 2000 yılında kadınlarda toplam 44,266 ölüm gerçekleşmiştir. Sıralamada kardiyovasküler hastalıklar %54 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %11 ile kanserler ve %8 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları takip etmektedir. Bir sonraki neden ise %6 ile solunum sistemi hastalıkları ve maternal ve perinatal nedenlerdir. 199

Grafik 3.52 Türkiye Orta Bölge Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam ölümler içerisinde Toplam hastalık Ölümlerin gruplarının Oranı % dağılımı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Orta Türkiye Bölge Avrupa Eur Birliği Gelişmiş Gelişmekte Olan Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.52 de Türkiye Orta Bölgede gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Orta Bölgesinde ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Orta Bölgede ölümlerin %14 ü I. grup hastalıklara, %81 i II. grup hastalıklara ve %5 i III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. 3.2.8.3.1 Orta Bölgede Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye Orta Bölgede ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.59 da 0-14 yaş Orta Bölge için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 200

Tablo 3.59 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 40,5 Perinatal nedenler 40,7 Perinatal nedenler 40,3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 2 Enfeksiyonları 13,4 Enfeksiyonları 12,9 Enfeksiyonları 14,0 3 Konjenital Anomaliler 8,2 Konjenital Anomaliler 8,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,8 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,1 Konjenital Anomaliler 7,7 5 Trafik Kazaları 2,6 Trafik Kazaları 2,8 Menenjit 2,7 6 Menenjit 2,6 Menenjit 2,5 Kızamık 2,5 7 Kızamık 2,0 Tüberküloz 1,8 Trafik Kazaları 2,4 8 Tüberküloz 1,7 Kızamık 1,6 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,7 9 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,5 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,4 Tüberküloz 1,6 10 Lösemi 1,3 Lösemi 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 11 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,1 Serebrovasküler Hastalık 1,1 Lösemi 1,1 12 Serebrovasküler Hastalık 1,0 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,9 Kişinin kendini yaralaması 1,1 13 Kişinin kendini yaralaması 0,8 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Serebrovasküler Hastalık 0,8 14 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,6 Kişinin kendini yaralaması 0,5 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,5 15 Boğulmalar 0,3 Boğulmalar 0,5 Yanıklar 0,4 16 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 Zehirlenmeler 0,3 17 Düşmeler 0,3 Düşmeler 0,3 Hepatit B 0,3 18 Yanıklar 0,3 Hepatit B 0,3 Epilepsi 0,3 19 Hepatit B 0,3 Yanıklar 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 20 Zehirlenmeler 0,3 Astım 0,2 Düşmeler 0,3 Tablo 3.59 da 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %40,5 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkek ve kız çocuklarda sırasıyla %40,7 ve %40,3 dür. İkinci ölüm nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %12,9, kadınlarda %14,0 toplamda %13,4 olarak saptanmıştır. Toplamda konjenital anomaliler %8,2 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %7,4 ile dördüncü sıradadır. Dördüncü sırada erkeklerde %7,1 ile ishalle seyreden hastalıklar, kadınlarda %7,7 ile konjenital anomaliler olarak belirlenmiştir. Diğer önemli bir neden olan kızamığa bağlı ölümler kadınlarda altıncı sırada yer alırken (%2,5) bu oran erkek çocuklarda %1,6 ile sekizinci sırada yer almaktadır. Menenjit e bağlı ölümler ise toplamda altıncı sırada görülmektedir (%2,6). Protein enerji malnütrisyonuna bağlı ölümler on birinci sırada saptanırken (%1,1), bu oranlar sırasıyla erkeklerde %0,9 ile onikinci, kadınlarda %1,3 ile onuncu olarak belirlenmiştir. Tüberküloz toplamda sekizinci ölüm nedeni (toplamda %1,7) olarak belirlenmiştir. 201

Tablo 3.60 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 23,3 İskemik Kalp Hastalığı 25,6 İskemik Kalp Hastalığı 19,4 2 Serebrovasküler Hastalık 10,3 Serebrovasküler Hastalık 10,4 Serebrovasküler Hastalık 10,2 Romatizmal Kalp 3 Trafik Kazaları 4,7 Trafik Kazaları 5,7 Hastalığı 6,3 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,4 Kanseri 4,9 Meme Kanseri 4,6 5 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,4 Lösemi 2,3 Diabetes mellitus 4,0 6 Diabetes mellitus 2,7 Peptik Ülser 2,1 Trafik Kazaları 3,0 7 Nefrit ve Nefrozlar 2,3 Tüberküloz 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 8 Tüberküloz 2,2 Şiddet 2,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,6 Alt Solunum Yolu 9 Peptik Ülser 2,1 Enfeksiyonları 2,0 Tüberküloz 2,2 10 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,0 Diabetes mellitus 1,9 Mide Kanseri 2,2 11 Lösemi 2,0 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,9 Peptik Ülser 2,1 Alt Solunum Yolu 12 Mide Kanseri 2,0 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Enfeksiyonları 2,0 13 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,9 Mide Kanseri 1,8 Lenfoma ve Multiple Miyelom 2,0 14 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,9 Kişinin kendini yaralaması 1,7 Maternal Nedenler 1,7 Kişinin kendini 15 Kişinin kendini yaralaması 1,7 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,7 yaralaması 1,7 16 Meme Kanseri 1,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,5 Astım 1,7 17 Şiddet 1,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 KOAH 1,6 18 Astım 1,3 Kolon ve Rektum Kanseri 1,4 Lösemi 1,5 19 Kolon ve Rektum Kanseri 1,3 Astım 1,1 Over Kanseri 1,4 20 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Karaciğer Sirozu 1,0 Karaciğer Sirozu 1,3 Tablo 3.60 da 15-59 yaş grubunda Orta Bölge için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%23,3). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %25,6 ve %19,4 dür. Her iki cinsiyette de ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %10,3 erkeklerde %10,4 ve kadınlarda %10,2 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%4,7), erkeklerde yine trafik kazaları (%5,7) kadınlarda bu sırayı romatizmal kalp hastalıklarının (%6,3) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü ölüm nedeni meme kanseri (%4,6) olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %4,9 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Bu dağılımlar Türkiye ulusal düzey Batı Bölgesi ve Güney Bölgesinden farklılık göstermemektedir. 202

Tablo 3.61 Türkiye Orta Bölgede Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkek % Kadın % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,1 İskemik Kalp Hastalığı 24,9 İskemik Kalp Hastalığı 29,5 2 Serebrovasküler Hastalık 20,5 Serebrovasküler Hastalık 20,0 Serebrovasküler Hastalık 20,9 3 KOAH 9,4 KOAH 13,4 KOAH 5,0 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Kanseri 5,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,4 5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,5 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,7 Trakea, Bronş ve Akciğer 6 Kanseri 3,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,4 Diabetes Mellitus 3,4 Alt Solunum Yolu 7 Diabetes Mellitus 2,6 Enfeksiyonları 2,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 Diabetes Mellitus 1,9 Meme Kanseri 1,9 8 9 Mide Kanseri 1,4 Mesane Kanseri 1,7 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 10 Mesane Kanseri 1,1 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,2 11 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Prostat Kanseri 1,2 Peptik Ülser 0,9 12 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Karaciğer Sirozu 1,1 Düşmeler 0,9 13 Meme Kanseri 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 Kolon ve Rektum Kanseri 0,9 14 Karaciğer Sirozu 0,9 Düşmeler 0,9 Over Kanseri 0,8 15 Peptik Ülser 0,9 Peptik Ülser 0,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 16 Düşmeler 0,9 Karaciğer Kanseri 0,7 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,8 17 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,6 Alzheimer ve Diğer Demanslar 0,6 Ağız ve Orofarniks Kanserleri 0,6 Karaciğer Sirozu 0,6 18 Prostat Kanseri 0,6 19 Alzheimer ve Diğer Demanslar 0,6 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Lösemi 0,5 20 Ağız ve Orofarniks Kanserleri 0,5 Lösemi 0,5 Astım 0,4 Tablo 3.61 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,1). İkinci sırayı %20,5 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%9,4). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda hipertansif kalp hastalığı bulunmaktadır. İnflamatuar kalp hastalıkları toplamda beşinci ve erkeklerde altıncı sırada yer almaktadır. Diabetes mellitus erkeklerde %1,9 ile sekizinci ölüm nedeni olarak saptanırken kadınlarda %3,4 ile altıncı sırada yer almaktadır. Nefrit ve nefrozlar toplamda ölüm nedenleri arasında on ikinci sırada iken kadınlarda bu sıralama dokuzuncu ölüm nedenine çıkmıştır (%1,3). Erkeklerde mesane ve prostat kanserinin 60 yaş üzeri grupta ilk yirmi ölüm nedeni arasında yer aldığı görülmektedir (Sırasıyla %1,7, %1,2). 3.2.8.4. Kuzey Bölgesinde Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye Kuzey Bölgesinde tüm yaş gruplarında görülen ilk 20 ölüm nedeni sunulmaktadır. KHY listesinde yer alan hastalıklara bağlı Türkiye Kuzey Bölgesi yaş grupları ve cinsiyete göre hesaplanmış ölüm sayıları Ek 13 de verilmektedir. 203

Tablo 3.62 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam ölümler Ölüm nedenleri (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 23,8 2 Serebrovasküler Hastalık 16,5 3 KOAH 6,5 4 Perinatal nedenler 4,0 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,7 6 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,3 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,7 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 9 Diabetes mellitus 2,4 10 Mide Kanseri 1,4 11 Trafik Kazaları 1,3 12 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 13 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 14 Peptik Ülser 1,0 15 Kolon ve Rektum Kanseri 0,9 16 Meme Kanseri 0,9 17 Lösemi 0,9 18 Romatizmal Kalp Hastalığı 0,9 19 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 20 Konjenital Anomaliler 0,8 Tablo 3.62 de görüldüğü üzere, Kuzey Bölgesinde ilk sıradaki ölüm nedeni %23,8 ile iskemik kalp hastalıklarıdır. Bunu %16,5 ile serebrovasküler hastalıklar, %6,5 ile KOAH izlemektedir. Toplamda ölüm nedenleri arasında önemli neden dördüncü sırada yer alan perinatal nedenler, beşinci sırada yer alan alt solunum yolu enfeksiyonları ve altıncı sırada yer alan hipertansif kalp hastalıklarıdır. Bu dağılım Batı Bölgesine göre bazı farklılıklar göstermektedir. Örneğin Batı Bölgesinde perinatal nedenler altıncı sırada yer alırken Kuzey Bölgesinde dördüncü sıraya yükseldiği görülmektedir. Tablo 3.63 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,8 İskemik Kalp Hastalığı 24,9 2 Serebrovasküler Hastalık 15,9 Serebrovasküler Hastalık 17,1 3 KOAH 8,7 Perinatal nedenler 4,2 4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,5 KOAH 4,0 5 Perinatal nedenler 3,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,5 7 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,0 Diabetes Mellitus 3,1 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,9 9 Trafik Kazaları 1,8 Meme Kanseri 2,0 10 Diabetes Mellitus 1,7 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 11 Mide Kanseri 1,5 Mide Kanseri 1,3 12 Mesane Kanseri 1,3 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,2 14 Lösemi 1,1 Peptik Ülser 0,9 15 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 Over Kanseri 0,9 16 Peptik Ülser 1,0 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 17 Şiddet 0,9 Trafik Kazaları 0,8 18 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 19 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 20 Konjenital anomaliler 0,9 Konjenital anomaliler 0,8 204

Kuzey Bölgesinde tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %22,8 i iskemik kalp hastalıklarına bağlı olurken bu oran kadınlarda %24,9 dur. İkinci sırada erkeklerde ve kadınlarda serebrovasküler hastalıklar sırasıyla %15,9 ve %17,1 yüzdeleri ile yer almaktadır. Kuzey Bölgesi ölüm nedenlerinin dağılımında erkek ölümlülüğünde üçüncü sırada KOAH a bağlı solunum sistemi hastalıklarının (%8,7) olduğu görülmektedir. Bu kadınlarda %4,0 lık bir yüzde ile dördüncü sırada yer almaktadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %4,5 lik bir yüzde ile dördüncü sırada yer alırken, kadınlarda meme kanseri ölüm nedenleri arasında dokuzuncu sırada görülmektedir. Grafik 3.53 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 9,00 8,00 7,00 6,00 ölüm/1,000 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 Grup III Grup II Grup I 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Kuzey Bölgesinde kaba ölüm hızı 7,9/1000 olarak hesaplanmıştır. Bu oran erkeklerde 8,4/1000, kadınlarda 7,3/1000 dür. Grafik 3.53 de Türkiye Kuzey Bölgesinde ölüm hızlarının cinsiyet ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. Toplamda ölüm hızının 0,9 luk bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 6,5 lik bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,4 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.64 de ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. 205

Tablo 3.64 Türkiye Kuzey Bölgede Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 7,0 0,1 0,2 0,2 0,4 1,1 2,2 7,9 Grup II 1,2 0,3 0,6 1,9 8,1 26,8 61,8 178,8 Grup III 0,2 0,2 0,6 0,5 0,7 1,1 1,6 3,7 Kadın Grup I 6,9 0,1 0,1 0,2 0,3 0,6 2,0 7,0 Grup II 1,0 0,2 0,4 1,3 5,2 17,4 47,5 163,4 Grup III 0,2 0,1 0,2 0,2 0,2 0,3 0,4 2,1 Erkek 8,5 0,7 1,4 2,6 9,2 29,1 65,5 190,4 Kadın 8,1 0,5 0,7 1,7 5,7 18,3 49,9 172,5 Grafik 3.54 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 140,0 ölüm/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 Erkek Kadın 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.64 ve Grafik 3.54 den görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 8,5/1000, kadınlarda 8,1/1000 dir. Bu hız, 5-14 yaş grubunda erkeklerde 0,7/1000, kadınlarda 0,5/1000, 15-29 yaş grubunda ise erkeklerde 1,4/1000, kadınlarda 0,7/1000 dür. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,6/1000 ve 1,7/1000; 45-59 yaş grubunda 9,2/1000 ve 5,7/1000; 60-69 yaş grubunda 29,1/1000 ve 18,3/1000; 70-79 yaş grubunda 65,5/1000 ve 49,9/1000; 80+ yaş grubunda 190,4/1000 ve 172,5/1000 dir. 206

Grafik 3.55 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 12.000 10.000 8.000 Ölüm Sayısı 6.000 4.000 Grup III Grup II Grup I 2.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğine 3,455 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan oluştuğu görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 563 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 115 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölenlerin 145 i I.grup hastalıklar, 298 i II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 201 dir. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 216, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 768, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 625 olarak hesaplanmıştır. 30-44 yaş grubunda ise I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 199; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,927, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 378 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 265; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 5,158, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 338 olarak hesaplanmıştır. 60-69 yaş grubunda 346 kişi I.grup hastalıklardan, 8,729 kişi II.grup hastalıklardan, ve 273 kişi III.grup hastalıklardan ölmüştür. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 418, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 10,906, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı ise 184 dür. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 404, II.grup hastalıklardan 9,321, III.grup hastalıklardan ise 149 ölüm gerçekleşmiştir. 207

Tablo 3.65 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler hastalıklar 11434 47,89 12259 57,00 23693 52,21 Kanserler 3518 14,74 2312 10,75 5830 12,85 Solunum sist. hast. 2433 10,19 1431 6,65 3864 8,51 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 1789 7,49 1559 7,25 3348 7,38 Yaralanmalar 1629 6,82 634 2,95 2263 4,99 Maternal ve perinatal nedenler 920 3,85 958 4,45 1878 4,14 Sindirim sistemi hast. 713 2,99 671 3,12 1384 3,05 Diyabetes mellitus 414 1,73 674 3,13 1088 2,40 Genitoüriner hastalıklar 368 1,54 360 1,67 728 1,60 Nöropsikiyatrik bozukluklar 319 1,34 352 1,64 671 1,48 Diğer Grup II hastalıklar 219 0,92 178 0,83 397 0,87 Beslenme bozuklukları 109 0,46 111 0,52 220 0,48 Kas iskelet sistemi hast. 7 0,03 7 0,03 14 0,03 HIV/AIDS 2 0,01 0 0,00 2 0,00 Duyu organ bozuklukları 1 0,00 0 0,00 1 0,00 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır Kardiyovasküler hastalıklar değerlendirildiğinde ise erkeklerde toplam saptanan 23,875 ölümün %48 inin kardiyovasküler hastalıklara bağlı nedenlerle olduğunu, bu oranın saptanan 21,506 kadın ölümü arasında %57 lik bir yüzdeye ulaştığı görülmektedir. Grafik 3.56 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS Diğer Enfeksiyonlar Kardiovasküler Yaralanmalar Kanserler Solunum Sistemi Hastalıkları Diyabet Maternal ve Perinatal Sindirim Genitoüriner Diğer Grup II Nöropsikiatrik Beslenme Yetersizlikleri Erkekler Kadınlar Kas-İskelet Duyu Organları - 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 2000'e Toplam Toplam ölüm Ölüm 208

Kuzey Bölgesinde Tablo 3.65 ve Grafik 3.56 de görüldüğü üzere ölümlerin büyük çoğunluğu kardiyovasküler hastalıklara bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Bu oran erkeklerde ve kadınlarda Türkiye ulusal düzey ile ve Güney Bölgesine göre farklılık göstermektedir. Kardiyovasküler hastalıklara bağlı ölümler Türkiye genelinde tüm erkek ölümlerinin %44 ünü, Güney Bölgesinde %45 ini, Kuzey Bölgesinde 48 ini, kadın ölümlerinin de sırasıyla %52, %53 ve %57 sini oluşturmaktadır Grafik 3.57 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam ölüm:23875 Diğer Enfeksiyonlar 7% HIV/AIDS 0% Duyu Organları 0% Kas-İskelet 0% Beslenme Yetersizlikleri 0% Nöropsikiatrik 1% Diğer Grup II 1% Kardiovasküler 48% Genitoüriner 2% Sindirim 3% Perinatal 4% Diyabet 2% Solunum Sistemi Hastalıkları 10% Yaralanmalar 7% Kanserler 15% Grafik 3.57 ve Grafik 3.58 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur. Grafik 3.57 de görüldüğü üzere, Türkiye Kuzey Bölgede 2000 yılında erkeklerde toplam 23,875 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümlerde iskemik kalp hastalığı, serebrovasküler hastalıklar, hipertansif kalp hastalıkları, inflamatuar 209

kalp hastalıkları, romatizmal kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıklarından oluşan kardiyovasküler kalp hastalıkları erkeklerde %48 ile birinci sırada yer almaktadır. İkinci ölüm nedeni %15 ile kanserlerdir. Diğer nedenler sırasıyla solunum sistemi hastalıkları (%10), yaralanmalar (%7) ve HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları (%7) dir. Grafik 3.58 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kadın Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Toplam Ölüm: 21.506 Sindirim 3% Diyabet 3% Genitoüriner 2% Nöropsikiyatrik 2% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 7% Solunum sist. hast. 7% Maternal ve perinatal 4% Yaralanmalar 3% Diğer Grup II 1% Beslenme bozuklukları 1% Kas iskelet 0% HIV/AIDS 0% Duyu organları 0% Kanserler 11% Kardiovasküler Kardiyovasküler 57% 56% Grafik 3.58 den görüldüğü üzere, 2000 yılında kadınlarda toplam 21,506 ölüm gerçekleşmiştir. Kardiovasküler hastalıklar %57 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %11 ile kanserler ve %7 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları ve solunum sistemi hastalıkları izlemektedir. Bir sonraki neden ise %4 ile maternal ve perinatal nedenlerdir. Perinatal nedenler düşük doğum ağırlığı, asfiksi ve doğum travması, diğer neonatal nedenler olarak sıralanmaktadır. Maternal nedenler ise maternal hemoraji, maternal sepsis, gebelik dönemindeki yüksek tansiyon, ilerlemeyen eylem, düşük ve diğer nedenlerdir. 210

Grafik 3.59 Türkiye Kuzey Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% Toplam Ölümlerin Oranı Toplam ölümler içerisinde hastalık gruplarının % dağılımı 80% 60% 40% 20% 0% Kuzey Türkiye Bölge Avrupa Avrupa EurBirliği Gelişmiş Gelişmekte Olan Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.59 da Türkiye Kuzey Bölgesinde gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Kuzey Bölgesinde ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Kuzey Bölgesinde ölümlerin %12 si I. grup hastalıklara, %83 ü II. grup hastalıklara ve %5 i III. grup hastalıklara bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. Gelişmiş ülkelerde toplam ölümlerin %7.0 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere,gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. 3.2.8.4.1 Kuzey Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye Kuzey Bölgesi ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.66 da 0-14 yaş Kuzey Bölgesi için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 211

Tablo 3.66 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 38,1 Perinatal nedenler 36,2 Perinatal nedenler 40,3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 2 Enfeksiyonları 13,7 Enfeksiyonları 13,7 Enfeksiyonları 13,6 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,6 4 Konjenital Anomaliler 7,6 Konjenital Anomaliler 7,9 Konjenital Anomaliler 7,3 5 Kızamık 2,7 Trafik Kazaları 3,0 Kızamık 2,8 6 Menenjit 2,7 Kızamık 2,7 Menenjit 2,7 7 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,6 Menenjit 2,7 Trafik Kazaları 2,4 8 Lösemi 1,4 Lösemi 1,5 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,7 9 Tüberküloz 1,3 Tüberküloz 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,5 Tüberküloz 1,2 Protein Enerji 11 Serebrovasküler Hastalık 1,0 Malnütrisyonu 1,3 Serebrovasküler Hastalık 0,8 Kişinin kendini Lenfoma ve Multiple 12 yaralaması 1,0 Serebrovasküler Hastalık 1,1 Miyelom 0,5 13 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,6 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Zehirlenmeler 0,4 14 Demir Eksikliği Anemisi 0,6 Boğulmalar 0,5 Hepatit B 0,3 15 Düşmeler 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Düşmeler 0,3 16 Boğulmalar 0,3 Düşmeler 0,4 Yanıklar 0,3 17 Astım 0,3 Hepatit B 0,3 Epilepsi 0,3 18 Hepatit B 0,3 Yanıklar 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,3 19 Yanıklar 0,3 Zehirlenmeler 0,2 Boğulmalar 0,2 20 Zehirlenmeler 0,3 Astım 0,2 Astım 0,2 Tablo 3.66 da Türkiye Kuzey Bölge 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %38,1 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkek ve kadınlarda sırasıyla %36,2 ve %40,3 dür. İkinci ölüm nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %13,7, kadınlarda %13,6 toplamda %13,7 olarak saptanmıştır. Toplamda ishal ile seyreden hastalıklar %8,7 ile üçüncü sırada yer alırken, konjenital anomaliler toplamda %7,6, erkeklerde %7,9, kadınlarda %7,3 ile dördüncü sırada yer almaktadır. Kadınlarda kızamığa bağlı ölümler, ölüm nedenleri arasında beşinci sırada yer alırken (%2,8) bu oran erkek çocuklarda %2,7 ile altıncı sırada yer almaktadır. Menenjit e bağlı ölümler toplamda altıncı sırada görülmektedir (toplamda %2,7). 212

Tablo 3.67 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kişiler % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 24,7 İskemik Kalp Hastalığı 27,2 İskemik Kalp Hastalığı 20,6 2 Serebrovasküler Hastalık 10,7 Serebrovasküler Hastalık 10,9 Serebrovasküler Hastalık 10,5 Trakea, Bronş ve Akciğer 3 Trafik Kazaları 3,9 Kanseri 4,7 Romatizmal Kalp Hastalığı 6,4 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,7 Trafik Kazaları 4,7 Diabetes mellitus 4,2 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,3 Şiddet 2,5 Meme Kanseri 3,7 Alt Solunum Yolu 6 Diabetes mellitus 2,8 Enfeksiyonları 2,4 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 7 Nefrit ve Nefrozlar 2,3 Kişinin kendini yaralaması 2,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,8 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,3 Lösemi 2,1 Trafik Kazaları 2,7 9 Şiddet 2,1 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,0 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,1 10 Mide Kanseri 2,0 Diabetes mellitus 2,0 Mide Kanseri 2,1 11 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 Mide Kanseri 1,9 Peptik Ülser 1,8 12 Kişinin kendini yaralaması 1,9 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Tüberküloz 1,7 13 Lösemi 1,8 Tüberküloz 1,8 KOAH 1,7 14 Peptik Ülser 1,8 Peptik Ülser 1,7 Astım 1,6 15 Tüberküloz 1,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,6 Şiddet 1,5 16 Meme Kanseri 1,4 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,5 Maternal Nedenler 1,5 17 Kolon ve Rektum Kanseri 1,3 Kolon ve Rektum Kanseri 1,4 Kişinin kendini yaralaması 1,4 18 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,2 Over Kanseri 1,4 19 Astım 1,3 Astım 1,1 Lösemi 1,4 20 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,2 Karaciğer Sirozu 1,0 Karaciğer Sirozu 1,3 Tablo 3.67 de 15-59 yaş grubunda Kuzey Bölgesi için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%24,7). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %27,2 ve %20,6 dir. Toplamda ve her iki cinsiyette ölüm nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %10,7 erkeklerde %10,9 ve kadınlarda %10,5 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı toplamda trafik kazaları (%3,9), erkeklerde Trakea, bronş ve akciğer kanseri (%4,7) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,4) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü ölüm nedeni diabetes mellitus (%4,2) olarak saptanırken, erkeklerdeki bu sıradaki neden %4,7 ile trafik kazalarıdır. 213

Tablo 3.68 Türkiye Kuzey Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,3 İskemik Kalp Hastalığı 24,9 İskemik Kalp Hastalığı 29,6 2 Serebrovasküler Hastalık 20,8 Serebrovasküler Hastalık 20,4 Serebrovasküler Hastalık 21,1 3 KOAH 9,2 KOAH 13,3 KOAH 5,1 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 Kanseri 5,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,8 Trakea, Bronş ve Akciğer 6 Kanseri 2,9 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,3 Diabetes mellitus 3,3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 7 Diabetes mellitus 2,6 Enfeksiyonları 2,3 Enfeksiyonları 2,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 Diabetes mellitus 1,9 Meme Kanseri 1,8 8 9 Mide Kanseri 1,4 Mesane Kanseri 1,7 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 10 Mesane Kanseri 1,0 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,2 11 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Prostat Kanseri 1,2 Over Kanseri 0,9 12 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 Peptik Ülser 0,9 13 Meme Kanseri 0,9 Düşmeler 0,9 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,8 14 Düşmeler 0,9 Peptik Ülser 0,8 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 15 Peptik Ülser 0,8 Siroz 0,8 Düşmeler 0,8 16 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,8 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 17 Karaciğer Sirozu 0,7 Ağız ve Orofarniks Kanseri 0,6 Alzheimer ve diğer demanslar 0,7 18 Prostat Kanseri 0,6 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Karaciğer Sirozu 0,6 19 Alzheimer ve diğer demanslar 0,6 Lösemi 0,6 Lösemi 0,5 20 Lösemi 0,5 Benign prostat hipertrofi 0,5 Astım 0,4 Tablo 3.68 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,3). İkinci sırayı %20,8 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%9,2). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda hipertansif kalp hastalığı bulunmaktadır. İnflamatuar kalp hastalıkları toplamda ve kadınlarda beşinci, erkeklerde altıncı sırada yer almaktadır. Diabetes mellitus erkeklerde 1,9 ile sekizinci ölüm nedeni olarak saptanırken kadınlarda 3,3 ile altıncı sırada yer almaktadır. Nefrit ve nefrozlar toplamda ölüm nedenleri arasında on ikinci sırada iken kadınlarda dokuzuncu ölüm nedenine çıkmıştır (%1,3). 3.2.8.5. Doğu Bölgesi Ölüm Nedenleri Bu bölümde Türkiye Doğu Bölgeside tüm yaş gruplarında görülen ilk 20 ölüm nedeni sunulmaktadır. KHY listesinde yer alan hastalıklara bağlı Türkiye Doğu Bölgesi yaş grupları ve cinsiyete göre hesaplanmış ölüm sayıları Ek 14 de verilmektedir. 214

Tablo 3.69 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri Toplam ölümler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 14,2 2 Perinatal nedenler 13,1 3 Serebrovasküler Hastalık 11,4 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,6 5 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalık 5,0 6 İshalle Seyreden Hastalık 3,5 7 Trafik Kazaları 2,7 8 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,1 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 10 Diabetes Mellitus 1,8 11 Konjenital Anomaliler 1,8 12 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,7 13 Mide Kanseri 1,7 14 Düşmeler 1,5 15 Tüberküloz 1,2 16 Menenjit 1,0 17 Peptik Ülser 1,0 18 Nefrit ve Nefrozlar 1,0 19 Lösemi 1,0 20 Romatizmal Kalp Hastalığı 0,8 Tablo 3.69 da görüldüğü üzere Doğu Bölgesinde en önemli ölüm nedeni %14,2 ile iskemik kalp hastalıklarıdır. İkinci sırada %13,1 ile Perinatal nedenler ve üçüncü sırada %11,4 ile serebrovasküler hastalılar yer almaktadır. Alt solunum yolu enfeksiyonları Doğu Bölgesinde %6,6 ile dördüncü sırada yer alırken, KOAH a bağlı solunum yolu hastalıkları beşinci sırada (%5,0), ishalle seyreden hastalıklar altıncı sırada (%3,5), trafik kazaları yedinci, hipertansif kalp hastalıkları ise sekizinci sırada yer almaktadır. Tablo 3.70 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 14,0 İskemik Kalp Hastalığı 14,5 2 Perinatal nedenler 12,4 Perinatal nedenler 13,9 3 Serebrovasküler Hastalık 10,7 Serebrovasküler Hastalık 12,4 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,8 5 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalık 6,4 İshalle Seyreden Hastalık 3,6 6 İshalle Seyreden Hastalık 3,5 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalık 3,3 7 Trafik Kazaları 3,3 Diabetes Mellitus 2,4 8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,2 9 Mide Kanseri 2,1 Trafik Kazaları 2,0 10 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,9 11 Konjenital Anomaliler 1,9 Konjenital Anomaliler 1,6 12 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,6 Meme Kanseri 1,3 13 Düşmeler 1,6 Düşmeler 1,3 14 Tüberküloz 1,4 Mide Kanseri 1,2 15 Diabetes Mellitus 1,3 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 16 Lösemi 1,2 Menenjit 1,0 17 Peptik Ülser 1,1 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,0 18 Menenjit 1,0 Tüberküloz 1,0 19 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 Peptik Ülser 0,9 20 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,9 Kızamık 0,8 215

Doğu Bölgesinde tüm yaş gruplarında erkek ve kadınlarda birinci ölüm nedeninin iskemik kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde ölümlerin %14,0 i iskemik kalp hastalıklarına bağlı olurken bu oran kadınlarda %14,5 dir. İkinci sırada olan perinatal nedenlerde bu yüzdeler sırasıyla %12,4 ve %13,9 dur. Eldeki tüm mevcut verilerin değerlendirilmesi ile geliştirilen Doğu Bölgesi ölüm nedenlerinin dağılımında erkeklerde üçüncü sırada serebrovasküler hastalıkların (%10,7) olduğu görülmektedir. Bu kadınlarda da %12,4 lük bir yüzde ile üçüncü sırada yer almaktadır. Alt solunum yolları enfeksiyonları % 6,6 ile dördüncü sırada, KOAH 5. sırada (%5,0), 6. sırada diare %3,5, trafik kazaları 7. sırada ve hipertansif kalp hastalığı da 8. sıradadır. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkek ölümleri arasında %3,1 lik bir yüzde ile sekizinci sırada yer alırken, kadınlarda Diabetes Mellitusun %2,4 ile ölüm nedenleri arasında yedinci, hipertansif kalp hastalıklarının sekizinci sırada olduğu saptanmıştır. Bu dağılım Batı Bölgesine göre bazı farklılıklar göstermektedir. Örneğin Batı Bölgesinde perinatal nedenler altıncı sırada yer alırken Güney Bölgesinde dördüncü sıraya yükseldiği görülmektedir. Doğu Bölgesinde ise ikinci sıradadır. Aynı şekilde I.grup hastalıklardan olan alt solunum yolu enfeksiyonlarının, ishalle seyreden hastalıkların bu bölgede en üst sıralarda yer aldığı saptanmıştır. Grafik 3.60 Türkiye Doğu Bölgesinde Kaba Ölüm Hızının Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 7,00 6,00 5,00 ölüm/1,000 4,00 3,00 Grup III Grup II Grup I 2,00 1,00 0,00 Toplam Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Doğu Bölgesinde kaba ölüm hızı 6,2/1000 dir. Bu oran erkeklerde 6,6/1000, kadınlarda 5,7/1000 dir. Ölümlerin yaş grupları ve hastalık gruplarına göre dağılımı Grafik 3.60 da verilmiştir. Toplamda ölüm hızının 1,9 luk bir bölümünü I.Grup hastalıklar oluştururken 3,9 luk bölümünü II.Grup hastalıklar, 0,4 lük bölümünü III.Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.71 de ölüm hızlarının cinsiyet, yaş ve hastalık gruplarına göre dağılımı sunulmaktadır. 216

Tablo 3.71 Türkiye Doğu Bölgesinde Yaşa, Cinsiyete ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Grup I 11,4 0,3 0,2 0,2 0,6 1,3 2,3 6,6 Grup II 1,4 0,4 0,7 2,1 8,2 23,6 63,6 178,3 Grup III 0,3 0,3 0,6 0,5 1,3 2,5 1,0 3,1 Kadın Grup I 11,2 0,3 0,3 0,5 0,5 0,7 2,1 5,8 Grup II 1,1 0,3 0,4 1,2 5,1 17,0 52,2 168,4 Grup III 0,3 0,2 0,2 0,1 0,5 1,5 0,4 1,6 Erkek 13,0 1,0 1,5 2,9 10,0 27,5 66,9 188,0 Kadın 12,5 0,7 0,8 1,9 6,1 19,3 54,7 175,8 Grafik 3.61 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Hızlarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (Ölüm/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 160,0 140,0 ölüm/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 Erkek Kadın 60,0 40,0 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.71 ve Grafik 3.61 de görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 13,0/1000, kadınlarda 12,5/1000 dir. 5-14 yaş grubunda mortalite hızı erkeklerde 1,0/1000, kadınlarda 0,7/1000 dir. 15-29 yaş grubunda ise erkeklerde 1,5/1000, kadınlarda 0,8/1000 dir. 30-44 yaş grubunda bu oranlar sırasıyla 2,9/1000 ve 1,9/1000; 45-59 yaş grubunda 10,0/1000 ve 6,1/1000; 60-69 yaş grubunda 27,5/1000 ve 19,3/1000; 70-79 yaş grubunda 66,9/1000 ve 54,7/1000; 80+ yaş grubunda 188,0/1000 ve 175,8/1000 dir. 217

Grafik 3.62 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 25.000 20.000 15.000 Ölüm Sayısı 10.000 Grup III Grup II Goup I 5.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 0-4 yaş grubundaki ölüm sayıları incelendiğinde 20,262 kişi ile en fazla ölümün I.grup hastalıklardan meydana geldiği görülmektedir. Bu yaş grubunda ikinci sırada 2,232 ile II.grup hastalıklar bulunmaktadır. 0-4 yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 468 olarak hesaplanmıştır. 5-14 yaş grubunda ise ölümlerin 1,003 ü I.grup hastalıklar, 1,232 si II.grup hastalıklar nedeniyle gerçekleşmiştir. Bu yaş grubunda III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 787 dir. 15-29 yaş grubu incelendiğinde I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,039; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 2,276 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının ise 1,571 olduğu görülmektedir. 30-44 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 768; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 3,532, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 682 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubu için I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 606; II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısının 7,517, III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 1,025 olarak saptanmıştır. 60-69 yaş grubunda 503 kişi I.grup hastalıklardan, 10,208 kişi II.grup hastalıklardan, ve 1,016 kişi III.grup hastalıklara bağlı nedenlerle ölmüştür. 70-79 yaş grubunda I.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 517, II.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 13,459 ve III.grup hastalıklardan ölenlerin sayısı 156 dür. 80 yaş ve üzeri grupta I.grup hastalıklardan 396, II.grup hastalıklardan 11,088, III.grup hastalıklardan 145 ölüm gerçekleşmiştir. 218

Tablo 3.72 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) Erkek Kadın Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Kardiovasküler hastalıklar 15042 33,13 14089 37,99 29131 35,32 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 6951 15,31 5738 15,47 12689 15,38 Maternal ve perinatal nedenler 5624 12,39 5752 15,51 11376 13,79 Kanserler 5259 11,58 2976 8,02 8235 9,98 Solunum Sist.Hast. 3833 8,44 2333 6,29 6166 7,48 Yaralanmalar 4058 8,94 1793 4,83 5850 7,09 Sindirim sistemi hast. 1420 3,13 1030 2,78 2450 2,97 Diğer Grup II hastalıklar 901 1,98 633 1,71 1534 1,86 Diyabetes mellitus 604 1,33 897 2,42 1502 1,82 Nöropsikiyatrik bozukluklar 575 1,27 726 1,96 1300 1,58 Genitoüriner hastalıklar 659 1,45 534 1,44 1192 1,45 Beslenme bozuklukları 466 1,03 563 1,52 1028 1,25 Kas iskelet sistemi hast. 11 0,02 19 0,05 29 0,04 Duyu organ bozuklukları 3 0,01 2 0,01 5 0,01 HIV/AIDS 0 0,00 0 0,00 0 0,00 Toplam 15042 33,13 14089 37,99 29131 35,32 *Diğer Grup II hastalıklar içerisinde KHY listesinde yer alan deri hastalıkları, ağız ve diş sağlığı bozuklukları ve konjenital anomaliler bulunmaktadır Kardiyovasküler hastalıklar hep birlikte değerlendirildiğinde ise erkeklerde toplam saptanan 45,404 ölümün %33 ünün kardiyovasküler hastalıklara bağlı nedenlerle olduğunu, bu oranın saptanan 37,083 kadın ölümü arasında %38 lik bir yüzdeye ulaştığı görülmektedir. Grafik 3.63 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüm Sayılarının Temel Hastalık Grupları ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/ AIDS Diğer Enfeksiyonlar Kardiovasküler Yaralanmalar Solunum Sistemi Kanserler Hast. Kr onik Solunum Diyabet Mat er nal v e Perinat al Sindirim Genitoüriner Diğer Grup II Nöropsikiatrik Beslenme Yetersizlikleri Erkekler Kadınlar Kas-İskelet Duyu Organları - 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 30.000 35.000 Toplam ölüm 2000'de Toplam Ölüm 219

Doğu Bölgesinde Grafik 3.63 de görüldüğü üzere ölümlerin büyük çoğunluğunun kardiyovasküler hastalıklara bağlı olarak ortaya çıktığı belirlenirken Türkiye nin Batı ve Güney Bölgelerinden farklı olarak HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve maternal ve perinatal nedenlerin de en önemli nedenler arasında olduğu görülmektedir Grafik 3.64 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkek Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam Ölüm : 45404 Kardiyovasküler Hast. 33% Nöropsikiyatrik Hast. 1% Perinatal Nedenler 12% Yaralanmalar 9% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 15% Solunum Sistemi Hast. 8% HIV/AIDS 0% Beslenme Yetersizlikleri 1% Genitoüriner Hast. 1% Kanserler 12% Duyu Organları Bzk. 0% Diabetes Mellitus 1% Kas-iskelet Sistemi Hast. 0% Sindirim Sistemi Hast. 3% Diğer Grup II. Hast. 2% Grafik 3.64 ve Grafik 3.65 de yüzdeler mutlak sayılara yuvarlanarak sunulmuştur. Grafik 3.64 de görüldüğü üzere, 2000 yılında erkeklerde toplam 45,404 ölüm gerçekleşmiştir. Bu ölümlerde iskemik kalp hastalığı, serebrovasküler hastalıklar, hipertansif kalp hastalıkları, inflamatuar kalp hastalıkları, romatizmal kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıklarından oluşan kardiyovasküler kalp hastalıkları erkeklerde %33 lük bir oranla birinci sırada yer almaktadır. İkinci ölüm nedeni %15 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları ve %12 ile kanserler ve perinatal nedenlerdir. 220

Grafik 3.65 Türkiye Doğu Bölgesinde Kadınlarda Ölümlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Toplam Ölüm: 37.085 37083 Sindirim 3% Diğer Grup II 2% Diyabet 2% Nöropsikiyatrik 2% Genitoüriner 1% Beslenme bozuklukları 2% Solunum Sist.Hast. 6% Kanserler. 8% Yaralanmalar 5% Kas iskelet 0% Duyu organları 0% HIV/AIDS 0% Maternal ve perinatal nedenler 16% Kardiovasküler 38% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 15% Grafik 3.65 de görüldüğü üzere, 2000 yılında kadınlarda toplam 37,083 ölüm gerçekleşmiştir. Sıralamada kardiyovasküler hastalıklar %38 ile ilk sırada yer almaktadır. Bu sırayı %16 ile maternal ve perinatal nedenler almaktadır. Perinatal nedenler düşük doğum ağırlığı, asfiksi ve doğum travması ve diğer perinatal nedenler olarak sıralanmaktadır. Maternal nedenler ise maternal hemoraji, maternal sepsis, gebelik dönemindeki yüksek tansiyon, uzamış eylem, düşük ve diğer nedenlerdir. Daha sonraki sıralarda %15 ile HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıklar ve %8 ile kanserler bulunmaktadır. 221

Grafik 3.66 Türkiye Doğu Bölgesinde Toplam Ölümler İçerisinde Hastalık Gruplarının Yüzde Dağılımının Avrupa Birliği, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam ölümler içerisinde hastalık gruplarının % dağılımı Toplam Ölümlerin Oranı 100% 80% 60% 40% 20% 0% Doğu Bölgesi Türkiye Eur Avrupa Birliği Gelişmiş Gelişmekte Olan Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.66 da Türkiye Doğu Bölgesinde gerçekleşen ölümlerin üç hastalık grubuna göre yüzde dağılımı ve bu dağılımın Avrupa Birliği, gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülke paternleri ile karşılaştırılması sunulmaktadır. Türkiye ölüm nedenleri, YLL, YLD ve DALY tahminlerinin gelişmiş, gelişmekte olan ve Avrupa Birliği ülkelerine özgü verilerle karşılaştırılması ile hazırlanan bu grafiklerdeki verilerin kaynağı DSÖ, Cenevre Ofisi, Global Programme on Evidence for Health Policy bölümünün verilerinden oluşmaktadır. Doğu Bölgesinde ölüm nedenlerinin gelişmekte olan ülkelere benzer bir dağılıma sahip olduğu saptanmıştır. Doğu Bölgesi ölümlerinin %30 u I. grup hastalıklara, %63 ü II. grup hastalıklara ve %7 si III. grup hastalıklara bağlıdır. Gelişmiş ülkelerde ise ölümlerin %7 si I. grup, %86 sı II. grup, %7 si III. grup nedenlere, gelişmekte olan ülkelerde %41 i I. grup, %50 si II. grup ve %9 u III. grup ölüm nedenlere bağlıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde I.grup hastalıklar % 6.3, II.grup hastalıklar % 85.6, III. Grup hastalıklar ise tüm ölüm nedenleri içerisinde % 8.1 lik bir dağılıma sahiptir. 3.2.8.5.1 Doğu Bölgesi Ölüm Nedenlerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı Türkiye Doğu Bölgesi ölüm nedenleri ayrıntılı olarak yaş gruplarına göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.73 de 0-14 yaş Doğu Bölgesi için cinsiyete göre ölüm nedenleri verilmektedir. 222

Tablo 3.73 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 41,5 Perinatal nedenler 40,3 Perinatal nedenler 43,0 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 15,7 Enfeksiyonları 15,5 Enfeksiyonları 15,9 3 İshalle Seyreden Hastalık 10,1 İshalle Seyreden Hastalık 10,1 İshalle Seyreden Hastalık 10,1 4 Konjenital Anomaliler 5,7 Konjenital Anomaliler 6,2 Konjenital Anomaliler 5,1 5 Menenjit 2,9 Menenjit 3,0 Menenjit 2,9 6 Kızamık 2,3 Trafik Kazaları 2,2 Kızamık 2,4 7 Trafik Kazaları 2,0 Kızamık 2,1 Trafik Kazaları 1,8 8 Tüberküloz 1,4 Tüberküloz 1,6 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Tüberküloz 1,2 Üst Solunum Yolu 10 Lösemi 0,9 Lösemi 1,0 Enfeksiyonları 0,9 11 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 0,8 Serebrovasküler Hastalık 0,8 Lösemi 0,8 Üst Solunum Yolu 12 Serebrovasküler Hastalık 0,7 Enfeksiyonları 0,7 Kişinin kendini yaralaması 0,8 13 Kişinin kendini yaralaması 0,5 Demir Eksikliği Anemisi 0,5 Serebrovasküler Hastalık 0,6 14 Lenfoma ve Multiple Miyelom Lenfoma ve Multiple 0,4 Miyelom 0,5 Hepatit B 0,4 15 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 Boğulmalar 0,4 Lenfoma ve Multiple Miyelom 0,4 16 Hepatit B 0,4 Kişinin kendini yaralaması 0,3 Demir Eksikliği Anemisi 0,4 17 Boğulmalar 0,2 Hepatit B 0,3 Yanıklar 0,3 18 Yanıklar 0,2 Düşmeler 0,3 Zehirlenmeler 0,3 19 Düşmeler 0,2 Nefrit ve Nefrozlar 0,2 Epilepsi 0,2 20 Nefrit ve Nefrozlar 0,2 Yanıklar 0,2 Nefrit ve Nefrozlar 0,2 Tablo 3.73 de 0-14 yaş grubu çocuklarda ölüm nedenleri verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda %41,5 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkek ve kadınlarda sırasıyla %40,3 ve %43,0 dır. İkinci ölüm nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %15,5, kadınlarda %15,9 toplamda %15,7 olarak saptanmıştır. Toplamda ishalle seyreden hastalıklar üçüncü sırada yer alırken (%10,1), konjenital anomaliler toplamda %5,7, erkeklerde %6,2, kadınlarda %5,1 olarak belirlenmiştir. Menenjit e bağlı ölümler ise toplamda beşinci sırada görülmektedir (%2,9). Kadınlarda kızamığa bağlı ölümler, ölüm nedenleri arasında altıncı sırada yer alırken (%2,4) bu oran erkek çocuklarda %2,1 ile yedinci sırada yer almaktadır. Tüberküloz toplamda sekizinci ölüm nedeni olarak (toplamda %1,4, erkeklerde %1,6) kız çocuklarda %1,2 ile dokuzuncu sırada belirlenmiştir Protein enerji malnütrisyonuna bağlı ölümler toplamda dokuzuncu sırada (%1,4) saptanırken, bu oranlar sırasıyla erkeklerde %1,3 ile dokuzuncu sırada, kadınlarda %1,5 ile sekizinci sırada yer almıştır. 223

Tablo 3.74 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 15,4 İskemik Kalp Hastalığı 17,5 Serebrovasküler Hastalık 12,1 2 Serebrovasküler Hastalık 10,1 Serebrovasküler Hastalık 8,9 İskemik Kalp Hastalığı 12,0 3 Trafik Kazaları 6,5 Trafik Kazaları 7,6 Maternal Nedenler 8,2 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,2 Kanseri 4,3 Romatizmal Kalp Hastalığı 5,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,9 Trafik Kazaları 4,8 5 Maternal Nedenler 3,1 Trakea, Bronş ve Akciğer 6 Kanseri 3,0 Tüberküloz 2,8 Diabetes mellitus 3,7 7 Tüberküloz 2,8 Düşmeler 2,8 Nefrit ve Nefrozlar 3,3 Alt Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 2,7 Lösemi 2,6 Tüberküloz 2,9 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,6 Mide Kanseri 2,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,5 10 Diabetes mellitus 2,6 Peptik Ülser 2,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,4 11 Düşmeler 2,6 Nefrit ve Nefrozlar 2,1 Meme Kanseri 2,4 Lenfoma ve Multipe Miyelom 2,1 Düşmeler 2,3 12 Peptik Ülser 2,1 13 Lösemi 2,0 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,0 Demir Eksikliği Anemisi 2,2 14 Mide Kanseri 2,0 Şiddet 2,0 Peptik Ülser 2,1 15 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,8 Diabetes mellitus 1,9 KOAH 2,1 16 Lenfoma ve Multipe Miyelom 1,7 Kişinin kendini yaralaması 1,7 Astım 1,9 17 Kişinin kendini yaralaması 1,7 Karaciğer Sirozu 1,5 Kişinin kendini yaralaması 1,7 18 Astım 1,5 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 Mide Kanseri 1,5 19 Şiddet 1,5 Kolon ve Rektum Kanseri 1,3 Yumurtalık Kanseri 1,4 20 Karaciğer Sirozu 1,5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Karaciğer sirozu 1,3 Tablo 3.74 de 15-59 yaş grubunda Doğu Bölgesisi için kadın ve erkeklerde ölüm nedenleri verilmektedir. Görüldüğü üzere, 15-59 yaş ölüm nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%15,4). Bu oranlar erkeklerde %17,5 dir. Kadınlarda birinci ölüm nedeninin serebrovasküler hastalıklar olduğu saptanmıştır (%12,1). İskemik kalp hastalığını %12,0 lık bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar izlemektedir. Erkeklerde serebrovasküler hastalıklara bağlı ölümler %8,9 ile ikinci sırada yer almaktadır. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%6,5), erkeklerde yine trafik kazaları (%7,6) kadınlarda ise maternal nedenlerin (%8,2) aldığı görülmektedir. 224

Tablo 3.75 Türkiye Doğu Bölgesinde Ölüme Neden Olan İlk 20 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kişiler % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 23,4 İskemik Kalp Hastalığı 21,9 İskemik Kalp Hastalığı 25,2 2 Serebrovasküler Hastalık 19,6 Serebrovasküler Hastalık 18,8 Serebrovasküler Hastalık 20,4 3 KOAH 10,4 KOAH 14,4 KOAH 6,1 Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 Kanseri 4,7 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,7 Trakea, Bronş ve Akciğer 6 Kanseri 2,8 Mide Kanseri 3,5 Diabetes mellitus 3,5 Alt Solunum Yolu 7 Mide Kanseri 2,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,9 Enfeksiyonları 2,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,3 Mide Kanseri 1,8 8 Diabetes mellitus 2,6 Alt Solunum Yolu 9 Enfeksiyonları 2,4 Diabetes mellitus 1,9 Meme Kanseri 1,8 10 Düşmeler 1,7 Düşmeler 1,8 Düşmeler 1,6 11 Trafik Kazaları 1,2 Trafik Kazaları 1,4 Peptik Ülser 1,1 12 Peptik Ülser 1,1 Peptik Ülser 1,0 Trafik Kazaları 1,0 13 Karaciğer Sirozu 0,9 Karaciğer Sirozu 1,0 Alzheimer ve Diğer Demaslar 0,9 14 Meme Kanseri 0,9 Prostat Kanseri 1,0 Nefrit ve Nefrozlar 0,9 15 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 Karaciğer Kanseri 0,9 Kolon ve Rektum Kanseri 0,8 16 Nefrit ve Nefrozlar 0,7 Kolon ve Rektum Kanseri 0,7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 0,8 17 Karaciğer Kanseri 0,7 Nefrit ve Nefrozlar 0,6 Karaciğer Sirozu 0,8 18 Alzheimer ve Diğer Demaslar 0,7 Mesane Kanseri 0,6 Over Kanseri 0,6 19 Prostat Kanseri 0,5 Ağız ve Orofarniks Kanseri 0,6 Lenfoma ve Multipe Miyelom 0,5 20 Lösemi 0,5 Özafagus Kanseri 0,5 İshalle Seyreden Hastalıklar 0,5 Tablo 3.75 de 60 yaş ve üzeri grubun ölüm nedenlerinin dağılımı sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli ölüm nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%23,4). İkinci sırayı %19,6 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%10,4). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda hipertansif kalp hastalığı bulunmaktadır. İnflamatuar kalp hastalıkları toplamda beşinci ve erkeklerde yedinci sırada yer almaktadır. Mide kanseri %3,5 ile erkeklerde altıncı ölüm nedeni olurken, kadınlarda bu yaş grubunda altıncı sırada diabetes mellitus %3,5) yer almaktadır. Alt solunum yolu enfeksiyonları toplamda dokuzuncu (%2,4), erkeklerde (%2,3) sekizinci, kadınlarda ise yedinci ölüm nedenidir (%2,5). 225

Grafik 3.67 Türkiye Ulusal Düzey ve Beş Bölge İçin Kaba Ölüm Hızının ve Hastalık Gruplarına Göre Ölüm Hızlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 9 8 7 6 ölüm/1000 5 4 3 2 1 Grup III Grup II Grup I 0 Doğu Bölge Kuzey Bölge Orta Bölge Güney Bölge Batı Bölge Ulusal Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.67 de Türkiye ulusal düzeyde ve bölgelere göre kaba ölüm hızının ve nedenlerinin dağılımı görülmektedir. Ulusal düzeyde ölüm hızı 6,3/1000 dir. Nedene özel ölüm hızına bakıldığında I.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 1,0/1000, II.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 5,0/1000 ve III.Grup hastalıklara özel ölüm hızının ise 0,4/1000 olduğu görülmektedir. Bölgeler içinde en yüksek kaba ölüm hızı Kuzey Bölgesine aittir (7,9/1000). Kuzey Bölgesinde I.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,9/1000, II.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 6,5/1000 ve III.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,4/1000 dir. En düşük kaba ölüm hızı ise Güney Bölgesinde görülmektedir (5,7/1000). Güney Bölgesinde I.Grup hastalıklarda özel ölüm hızı 0,7/1000, II.Grup hastalıklarda özel ölüm hızı 4,7/1000 ve III.Grup hastalıklarda 0,3/1000 dir. I.Grup hastalıklara özel ölüm hızının en yüksek olduğu bölge Doğu Bölgesidir (1,9/1000). Doğu Bölgesinde II.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 3,9/1000, III.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,4/1000 dir. Toplam ölüm hızı ise 6,2/1000 dir. Batı Bölgesi için ölüm hızı 6,2/1000 olarak hesaplanmıştır. Bu bölgede I.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,6/1000, II.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 5,2/1000 ve III.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,4/1000 olarak saptanmıştır. Orta Bölgede ise kaba ölüm hızı 6,6/1000 dir. Bu bölgede I.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,9/1000, II.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 5,3/1000 ve III.Grup hastalıklara özel ölüm hızı 0,3/1000 olarak hesaplanmıştır. 226

3.3 Kaybedilen Yaşam Yılları (YLL) Bu bölümde Türkiye ulusal, kentsel, kırsal ve beş coğrafi bölgeye göre DALY nin önemli komponentleri olan YLL dağılımları yaş grupları ve cinsiyete göre Ek 15-22 arasında ayrı ayrı sunulmaktadır. 3.3.1 Türkiye Ulusal YLL Dağılımları Türkiye de ulusal düzeyde YLL e neden olan hastalıklar Tablo 3.76-Tablo 3.77 arasında sunulmaktadır. Tablo 3.76 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 Perinatal nedenler 13,8 2 İskemik Kalp Hastalığı 13,4 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,5 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,7 5 Konjenital Anomaliler 3,8 6 Trafik Kazaları 3,8 7 İshalle seyreden Hastalıklar 3,3 8 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 2,2 9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 10 Diabetes mellitus 1,6 11 Lösemi 1,6 12 Tüberküloz 1,6 13 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,6 14 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,4 15 Kişinin kendini yaralaması 1,4 16 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 17 Lenfoma ve multiple myeloma 1,2 18 Menenjit 1,1 19 Peptik Ülser 1,0 20 Mide kanseri 1,0 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye de toplam YLL ler içinde en fazla payı alan hastalık grubu Perinatal nedenlerdir (%13,8). İskemik kalp hastalıkları %13,4 ile ikinci sırayı alırken serebrovasküler hastalıklar %8,5 ile üçüncü sırayı, alt solunum yolu enfeksiyonları ise %6,7 ile dördüncü sırayı almaktadır. 227

Tablo 3.77 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 14,0 Perinatal nedenler 15,1 2 Perinatal nedenler 12,8 İskemik Kalp Hastalığı 12,6 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 7,2 5 Trafik Kazaları 4,8 Konjenital anomaliler 4,0 6 Konjenital anomaliler 3,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,7 7 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,1 Trafik Kazaları 2,4 8 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,0 Diabetes mellitus 2,2 9 KOAH 2,8 Romatizmal Kalp Hastalıkları 2,2 10 Lösemi 1,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 11 Tüberküloz 1,7 Meme Kanseri 1,9 12 Şiddet 1,4 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 13 Kişinin kendini yaralaması 1,4 Tüberküloz 1,4 14 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 Kişinin kendini yaralaması 1,4 15 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,2 KOAH 1,3 16 Diabetes mellitus 1,2 Lösemi 1,2 17 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 Menenjit 1,2 18 Peptik Ülser 1,1 Maternal Nedenler 1,2 19 Menenjit 1,1 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,1 20 Mide kanseri 0,9 Kızamık 1,0 Türkiye deki YLL dağılımları, cinsiyetlere göre incelendiğinde erkeklerde ilk sırayı %14,0 ile iskemik kalp hastalığı alırken kadınlarda %15,1 ile perinatal nedenler almaktadır. Erkeklerde perinatal nedenler %12,8 ile ikinci sırada, kadınlarda %12,6 ile iskemik kalp hastalığı ikinci sırada yer almaktadır. Üçüncü sırada erkeklerde %8,4 ile ve kadınlarda %8,6 ile serebrovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Grafik 3.68 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100,0 90,0 80,0 9,3 13,3 5,1 YLL/1000 kişi 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 50,5 56,5 44,3 Grup III Grup II Grup I 20,0 27,9 28,8 27,0 10,0 0,0 Ulusal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 228

Grafik 3.68 de görüldüğü üzere, Türkiye, ulusal düzeyde YLL/1000 kişi 87,6 dır. Erkeklerde bu oran 98,6 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 76,4 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye genelinde toplam 87,6 YLL/1000 kişinin 27,9 unu I. Grup hastalıklar, 50,5 ini II.grup hastalıklar ve 9,3 ünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.78 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 240,0 6,2 5,3 3,8 5,6 9,0 10,6 15,5 II. Grup 50,6 12,0 21,0 44,9 116,5 226,8 310,3 331,8 III. Grup 7,4 8,3 24,2 10,5 8,2 9,3 5,5 7,1 Kadınlar I. Grup 233,7 5,0 4,9 4,9 4,6 5,7 10,9 13,7 II. Grup 44,7 8,4 12,8 31,5 76,6 158,7 262,4 310,4 III. Grup 7,8 5,7 6,2 3,4 3,6 4,4 2,6 3,9 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 298,0 26,6 50,5 59,2 130,3 245,0 326,4 354,3 Kadınlar 286,2 19,1 23,9 39,8 84,8 168,7 276,0 328,0 Grafik 3.69 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400,00 350,00 300,00 YLL/1000 Kişi 250,00 200,00 150,00 100,00 Erkekler Kadınlar 50,00 0,00 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.78 de ve Grafik 3.69 da Türkiye ulusal düzeyde YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 298,0 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 286,2 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 50,5/1000 kişi ve 23,9/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan YLL/1000 kişi 130,3, kadınlarda saptanan ise YLL/1000 kişi 84,8 olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan YLL daha da artış göstermekte erkeklerde YLL/1000 kişi 229

326,4, kadınlarda da YLL/1000 kişi 276,0 değerine çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde YLL/1000 kişi 354,3, kadınlarda ise YLL/1000 kişi 328,0 olarak saptanmıştır. Grafik 3.70 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 2.000.000 1.800.000 1.600.000 YLL Sayısı 1.400.000 1.200.000 1.000.000 800.000 600.000 400.000 200.000 grup III grup II grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.70 de Türkiye Ulusal düzeyde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 1925306 YLL nin 1.560.625 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 314.503 ü II.grup hastalıklar, 50.178 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 692.033 YLL nin 60.570 i I. Grup hastalıklar, 533.970 i II.grup, 97.493 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 6.664 YLL iken II.grup hastalıklar için 147.708, III. Grup hastalıklar için ise 2,400 YLL dir. Tablo 3.79 da 0-14 yaş ülke geneli için cinsiyete göre YLL Dağılımları verilmektedir. 230

Tablo 3.79 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 36,7 Perinatal nedenler 36,2 Perinatal nedenler 37,2 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 14,1 Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 13,7 Enfeksiyonları 14,5 3 Konjenital Anomaliler 10,1 Konjenital Anomaliler 10,4 Konjenital Anomaliler 9,8 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,3 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,6 5 Menenjitler 2,7 Trafik Kazaları 2,9 Menenjitler 2,7 6 Trafik Kazaları 2,7 Menenjitler 2,7 Kızamık 2,6 7 Kızamık 2,2 Kızamık 1,9 Trafik Kazaları 2,4 Üst Solunum Yolu 8 Tüberküloz 1,4 Tüberküloz 1,5 Enfeksiyonları 1,4 9 Lösemi 1,3 Lösemi 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Üst Solunum Yolu Üst Solunum Yolu 10 Enfeksiyonları 1,2 Enfeksiyonları 1,1 Tüberküloz 1,2 Tablo 3.79 da 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %36,7 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla %36,2 ve %37,2 dir. İkinci YLL nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %13,7, kadınlarda %14,5 toplamda %14,1 olarak saptanmıştır. Toplamda konjenital anomaliler %10,1 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %8,4, erkeklerde %8,3, kadınlarda %8,6 olarak belirlenmiştir. Menenjit e bağlı nedenler ise toplamda beşinci sırada görülmektedir (%2,7). Kadınlarda kızamığa bağlı nedenler, YLL nedenleri arasında altıncı sırada yer alırken (%2,6) bu oran erkek çocuklarda %1,9 ile yedinci sırada yer almaktadır. Tablo 3.80 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 17,7 İskemik Kalp Hastalığı 19,5 İskemik Kalp Hastalığı 14,6 Serebrovasküler 2 Hastalıklar 9,1 Serebrovasküler Hastalıklar 9,1 Serebrovasküler Hastalıklar 9,2 3 Trafik Kazaları 6,7 Trafik Kazaları 8,3 Romatizmal Kalp Hastalıkları 6,4 Romatizmal Kalp Trakea, bronş ve Akciğer 4 Hastalıkları 3,7 Kanseri 3,8 Trafik Kazaları 4,1 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,8 Şiddet 3,0 Meme Kanseri 3,9 6 Kişinin kendini yaralaması 2,7 Lösemi 2,9 Maternal Nedenler 3,7 7 Lösemi 2,5 Kişinin kendini yaralaması 2,7 Diabetes mellitus 3,3 8 Tüberküloz 2,5 Tüberküloz 2,4 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,1 Kişinin kendini yaralaması 2,7 10 Şiddet 2,2 Nefrit ve Nefrozlar 2,1 Tüberküloz 2,6 Tablo 3.80 de 15-59 yaş grubunda Türkiye geneli için toplamda YLL dağılımları verilmektedir. 15-59 yaş YLL dağılımlarının birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%17,7). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %19,5 ve %14,6 dır. Her iki cinsiyette de YLL nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %9,1, erkeklerde %9,1 ve kadınlarda %9,2 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%6,7), erkeklerde yine trafik kazaları (%8,3) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,4) aldığı görülmektedir. 231

Tablo 3.81 Türkiye Ulusal Düzeyde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,7 İskemik Kalp Hastalığı 26,0 İskemik Kalp Hastalığı 29,5 2 Serebrovasküler Hastalıklar 19,5 Serebrovasküler Hastalıklar 18,9 Serebrovasküler Hastalıklar 20,1 3 KOAH 8,0 KOAH 12,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 5,0 4 Hipertansif Kalp Hastalığı Trakea, bronş ve Akciğer 4,3 Kanseri 6,4 Diabetes Mellitus 4,2 Trakea, bronş ve Akciğer 5 Kanseri 3,8 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 KOAH 3,8 Alt solunum Yolu Enfeksiyonları 2,5 6 Diabetes mellitus 3,2 Diabetes mellitus 2,2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 7 Enfeksiyonları 2,3 Enfeksiyonları 2,2 Meme Kanseri 2,4 8 İnflamatuar kalp hastalığı 2,1 İnflamatuar kalp hastalığı 2,1 İnflamatuar kalp Hastalığı 2,0 9 Mide Kanseri 1,7 Mide Kanseri 1,8 Mide kanseri 1,5 10 Meme kanseri 1,2 Mesane Kanseri 1,5 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 Tablo 3.81 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,7).İkinci sırayı %19,5 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,0). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda diabetes mellitus bulunmaktadır. Kadınlarda hipertansif kalp hastalığı üçüncü sırada yer alırken, erkeklerde beşinci sırada yer almaktadır. Alt solunum yolu enfeksiyonları toplamda ve erkeklerde yedinci sırada (%2,3 ve %2,2), kadınlarda altıncı sırada (%2,5) bulunmaktadır. 3.3.2. Türkiye Kentsel Alan YLL Dağılımları Bu bölümde YLL dağılımları kentsel, kırsal alan ve beş bölge için ayrı ayrı sunulacaktır. Türkiye kentsel alan için YLL ye neden olan ilk yirmi neden Tablo 3.82-Tablo 3.83 arasında sunulmaktadır. Tablo 3.82 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 13,6 2 Perinatal nedenler 13,3 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,2 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,5 5 Konjenital Anomaliler 5,2 6 Trafik Kazaları 4,5 7 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,5 8 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,2 9 Lösemiler 1,9 10 KOAH 1,9 11 Diabetes mellitus 1,6 12 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,5 13 Kişinin kendini yaralaması 1,5 14 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,4 15 Lenfoma ve multiple myeloma 1,3 16 Tüberküloz 1,2 17 Şiddet 1,2 18 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 19 Mide kanseri 1,1 20 İnflamatuar kalp hastalıkları 1,0 Türkiye de kentsel alanda toplamda YLL ler içinde en yüksek dağılıma sahip olan neden iskemik kalp hastalığıdır (%13,6). Sıralamada perinatal nedenler, ikinci sırada yer alırken (%13,3), 232

serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%8,2), alt solunum yolu enfeksiyonları %5,5 lik yüzde ile dördüncü sırdadır. Beşinci nedenin %5,2 ile konjenital anomaliler olduğu görülmektedir. Tablo 3.83 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 13,9 Perinatal nedenler 15,7 2 Perinatal nedenler 11,8 İskemik Kalp Hastalığı 13,2 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 4 Trafik Kazaları 5,7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,3 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,9 Kongenital anomaliler 6,2 6 Kongenital anomaliler 4,5 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,9 7 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,1 Trafik Kazaları 2,7 8 KOAH 2,5 Romatizmal Kalp Hastalıkları 2,1 9 Lösemi 2,3 Diabetes mellitus 2,1 10 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,2 Meme Kanseri 2,0 11 Şiddet 1,7 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,9 12 Kişinin kendini yaralaması 1,6 Lösemi 1,4 13 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,5 Kişinin kendini yaralaması 1,3 14 Diabetes mellitus 1,2 Tüberküloz 1,3 15 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 16 Tüberküloz 1,2 Mide Kanseri 1,1 17 Mide Kanseri 1,1 KOAH 1,1 18 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,1 Lenfomalar ve multiple myeloma 1,1 19 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 Menejit 1,0 20 Peptik ülser 1,0 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,0 Türkiye kentsel alandaki YLL dağılımları, cinsiyetlere göre incelendiğinde erkeklerde ilk sırayı %13,9 ile iskemik kalp hastalığı alırken kadınlarda %15,7 ile perinatal nedenler almaktadır. İkinci sırada erkeklerde perinatal nedenler %11,8 ile ikinci sırada, kadınlarda %13,2 ile iskemik kalp hastalığı ikinci sırada yer almaktadır. Üçüncü sırada her iki cinsiyet için de erkeklerde %8,6 ile ve kadınlarda %7,5 ile serebrovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Türkiye kentsel alanda YLL dağılımları yaş gruplarına göre tablolarda sunulmaktadır. 233

Grafik 3.71 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 90,0 80,0 13,8 70,0 9,2 YLL/1000 Kişi 60,0 50,0 40,0 30,0 44,7 52,4 4,5 36,7 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 20,4 21,0 19,8 0,0 Kentsel Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.71 de görüldüğü üzere, Türkiye kentsel alanda toplam 74,3 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 87,2 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 60,9 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye kentsel alanda toplam 74,3 YLL/1000 kişinin 20,4 ünü I. Grup hastalıklar, 44,7 sini II.grup hastalıklar ve 9,2 sini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.84 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 187,6 3,0 2,8 2,5 6,0 8,4 12,7 14,3 II. Grup 69,5 13,1 22,2 37,8 108,2 217,0 294,5 326,4 III. Grup 9,7 7,8 22,8 14,4 6,9 6,5 6,7 6,7 Kadınlar I. Grup 180,2 1,9 3,4 3,5 3,6 6,0 10,8 16,4 II. Grup 65,1 8,0 8,2 23,4 61,3 132,3 231,4 293,0 III. Grup 8,9 4,1 4,7 3,4 2,7 3,7 7,0 6,8 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 266,8 23,9 47,8 54,7 121,0 231,9 314,0 347,4 Kadınlar 254,2 14,0 16,3 30,4 67,6 142,0 249,2 316,2 234

Grafik 3.72 Türkiye Kentsel Alanda YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 Erkekler Kadınlar 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.84 de ve Grafik 3.72 de Türkiye kentsel alanda YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 266,8 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 254,2 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 47,8 YLL/1000 kişi ve 16,3 YLL/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan 121,0 YLL/1000 kişi, kadınlarda saptanan değer ise 67,6 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan YLL/1000 kişi daha da artış göstermekte erkeklerde 314,0 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 249,2 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 347,4 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 316,2 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. Grafik 3.73 Türkiye Kentsel Alanda YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.200.000 1.000.000 800.000 YLL Sayısı 600.000 400.000 grup III grup II grup I 200.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 235

Grafik 3.73 de Türkiye kentsel alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 1.065.996 YLL nin 752.572 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 275.314 ü II.grup hastalıklar, 38.110 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 407.752 YLL nin 28.622 si I. Grup hastalıklar, 293.590 ı II.grup, 85.540 ı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 4.024 YLL iken II.grup hastalıklar için 78.773, III. Grup hastalıklar için ise 1.752 YLL dir. Tablo 3.85 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 35,4 Perinatal nedenler 34,4 Perinatal nedenler 36,7 2 Konjenital Anomaliler 13,7 Konjenital Anomaliler 13,1 Konjenital Anomaliler 14,4 3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 10,9 Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 10,6 Enfeksiyonları 11,2 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,1 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,3 5 Trafik Kazaları 3,1 Trafik Kazaları 3,6 Trafik Kazaları 2,6 6 Menenjitler 2,1 Lösemi 2,2 Menenjitler 2,1 7 Lösemi 2,0 Menenjitler 2,1 Kızamık 1,8 8 Kızamık 1,6 Serebrovasküler Hastalıklar 1,6 Lösemi 1,7 Üst Solunum Yolu 9 Serebrovasküler Hastalıklar 1,4 Kızamık 1,5 Enfeksiyonları 1,3 10 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,2 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,1 Serebrovasküler Hastalıklar 1,2 Tablo 3.85 de Türkiye kentsel alan 0-14 yaş grubu çocukların YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %35,4 lük bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkek ve kadınlarda sırasıyla %34,4 ve %36,7 dir. Türkiye kentsel alanda YLL dağılımda toplamda %13,7 ile ikinci sırada olan neden olan konjenital anomaliler erkeklerde %13,1, kadınlarda %14,4 olarak saptanmıştır. Toplamda ve her iki cinsiyette de alt solunum yolu enfeksiyonları (toplamda %10,9, erkeklerde %10,6, kadınlarda %11,2) ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %6,2, erkeklerde %6,1, kadınlarda %6,3 olarak belirlenmiştir. Kentsel alanda bu yaş grubunda trafik kazaları YLL sıralamasında beşinci neden olarak yer almaktadır. (Toplamda %3,1, erkeklerde %3,6, kadınlarda %2,6). Menenjit altıncı neden olarak belirlenirken (%2,1) lösemi yedinci sırada yer almaktadır (%2,0). Kadınlarda YLL sıralamasında kızamık yedinci sırada yer alırken (%1,8) bu oran erkek çocuklarda %1,5, toplamda %1,6 dır. Tablo 3.86 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 18,2 İskemik Kalp Hastalığı 19,1 İskemik Kalp Hastalığı 16,1 2 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 Trafik Kazaları 9,3 Serebrovasküler Hastalıklar 7,3 3 Trafik Kazaları 7,9 Serebrovasküler Hastalıklar 9,2 Romatizmal Kalp Hastalıkları 6,6 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 4,1 Trafik Kazaları 4,7 4 Romatizmal Kalp Hastalıkları 3,4 Trakea, bronş ve Akciğer 5 Kanseri 3,1 Şiddet 3,4 Meme Kanseri 4,4 6 Kişinin kendini yaralaması 2,9 Lösemi 3,1 Diabetes mellitus 3,2 7 Şiddet 2,7 Kişinin kendini yaralaması 2,9 Kişinin kendini yaralaması 2,8 Lenfomalar ve multiple 8 Lösemi 2,6 myeloma 2,1 Tüberküloz 2,8 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,1 Romatizmal Kalp Hastalıkları 2,0 Maternal Nedenler 2,7 10 Diabetes mellitus 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 1,9 Nefrit ve Nefrozlar 2,6 Tablo 3.86 da 15-59 yaş grubunda Türkiye kentsel alan için kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. 15-59 yaş YLL dağılımlarının birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır 236

(%18,2). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %19,1 ve %16,1 dir. Toplamda YLL nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Serebrovasküler hastalıklar erkekte %9,2, kadınlarda ise %7,3 dür. Bu yaş grubunda üçünçü sırayı toplamda trafik kazalarının (%7,9) aldığı görülmektedir. Kadınlarda üçüncü sırada yer alan hastalık grubu romatizmal kalp hastalıklarıdır (%6,6). Kentsel alanda kadınlarda YLL sıralamasında dördüncü sırada trafik kazası, beşinci sırada meme kanseri (%4,4) yer almaktadır. Erkeklerde ise dördüncü sıradaki neden %4,1 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.87 Türkiye Kentsel Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 28,7İskemik Kalp Hastalığı 26,1İskemik Kalp Hastalığı 31,7 2 Serebrovasküler Hastalıklar 19,2Serebrovasküler Hastalıklar 19,9Serebrovasküler Hastalıklar 18,5 3 KOAH 7,7 KOAH 11,6Hipertansif Kalp Hastalığı 5,2 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,5 Trakea,bronş ve Akciğer kanseri 6,2 Diabetes Mellitus 4,0 5 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 4,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,8 KOAH 3,5 6 Diabetes mellitus 3,1 İnflamatuar kalp hastalığı 2,8 Alt solunum Yolu Enfeksiyonları 3,1 7 Alt Solunum Yolu İnflamatuar kalp hastalığı 2,7 Enfeksiyonları 2,4 İnflamatuar kalp Hastalığı 2,7 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,7 Diabetes mellitus 2,2 Meme Kanseri 2,3 9 Trakea, bronş ve Akciğer Mide Kanseri 1,7 Mide Kanseri 2,1 Kanseri 2,0 10 Düşmeler 1,5 Mesane Kanseri 1,8 Düşmeler 1,9 Tablo 3.87 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da YLL içindeki en büyük payı olan hastalık grubu iskemik kalp hastalıklarıdır (%28,7). İkinci sırayı %19,2 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%7,7). Toplamda dördüncü nedenin hipertansif kalp hastalığı olduğu görülmektedir. Erkeklerde dördüncü neden %6,2 ile trakea, bronş ve akciğer kanseri iken kadınlarda dokuzuncu neden olarak belirlenmiştir (%2,0). Diabetes mellitus toplamda %3,1 ile YLL sıralamasında altıncı sırada yer almaktadır. Kadınlarda bu oran %4,0 ile dördüncü sırada bulunmaktadır. Alt solunum yolu enfeksiyonları bu yaş grubu içerisinde tüm YLL lerin %2,7 sini oluşturmaktadır. Mide kanseri ise bu hastalık grubunu izlemekte, %1,7 ile dokuzuncu sıraya yerleşmektedir. 3.3.3 Türkiye Kırsal Alan YLL Dağılımları Türkiye de kırsal alanda YLL e neden olan ilk yirmi hastalık Tablo 3.88-Tablo 3.89 arasında sunulmaktadır. 237

Tablo 3.88 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 Perinatal nedenler 14,5 2 İskemik Kalp Hastalığı 13,1 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,8 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 7,0 5 İshalle seyreden Hastalıklar 4,1 6 Trafik Kazaları 3,1 7 KOAH 2,5 8 Kongenital anomaliler 2,3 9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 10 Tüberküloz 2,0 11 Diabetes mellitus 1,7 12 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,7 13 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,4 14 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 15 Lösemi 1,3 16 Menenjit 1,3 17 Kişinin kendini yaralaması 1,2 18 Mide kanseri 1,1 19 Peptik Ülser 1,1 20 Kızamık 1,1 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye kırsal alanda ilk 20 YLL nin dağılımı ulusal düzey YLL dağılımına benzerlik göstermektedir. YLL dağılımında ulusal düzeyde olduğu gibi kırsal alanda da toplamda birinci sırayı Perinatal nedenler (%14,5) almaktadır. İskemik kalp hastalıkları %13,1 ile ikinci sırayı alırken serebrovasküler hastalıklar %8,8 ile üçüncü sırayı, alt solunum yolu enfeksiyonları ise %7,0 ile dördüncü sırayı almaktadır. Kırsal alanda alt solunum yolu enfeksiyonlarını ishalle seyreden hastalıklar takip etmekte ve beşinci sırada yer almaktadır (%4,1). Tablo 3.89 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 14,5 Perinatal nedenler 14,4 2 İskemik Kalp Hastalığı 14,5 İskemik Kalp Hastalığı 11,4 3 Serebrovasküler Hastalıklar 8,0 Serebrovasküler Hastalıklar 9,7 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 7,6 5 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 4,3 6 Trafik Kazaları 3,8 Tüberküloz 2,3 7 KOAH 3,3 Diabetes mellitus 2,2 8 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 3,1 Trafik Kazaları 2,2 9 Kongenital anomaliler 2,5 Kongenital anomaliler 2,2 10 Tüberküloz 1,8 Romatizmal kalp hastalıkları 2,1 11 Lösemi 1,5 Meme kanseri 2,0 12 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 13 Diabetes mellitus 1,3 Maternal Nedenler 1,8 14 Menenjit 1,2 KOAH 1,7 15 Peptik Ülser 1,2 Nefrit ve Nefrozlar 1,6 16 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,2 Kızamık 1,3 17 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 Menenjit 1,3 18 Mide kanseri 1,1 Kişinin kendini yaralaması 1,3 19 Şiddet 1,1 Mide kanseri 1,1 20 Kişinin kendini yaralaması 1,1 Üst solunum yolu enfeksiyonları 1,1 238

Kırsal alanda tüm yaş grupları birlikte incelendiğinde, erkeklerde ve kadınlarda ilk sıradaki YLL nin Perinatal nedenler olduğu (erkeklerde %14,5; kadınlarda %14,4) görülmektedir. İkinci sırada her iki cinsiyette de iskemik kalp hastalığı (erkeklerde %14,5; kadınlarda %11,4) bulunmaktadır. Üçüncü sırada ise serebrovasküler hastalıklar erkeklerde %8,0 ve kadınlarda %9,7 lik yüzdelerle yer almaktadır. Erkeklerde ishalle seyreden hastalıkları trafik kazaları izlemektedir (%3,8). Grafik 3.74 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 9,5 12,9 6,0 YLL/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 62,6 67,4 57,8 Grup III Grup II Grup I 20,0 40,1 39,6 40,7 0,0 Kırsal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.74 de görüldüğü üzere, Türkiye, kırsal alanda toplam 112,2 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 119,9 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 104.5 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye kırsal alanda toplam 112,2 YLL/1000 kişinin 40,1 i I. Grup hastalıklar, 62,6 sını II.grup hastalıklar ve 9,5 ini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 239

Tablo 3.90 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 299,4 8,8 7,7 5,7 8,0 11,4 11,6 13,8 II. Grup 41,8 13,5 23,1 52,4 133,2 242,9 323,4 342,0 III. Grup 8,0 9,0 25,5 10,7 6,0 6,4 5,1 6,2 Kadınlar I. Grup 295,0 10,2 14,0 12,4 10,0 9,5 13,8 13,2 II. Grup 35,0 10,6 17,5 44,9 98,8 189,9 293,5 327,6 III. Grup 8,5 7,1 7,7 3,2 5,4 2,9 3,1 3,1 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 349,2 31,2 56,3 68,8 147,2 260,8 340,0 362,0 Kadınlar 338,4 28,0 39,3 60,4 114,1 202,3 310,5 343,9 Grafik 3.75 Türkiye Kırsal Alanda YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400,0 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 Erkekler Kadınlar 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.90 da ve Grafik 3.75 de Türkiye kırsal alanda YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 349,2 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 338,4 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 56,3/1000 kişi ve 39,3 YLL/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan 147,2 YLL/1000 kişi, kadınlarda saptanan değer ise 114,1 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 340,0 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 310,5 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 362,0 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 343,9 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. 240

Grafik 3.76 Türkiye Kırsal Alanda YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 900.000 800.000 700.000 600.000 YLL Sayısı 500.000 400.000 300.000 200.000 grup III grup II grup I 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.76 da Türkiye kırsal alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 859.357 YLL nin 742.630 u I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 96.160 ı II.grup hastalıklar, 20.567 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 284.241 YLL nin 39.404 ü I. Grup hastalıklar, 214.091 i II.grup, 30.745 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 2.766 YLL iken II.grup hastalıklar için 68.548, III. Grup hastalıklar için ise 907 YLL dir. Türkiye de kırsal alanda YLL oluşturan hastalıkların yaş gruplarına göre dağılımları Tablo 3.91- Tablo 3.93 arasında sunulmaktadır. Tablo 3.91 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 38,3 Perinatal nedenler 39,2 Perinatal nedenler 37,4 Alt Solunum Yolu 2 Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 13,9 Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 13,3 Enfeksiyonları 14,6 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 9,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 9,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 10,0 4 Konjenital Anomaliler 6,2 Konjenital Anomaliler 6,6 Konjenital Anomaliler 5,7 5 Menenjitler 2,9 Menenjitler 2,8 Kızamık 3,5 6 Kızamık 2,9 Trafik Kazaları 2,6 Menenjitler 3,0 7 Trafik Kazaları 2,4 Kızamık 2,4 Trafik Kazaları 2,2 Üst Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 1,8 Tüberküloz 1,6 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,1 9 Tüberküloz 1,4 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,7 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,2 Tüberküloz 1,3 Tablo 3.91 de görüldüğü üzere toplamda %38,3 lük bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla erkek ve kız çocuklarda %39,2 ve %37,4 dür. Türkiye kırsal alanda YLL dağılımında ikinci sırada yer alan neden olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %13,3, 241

kadınlarda %14,6 toplamda %13,9 olarak saptanmıştır. Her iki cinsiyette de ishalle seyreden hastalıklar %9,8 ile üçüncü sırada yer alırken, konjenital anomaliler toplamda %6,2, erkeklerde %6,6, kadınlarda %5,7 olarak belirlenmiştir. Kırsal alanda bu yaş grubunda menenjitler YLL sıralamasında beşinci neden olarak yer almaktadır. (Sırasıyla %2,9, %2,8 ve %3,0). Kızamık toplamda altıncı, erkeklerde yedinci, kadınlarda beşinci nedendir. Kadınlarda protein enerji malnütrisyonu dokuzuncu sırada yer alırken erkeklerde ve toplamda bu onuncu neden olarak sıralanmaktadır. Tablo 3.92 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 16,8 İskemik Kalp Hastalığı 20,2 İskemik Kalp Hastalığı 12,5 2 Serebrovasküler Hastalıklar 9,1 Serebrovasküler Hastalıklar 8,3 Serebrovasküler Hastalıklar 10,2 3 Trafik Kazaları 5,6 Trafik Kazaları 7,1 Romatizmal Kalp Hastalıkları 5,9 4 Tüberküloz Trakea, bronş ve Akciğer 3,8 Kanseri 4,9 Tüberküloz 5,1 5 Romatizmal Kalp Hastalıkları 3,7 Tüberküloz 2,9 Maternal Nedenler 5,1 Trakea, bronş ve Akciğer 6 Kanseri 3,4 Şiddet 2,7 Meme Kanseri 4,0 Alt Solunum Yolu 7 Enfeksiyonları Alt Solunum Yolu 3,0 Enfeksiyonları 2,6 Trafik Kazaları 3,7 8 Nefrit ve Nefrozlar 2,6 Lösemi 2,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,5 9 Kişinin kendini yaralaması 2,3 Kişinin kendini yaralaması 2,3 Diabetes mellitus 3,0 10 Diabetes mellitus 2,3 Nefrit ve Nefrozlar 2,2 Nefrit ve Nefrozlar 3,0 Tablo 3.92 de 15-59 yaş grubunda Türkiye kırsal alan için kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. 15-59 yaş YLL dağılımlarının birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%16,8). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %20,2 ve %12,5 dir. Her iki cinsiyette de YLL nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Serebrovasküler hastalıklar erkekte %8,3, kadınlarda ise %10,2 ile ikinci sırada bulunmaktadır. Bu yaş grubunda üçünçü sırayı toplamda trafik kazalarının ( %5,6) aldığı görülmektedir. Kadınlarda üçüncü sırada yer alan hastalık grubu romatizmal kalp hastalıklarıdır (%5,9). Kırsal alanda kadınlarda YLL sıralamasında dördüncü neden tüberküloz, beşinci neden ise maternal nedenler (%5,1), altıncı neden ise meme kanseri (%4,0) olarak saptanırken, erkeklerdeki dördüncü neden %4,9 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.93 Türkiye Kırsal Alanda YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 26,8 İskemik Kalp Hastalığı 27,3 İskemik Kalp Hastalığı 26,3 2 Serebrovasküler Hastalıklar 19,8 Serebrovasküler Hastalıklar 17,9 Serebrovasküler Hastalıklar 21,8 3 KOAH 8,2 KOAH 12,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,8 4 Hipertansif Kalp Hastalığı Trakea, bronş ve Akciğer 4,2 Kanseri 5,0 Diabetes Mellitus 4,3 5 Diabetes mellitus 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 KOAH 4,0 Trakea, bronş ve Akciğer Alt solunum Yolu 6 Kanseri 3,1 İnflamatuar kalp hastalığı 2,9 Enfeksiyonları 2,9 Alt Solunum Yolu 7 İnflamatuar kalp hastalığı 2,8 Enfeksiyonları 2,3 İnflamatuar kalp Hastalığı 2,6 Alt Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 2,6 Diabetes mellitus 2,2 Meme Kanseri 2,3 9 Mide Kanseri 1,7 Mide Kanseri 2,0 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 10 Peptik Ülser 1,4 Mesane Kanseri 1,7 Peptik Ülser 1,5 Tablo 3.93 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da YLL içindeki en büyük payı alan hastalık grubu iskemik kalp hastalığıdır (%26,8).İkinci sırayı %19,8 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,2). Toplamda dördüncü nedenin hipertansif kalp hastalıkları olduğu görülmektedir. Erkeklerde bu 242

oran %3,7 iken kadınlarda %4,8 dir. Trakea, bronş ve akciğer kanseri erkeklerde dördüncü neden olarak belirlenmiştir (%5,0). Diabetes mellitus toplamda %3,2 ile YLL sıralamasında beşinci sırada yer almaktadır. Kadınlarda bu oran %4,3 ile dördüncü sırada bulunmaktadır. Alt solunum yolu enfeksiyonları bu yaş grubu içerisinde tüm YLL lerin %2,6 sını oluşturmaktadır. Mide kanseri ise bu hastalık grubunu izlemekte, %1,7 ile dokuzuncu sıraya yerleşmektedir. 3.3.4 Türkiye Beş Bölgeye Göre YLL Dağılımları Bu bölümde beş bölge için YLL dağılımları verilecektir. 3.3.4.1 Batı Bölgesi YLL Dağılımları Bulguların bu bölümünde Batı Bölgesi YLL dağılımlarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulacaktır. Türkiye de Batı Bölgesinde YLL ye neden olan ilk yirmi hastalık aşağıdaki Tablo 3.94 ve Tablo 3.95 de sunulmaktadır. Tablo 3.94 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 17,0 2 Serebrovasküler Hastalık 9,9 3 Perinatal nedenler 8,2 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,8 5 Konjenital Anomaliler 4,2 6 Trafik Kazaları 4,2 7 KOAH 2,5 8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,4 9 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,0 10 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,9 11 Diabetes mellitus 1,8 12 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,8 13 Lösemi 1,7 14 Kişinin kendini yaralaması 1,6 15 Nefrit ve Nefrozlar 1,4 16 Tüberküloz 1,3 17 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,2 18 Şiddet 1,2 19 Meme Kanseri 1,1 20 Peptik Ülser 1,0 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye Batı Bölgesinde toplam YLL ler içinde en fazla payı olan hastalık grubu iskemik kalp hastalığıdır (%17,0). İkinci sırada %9,9 ile serebrovasküler hastalıklar yer alırken üçüncü sırada Perinatal nedenler (%8,2) bulunmaktadır. 243

Tablo 3.95 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 17,0 İskemik Kalp Hastalığı 16,9 2 Serebrovasküler Hastalık 10,2 Serebrovasküler Hastalık 9,5 3 Perinatal nedenler 7,8 Perinatal nedenler 8,9 4 Trafik Kazaları 5,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,4 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,3 Konjenital Anomaliler 4,6 6 Konjenital Anomaliler 4,0 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,7 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,7 Diabetes mellitus 2,6 8 KOAH 3,3 Meme Kanseri 2,5 9 Lösemi 2,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,5 10 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,8 Trafik Kazaları 2,5 11 Şiddet 1,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,2 12 Kişinin kendini yaralaması 1,6 Nefrit ve Nefrozlar 1,6 13 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,5 Kişinin kendini yaralaması 1,6 14 Tüberküloz 1,4 KOAH 1,4 15 Diabetes mellitus 1,3 Lösemi 1,3 16 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,3 17 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,1 Tüberküloz 1,2 18 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,1 Astım 1,0 19 Peptik Ülser 1,0 Over Kanseri 1,0 20 Kolon ve Rektum Kanseri 1,0 Peptik Ülser 0,9 Erkeklerde ve kadınlarda ilk sıradaki YLL nedeni sırasıyla %17,0 ve %16,9 ile iskemik kalp hastalığıdır. İkinci sırada her iki cinsiyette de %10,2 ve %9,5 ile serebrovasküler hastalıklar, üçüncü sırada %7,8 ve %8,9 ile Perinatal nedenler yer almaktadır. Grafik 3.77 Türkiye Batı Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 90,0 80,0 70,0 9,4 13,8 4,9 YLL/1000 Kişi 60,0 50,0 40,0 30,0 51,2 56,6 45,6 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 15,8 16,3 15,3 0,0 Batı Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 244

Grafik 3.77 de görüldüğü üzere, Türkiye, Batı bölgesinde toplam 76,4 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 86,7 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 65,8 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Batı Bölgesinde 76,4 YLL/1000 kişinin 15,8 ini I. Grup hastalıklar, 51,2 sini II.grup hastalıklar ve 9,4 ünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.96 Türkiye Batı Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 152,7 3,4 4,0 3,0 4,1 7,6 10,2 16,8 II. Grup 54,8 10,0 19,1 41,0 110,0 229,4 308,4 325,5 III. Grup 6,3 7,8 27,0 10,6 6,4 6,9 5,3 7,8 Kadınlar I. Grup 148,3 2,7 3,5 3,0 3,5 5,2 10,8 14,9 II. Grup 50,8 7,1 12,2 30,6 73,2 153,6 251,0 299,2 III. Grup 6,9 5,3 6,8 3,5 2,9 3,0 2,9 4,5 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 213,8 21,3 50,1 54,7 120,5 243,9 323,8 350,1 Kadınlar 206,0 15,1 22,6 37,2 79,6 161,8 264,7 318,5 Grafik 3.78 Türkiye Batı Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400,0 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 Erkekler Kadınlar 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.96 da ve Grafik 3.78 de Türkiye Batı bölgesinde YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 213,8 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 206,0 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 50,1/1000 kişi ve 22,6/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan 120,5 YLL/1000 kişi, kadınlarda saptanan değer ise 79,6 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan değer daha da artış göstermekte erkeklerde 323,8 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 264,7 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 350,1 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 318,5 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. 245

Grafik 3.79 Türkiye Batı Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 450.000 400.000 350.000 300.000 YLL Sayısı 250.000 200.000 150.000 100.000 50.000 grup III grup II grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.79 da Türkiye Batı bölgesi yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 406.695 YLL nin 291.593 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 102.294 ü II.grup hastalıklar, 12.808 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 252.149 YLL nin 16.625 ü I. Grup hastalıklar, 196.453 ü II.grup, 39.072 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 2.785 YLL iken II.grup hastalıklar için 55.274, III. Grup hastalıklar için ise 1.022 YLL dir. Tablo 3.97 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 31,1 Perinatal nedenler 31,6 Perinatal nedenler 30,6 2 Konjenital Anomaliler 16,1 Konjenital Anomaliler 16,1 Konjenital Anomaliler 16,0 Alt Solunum Yolu 3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 12,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 11,9 Enfeksiyonları 13,3 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,0 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,3 5 Trafik Kazaları 3,3 Trafik Kazaları 3,5 Trafik Kazaları 2,9 6 Menenjit 2,4 Menenjit 2,3 Kızamık 2,6 7 Kızamık 1,9 Lösemi 1,8 Menenjit 2,4 Üst Solunum Yolu 8 Lösemi 1,6 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,6 Enfeksiyonları 1,6 9 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,6 Kızamık 1,4 Lösemi 1,5 10 Serebrovasküler Hastalık 1,2 Serebrovasküler Hastalık 1,4 Kişinin Kendini Yaralaması 1,4 Tablo 3.97 de 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %31,1 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla erkek ve kadında %31,6 ve %30,6 dir. İkinci YLL nedeni olan konjenital anomaliler erkeklerde %16,1, kadınlarda %16,0 toplamda %16,1 olarak saptanmıştır. Toplamda alt solunum yolu enfeksiyonları %12,5 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %7,0 olarak bulunmuştur. 246

Tablo 3.98 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kişiler % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 19,2 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 16,6 2 Serebrovasküler Hastalık 8,8 Serebrovasküler Hastalık 9,5 Serebrovasküler Hastalık 7,7 3 Trafik Kazaları 7,2 Trafik Kazaları 9,0 Romatizmal Kalp Hastalığı 6,9 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,0 Meme Kanseri 4,4 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,9 Şiddet 3,2 Trafik Kazaları 4,0 6 Kişinin kendini yaralaması 2,8 Lösemi 2,8 Diabetes mellitus 3,3 7 Lösemi 2,5 Kişinin kendini yaralaması 2,8 Kişinin kendini yaralaması 2,9 8 Şiddet 2,4 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 2,7 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,2 Tüberküloz 2,0 Tüberküloz 2,2 10 Tüberküloz 2,1 Nefrit ve Nefrozlar 2,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,1 Tablo 3.98 de 15-59 yaş grubunda kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. 15-59 yaş YLL nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%19,2). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %20,7 ve %16,6 dır. Toplamda YLL nedenleri arasında ikinci sırada sebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Bu oranlar toplamda %8,8, erkeklerde %9,5 ve kadınlarda %7,7 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı trafik kazaları (%7,2), erkeklerde yine trafik kazaları (%9,0) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%6,9) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü sırada meme kanseri (%4,4) saptanırken, erkeklerdeki neden %4,0 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.99 Türkiye Batı Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 29,2 İskemik Kalp Hastalığı 26,2 İskemik Kalp Hastalığı 32,4 2 Serebrovasküler Hastalık 19,7 Serebrovasküler Hastalık 20,1 Serebrovasküler Hastalık 19,3 3 KOAH 7,8 KOAH 11,8 Hipertansif Kalp Hastalığı 5,3 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 6,7 Diabetes mellitus 4,0 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,6 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 4,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 KOAH 3,5 6 Diabetes mellitus 3,1 Diabetes mellitus 2,2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,7 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 7 Enfeksiyonları 2,4 Enfeksiyonları 2,1 Meme Kanseri 2,5 8 Meme Kanseri 1,2 Mesane kanseri 1,8 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 9 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Prostat Kanseri 1,5 Mide Kanseri 1,3 10 Kolon ve Rektum Kanseri 1,1 Kolon ve Rektum Kanseri 1,2 Over Kanseri 1,1 Tablo 3.99 da 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%29,2). İkinci sırayı %19,7 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır(%7,8). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda diabetes mellitus bulunmaktadır. Kadınlarda hipertansif kalp hastalığı üçüncü sırada yer alırken, erkeklerde beşinci sırada yer almaktadır. Toplamda ve erkeklerde alt solunum yolu enfeksiyonları YLL sıralamasında yedinci sırada yer alırken kadında altıncı sırada yer almaktadır (sırasıyla %2,4, %2,1 ve %2,7). Nefrit ve nefrozlar toplamda dokuzuncu sırada (%1,2), kadınlarda ise sekizinci sırada (%1,5) bulunmaktadır. Erkeklerde mesane ve prostat kanserinin 60 yaş üzeri grupta ilk on YLL nedeni arasında yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %1,8, %1,5). 247

3.3.4.2 Güney Bölgesi YLL Dağılımları Bulguların bu bölümünde Güney Bölgesi YLL dağılımlarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulacaktır. Tablo 3.100 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 14,1 2 Perinatal Nedenler 10,3 3 Serebrovasküler Hastalık 8,8 4 Konjenital Anomaliler 6,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,8 6 Trafik Kazaları 3,7 7 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,6 8 KOAH 2,2 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 10 Diabetes Mellitus 1,7 11 Lösemi 1,7 12 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,7 13 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,6 14 Lenfoma ve Multiple miyelom 1,5 15 Kişinin Kendini Yaralaması 1,4 16 Tüberküloz 1,4 17 Nefrit ve Nefrozlar 1,4 18 Mide Kanseri 1,2 19 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 20 Peptik Ülser 1,1 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye Güney Bölgesinde toplam YLL ler içinde en fazla payı olan hastalık grubu iskemik kalp hastalıklarıdır (%14,1). İkinci sırada %10,3 ile Perinatal nedenler ve üçüncü sırada %8,8 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Tablo 3.101 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 15,1 İskemik Kalp Hastalığı 12,7 2 Perinatal Nedenler 9,7 Perinatal Nedenler 11,1 3 Serebrovasküler Hastalık 8,6 Serebrovasküler Hastalık 9,0 4 Konjenital Anomaliler 6,2 Konjenital Anomaliler 7,5 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,4 6 Trafik Kazaları 4,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,0 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,5 8 KOAH 2,8 Trafik Kazaları 2,5 9 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,4 Diabetes Mellitus 2,3 10 Lösemi 2,0 Meme Kanseri 2,2 11 Lenfoma multiple miyelom 1,5 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 12 Tüberküloz 1,5 Nefrit ve Nefrozlar 1,6 13 Şiddet 1,4 Lenfoma multiple miyelom 1,5 14 Kişinin kendini yaralaması 1,4 Kişinin kendini yaralaması 1,4 15 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,3 KOAH 1,4 16 Diabetes Mellitus 1,3 Lösemi 1,3 17 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Mide Kanseri 1,3 18 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Tüberküloz 1,2 19 Peptik Ülser 1,1 Menenjit 1,1 20 Mide Kanseri 1,1 Kızamık 1,1 248

Erkeklerde ve kadınlarda ilk sırada sırasıyla %15,1 ve %12,7 ile iskemik kalp hastalığı yer almaktadır. İkinci sırada her iki cinsiyette de %9,7 ve %11,1 ile perinatal nedenler, üçüncü sırada %8,6 ve %9,0 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Grafik 3.80 Türkiye Güney Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 90,0 11,6 80,0 8,1 70,0 4,5 YLL/1000 Kişi 60,0 50,0 40,0 30,0 49,7 56,0 43,3 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 20,1 20,9 19,3 0,0 Güney Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.80 de görüldüğü üzere, Türkiye, Güney bölgesi toplam 77,9 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 88,5 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 67,1 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Güney bölgesinde toplam 77,9 YLL/1000 kişinin 20,1 ini I. Grup hastalıklar, 49,7 sini II.grup hastalıklar ve 8,1 ini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.102 Türkiye Güney Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 164,4 4,3 4,7 3,5 5,1 8,6 10,3 15,2 II. Grup 67,6 10,9 20,4 44,2 115,0 223,4 303,2 326,1 III. Grup 6,8 7,3 22,5 8,7 5,0 5,9 5,0 7,1 Kadınlar I. Grup 161,5 3,2 3,4 3,4 4,1 5,3 10,4 13,4 II. Grup 64,1 7,5 12,1 32,0 76,4 154,0 254,9 305,7 III. Grup 7,3 5,0 5,6 3,0 2,4 2,3 2,4 3,9 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 238,8 22,5 47,7 56,4 125,1 237,8 318,5 348,4 Kadınlar 232,9 15,7 21,1 38,5 82,8 161,6 267,8 322,9 249

Grafik 3.81 Türkiye Güney Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 350,0 300,0 250,0 YLL/1000 Kişi 200,0 150,0 100,0 50,0 Erkekler Kadınlar 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.102 de ve Grafik 3.81 de Türkiye Güney bölgesinde YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 238,8 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 232,9 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 47,7 YLL/1000 kişi ve 21,1 YLL/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan değer 125,1 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 82,8 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan YLL/1000 kişi daha da artış göstermekte erkeklerde 318,5 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 267,8 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 348,4 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 322,9 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. Grafik 3.82 Türkiye Güney Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 250.000 200.000 YLL Sayısı 150.000 100.000 grup III grup II grup I 50.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 250

Grafik 3.82 de Türkiye Güney bölgesi yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 230.926 YLL nin 159.557 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 64.517 si II.grup hastalıklar, 6.852 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 98.796 YLL nin 7.189 u I. Grup hastalıklar, 79.299 u II.grup, 12.308 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 867 YLL iken II.grup hastalıklar için 19.253, III. Grup hastalıklar için ise 315 YLL dir. Türkiye Güney Bölgesi YLL dağılımları, ayrıntılı olarak yaş gruplarına ve cinsiyete göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.103 de 0-14 yaş ülke geneli için cinsiyete göre YLL nedenleri verilmektedir. Tablo 3.103 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal Nedenler 29,2 Perinatal Nedenler 29,6 Perinatal Nedenler 28,8 2 Konjenital Anomaliler 19,2 Konjenital Anomaliler 19,0 Konjenital Anomaliler 19,4 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 3 Enfeksiyonları 12,6 Enfeksiyonları 12,1 Enfeksiyonları 13,1 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,1 5 Trafik Kazaları 2,9 Trafik Kazaları 3,2 Kızamık 2,7 6 Menenjit 2,5 Menenjit 2,5 Trafik Kazaları 2,6 7 Kızamık 2,3 Kızamık 1,9 Menenjit 2,6 Üst Solunum Yolları Üst Solunum Yolları 8 Enfeksiyonu 1,5 Lösemi 1,5 Enfeksiyonu 1,7 Üst Solunum Yolları 9 Lösemi 1,4 Enfeksiyonu 1,3 Protin Enerji Malnütrisyonu 1,3 10 Tüberküloz 1,2 Tüberküloz 1,3 Lösemi 1,3 Tablo 3.103 de 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda %29,2 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla erkeklerde ve kadınlarda %29,6 ve %28,8 dir. İkinci sıradaki konjenital anomaliler erkeklerde %19,0, kadınlarda %19,4 toplamda %19,2 olarak saptanmıştır. Toplamda alt solunum yolu enfeksiyonları %12,6 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %6,9, erkeklerde %6,7, kadınlarda %7,1 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda kızamık beşinci sırada yer alırken (%2,7) bu oran erkek çocuklarda %1,9 ile yedinci sırada yer almaktadır. Menenjit e bağlı nedenler ise toplamda altıncı sırada görülmektedir (%2,5). Tablo 3.104 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 18,3 İskemik Kalp Hastalığı 20,4 İskemik Kalp Hastalığı 14,7 2 Serebrovasküler Hastalık 9,3 Serebrovasküler Hastalık 9,1 Serebrovasküler Hastalık 9,6 3 Trafik Kazaları 6,3 Trafik Kazaları 7,6 Romatizmal Kalp Hastalığı 7,0 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Meme Kanseri 4,5 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,9 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 2,8 Lösemi 3,0 Trafik Kazaları 4,0 6 Lösemi 2,6 Şiddet 2,9 Diabetes Mellitus 3,4 7 Kişinin kendini yaralaması 2,6 Kişinin kendini yaralaması 2,5 Nefrit ve Nefrozlar 3,1 Lenfoma ve Multiple Lenfoma ve Multiple Lenfoma ve Multiple 8 Miyeloma 2,5 Miyeloma 2,4 Miyeloma 2,7 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,5 Tüberküloz 2,2 Kişinin kendini yaralaması 2,6 10 Diabetes Mellitus 2,3 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,2 Mide Kanseri 2,5 Tablo 3.104 de 15-59 yaş grubunda için YLL dağılımları verilmektedir. YLL nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%18,3). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %20,4 ve %14,7 dır. Sebrovasküler hastalıklar ikinci sırada yer almakta olup sırasıyla toplamda %9,3, erkeklerde %9,1 ve kadınlarda %9,6 dir. Bu yaş grubunda üçünçü sırayı ise toplamda trafik kazaları 251

(%6,3), erkeklerde yine trafik kazaları (%7,6) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalıklarının (%7,0) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü sırada meme kanseri %4,5 olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %3,9 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.105 Türkiye Güney Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 27,9 İskemik Kalp Hastalığı 26,7 İskemik Kalp Hastalığı 29,2 2 Serebrovasküler Hastalık 19,6 Serebrovasküler Hastalık 18,9 Serebrovasküler Hastalık 20,4 3 KOAH 8,0 KOAH 11,8 Hipertansif Kalp Hastalığı 5,0 Hipertansif Kalp Trakea, Bronş ve Akciğer 4 Hastalığı 4,3 Kanseri 6,4 Diabetes Mellitus 4,2 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 KOAH 3,8 6 Diabetes Mellitus 3,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 İnflamatuar Kalp Alt Solunum Yolu 7 Hastalığı 2,8 Diabetes Mellitus 2,2 Enfeksiyonları 2,5 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,1 Meme Kanseri 2,4 9 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,8 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 10 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Mesane Kanseri 1,7 Mide Kanseri 1,4 Tablo 3.105 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%27,9). İkinci sırayı %19,6 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,0). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda diabetes mellitus bulunmaktadır. 3.3.4.3 Orta Bölge YLL Dağılımları Bulguların bu bölümünde Orta Bölge YLL dağılımlarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulacaktır. Türkiye Orta Bölgede YLL ye neden olan ilk yirmi hastalık Tablo 3.106 ve Tablo 3.107 de sunulmaktadır. Tablo 3.106 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 14,7 2 Perinatal Nedenler 13,4 3 Serebrovasküler Hastalık 9,1 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,9 5 Trafik kazası 3,6 6 Konjenital anomaliler 2,7 7 İshalle Seyreden hastalıklar 2,6 8 KOAH 2,4 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 10 Diabetes mellitus 1,8 11 Tüberküloz 1,8 12 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,7 13 Lösemi 1,6 14 Romatizmal kalp hastalığı 1,5 15 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,4 16 Kişinin kendini yaralaması 1,4 17 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 18 Mide Kanseri 1,2 19 Peptik Ülser 1,2 20 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 252

Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye Orta Bölgede toplam YLL ler içinde en fazla payı alan hastalık grubu iskemik kalp hastalıklarıdır (%14,7). Orta Bölgede ikinci sırada %13,4 ile Perinatal nedenler bulunmaktadır. Üçüncü sırada serebrovasküler hastalıklar %9,1 lik bir yüzde ile yer almaktadır. Tablo 3.107 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 15,5 Perinatal Nedenler 14,4 2 Perinatal Nedenler 12,6 İskemik Kalp Hastalığı 13,7 3 Serebrovasküler Hastalık 8,8 Serebrovasküler Hastalık 9,5 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,5 5 Trafik kazaları 4,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,0 6 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,3 Konjenital anomaliler 2,7 7 KOAH 3,1 Diabetes mellitus 2,4 8 Konjenital anomaliler 2,7 Trafik kazaları 2,3 9 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,3 Romatizmal kalp hastalığı 2,3 10 Lösemi 1,9 Meme Kanseri 2,2 11 Tüberküloz 1,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,2 12 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,4 Tüberlüloz 1,7 13 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 Nefrit ve Nefrozlar 1,6 14 Şiddet 1,4 KOAH 1,5 15 Kişinin kendini yaralaması 1,4 Kişinin kendini yaralaması 1,4 16 Diabetes mellitus 1,3 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,3 17 Peptik Ülser 1,3 Lösemi 1,3 18 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 Mide Kanseri 1,3 19 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Peptik ülser 1,1 20 Mide kanseri 1,1 Menenjit 1,0 Erkeklerdeki ilk sıradaki YLL nedeni %15,5 ile iskemik kalp hastalığı iken, kadınlarda %14,4 ile Perinatal nedenlerdır. İkinci sırada erkeklerde %12,6 ile Perinatal nedenler bulunurken kadınlarda %13,7 ile iskemik kalp hastalıkları bulunmaktadır. Erkeklerde ve kadınlarda üçüncü sırada sırasıyla %8,8 ve %9,5 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. Grafik 3.83 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL/1000 Kişi 100,0 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 8,8 52,9 12,8 59,7 4,7 46,0 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 25,6 26,8 24,4 0,0 Orta Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 253

Grafik 3.83 de görüldüğü üzere, Türkiye, Orta bölgede toplam 87,3 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 99,3 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 75,1 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Orta bölgede toplam 87,3 YLL/1000 kişinin 25,6 sını I. Grup hastalıklar, 52,9 unu II.grup hastalıklar ve 8,8 ini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.108 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 231,3 5,3 5,1 3,9 5,8 9,2 10,8 15,5 II. Grup 42,1 12,0 21,6 46,9 121,9 234,8 315,0 334,4 III. Grup 7,2 8,3 25,0 9,6 5,4 6,2 5,1 7,1 Kadınlar I. Grup 223,5 4,1 4,5 4,0 4,4 5,9 11,1 13,5 II. Grup 35,9 8,3 13,6 33,0 78,4 163,7 266,5 315,0 III. Grup 7,8 5,6 6,2 3,0 2,4 2,4 2,5 3,8 Toplam 80 ve 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 üzeri Erkekler 280,5 25,7 51,8 60,4 133,1 250,2 330,9 356,9 Kadınlar 267,2 18,1 24,3 40,0 85,2 172,0 280,1 332,3 Grafik 3.84 Türkiye Orta Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400,0 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 Erkekler Kadınlar 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.108 de ve Grafik 3.84 de Türkiye orta bölge YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 280,5 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 267,2 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 51,8 YLL/1000 kişi ve 24,3 YLL/1000 kişiye inmekte, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan değer 133,1 YLL/1000 kişi, kadınlarda saptanan değer ise 85,2 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan YLL/1000 kişi daha da artış göstermekte erkeklerde 330,9 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 280,1 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 356,9 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 332,3 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. 254

Grafik 3.85 Türkiye Orta Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400.000 350.000 300.000 250.000 YLL Sayısı 200.000 150.000 100.000 grup III grup II grup I 50.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.85 de Türkiye orta bölgede yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 377.333 YLL nin 313.232 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 53.832 si II.grup hastalıklar, 10.269 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 157.406 YLL nin 12.352 si I. Grup hastalıklar, 125.172 si II.grup, 19.882 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1.484 YLL iken II.grup hastalıklar için 33.524, III. Grup hastalıklar için ise 534 YLL dir. Türkiye Orta Bölge YLL dağılımları, ayrıntılı olarak yaş gruplarına ve cinsiyete göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.109 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 39,5 Perinatal nedenler 39,6 Perinatal nedenler 39,3 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 13,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 12,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 14,0 3 Konjenital Anomaliler 8,0 Konjenital Anomaliler 8,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,8 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,0 Konjenital Anomaliler 7,5 5 Trafik Kazaları 2,8 Trafik Kazaları 3,0 Menenjit 2,7 6 Menenjit 2,6 Menenjit 2,5 Kızamık 2,5 7 Kızamık 2,1 Tüberküloz 1,9 Trafik Kazaları 2,5 8 Tüberküloz 1,8 Kızamık 1,6 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,7 9 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,5 Lösemi 1,4 Tüberküloz 1,6 10 Lösemi 1,3 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Tablo 3.109 da 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %39,5 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla %39,6 ve %39,3 dür. İkinci YLL nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %12,9, kadınlarda %14,0 255

toplamda %13,4 olarak saptanmıştır. Konjenital anomaliler %8,0 ile üçüncü sırada yer alırken, ishal ile seyreden hastalıklar toplamda %7,4 ile dördüncü sıradadır. Tablo 3.110 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 18,6 İskemik Kalp Hastalığı 20,6 İskemik Kalp Hastalığı 15,3 2 Serebrovasküler Hastalık 9,3 Serebrovasküler Hastalık 9,1 Serebrovasküler Hastalık 9,5 3 Trafik Kazaları 6,3 Trafik Kazaları 7,8 Romatizmal Kalp Hastalığı 6,5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Meme Kanseri 4,3 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,5 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 2,8 Lösemi 2,9 Trafik Kazaları 3,8 6 Tüberküloz 2,6 Şiddet 2,9 Diabetes mellitus 3,4 7 Kişinin kendini yaralaması 2,6 Kişinin kendini yaralaması 2,6 Nefrit ve Nefrozlar 3,1 8 Lösemi 2,6 Tüberküloz 2,6 Tüberküloz 2,8 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,4 Lenfoma ve Multiple Miyelom 2,2 Kişinin kendini yaralaması 2,7 10 Lenfoma ve Multiple Miyelom 2,3 Peptik Ülser 2,2 Lenfoma ve Multiple Miyelom 2,5 Tablo 3.110 da 15-59 yaş grubunda Orta Bölge için kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. Tabloda görüldüğü üzere, 15-59 yaş YLL nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%18,6). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %20,6 ve %15,3 dür. Tablo 3.111 Türkiye Orta Bölgede YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 28,1 İskemik Kalp Hastalığı 26,8 İskemik Kalp Hastalığı 29,5 2 Serebrovasküler Hastalık 19,5 Serebrovasküler Hastalık 18,6 Serebrovasküler Hastalık 20,4 3 KOAH 8,0 KOAH 11,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 5,1 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 6,3 Diabetes mellitus 4,3 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,4 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 3,8 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,8 KOAH 3,7 6 Diabetes mellitus 3,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,9 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,5 7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 Diabetes mellitus 2,2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 2,3 Enfeksiyonları 2,1 Meme Kanseri 2,5 9 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,8 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 10 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Mesane Kanseri 1,7 Mide Kanseri 1,4 Tablo 3.111 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%28,1). İkinci sırayı %19,5 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır(%8,0). 3.3.4.4 Kuzey Bölgesi YLL Dağılımları Bulguların bu bölümünde Kuzey Bölgesi YLL dağılımlarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulacaktır. Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye neden olan ilk yirmi hastalık Tablo 3.112 ve Tablo 3.113 de sunulmaktadır. 256

Tablo 3.112 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 16,4 2 Perinatal nedenler 11,4 3 Serebrovasküler Hastalık 10,2 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,8 5 Trafik Kazaları 3,0 6 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,9 7 Kronik Obstüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) 2,8 8 Konjenital Anomaliler 2,3 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,2 10 Diabetes mellitus 2,0 11 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,0 12 Lösemi 1,5 13 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,5 14 Tüberküloz 1,4 15 Kişinin kendini yaralaması 1,3 16 Nefrit ve Nefrozlar 1,3 17 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 18 Mide Kanseri 1,2 19 Şiddet 1,1 20 Peptik Ülser 1,1 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye Kuzey Bölgesinde toplam YLL ler içinde en fazla payı olan hastalık grubu %16,4 ile iskemik kalp hastalıklarıdır. İkinci sırada %11,4 ile Perinatal nedenler yer alırken, Kuzey Bölgesinde üçüncü sırada %10,2 ile serebrovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Tablo 3.113 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 17,2 İskemik Kalp Hastalığı 15,5 2 Perinatal nedenler 10,2 Perinatal nedenler 12,8 3 Serebrovasküler Hastalık 9,8 Serebrovasküler Hastalık 10,6 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,0 5 Trafik Kazaları 3,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,1 6 KOAH 3,7 Diabetes mellitus 2,7 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,4 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,5 8 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,8 Konjenital Anomaliler 2,3 9 Konjenital Anomaliler 2,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,3 10 Lösemi 1,8 Trafik Kazaları 2,0 11 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,5 Meme Kanseri 2,0 12 Tüberküloz 1,5 KOAH 1,7 13 Şiddet 1,5 Nefrit ve Nefrozlar 1,6 14 Kişinin kendini yaralaması 1,5 Mide Kanseri 1,3 15 Diabetes mellitus 1,4 Kişinin kendini yaralaması 1,2 16 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,4 Lösemi 1,2 17 Mide Kanseri 1,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 18 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 Tüberküloz 1,2 19 Peptik Ülser 1,1 Peptik Ülser 1,0 20 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,1 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,0 Erkeklerde ve kadınlarda ilk sıradaki YLL nedeni sırasıyla %17,2 ve %15,5 ile iskemik kalp hastalığıdır. İkinci sırada her iki cinsiyette de %10,2 ve %12,8 ile perinatal nedenler, üçüncü sırada %9,8 ve %10,6 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. 257

Grafik 3.86 Türkiye Kuzey Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 12,9 8,9 80,0 5,0 YLL/1000 Kişi 60,0 40,0 58,2 65,3 51,3 Grup III Grup II Grup I 20,0 24,9 26,5 23,4 0,0 Kuzey Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.86 da görüldüğü üzere, Türkiye, Kuzey bölgesi toplam 91,9 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 104.6 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 79,7 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Kuzey bölgesinde toplam 91,9 YLL/1000 kişinin 24,9 nu I. Grup hastalıklar, 58,2 sini II.grup hastalıklar ve 8,9 unu III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.114 Türkiye Kuzey Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 235,8 5,6 5,4 4,2 6,2 9,9 10,9 14,9 II. Grup 40,6 11,9 21,1 46,7 122,6 232,3 310,9 333,7 III. Grup 8,1 7,9 21,7 11,6 10,8 10,0 8,3 6,7 Kadınlar I. Grup 230,4 4,1 4,0 4,1 4,6 5,9 10,8 12,8 II. Grup 35,3 8,0 12,2 32,9 81,7 165,3 267,8 312,0 III. Grup 8,0 5,5 6,1 4,4 3,3 2,6 2,4 3,5 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 284,5 25,4 48,2 62,5 139,5 252,2 330,1 355,3 Kadınlar 273,7 17,6 22,3 41,4 89,6 173,7 281,0 328,3 258

Grafik 3.87 Türkiye Kuzey Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400,0 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 Erkekler Kadınlar 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.114 de ve Grafik 3.87 de Türkiye Kuzey bölgesinde YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 284,5 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 273,7 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 48,2 YLL/1000 kişi ve 22,3 YLL/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan 139,5 YLL/1000 kişi, kadınlarda saptanan değer ise 89,6 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan YLL/1000 kişi daha da artış göstermekte erkeklerde 330,1 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 281,0 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 355,3 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 328,3 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. 259

Grafik 3.88 Türkiye Kuzey Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve YaşGruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 140.000 120.000 100.000 YLL Sayısı 80.000 60.000 40.000 grup III grup II grup I 20.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.88 de Türkiye kuzey bölgede yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 138.960 YLL nin 116.043 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 18.915 i II.grup hastalıklar, 4.002 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 61.081 YLL nin 4.919 u I. Grup hastalıklar, 46.776 sı II.grup, 9.385 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 747 YLL iken II.grup hastalıklar için 17.637, III. Grup hastalıklar için ise 260 YLL dir. Tablo 3.115 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 37,0 Perinatal nedenler 35,1 Perinatal nedenler 39,3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 2 Enfeksiyonları 13,7 Enfeksiyonları 13,8 Enfeksiyonları 13,7 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 8,6 4 Konjenital Anomaliler 7,4 Konjenital Anomaliler 7,7 Konjenital Anomaliler 7,1 5 Trafik Kazaları 2,9 Trafik Kazaları 3,2 Kızamık 2,8 6 Kızamık 2,8 Kızamık 2,8 Menenjit 2,7 7 Menenjit 2,7 Menenjit 2,7 Trafik Kazaları 2,5 8 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,6 Lösemi 1,6 9 Lösemi 1,5 Tüberküloz 1,5 10 Tüberküloz 1,4 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,8 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,4 Kişinin kendini yaralaması 1,3 260

Tablo 3.115 de 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda %37,0 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler erkeklerde ve kadınlarda sırasıyla %35,1 ve %39,3 dür. İkinci YLL nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %13,8, kadınlarda %13,7 toplamda %13,7 olarak saptanmıştır. İshalle seyreden hastalıklar toplamda %8,7 ile üçüncü sırada yer alırken, erkeklerde %8,7, kadınlarda %8,6 olarak belirlenmiştir. Konjenital anomaliler %7,4 ile toplamda dördüncü sıradadır. Kadınlarda kızamığa bağlı nedenler, YLL nedenlerinde beşinci sırada yer alırken (%2,8) bu neden erkek çocuklarda %2,8 ile altıncı sırada yer almaktadır. YLL dağılımı içerisinde menenjitler ise toplamda yedinci sırada görülmektedir (%2,7). Tablo 3.116 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,2 İskemik Kalp Hastalığı 22,5 İskemik Kalp Hastalığı 16,5 2 Serebrovasküler Hastalık 9,7 Serebrovasküler Hastalık 9,6 Serebrovasküler Hastalık 9,8 3 Trafik Kazaları 5,4 Trafik Kazaları 6,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 6,8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,9 Diabetes mellitus 3,6 4 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,9 5 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,7 Şiddet 3,0 Meme Kanseri 3,5 6 Kişinin kendini yaralaması 2,7 Kişinin kendini yaralaması 3,0 Trafik Kazaları 3,5 7 Şiddet 2,5 Lösemi 2,7 Nefrit ve Nefrozlar 3,1 8 Diabetes mellitus 2,5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,3 Mide Kanseri 2,3 Kişinin kendini 9 Nefrit ve Nefrozlar 2,4 Tüberküloz 2,2 yaralaması 2,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 2,3 10 Lösemi 2,4 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,1 Tablo 3.116 da 15-59 yaş grubunda Kuzey Bölgesi için kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. 15-59 yaş YLL nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%20,2). Bu oranlar erkek ve kadınlarda sırasıyla %22,5 ve %16,5 dir. Toplamda YLL nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır (%9,7). Bu oranlar erkeklerde %9,6 ve kadınlarda %9,8 dir. Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise toplamda trafik kazaları (%5,4), erkeklerde yine trafik kazaları (%6,5) kadınlarda ise romatizmal kalp hastalığının (%6,8) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü sırada diabetes mellitus (%3,6) olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %3,9 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.117 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 28,0 İskemik Kalp Hastalığı 26,8 İskemik Kalp Hastalığı 29,4 2 Serebrovasküler Hastalık 19,8 Serebrovasküler Hastalık 19,1 Serebrovasküler Hastalık 20,6 3 KOAH 7,9 KOAH 11,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 5,0 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 6,2 Diabetes mellitus 4,2 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 3,7 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 KOAH 3,8 6 Diabetes mellitus 3,2 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,5 7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,8 Alt Solunum Yolu 8 Enfeksiyonları 2,3 Diabetes mellitus 2,2 Meme Kanseri 2,4 9 Mide Kanseri 1,6 Mide Kanseri 1,8 Nefrit ve Nefrozlar 1,5 10 Nefrit ve Nefrozlar 1,2 Mesane kanseri 1,7 Mide kanseri 1,4 Tablo 3.117 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda da en önemli YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%28,0). İkinci sırayı %19,8 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%7,9). Dördüncü sırada 261

erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri, kadınlarda diabetes mellitus bulunmaktadır. Kadınlarda hipertansif kalp hastalığı üçüncü sırada yer alırken, erkeklerde beşinci sırada yer almaktadır. 3.3.4.5 Doğu Bölgesi YLL Dağılımları Bulguların bu bölümünde Doğu Bölgesi YLL dağılımlarının yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulacaktır. Türkiye de Doğu Bölgesinde YLL ye neden olan ilk yirmi hastalık Tablo 3.118 ve Tablo 3.1119 da sunulmaktadır. Tablo 3.118 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLL nedenleri Toplam YLL ler (%) 1 Perinatal nedenler 23,6 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 10,3 3 İskemik Kalp Hastalığı 6,5 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,2 5 Serebrovasküler Hastalık 5,5 6 Trafik Kazaları 3,6 7 Konjenital Anomaliler 3,2 8 Tüberküloz 1,9 9 Menenjit 1,9 10 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 1,4 11 Lösemi 1,4 12 Kızamık 1,4 13 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 14 Diabetes Mellitus 1,1 15 Kişinin kendini yaralaması 1,1 16 Düşmeler 1,1 17 Maternal Nedenler 1,1 18 Nefrit ve Nefrozlar 1,0 19 Mide Kanseri 0,9 20 Romatizmal Kalp Hastalığı 0,9 Tabloda görüldüğü üzere, Türkiye Doğu Bölgesinde toplam YLL ler içinde en fazla payı olan hastalık grubu perinatal nedenlerdir (%23,6). İkinci sırada %10,3 ile alt solunum yolu enfeksiyonları bulunmaktadır. Doğu Bölgesinde üçüncü sırada %6,5 ile iskemik kalp hastalığı yer almaktadır. 262

Tablo 3.119 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 21,9 Perinatal nedenler 25,8 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 9,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 10,7 3 İskemik Kalp Hastalığı 7,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,4 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,9 Serebrovasküler Hastalık 6,0 5 Serebrovasküler Hastalık 5,1 İskemik Kalp Hastalığı 5,5 6 Trafik Kazaları 4,3 Konjenital Anomaliler 3,0 7 Konjenital Anomaliler 3,4 Trafik Kazaları 2,6 8 Tüberküloz 2,1 Maternal Nedenler 2,5 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,8 Menenjit 1,9 10 Menenjit 1,8 Tüberküloz 1,7 11 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 1,8 Kızamık 1,5 12 Lösemi 1,7 Diabetes Mellitus 1,4 13 Kızamık 1,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,2 14 Düşmeler 1,2 Kişinin kendini yaralaması 1,2 15 Lenfoma ve Multiple Miyelom 1,1 Nefrit ve Nefrozlar 1,1 16 Mide Kanseri 1,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,1 17 Kişinin kendini yaralaması 1,0 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 1,0 18 Nefrit ve Nefrozlar 1,0 Lösemi 0,9 19 Peptik Ülser 1,0 Protein Enerji Malnütrisyonu 0,9 20 Şiddet 0,9 Düşmeler 0,9 Erkeklerde ve kadınlarda ilk sıradaki YLL nedeni sırasıyla %21,9 ve %25,8 ile perinatal nedenler. İkinci sırada her iki cinsiyette de %9,9 ve %10,7 ile alt solunum enfeksiyonları, üçüncü sırada erkeklerde %7,2 ile iskemik kalp hastalığı, kadınlarda %6,4 ile ishalle seyreden hastalıklar yer almaktadır. Grafik 3.89 Türkiye Doğu Bölgesi YLL lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 140,0 120,0 100,0 10,6 14,4 6,6 YLL/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 43,7 59,0 49,5 59,5 37,6 58,4 Grup III Grup II Grup I 20,0 0,0 Doğu Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.89 da görüldüğü üzere, Türkiye, Doğu bölgesi toplam 113,4 YLL/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 123,4 YLL/1000 kişi iken kadınlarda 102,7 YLL/1000 kişi olarak bulunmuştur. 263

Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Doğu bölgesinde toplam 113,4 YLL/1000 kişinin 59,0 unu I. Grup hastalıklar, 43,7 sini II.grup hastalıklar ve 10,6 sını III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.120 Türkiye Doğu Bölge YLL lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 381,4 11,3 8,2 5,8 9,1 11,5 11,5 13,0 II. Grup 46,2 15,1 23,8 51,7 124,2 206,4 313,4 345,7 III. Grup 9,0 9,6 20,4 12,4 19,6 22,8 4,9 5,9 Kadınlar I. Grup 375,2 9,8 9,3 12,7 8,2 6,7 11,6 11,5 II. Grup 36,9 10,7 13,8 30,6 80,1 162,8 293,6 341,2 III. Grup 9,1 6,9 5,6 3,4 8,6 14,6 2,3 2,9 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 436,6 36,0 52,4 69,9 152,9 240,7 329,9 364,6 Kadınlar 421,2 27,4 28,7 46,8 96,9 184,2 307,5 355,6 Grafik 3.90 Türkiye Doğu Bölge YLL lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLL/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 450,0 400,0 350,0 300,0 YLL/1000 Kişi 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 Erkekler Kadınlar 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.120 de ve Grafik 3.90 da Türkiye Doğu Bölgesi YLL/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 436,6 YLL/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 421,2 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 52,4 YLL/1000 kişi ve 28,7 YLL/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde 152,9 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 96,9 YLL/1000 kişi olarak hesaplanmaktadır. 70-79 yaş grubunda YLL/1000 kişi daha da artış göstermekte erkeklerde 329,9 YLL/1000 kişiye, kadınlarda da 307,5 YLL/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 364,6 YLL/1000 kişi, kadınlarda ise 355,6 YLL/1000 kişi olarak saptanmıştır. 264

Grafik 3.91 Türkiye Doğu Bölge YLL Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 800.000 700.000 600.000 500.000 YLL Sayısı 400.000 300.000 200.000 grup III grup II grup I 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.91 de Türkiye Doğu bölgesi yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLL dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 771.392 YLL nin 680.200 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 74.945 i II.grup hastalıklar, 16.247 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 122.601 YLL nin 19.205 i I. Grup hastalıklar, 86.603 ü II.grup, 16.793 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 781 YLL iken II.grup hastalıklar için 22.020, III. Grup hastalıklar için ise 270 YLL dir. Türkiye Doğu Bölgesi YLL dağılımları, ayrıntılı olarak yaş gruplarına ve cinsiyete göre ayrı ayrı sunulmaktadır. Tablo 3.121 de Doğu Bölgesi 0-14 yaş ve cinsiyete göre YLL nedenleri verilmektedir. Tablo 3.121 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 40,5 Perinatal nedenler 39,2 Perinatal nedenler 42,0 Alt Solunum Yolu 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 15,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 15,6 Enfeksiyonları 16,0 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 10,1 İshalle Seyreden Hastalıklar 10,1 İshalle Seyreden Hastalıklar 10,1 4 Konjenital Anomaliler 5,5 Konjenital Anomaliler 6,0 Konjenital Anomaliler 4,9 5 Menenjit 3,0 Menenjit 3,0 Menenjit 2,9 6 Kızamık 2,3 Trafik Kazaları 2,3 Kızamık 2,5 7 Trafik Kazaları 2,1 Kızamık 2,1 Trafik Kazaları 1,9 8 Tüberküloz 1,5 Tüberküloz 1,6 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Tüberküloz 1,3 10 Lösemi 1,0 Lösemi 1,0 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları 1,0 Tablo 3.121 de 0-14 yaş grubu çocuklarda YLL dağılımları verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere toplamda, %40,5 lik bir yüzde ile perinatal nedenler ilk sırayı almaktadır. Bu yüzdeler sırasıyla %39,2 ve %42,0 dır. İkinci YLL nedeni olan alt solunum yolu enfeksiyonları erkeklerde %15,6, kadınlarda %16,0 265

toplamda %15,8 olarak saptanmıştır. Toplamda, erkekte ve kadında ishal ile seyreden hastalıklar %10,1 ile üçüncü sırada yer almıştır. Konjenital anomaliler %5,5 ile YLL sıralamasında dördüncü, menenjit ise %3,0 ile beşinci sırada yer almaktadır. YLL sıralamasında toplamda ve kadınlarda kızamık altıncı (sırasıyla %2,3, %2,5), erkeklerde yedinci sırada yer almaktadır (%2,1). Tablo 3.122 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 12,0 İskemik Kalp Hastalığı 13,7 Serebrovasküler Hastalık 10,8 2 Serebrovasküler Hastalık 9,1 Trafik Kazaları 8,8 Maternal Nedenler 10,4 3 Trafik Kazaları 7,3 Serebrovasküler Hastalık 8,1 İskemik Kalp Hastalığı 9,2 4 Maternal Nedenler 3,8 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 3,4 Romatizmal Kalp Hastalığı 4,9 5 Tüberküloz 3,5 Tüberküloz 3,4 Trafik Kazaları 4,9 6 Romatizmal Kalp Hastalığı 3,1 Lösemi 3,2 Tüberküloz 3,8 7 Nefrit ve Nefrozlar 2,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,9 Nefrit ve Nefrozlar 3,4 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,7 Şiddet 2,7 Diabetes Mellitus 3,1 9 Lösemi 2,6 Kişinin kendini yaralaması 2,5 Demir Eksikliği Anemisi 2,7 10 Kişinin kendini yaralaması 2,5 Lenfoma ve Multiple Miyelom 2,4 Kişinin kendini yaralaması 2,6 Tablo 3.122 de 15-59 yaş grubunda Türkiye Doğu Bölgesi için kadın ve erkeklerde YLL dağılımları verilmektedir. YLL nedenlerinin birinci sırasında iskemik kalp hastalıkları yer almaktadır (%12,0). Toplamda YLL nedenleri arasında ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır (%9,1). Erkeklerde ikinci sırayı trafik kazaları alırken (%8,8), kadınlarda bu sırada maternal nedenler bulunmaktadır (%10,4). Bu yaş grubunda üçüncü sırayı toplamda trafik kazaları (%7,3), erkeklerde serebrovasküler hastalıklar (%8,1), kadınlarda ise iskemik kalp hastalığının (%9,2) aldığı görülmektedir. Kadınlarda dördüncü sırada romatizmal kalp hastalığı (%4,9) YLL nedeni olarak saptanırken, erkeklerdeki neden %3,4 ile trakea, bronş ve akciğer kanseridir. Tablo 3.123 Türkiye Doğu Bölgesinde YLL ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 22,6 İskemik Kalp Hastalığı 22,6 İskemik Kalp Hastalığı 22,7 2 Serebrovasküler Hastalık 18,6 Serebrovasküler Hastalık 16,5 Serebrovasküler Hastalık 20,8 3 KOAH 8,9 KOAH 12,8 KOAH 4,6 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 5,8 Diabetes Mellitus 4,3 4 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,6 Trakea, Bronş ve Akciğer 5 Kanseri 3,5 Mide Kanseri 4,0 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 6 Diabetes Mellitus 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 7 Mide Kanseri 3,2 Düşmeler 2,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,4 Alt Solunum Yolu 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,4 Enfeksiyonları 2,4 Düşmeler 2,4 9 Düşmeler 2,4 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,3 Mide Kanseri 2,3 10 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,4 Diabetes Mellitus 2,2 Meme Kanseri 2,3 Tablo 3.123 de 60 yaş ve üzeri grubun YLL dağılımları sunulmaktadır. Tabloda görüldüğü üzere bu yaş grubunda toplamda birinci sırada YLL nedeni iskemik kalp hastalıklarıdır (%22,6). İkinci sırayı %18,6 ile serebrovasküler hastalıklar alırken, üçüncü sırada KOAH yer almaktadır (%8,9). Dördüncü sırada erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri (%5,8), kadınlarda Diabetes Mellitus (%4,3) bulunmaktadır. 266

3.4 YLD Dağılımları Bu bölümde Türkiye Ulusal düzeyde hastalık yükü oluşturan hastalıkların YLD dağılımları sunulacaktır. Bu dağılımlar ulusal, kentsel, kırsal alan ve beş bölge için tüm yaş grupları cinsiyete göre ilk 20 neden olarak sıralanacaktır. Ayrıca her yaş grubu ve cinsiyete göre ulusal, kentsel, kırsal alan ve beş bölge YLD dağılımları ayrıntılı olarak Ek 23-30 arasında sunulmaktadır. 3.4.1 Türkiye Ulusal YLD Dağılımları Türkiye de ulusal düzeyde hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.124 ve Tablo 3.125 de sunulmaktadır. Tablo 3.124 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 2 Osteoartritler 6,5 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,8 5 KOAH 3,5 6 Serebrovasküler Hastalıklar 2,8 7 Perinatal nedenler 2,8 8 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 2,3 9 Şizofreni 2,3 10 Diabetes Mellitus 2,2 11 İyot Yetersizliği 2,1 12 Maternal nedenler 2,0 13 Konjenital anomaliler 1,9 14 Romatoid Artrit 1,9 15 Migren 1,8 16 Astım 1,7 17 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,6 18 İskemik kalp hastalığı 1,4 19 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 20 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 Tablo 3.124 de görüldüğü üzere Türkiye ulusal düzeyde YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde unipolar depresif hastalıklardır (%8,7). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken, demir eksikliği anemisi ve yetişkinlerde görülen işitme kayıpları diğer sıraları paylaşmaktadır (sırasıyla %6,5, %4,1 ve %3,8). YLD toplamları içerisindeki dağılımların değerlendirildiği ve ilk yirmi sıralamanın yaş grupları, cinsiyet, ulusal, kentsel, kırsal ve beş bölge düzeyinde sunulduğu bu raporda, özellikle 0-14 yaş grubu içerisinde mental retardasyon YLD dağılımlarında ilk yirmi sıralamaya girmiştir. Ancak mental retardasyon, pek çok hastalığın sekeli olarak değerlendirildiği için hastalık yükünün hesaplanmasında, ayrı bir hastalık olarak değerlendirilmemiş, bu nedenlede ilk yirmi sıralamasına dahil edilmemiştir. 267

Tablo 3.125 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Osteoartritler 7,3 Unipolar depresif Hastalıklar 10,7 2 Unipolar depresif hastalıklar 6,4 Demir Eksikliği Anemisi 7,0 3 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 4,4 Osteoartritler 5,8 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,3 KOAH 3,8 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,2 Maternal nedenler 3,7 6 KOAH 3,1 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,4 7 Perinatal nedenler 2,9 Perinatal nedenler 2,7 8 İyot Yetersizliği 2,5 Romatoid artrit 2,7 9 Sizofreni 2,5 Serebrovasküler hastalıklar 2,5 10 Diabetes Mellitus 2,3 Migren 2,3 11 Konjenital anomaliler 2,2 Şizofreni 2,1 12 Astım 2,0 Diabetes Mellitus 2,0 13 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,8 İyot Yetersizliği 1,9 14 Şiddet 1,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,8 15 Alzheimer ve diğer demanslar 1,5 Konjenital anomaliler 1,7 16 İskemik Kalp Hastalıkları 1,5 Astım 1,5 17 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 18 Bağımlılık yapan ilaçların kullanımına bağlı bozukluklar 1,2 İskemik kalp hastalıkları 1,3 19 Epilepsi 1,2 Panik bozukluklar 1,2 20 Migren 1,2 Düşmeler 1,1 Ulusal düzeyde YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,3 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %10,7 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,4), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,0) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada alkol kullanımına bağlı bozukluklar(%4,4), kadınlarda ise osteoartritler (%5,8) yer almaktadır. Grafik 3.92 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 4,9 70,0 7,9 60,0 10,9 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 20,0 51,4 48,4 54,4 Grup III Grup II Grup I 10,0 12,4 7,0 17,9 0,0 Ulusal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 268

Grafik 3.92 de görüldüğü üzere, Türkiye, ulusal düzeyde toplam 71,7 YLD/1000 kişidir.. Erkeklerde bu oran 66,3 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 77,2 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye genelinde toplam 71,7 YLD/1000 kişinin 12,4 ünü I. Grup hastalıklar, 51,4 ünü II.grup hastalıklar ve 7,9 unu III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.126 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 15,0 6,4 6,6 6,2 5,5 4,9 4,5 4,3 II. Grup 41,1 12,6 48,1 56,3 75,3 92,5 91,7 96,4 III. Grup 13,2 11,2 15,2 9,6 5,5 2,5 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 14,8 10,4 26,8 16,7 14,0 23,0 7,9 8,2 II. Grup 40,8 15,8 53,8 61,4 84,7 93,9 104,7 101,3 III. Grup 7,2 5,8 5,3 4,7 3,6 1,6 0,8 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 69,3 30,3 69,9 72,1 86,3 99,9 97,5 102,3 Kadınlar 62,7 32,0 85,9 82,7 102,3 118,5 113,4 110,1 Grafik 3.93 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 80,0 YLD/1000 Kişi 60,0 40,0 Erkekler Kadınlar 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.126 da ve Grafik 3.93 de Türkiye Ulusal düzeyde YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 69,3 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 62,7 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 69,9 YLD/1000 kişi ve 85,9 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 86,3 YLD/1000 kişi ve 102,3 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 97,5 YLD/1000 kişi, kadınlarda 113,4 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 269

Grafik 3.94 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.600.000 1.400.000 1.200.000 YLD Sayısı 1.000.000 800.000 600.000 grup III grup II grup I 400.000 200.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.94 de Türkiye ulusal düzeyde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 435.688YLD nin 98.066 sı I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 269.827 si II.grup hastalıklar, 67.795 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 1.077.474 YLD nin 157.867 si I. Grup hastalıklar, 819.387 si II.grup, 100.221 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 3.069 YLD iken II.grup hastalıklar için 46.029, III. Grup hastalıklar için ise 485 YLD dir. Tablo 3.127 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 11,0 Konjenital Anomaliler 11,2 Konjenital Anomaliler 10,7 2 Migren 6,0 Migren 4,7 Migren 7,4 3 Astım 5,2 Astım 4,7 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 4,3 5 Düşmeler 3,5 İyot Yetersizliği 3,5 Düşmeler 4,1 6 İyot Yetersizliği 3,2 Düşmeler 2,9 Demir Eksikliği Anemisi 3,7 7 Boğmaca 3,0 Boğmaca 2,9 Boğmaca 3,1 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,5 İyot Yetersizliği 2,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,5 10 Diş Çürükleri 2,2 Diş Çürükleri 2,2 Diş Çürükleri 2,3 0-14 yaş gruplarında perinatal ve konjenital nedenlerin yanısıra YLD dağılımları incelendiğinde, migrenin bu yaş grubunda ikinci sırada yer aldığı, astım ve düşmelerin migreni izlediği iyot yetersizliği 270

hastalıklarının ise altıncı sırada yer aldığı görülmektedir. Ayrıca demir eksikliği anemisi ve protein-enerji malnutrisyonu bu yaş grubunda yer alan diğer ilk on hastalık arasındadır. Tablo 3.128 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkek % Kadın % 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,8 Osteoartritler 9,3 Unipolar Depresif Hastalıklar 14,4 2 Osteoartritler 7,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,5 3 Alkol kullanımına bağlı Demir Eksikliği Anemisi 4,4 bozukluklar 5,9 Osteoartritler 6,6 4 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,0 kayıpları 4,7 Maternal nedenler 4,9 5 KOAH 3,3 Şizofreni 3,5 KOAH 3,5 6 Şizofreni 3,2 KOAH Yetişkinlerde görülen işitme 3,0 kayıpları 3,4 7 Alkol kullanımına bağlı bozulkluklar 3,1 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 Romatoid artrid 3,1 8 Maternal Nedenler 2,6 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 3,0 9 Perinatal nedenler 2,5 İyot yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Serebrovasküler Hastalıklar 2,5 Şiddet 2,1 Serebrovasküler Hastalıklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken, kadınlarda unipolar depresif hastalıkların ilk sırada yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %9,3, %14,4). Bu grupta ülkemizde 15-49 yaş doğurganlık çağındaki kadınlarda görülme sıklığı %50 lere dek çıkan demir eksikliği anemisi toplamda %4,4 lik bir oranla üçüncü sırada yer almaktadır. Tablo 3.129 Türkiye Ulusal Düzeyde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,7 2 Alzeheimer ve diğer Alzeheimer ve diğer demanslar 9,4 demanslar 9,7 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,2 3 Diabetes Mellitus 8,8 KOAH 9,5 Diabetes Mellitus 8,9 4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,5 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,1 6 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 8,0 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 7 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 7,1 Demir Eksikliği Anemisi 4,8 İskemik kalp hastalığı 4,5 8 İskemik kalp hastalığı 4,1 İnflamatuar kalp hastalığı 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 3,0 60 yaş ve üzeri grupta ise KOAH %9,6, ile ilk sırada alzeheimer ve diğer demanslar %9,4 ile ikinci sıradadır. Diyabetes mellitus, serebrovasküler hastalıklar ve osteoartritler ise bu yaş grubunda YLD yi oluşturan diğer önemli hastalıklardır. 3.4.2 Türkiye Kentsel Alan YLD Dağılımı Türkiye de kentsel alanda YLD ye neden olan hastalıkların görülme sıklığı açısından dağılımı Tablo 3.130 ve Tablo 3.131 de sunulmaktadır. 271

Tablo 3.130 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri ToplamYLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,9 2 Osteoartritler 6,5 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,7 5 KOAH 3,3 6 Perinatal nedenler 2,8 7 Serebrovasküler Hastalıklar 2,7 8 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,4 9 Şizofreni 2,4 10 İyot Yetersizliği 2,2 11 Diabetes Mellitus 2,0 12 Maternal nedenler 2,0 13 Romatoid artrid 1,9 14 Konjenital anomaliler 1,9 15 Migren 1,8 16 Astım 1,7 17 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,5 18 Bipolar affektif bozukluklar 1,4 19 İskemik kalp hastalığı 1,3 20 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,2 Kentsel alanda YLD dağılımı incelendiğinde, bu sıralamanın ulusal düzey ile benzer olduğu görülmüştür. Tablo 3.130 da görüldüğü üzere Türkiye kentsel alanda YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar toplamda unipolar depresif hastalıklardır. (%8,9). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken (%6,5), demir eksikliği anemisi ve yetişkinlerde görülen işitme kayıpları diğer sıraları paylaşmaktadır (sırasıyla %4,1 ve %3,7). Tablo 3.131 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,4 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,0 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,6 Demir Eksikliği Anemisi 7,0 3 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,5 Osteoartritler 5,8 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,2 Maternal nedenler 3,8 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 KOAH 3,7 6 KOAH 3,0 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,3 7 Perinatal nedenler 2,9 Romatoid artrid 2,7 8 Şizofreni 2,6 Perinatal nedenler 2,7 9 İyot yetersizliği 2,5 Serebrovasküler Hastalıklar 2,4 10 Diabetes Mellitus 2,2 Migren 2,3 11 Konjenital Anomaliler 2,1 Şizofreni 2,2 12 Astım 2,0 Diabetes Mellitus 1,9 13 İnflamatuar kalp hastalığı 1,8 İyot yetersizliği 1,9 14 Şiddet 1,6 Konjenital Anomaliler 1,6 15 İskemik kalp hastalığı 1,4 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,6 16 Bipolar affektif bozukluklar 1,4 Astım 1,5 17 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,3 Bipolar affektif bozukluklar 1,4 18 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,3 Panik bozukluk 1,2 19 Epilepsi 1,2 İskemik kalp hastalığı 1,2 20 Migren 1,2 Düşmeler 1,1 272

Kentsel alanda YLD dağılımı, ilk iki sıra için ulusal YLD dağılımı ile benzerlik göstermektedir. Kentsel alanda YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,4 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %11,0 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,6), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,0) bulunmaktadır. Grafik 3.95 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 4,9 70,0 8,0 YLD/1000 Kişi 60,0 50,0 40,0 30,0 51,1 11,0 48,1 54,2 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 0,0 18,0 12,4 7,0 Kentsel Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.95 de görüldüğü üzere YLD/1000 kişi 71,5 dir. Erkeklerde bu oran 66,2 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 77,1 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye kentsel alanda toplam 71,5 YLD/1000 kişinin 12,4 ünü I. Grup hastalıklar, 51,1 ini II.grup hastalıklar ve 8,0 ını III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.132 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 15,0 6,4 6,6 6,2 5,5 4,9 4,5 4,3 II. Grup 41,1 12,6 48,1 56,3 75,3 92,5 91,7 96,4 III. Grup 13,2 11,2 15,2 9,6 5,5 2,5 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 14,8 10,4 26,8 16,7 14,0 23,0 7,9 8,2 II. Grup 40,8 15,8 53,8 61,4 84,7 93,9 104,7 101,3 III. Grup 7,2 5,8 5,3 4,7 3,6 1,6 0,8 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 69,3 30,3 69,9 72,1 86,3 99,9 97,5 102,3 Kadınlar 62,7 32,0 85,9 82,7 102,3 118,5 113,4 110,1 273

Grafik 3.96 Türkiye Kentsel Alanda YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 YLD/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 Erkekler Kadınlar 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.132 de ve Grafik 3.96 da Türkiye kentsel alanda YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 69,3 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 62,7 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 69,9 YLD/1000 kişi ve 85,9 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 86,3 YLD/1000 kişi ve 102,3 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 97,5 YLD/1000 kişi, kadınlarda 113,4 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.97 Türkiye Kentsel Alanda YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.200.000 1.000.000 800.000 YLD Sayıları 600.000 400.000 grup III grup II grup I 200.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 274

Grafik 3.97 de Türkiye kentsel alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 270.437 YLD nin 60.872 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 167.489 u II.grup hastalıklar, 42.076 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 738.211 YLD nin 108.299 u I. Grup hastalıklar, 561.340 ı II.grup, 68.572 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1.727 YLD iken II.grup hastalıklar için 25.640, III. Grup hastalıklar için ise 265 YLD dir. Tablo 3.133 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 10,9 Konjenital Anomaliler 11,1 Konjenital Anomaliler 10,6 2 Migren 6,1 Migren 4,8 Migren 7,5 3 Astım 5,2 Astım 4,7 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 4,3 5 Düşmeler 3,5 İyot Yetersizliği 3,6 Düşmeler 4,1 6 İyot Yetersizliği 3,2 Düşmeler 2,9 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 7 Boğmaca 3,0 Boğmaca 2,9 Boğmaca 3,1 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,5 İyot Yetersizliği 2,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 10 Diş Çürükleri 2,2 Diş Çürükleri 2,2 Diş Çürükleri 2,3 Tablo 3.133 de kentsel alanda YLD ye neden olan hastalıkların 0-14 yaş grubunda toplam ve cinsiyete göre yüzde dağılımları görülmektedir. Bu yaş grubunda konjenital anomaliler toplamda(%10,9) ve her iki cinsiyette (erkeklerde % 11,1, kadınlarda % 10,6) birinci sırada yer almaktadır. İkinci sırada toplamda (%6,1) ve her iki cinsiyette migren (%4,8 ve %7,5) yer almaktadır. Tablo 3.134 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,8 Osteoartritler Unipolar Depresif 9,3 Hastalıklar 14,5 2 Osteoartritler 7,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,5 Alkol kullanımına bağlı 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,4 bozukluklar 6,0 Osteoartritler 6,6 Yetişkinlerde görülen işitme 4 kayıpları 4,0 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,7 Maternal nedenler 4,9 5 Şizofreni 3,2 Şizofreni 3,5 KOAH 3,4 6 KOAH 3,2 KOAH Yetişkinlerde görülen 2,9 işitme kayıpları 3,4 Alkol kullanımına bağlı 7 bozukluklar 3,2 Serebrovasküler Hastalıklar 2,9 Romatoid artrid 3,1 8 Maternal Nedenler 2,6 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 3,0 9 Perinatal nedenler 2,5 İyot Yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Serebrovasküler Hastalıklar 2,4 Şiddet Serebrovasküler 2,1 Hastalıklar 2,0 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken, kadınlarda unipolar depresif hastalıkların ilk sırada yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %9,3 ve %14,5). Bu grupta ülkemizde 15-49 yaş kadınlardan doğurganlık çağında görülme sıklığı %50 lere dek çıkan demir eksikliği anemisi YLD ler içinde %7,5 lik bir oranla ikinci sırada yer almaktadır. 275

Tablo 3.135 Türkiye Kentsel Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,7 Alzeheimer ve diğer 2 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,4 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,6 demanslar 9,2 3 Diabetes Mellitus 8,8 KOAH 9,4 Diabetes Mellitus 8,9 4 Serebrovasküler Hastalıklar Yetişkinlerde görülen işitme 8,5 kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,5 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,0 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 7,9 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 Yetişkinlerde görülen işitme 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,9 İskemik kalp hastalığı 4,5 kayıpları 7,1 8 İskemik kalp hastalığı 4,1 İnflamatuar kalp hastalığı 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 3,0 60 yaş ve üzeri grupta toplamda ve kadınlarda KOAH(% 9,6 ve % 9,7) ile erkeklerde ise serebrovasküler hastalıklar(%10,0) birinci sırada yer almaktadır. Alzeheimer ve diğer demanslar, diabates mellitus ve serebrovasküler hastalıklar bu yaş grubunda YLD yi oluşturan diğer önemli hastalıklardır. 3.4.3 Türkiye Kırsal Alan YLD Dağılımı Türkiye de kırsal alanda hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.136 ve Tablo 3.137 de sunulmaktadır. Tablo 3.136 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri ToplamYLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,3 2 Osteoartritler 6,4 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,2 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,9 5 KOAH 3,8 6 Serebrovasküler Hastalıklar 3,1 7 Perinatal nedenler 2,8 8 Diabetes Mellitus 2,5 9 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,2 10 İyot Yetersizliği 2,1 11 Konjenital anomaliler 2,1 12 Şizofreni 2,1 13 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,0 14 Maternal nedenler 1,9 15 Romatoid artrid 1,8 16 Migren 1,8 17 Astım 1,7 18 İskemik kalp hastalığı 1,5 19 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 20 Bipolar affektifbozukluklar 1,2 Kırsal alanda YLD dağılımı incelendiğinde, bu sıralamanın ulusal düzey ile benzer olduğu görülmüştür. Tablo 3.136 da görüldüğü üzere Türkiye kırsal alanda YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar toplamda unipolar depresif hastalıklardır (%8,3). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı 276

alırken (%6,4), demir eksikliği anemisi ve yetişkinlerde görülen işitme kayıpları diğer sıraları paylaşmaktadır (sırasıyla %4,2 ve %3,9). Tablo 3.137 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 10,2 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,1 Demir Eksikliği Anemisi 7,0 3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,4 Osteoartritler 5,8 4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,0 KOAH 4,1 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,5 Maternal nedenler 3,5 6 KOAH 3,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,5 7 Perinatal nedenler 2,9 Perinatal nedenler 2,7 8 Diabetes Mellitus 2,6 Serebrovasküler Hastalıklar 2,7 9 Konjenital Anomaliler 2,4 Romatoid artrit 2,6 10 İyot Yetersizliği 2,4 Diabetes Mellitus 2,3 11 Şizofreni 2,2 Migren 2,3 12 Astım 2,0 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,0 13 İnflamatuar kalp hastalığı 1,9 Şizofreni 2,0 14 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,9 İyot Yetersizliği 1,8 15 İskemik kalp hastalığı 1,6 Konjenital Anomaliler 1,8 16 Şiddet 1,4 Astım 1,5 17 Migren 1,2 İskemik kalp hastalığı 1,4 18 Epilepsi 1,2 Bipolar affektifbozukluklar 1,2 19 Bipolar affektifbozukluklar 1,2 Panik bozukluklar 1,1 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı 20 Bozukluklar 1,1 Düşmeler 1,1 Kırsal alanda YLD dağılımı, ilk beş sıra için ulusal YLD dağılımı ile benzerlik göstermektedir. Kırsal alanda YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,2 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %10,2 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,1), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,0) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada yetişkinlerde görülen işitme kayıpları yer alırken (%4,4), kadınlarda osteoartritler (%5,8) yer almaktadır. 277

Grafik 3.98 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 4,8 70,0 7,7 60,0 10,6 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 20,0 52,0 49,0 55,0 Grup III Grup II Grup I 10,0 12,3 7,1 17,6 0,0 Kırsal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.98 de görüldüğü üzere toplam YLD/1000 kişi 72,0 dir. Erkeklerde bu oran 66,7 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 77,4 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye kırsal alanda toplam 72,0 YLD/1000 kişinin 12,3 ünü I. Grup hastalıklar, 52,0 sini II.grup hastalıklar ve 7,7 sini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.138 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 15,0 6,4 6,6 6,2 5,5 4,9 4,5 4,3 II. Grup 41,1 12,6 48,1 56,3 75,3 92,5 91,7 96,4 III. Grup 13,2 11,2 15,2 9,6 5,5 2,5 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 14,8 10,4 26,8 16,7 14,0 23,0 7,9 8,2 II. Grup 40,8 15,8 53,8 61,4 84,7 93,9 104,7 101,3 III. Grup 7,2 5,8 5,3 4,7 3,6 1,6 0,8 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 69,3 30,3 69,9 72,1 86,3 99,9 97,5 102,3 Kadınlar 62,7 32,0 85,9 82,7 102,3 118,5 113,4 110,1 278

Grafik 3.99 Türkiye Kırsal Alanda YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,00 100,00 YLD/1000 Kişi YLD/1000 Kişi 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Erkekler Kadınlar Tablo3.138 de ve Grafik 3.99 da Türkiye kırsal alanda YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 69,3 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 62,7 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 69,9 YLD/1000 kişi ve 85,9 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 86,3 YLD/1000 kişi ve 102,3 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 97,5 YLD/1000 kişi, kadınlarda 113,4 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.100 Türkiye Kırsal Alanda YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500.000 450.000 400.000 350.000 300.000 250.000 200.000 150.000 100.000 50.000 grup III grup II grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 279

Grafik 3.100 de Türkiye kırsal alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 165.251 YLD nin 37.194 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 102.338 i II.grup hastalıklar, 25.719 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 339.263 YLD nin 49.568 i I. Grup hastalıklar, 258.047 si II.grup, 31.649 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1.342 YLD iken II.grup hastalıklar için 20.389, III. Grup hastalıklar için ise 220 YLD dir. Tablo 3.139 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 11,1 Konjenital Anomaliler 11,4 Konjenital Anomaliler 10,8 2 Migren 5,9 Migren 4,6 Migren 7,3 3 Astım 5,2 Astım 4,6 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 3,9 Perinatal nedenler 4,2 5 Düşmeler 3,5 İyot Yetersizliği 3,5 Düşmeler 4,1 6 İyot Yetersizliği 3,2 Boğmaca 3,0 Demir Eksikliği Anemisi 3,7 7 Boğmaca 3,1 Düşmeler 2,9 Boğmaca 3,2 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,5 İyot yetersizliği 2,8 Protein Enerji Protein Enerji Protein Enerji 2,5 9 Malnütrisyonu 2,4 Malnütrisyonu 2,4 Malnütrisyonu 10 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,3 0-14 yaş gruplarında konjenital anomalilerin (%11,1) ardından migren ikinci sırada (%5,9) yer almaktadır. Astım, perinatal nedenler, düşmeler, iyot yetersizliği ve boğmaca bu grupta YLD yi oluşturan diğer hastalıklardır. Tablo 3.140 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % Unipolar Depresif 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,8 Osteoartritler 9,4 Hastalıklar 14,3 2 Osteoartritler 7,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,6 Alkol kullanımına bağlı 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,5 bozukluklar 5,9 Osteoartritler 6,6 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,0 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,8 Maternal nedenler 4,8 5 KOAH 3,4 Şizofreni 3,4 KOAH 3,7 Yetişkinlerde görülen 6 Şizofreni 3,1 Serebrovasküler Hastalıklar 3,1 işitme kayıpları 3,4 Alkol kullanımına bağlı 7 bozukluklar 3,1 KOAH 3,1 Romatoid artrid 3,1 8 Serebrovasküler Hastalıklar 2,6 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 2,9 9 Maternal Nedenler 2,6 İyot Yetersizliği 2,4 Perinatal nedenler 2,4 Serebrovasküler 10 Perinatal nedenler 2,5 İnflamatuar kalp hastalığı 2,1 Hastalıklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken, kadınlarda unipolar depresif hastalıkların ilk sırada yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %9,4, % 14,3). Bu grupta demir eksikliği anemisi tüm YLD ler içinde %4,5 lik bir oranla üçüncü sırada yer alırken, KOAH tüm YLD lerin %3,4 ını oluşturmaktadır. 280

Tablo 3.141 Türkiye Kırsal Alanda YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,6 Alzeheimer ve diğer 2 demanslar 9,4 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,7 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,1 3 Diabetes Mellitus 8,7 KOAH 9,5 Diabetes Mellitus 8,9 Yetişkinlerde görülen işitme 4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,5 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,1 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 8,0 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,8 İskemik kalp hastalığı 4,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 7,2 8 İskemik kalp hastalığı 4,1 İnflamatuar kalp hastalığı 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,8 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 60 yaş ve üzeri grupta ise KOAH bu gruptaki YLD lerin %9,6 sını oluşturmaktadır. Alzheimer ve diğer demanslar, diabetes mellitus, serebrovasküler hastalıklar ve osteoartritler bu yaş grubunda YLD yi oluşturan diğer önemli hastalıklardır. 3.4.4 Türkiye Beş Bölgeye Göre YLD Dağılımları 3.4.4.1. Batı Bölgesi YLD Dağılımları Türkiye de Batı Bölgesinde hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.142 ve Tablo 3.143 de sunulmaktadır. Tablo 3.142 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD Nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 9,2 2 Osteoartritler 7,1 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,1 5 KOAH 3,8 6 Serebrovasküler Hastalıklar 3,1 7 Perinatal nedenler 2,7 8 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,5 9 Diabetes Mellitus 2,4 10 Şizofreni 2,4 11 İyot Yetersizliği 2,1 12 Maternal nedenler 2,0 13 Romatoid artrid 1,9 14 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,8 15 Migren 1,5 16 Astım 1,5 17 İskemik kalp hastalığı 1,5 18 İnflamatuar kalp hastalığı 1,4 19 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 20 Konjenital Anomaliler 1,2 Tabloda görüldüğü üzere Türkiye de Batı bölgesinde YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar değerlendirildiğinde toplamda ilk sırada unipolar depresif hastalıklar (%9,2) yer almaktadır. 281

Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken (%7,1), demir eksikliği anemisi (%4,1) üçüncü, yetişkinlerde görülen işitme kayıpları (%4,1) dördüncü sırayı almaktadır. Bu grupta diğer önemli bir hastalık ise KOAH (%3,8) dır. Tablo 3.143 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,2 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,9 Demir Eksikliği Anemisi 7,1 3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,6 Osteoartritler 6,3 4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,6 KOAH 4,2 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,5 Maternal nedenler 3,9 6 KOAH 3,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,6 7 Perinatal nedenler 2,8 Serebrovasküler Hastalıklar 2,7 8 Şizofreni 2,6 Romatoid artrid 2,7 9 Diabetes Mellitus 2,5 Perinatal nedenler 2,6 10 İyot yetersizliği 2,4 Diabetes Mellitus 2,3 11 İnflamatuar kalp hastalığıs 2,0 Şizofreni 2,2 12 Astım 1,8 Migren 2,0 13 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,0 14 Şiddet 1,6 İyot yetersizliği 1,8 15 İskemik kalp hastalığı 1,6 İskemik kalp hastalığı 1,4 16 Konjenital Anomaliler 1,4 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 17 Bipolar affektif bozukluklar 1,4 Astım 1,2 18 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,3 Panik bozukluk 1,2 19 Epilepsi 1,2 Konjenital Anomaliler 1,1 20 Romatoid artrid 1,0 Epilepsi 1,0 Batı Bölgesinde YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,9 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %11,2 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,9), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,1) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada yetişkinlerde görülen işitme kayıpları (%4,6), kadınlarda ise osteoartritler (%6,3) yer almaktadır. 282

Grafik 3.101 Türkiye Batı Bölgesi YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 70,0 7,0 4,2 60,0 9,8 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 20,0 49,6 47,0 52,2 Grup III Grup II Grup I 10,0 0,0 16,5 11,2 6,1 Batı Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.101 de görüldüğü üzere, Türkiye, Batı bölgesi toplam 67,8 YLD/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 62,9 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 72,9 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Batı bölgseinde toplam 67,8 YLD/1000 kişinin 11,2 sini I. Grup hastalıklar, 49,6 sını II.grup hastalıklar ve 7,0 sini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.144 Türkiye Batı Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 10,8 5,1 6,6 5,7 5,1 4,8 4,5 4,2 II. Grup 29,6 10,1 48,0 51,8 69,4 91,8 91,6 94,1 III. Grup 9,5 9,0 15,1 8,9 5,1 2,5 1,3 1,6 Kadınlar I. Grup 10,6 8,2 25,3 15,6 13,1 22,0 7,6 7,9 II. Grup 29,3 12,4 50,8 57,4 79,1 90,0 101,2 98,4 III. Grup 5,2 4,5 5,0 4,4 3,4 1,6 0,7 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 49,9 24,2 69,7 66,4 79,6 99,1 97,3 99,9 Kadınlar 45,2 25,2 81,2 77,4 95,6 113,6 109,5 107,0 283

Grafik 3.102 Türkiye Batı Bölgesi YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 YLD/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 Erkekler Kadınlar 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo3.144 de ve Grafik 3.102 de Türkiye Batı bölgesinde YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 49,9 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 45,2 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 69,7 YLD/1000 kişi ve 81,2 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 79,6 YLD/1000 kişi ve 95,6 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 97,3 YLD/1000 kişi, kadınlarda 109,5 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.103 Türkiye Batı Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 600.000 500.000 400.000 YLD Sayısı 300.000 200.000 grup III grup II grup I 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 284

Grafik 3.103 de Türkiye Batı bölgesi yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 92.146 YLD nin 20.743 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 57.074 ü II.grup hastalıklar, 14.329 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 392.028 YLD nin 57.473 ü I. Grup hastalıklar, 298.114 ü II.grup, 36.441 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1.171 YLD iken II.grup hastalıklar için 17.329, III. Grup hastalıklar için ise 178 YLD dir. Tablo 3.145 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 10,3 Konjenital Anomaliler 10,5 Konjenital Anomaliler 10,0 2 Migren 6,3 Migren 5,0 Migren 7,8 3 Astım 5,3 Astım 4,7 Astım 5,8 4 Perinatal nedenler 4,2 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 4,4 5 Düşmeler 3,5 İyot yetersizliği 3,7 Düşmeler 4,1 6 İyot yetersizliği 3,3 Düşmeler 3,0 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 7 Boğmaca 2,8 Boğmaca 2,7 Boğmaca 2,9 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,4 İyot yetersizliği 2,9 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 10 Diş çürükleri 2,3 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,3 0-14 Yaş grubunda toplamda %10,3 ile birinci sırayı konjenital anomaliler almaktadır. Bu oran erkeklerde ve kadınlarda sırasıyla %10,5 ve %10,0 dır. Her iki cinsiyette de migren ikinci sırayı almaktadır (toplamda %6,3 erkekte %5,0 ve kadında %7,8). Tablo 3.146 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,7 Osteoartritler 9,3 Unipolar Depresif Hastalıklar 14,4 2 Osteoartritler 8,0 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,4 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,3 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 5,9 Osteoartritler 6,8 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme 4 kayıpları 4,1 kayıpları 4,7 Maternal nedenler 4,8 5 KOAH 3,3 Şizofreni 3,5 KOAH 3,7 Alkol kullanımına bağlı Yetişkinlerde görülen işitme 6 bozukluklar 3,2 KOAH 3,0 kayıpları 3,5 7 Şizofreni 3,2 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 Romatoid artrid 3,1 8 Serebrovasküler Hastalıklar 2,5 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 2,9 9 Perinatal nedenler 2,5 İyot yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Maternal Nedenler 2,5 Şiddet 2,1 Serebrovasküler Hastalıklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken (%9,3), kadınlarda unipolar depresif hastalıklardır (%14,4). İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%8,7) kadınlarda demir eksikliği anemisidir (%7,4). Toplamda üçüncü sırayı %4,3 ile demir eksikliği anemisi, erkeklerde%5,9 ile alkol kullanımına bağlı bozukluklar, kadınlarda %6,8 ile osteoartritler almaktadır. 285

Tablo 3.147 Türkiye Batı Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,7 Alzeheimer ve diğer Alzeheimer ve diğer 2 demanslar 9,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,7 demanslar 9,4 3 Diabetes Mellitus 8,8 KOAH 9,5 Diabetes Mellitus 9,0 4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,5 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,4 5 Osteoartritler 8,1 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 7,8 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 7,9 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 Yetişkinlerde görülen işitme 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,7 İskemik kalp hastalığı 4,4 kayıpları 7,1 8 İskemik kalp hastalığı 4,1 İnflamatuar kalp hastalığı 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,1 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,3 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 3,1 60 yaş ve üzeri grupta ilk sırada KOAH ve alzheimer ve diğer demanslar bulunmaktadır (%9,6), üçüncü sırada diyabetes mellitus bulunmaktadır (%8,8).Bu sıralamada erkeklerde serebrovasküler Hastalık (%10,0), alzheimer ve diğer demanslar (%9,7) ve KOAH (%9,5) biçimindedir. Kadınlarda ise KOAH (%9,7), alzheimer ve diğer demanslar (%9,4) ve diyabetes mellitus (%9,0) biçimindedir. 3.4.4.2. Güney Bölgesi YLD Dağılımları Bu bölümde Türkiye Güney Bölgesinde hastalık yükü oluşturan hastalıkların YLD dağılımları sunulacaktır. Tablo 3.148 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,9 2 Osteoartritler 6,7 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,9 5 KOAH 3,6 6 Serebrovasküler Hastalıklar 2,9 7 Perinatal nedenler 2,8 8 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,4 9 Şizofreni 2,3 10 Diabetes Mellitus 2,2 11 İyot yetersizliği 2,1 12 Maternal nedenler 2,0 13 Romatoid artrid 1,9 14 Konjenital Anomaliler 1,8 15 Migren 1,7 16 Astım 1,7 17 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,6 18 İskemik kalp hastalığı 1,4 19 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 20 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 Tablo 3.148 de görüldüğü üzere Güney Bölgesinde YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde unipolar depresif hastalıklardır. (%8,9). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken (%6,7) daha sonra sırasıyla demir eksikliği anemisi (%4,1) ve yetişkinlerde 286

görülen işitme kayıpları (%3,9) gelmektedir. Bu grupta diğer önemli hastalıklar ise KOAH, serebrovasküler hastalıklar ve perinatal nedenlerdir. Tablo 3.149 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,5 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,0 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,6 Demir Eksikliği Anemisi 7,0 3 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,5 Osteoartritler 6,0 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,4 KOAH 3,9 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,3 Maternal nedenler 3,7 6 KOAH 3,2 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,4 7 Perinatal nedenler 2,9 Perinatal nedenler 2,7 8 Şizofreni 2,5 Romatoid artrid 2,7 9 İyot yetersizliği 2,5 Serebrovasküler Hastalıklar 2,5 10 Diabetes Mellitus 2,4 Migren 2,2 11 Konjenital Anomaliler 2,0 Şizofreni 2,1 12 Astım 2,0 Diabetes Mellitus 2,0 13 İnflamatuar kalp hastalığı 1,9 İyot yetersizliği 1,9 14 Şiddet 1,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,7 15 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,5 Konjenital Anomaliler 1,6 16 İskemik kalp hastalığı 1,5 Astım 1,4 17 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı 18 Bozukluklar 1,3 İskemik kalp hastalığı 1,3 19 Epilepsi 1,2 Panik bozukluk 1,1 20 Migren 1,1 Düşmeler 1,0 Güney Bölgesi YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,5 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %11,0 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,6), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,0) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada alkol kullanımına bağlı bozukluklar (%4,5), kadınlarda ise osteoartritler (%6,0) yer almaktadır. 287

Grafik 3.104 Türkiye Güney Bölgesi YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 70,0 4,4 60,0 7,2 9,9 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 47,2 45,0 49,6 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 0,0 16,1 11,2 6,4 Güney Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.104 de görüldüğü üzere, Türkiye, Güney bölgesi toplam 65,6 YLD/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 61,2 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 70,0 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Batı bölgesi toplam 65,6 YLD/1000 kişinin 11,2 sini I. Grup hastalıklar, 47,2 sini II.grup hastalıklar ve 7,2 sini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.150 Türkiye Güney Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 12,0 5,4 6,2 5,9 5,3 4,7 4,3 4,3 II. Grup 33,0 10,7 45,4 53,7 72,0 89,4 88,7 97,4 III. Grup 10,6 9,5 14,3 9,2 5,3 2,4 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 12,0 8,5 23,6 16,1 13,6 22,0 7,6 8,2 II. Grup 33,2 12,9 47,4 59,4 82,4 89,8 101,2 101,8 III. Grup 5,9 4,7 4,7 4,5 3,5 1,5 0,7 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 55,6 25,6 66,0 68,7 82,6 96,6 94,3 103,4 Kadınlar 51,1 26,2 75,6 80,1 99,5 113,3 109,6 110,6 288

Grafik 3.105 Türkiye Güney Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120,0 100,0 80,0 YLD/1000 Kişi 60,0 40,0 20,0 Erkekler Kadınlar 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.150 de ve Grafik 3.105 de Türkiye Güney bölgesinde YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 55,6 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 51,1 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 66,0 YLD/1000 kişi ve 75,6 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 82,6 YLD/1000 kişi ve 99,5 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 94,3 YLD/1000 kişi, kadınlarda 109,6 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.106 Türkiye Güney Bölge YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 250.000 200.000 150.000 YLD Sayısı 100.000 50.000 grup III grup II grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 289

Grafik 3.106 da Türkiye ulusal düzeyde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 52.273 YLD nin 11.771 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 32.388 ü II.grup hastalıklar, 8.115 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 154.233 YLD nin 22.669 u I. Grup hastalıklar, 117.265 i II.grup, 14.299 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 409 YLD iken II.grup hastalıklar için 6.140, III. Grup hastalıklar için ise 65 YLD dir. Tablo 3.151 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 10,8 Konjenital Anomaliler 11,0 Konjenital Anomaliler 10,7 2 Migren 6,1 Migren 4,8 Migren 7,4 3 Astım 5,2 Astım 4,7 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 4,3 5 Düşmeler 3,5 İyot yetersizliği 3,6 Düşmeler 4,1 6 İyot yetersizliği 3,2 Düşmeler 2,9 Demir Eksikliği Anemisi 3,7 7 Boğmaca 3,0 Boğmaca 2,8 Boğmaca 3,1 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,5 İyot yetersizliği 2,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,5 10 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,3 0-14 yaş grubunda ilk sırada konjenital anomaliler (toplamda %10,8, erkeklerde %11,0 ve kadınlarda %10,7) yer almaktadır. İkinci sırada migren sırasıyla %6,1, %4,8 ve %7,4 dir.üçüncü sırada astım yer almaktadır (%5,2, %4,7 ve %5,7) Tablo 3.152 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,8 Osteoartritler 9,4 Unipolar Depresif Hastalıklar 14,5 2 Osteoartritler 8,0 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,4 Alkol kullanımına bağlı 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,3 bozukluklar 5,9 Osteoartritler 6,8 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme 4 kayıpları 4,1 kayıpları 4,8 Maternal nedenler 4,8 5 KOAH 3,4 Şizofreni 3,4 KOAH 3,6 Alkol kullanımına bağlı Yetişkinlerde görülen işitme 6 bozukluklar 3,2 KOAH 3,1 kayıpları 3,5 7 Şizofreni 3,1 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 Romatoid artrid 3,1 8 Maternal Nedenler 2,6 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 2,9 9 Perinatal nedenler 2,5 İyot yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Serebrovasküler Hastalıklar 2,5 Şiddet 2,1 Serebrovasküler Hastalıklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken (%9,4), kadınlarda unipolar depresif hastalıklardır (%14,5). İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%8,7) kadınlarda Demir Eksikliği Anemisidir (%7,4). Toplamda üçüncü sırayı %4,3 ile demir eksikliği anemisi, erkeklerde %5,9 ile alkol kullanımına bağlı bozukluklar, kadınlarda %6,8 ile osteoartritler almaktadır. 290

Tablo 3.153 Türkiye Güney Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,5 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,6 2 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,3 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,0 3 Diabetes Mellitus 8,7 KOAH 9,4 Diabetes Mellitus 8,9 Yetişkinlerde görülen işitme 4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,5 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,2 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 8,0 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 Yetişkinlerde görülen işitme 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,8 İskemik kalp hastalığı 4,5 kayıpları 7,1 8 İskemik kalp hastalığı 4,2 İnflamatuar kalp hastalığıs 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 3,0 60 yaş üstü grupta ilk sırada KOAH (%9,5), ikinci sırada alzheimer ve diğer demanslar (%9,3), üçüncü sırada diyabetes mellitus bulunmaktadır. Bu sıralama erkeklerde serebrovasküler hastalık, alzheimer ve diğer demanslar ve KOAH şeklinde, kadınlarda KOAH, alzheimer ve diğer demanslar, diyabetes mellitus şeklindedir. 3.4.4.3. Orta Bölge YLD Dağılımları Türkiye de Orta Bölgede hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.154 ve Tablo 3.155 de sunulmaktadır. Tablo 3.154 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,8 2 Osteoartritler 6,7 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,2 4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,9 5 KOAH 3,7 6 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 7 Perinatal nedenler 2,8 8 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,3 9 Diabetes Mellitus 2,3 10 Şizofreni 2,3 11 İyot yetersizliği 2,1 12 Maternal nedenler 2,0 13 Romatoid artrid 1,9 14 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,7 15 Konjenital Anomaliler 1,7 16 Migren 1,7 17 Astım 1,6 18 İskemik kalp hastalığı 1,4 19 İnflamatuar kalp hastalığı 1,3 20 Bipolar affektifbozukluklar 1,3 Tablo 3.154 de görüldüğü üzere Orta Bölgesi YLD açısından değerlendirildiğinde birinci sırada unipolar depresif bozukluklar (%8,8) yer almaktadır. İkinci sırada Osteoartrit (%6,7), üçüncü sırada demir eksikliği anemisidir (%4,2). 291

Tablo 3.155 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,5 Unipolar Depresif Hastalıklar 10,9 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,6 Demir Eksikliği Anemisi 7,1 3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,5 Osteoartritler 6,0 4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,4 KOAH 4,0 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,4 Maternal nedenler 3,7 6 KOAH 3,3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,5 7 Perinatal nedenler 2,9 Perinatal nedenler 2,7 8 Diabetes Mellitus 2,5 Romatoid artrid 2,7 9 Şizofreni 2,4 Serebrovasküler Hastalıklar 2,6 10 İyot yetersizliği 2,4 Migren 2,2 11 Konjenital Anomaliler 2,0 Diabetes Mellitus 2,1 12 Astım 1,9 Şizofreni 2,1 13 İnflamatuar kalp hastalığıs 1,9 İyot yetersizliği 1,8 14 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,8 15 Şiddet 1,6 Konjenital Anomaliler 1,5 16 İskemik kalp hastalığı 1,5 Astım 1,4 17 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 İskemik kalp hastalığı 1,3 18 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,2 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 19 Epilepsi 1,2 Panik bozukluk 1,2 20 Migren 1,1 Epilepsi 1,0 Orta Bölgesi YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,5 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %10,9 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,6), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,1) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada yetişkinlerde görülen işitme kayıpları (%4,5), kadınlarda ise osteoartritler (%6,0) yer almaktadır. Grafik 3.107 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 4,7 70,0 60,0 7,8 10,8 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 52,6 49,9 55,4 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 0,0 17,9 12,4 7,0 Orta Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 292

Grafik 3.107 de görüldüğü üzere, Türkiye, Orta bölgede toplam 72,8 YLD/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 67,7 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 78,0 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Orta bölgede toplam 72,8 YLD/1000 kişinin 12,4 ünü I. Grup hastalıklar, 52,6 sını II.grup hastalıklar ve 7,8 ini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.156 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 14,1 6,2 6,8 6,3 5,6 5,0 4,5 4,3 II. Grup 38,8 12,2 49,3 57,5 77,1 94,5 92,8 96,6 III. Grup 12,4 10,8 15,6 9,8 5,7 2,6 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 13,8 9,8 27,1 16,7 14,1 23,4 8,0 8,1 II. Grup 38,1 14,9 54,4 61,6 85,3 95,7 106,0 100,9 III. Grup 6,7 5,5 5,4 4,7 3,6 1,7 0,8 0,6 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 65,4 29,3 71,6 73,7 88,4 102,1 98,6 102,5 Kadınlar 58,6 30,2 86,9 83,0 103,1 120,7 114,8 109,7 Grafik 3.108 Türkiye Orta Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 140,0 120,0 100,0 YLD/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 Erkekler Kadınlar 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.156 da ve Grafik 3.108 de Türkiye Orta bölgede YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 65,4 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 58,6 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 71,6 YLD/1000 kişi ve 86,9 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 88,4 YLD/1000 kişi ve 103,1 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 98,6 YLD/1000 kişi, kadınlarda 114,8 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 293

Grafik 3.109 Türkiye Orta Bölge YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 350.000 300.000 250.000 YLD Sayısı 200.000 150.000 100.000 grup III grup II grup I 50.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.109 da Türkiye Orta bölgede yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 85.478 YLD nin 19.238 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 52.932 si II.grup hastalıklar, 13.308 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 245.142 YLD nin 35.926 sı I. Grup hastalıklar, 186.420 si II.grup, 22.796 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 678 YLD iken II.grup hastalıklar için 10.287, III. Grup hastalıklar için ise 111 YLD dir. Tablo 3.157 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 10,9 Konjenital Anomaliler 11,1 Konjenital Anomaliler 10,6 2 Migren 6,1 Migren 4,8 Migren 7,5 3 Astım 5,2 Astım 4,7 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,1 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 4,3 5 Düşmeler 3,5 İyot yetersizliği 3,6 Düşmeler 4,1 6 İyot yetersizliği 3,2 Düşmeler 2,9 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 7 Boğmaca 3,0 Boğmaca 2,8 Boğmaca 3,1 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,5 İyot yetersizliği 2,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 10 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,3 0-14 yaş grubunda ilk sırada konjenital anomaliler (toplamda %10,9, erkeklerde %11,1 ve kadınlarda %10,6) yer almaktadır. İkinci sırada migren sırasıyla %6,1, %4,8 ve %7,5 dir. 294

Tablo 3.158 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,8 Osteoartritler 9,4 Unipolar Depresif Hastalıklar 14,4 2 Osteoartritler 7,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,5 Alkol kullanımına bağlı 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,4 bozukluklar 5,9 Osteoartritler 6,7 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme 4 kayıpları 4,0 kayıpları 4,8 Maternal nedenler 4,9 5 KOAH 3,3 Şizofreni 3,4 KOAH 3,6 Yetişkinlerde görülen işitme 6 Şizofreni 3,1 KOAH 3,1 kayıpları 3,4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 3,1 Serebrovasküler Hastalıklar 3,0 Romatoid artrid 3,1 7 8 Maternal Nedenler 2,6 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 2,9 9 Serebrovasküler Hastalıklar 2,5 İyot yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Perinatal nedenler 2,5 Şiddet 2,1 Serebrovasküler Hastalıklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken (%9,4), kadınlarda unipolar depresif hastalıklardır (%14,4). İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%8,7) kadınlarda demir eksikliği anemisidir (%7,5). Toplamda üçüncü sırayı %4,4 ile demir eksikliği anemisi, erkeklerde%5,9 ile alkol kullanımına bağlı bozukluklar, kadınlarda %6,7 ile osteoartritler almaktadır. Tablo 3.159 Türkiye Orta Bölgede YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % Serebrovasküler 1 KOAH 9,5 Hastalıklar 10,0 KOAH 9,6 Alzeheimer ve diğer Alzeheimer ve diğer Alzeheimer ve diğer 2 demanslar 9,3 demanslar 9,6 demanslar 9,0 3 Diabetes mellitus 8,7 KOAH 9,4 Diabetes mellitus 8,8 Serebrovasküler Yetişkinlerde görülen 4 Hastalıklar 8,6 işitme kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,6 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,3 Yetişkinlerde görülen Serebrovasküler 6 işitme kayıpları 8,0 Osteoartritler 7,8 Hastalıklar 7,6 Yetişkinlerde görülen 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,9 İskemik kalp hastalığı 4,5 işitme kayıpları 7,2 8 İskemik kalp hastalığı 4,2 İnflamatuar kalphastalığı 3,3 İskemik kalp hastalığı 4,0 Unipolar Depresif Unipolar Depresif Unipolar Depresif 9 Hastalıklar 3,2 Hastalıklar 2,8 Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,8 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 60 yaş üstü grupta ilk sırada KOAH (%9,5), ikinci sırada alzheimer ve diğer demanslar (%9,3), üçüncü sırada diyabetes mellitus bulunmaktadır (%8,7). Bu sıralama erkeklerde serebrovasküler hastalık (%10,0), alzheimer ve diğer demanslar (%9,6) ve KOAH şeklinde (%9,4), kadınlarda KOAH (%9,6), alzheimer ve diğer demanslar (%9,0), diabetes mellitus (%8,8) şeklindedir. 295

3.4.4.4. Kuzey Bölgesi YLD Dağılımları Bu bölümde Türkiye Kuzey Bölgesinde hastalık yükü oluşturan hastalıkların YLD dağılımları sunulacaktır. Türkiye de Kuzey Bölgesinde hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.160 ve Tablo 3.161 de sunulmaktadır. Tablo 3.160 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,6 2 Osteoartritler 7,0 3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,2 4 Demir Eksikliği Anemisi 4,2 5 KOAH 4,2 6 Serebrovasküler Hastalıklar 3,4 7 Perinatal nedenler 2,8 8 Diabetes Mellitus 2,7 9 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,2 10 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,1 11 İyot yetersizliği 2,0 12 Şizofreni 2,0 13 Maternal nedenler 1,9 14 Romatoid artrid 1,8 15 İskemik kalp hastalığı 1,6 16 Konjenital Anomaliler 1,6 17 Migren 1,6 18 Astım 1,5 19 İnflamatuar kalp hastalığıs 1,4 20 Bipolar affektifbozuluklar 1,1 Tablo 3.160 da görüldüğü üzere Kuzey Bölgesinde YLD açısından ilk sırada yer alan hastalık unipolar depresif hastalıklardır. (%8,6). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken (%7,0), yetişkinlerde görülen işitme kayıpları ve demir eksikliği anemisi diğer sıraları paylaşmaktadır (sırasıyla %4,2 ve %4,2). 296

Tablo 3.161 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 7,7 Unipolar Depresif Hastalıklar 10,5 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,4 Demir Eksikliği Anemisi 7,0 3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 4,8 Osteoartritler 6,4 4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 4,1 KOAH 4,5 5 Serebrovasküler Hastalıklar 3,8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,8 6 KOAH 3,8 Maternal nedenler 3,6 7 Perinatal nedenler 2,9 Serebrovasküler Hastalıklar 2,9 8 Diabetes Mellitus 2,8 Perinatal nedenler 2,7 9 İyot yetersizliği 2,3 Romatoid artrid 2,6 10 Şizofreni 2,1 Diabetes Mellitus 2,5 11 İnflamatuar kalp hastalığı 2,0 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,2 12 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,0 Migren 2,0 13 Konjenital Anomaliler 1,8 Şizofreni 1,9 14 Astım 1,8 İyot yetersizliği 1,8 15 İskemik kalp hastalığı 1,8 İskemik kalp hastalığı 1,5 16 Şiddet 1,4 Konjenital Anomaliler 1,4 17 Epilepsi 1,2 Astım 1,3 18 Bağımlılık Yapan İlaçların Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,1 Bipolar affektif bozukluklar 1,2 19 Bipolar affektif bozukluklar 1,1 Panik bozukluk 1,0 20 Migren 1,1 Epilepsi 1,0 Kuzey Bölgesinde YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %7,7 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %10,5 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%6,4), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%7,0) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada yetişkinlerde görülen işitme kayıpları (%4,8), kadınlarda ise osteoartritler (%6,4) yer almaktadır. Grafik 3.110 Türkiye Kuzey Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 80,0 4,6 70,0 7,4 10,2 60,0 YLD/1000 Kişi 50,0 40,0 30,0 20,0 54,3 51,3 57,1 Grup III Grup II Grup I 10,0 0,0 17,5 12,2 6,8 Kuzey Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 297

Grafik 3.110 da görüldüğü üzere, Türkiye, Kuzey bölgesinde toplam 73,8 YLD/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 68,4 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 79,2 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Kuzey bölgesinde toplam 73,8 YLD/1000 kişinin 12,2 sini I. Grup hastalıklar, 54,3 ünü II.grup hastalıklar ve 7,4 ünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.162 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 14,3 6,1 6,3 6,6 6,0 5,1 4,5 4,4 II. Grup 39,1 12,0 45,8 59,9 81,3 96,2 91,3 99,3 III. Grup 12,5 10,7 14,4 10,2 6,0 2,6 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 14,1 9,5 25,1 17,5 15,0 23,7 8,0 8,5 II. Grup 39,0 14,5 50,4 64,3 90,8 97,1 105,9 105,0 III. Grup 6,9 5,3 5,0 4,9 3,9 1,7 0,8 0,7 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 65,9 28,8 66,5 76,7 93,2 103,9 97,1 105,4 Kadınlar 60,0 29,3 80,5 86,7 109,7 122,6 114,6 114,1 Grafik 3.111 Türkiye Kuzey Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 140,0 120,0 100,0 YLD/1000 Kişi 80,0 60,0 40,0 20,0 Erkekler Kadınlar 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.162 de ve Grafik 3.111 de Türkiye Kuzey bölgesinde YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 65,9 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 60,0 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 66,5 YLD/1000 kişi ve 80,5 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 93,2 YLD/1000 kişi ve 109,7 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 97,1 YLD/1000 kişi, kadınlarda 114,6 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 298

Grafik 3.112 Türkiye Kuzey Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 120.000 100.000 80.000 YLD Sayısı 60.000 40.000 grup III grup II grup I 20.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.112 de Türkiye Kuzey bölgesinde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 31.371 YLD nin 7.064 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 19.438 ü II.grup hastalıklar, 4.868 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 95.995 YLD nin 14.117 si I. Grup hastalıklar, 72.984 ü II.grup, 8.894 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 381YLD iken II.grup hastalıklar için 5.664, III. Grup hastalıklar için ise 59 YLD dir. Tablo 3.163 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 10,7 Konjenital Anomaliler 10,8 Konjenital Anomaliler 10,5 2 Migren 6,2 Migren 4,9 Migren 7,5 3 Astım 5,2 Astım 4,7 Astım 5,8 4 Perinatal nedenler 4,2 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 4,3 5 Düşmeler 3,5 İyot yetersizliği 3,6 Düşmeler 4,1 6 İyot yetersizliği 3,3 Düşmeler 3,0 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 7 Boğmaca 2,9 Boğmaca 2,8 Boğmaca 3,1 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,4 İyot yetersizliği 2,9 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,4 10 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,3 Her yaş grubu için YLD dağılımı ayrı ayrı değerlendirildiğinde 0-14 yaş gruplarında konjenital nedenlerin birinci sırada yer aldığı (%10,7) ve bunu migrenin (%6,2) izlediği görülmektedir. Bunun yanısıra ilkokul çocuklarının risk grubu oluşturduğu iyot yetersizliği altıncı sırada yer almaktadır (%3,3). Demir eksikliği anemisi ve protein enerji malnütrisyonu, özellikle bu grubun sekeli olarak hesaplanan bodurluğun bu yaş grubunda önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu görülmektedir. 299

Tablo 3.164 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % Unipolar Depresif 1 Hastalıklar 11,8 Osteoartritler 9,7 Unipolar Depresif Hastalıklar 14,3 2 Osteoartritler 8,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,3 Alkol kullanımına bağlı 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,4 bozukluklar 5,7 Osteoartritler 7,0 Yetişkinlerde görülen Yetişkinlerde görülen işitme 4 işitme kayıpları 4,2 kayıpları 5,0 Maternal nedenler 4,7 5 KOAH 3,7 Serebrovasküler Hastalıklar 3,4 KOAH 4,0 Alkol kullanımına bağlı Yetişkinlerde görülen işitme 6 bozukluklar 3,0 KOAH 3,4 kayıpları 3,6 7 Şizofreni 2,9 Şizofreni 3,0 Romatoid artrid 3,1 8 Serebrovasküler Hastalıklar 2,8 Perinatal nedenler 2,7 Şizofreni 2,7 9 Maternal nedenler 2,6 İyot yetersizliği 2,4 Perinatal nedenler 2,4 10 Perinatal nedenler 2,5 Diabetes mellitus 2,2 Serebrovasküler Hastalıklar 2,3 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken, kadınlarda unipolar depresif hastalıkların ilk sırada yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %9,7, %14,3). Bu grupta ülkemizde 15-49 yaş arası doğurganlık çağındaki kadınlarda görülme sıklığı %50 lere dek çıkan demir eksikliği anemisi kadınlarda %7,3 ile ikinci sırada yer almaktadır. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (% 8,7) bulunmaktadır. Tablo 3.165 Türkiye Kuzey Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 KOAH 9,6 Serebrovasküler Hastalıklar 10,0 KOAH 9,7 2 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,4 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,6 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,3 3 Diabetes Mellitus 8,8 KOAH 9,4 Diabetes Mellitus 8,9 4 Serebrovasküler Hastalıklar Yetişkinlerde görülen işitme 8,6 kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,4 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,5 Demir Eksikliği Anemisi 8,0 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 7,9 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,5 Yetişkinlerde görülen işitme 7 Demir Eksikliği Anemisi 4,8 İskemik kalp hastalığı 4,5 kayıpları 7,1 8 İskemik kalp hastalığı 4,1 İnflamatuar kalp hastalığıs 3,3 İskemik kalp hastalığı 3,9 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,1 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,4 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,9 Hipertansif kalp hastalığı 2,7 Hipertansif kalp hastalığı 3,0 60 yaş ve üzeri grupta %9,6 ile KOAH birinci sırada yer almakta iken, Alzeheimer ve diğer demanslar bu gruptaki YLD lerin %9,4 ünü oluşturmaktadır. Diyabetes mellitus, serebrovasküler hastalıklar ve osteoartritler ise bu yaş grubunda YLD yi oluşturan diğer önemli hastalıklardır. 3.4.4.5. Doğu Bölgesi YLD Dağılımları Bu bölümde Türkiye Doğu Bölgesinde hastalık yükü oluşturan hastalıkların YLD dağılımları sunulacaktır. Türkiye de Doğu Bölgesinde hastalıkların görülme sıklığı açısından görülen ilk yirmi hastalığı Tablo 3.166 ve Tablo 3.167 de sunulmaktadır. 300

Tablo 3.166 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YLD nedenleri Toplam YLD ler (%) 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 7,7 2 Osteoartritler 5,2 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 4 Konjenital Anomaliler 3,5 5 Perinatal nedenler 3,0 6 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,0 7 KOAH 2,5 8 Migren 2,5 9 Astım 2,3 10 İyot yetersizliği 2,3 11 Şizofreni 2,3 12 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 2,1 13 Serebrovasküler Hastalıklar 2,1 14 Romatoid artrid 1,9 15 Maternal nedenler 1,9 16 Diabetes Mellitus 1,6 17 Düşmeler 1,5 18 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 19 Diş çürükleri 1,2 20 Epilepsi 1,2 Tablo 3.166 görüldüğü üzere Doğu Bölgesinde YLD açısından ilk sırada yer alan hastalıklar unipolar depresif hastalıklardır (%7,7). Osteoartritler YLD açısından ikinci sırayı alırken (%5,2) demir eksikliği anemisi ve konjenital anomaliler diğer sıraları paylaşmaktadır (sırasıyla %4,1 ve %3,5). Bu grupta diğer önemli hastalıklar ise perinatal nedenler, yetişkinlerde görülen işitme kayıpları, KOAH, migren, astım, iyot yetersizliğidir. Tablo 3.167 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek % Kadın % 1 Osteoartritler 5,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 9,7 2 Unipolar Depresif Hastalıklar 5,5 Demir Eksikliği Anemisi 6,8 3 Konjenital Anomaliler 4,0 Osteoartritler 4,5 4 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 3,9 Maternal nedenler 3,5 5 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,3 Migren 3,1 6 Perinatal nedenler 3,1 Konjenital Anomaliler 3,0 7 İyot yetersizliği 2,7 Perinatal nedenler 2,9 8 Astım 2,5 KOAH 2,7 9 Şizofreni 2,4 Romatoid artrid 2,7 10 Serebrovasküler Hastalıklar 2,3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,6 11 KOAH 2,3 Şizofreni 2,2 12 Migren 1,8 Astım 2,1 13 Diabetes Mellitus 1,7 İyot yetersizliği 2,0 14 Inflammatuar kalp hastalığı 1,5 Serebrovasküler Hastalıklar 1,8 15 Şiddet 1,5 Düşmeler 1,5 16 Düşmeler 1,4 Diabetes Mellitus 1,4 17 Diş çürükleri 1,3 Bipolar affektif bozukluklar 1,4 18 Epilepsi 1,3 Panik bozukluk 1,3 19 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,2 20 Bipolar affektif bozukluklar 1,3 Diş çürükleri 1,2 301

Doğu Bölgesinde YLD dağılımları iki cinsiyete göre ayrı ayrı incelendiğinde, erkeklerde ilk sırayı %5,9 ile osteoartritlerin aldığı, kadınlarda ise %9,7 ile unipolar depresif hastalıkların aldığı görülmektedir. İkinci sırada erkeklerde unipolar depresif hastalıklar (%5,5), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%6,8) bulunmaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada konjenital anomaliler (%4,0), kadınlarda ise osteoartritler (%4,5) yer almaktadır. Grafik 3.113 Türkiye Doğu Bölge YLD lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 90,0 6,8 80,0 10,4 70,0 13,9 YLD/1000 Kişi 60,0 50,0 40,0 30,0 55,0 50,5 59,8 Grup III Grup II Grup I 20,0 10,0 15,5 9,3 22,0 0,0 Doğu Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.113 da görüldüğü üzere, Türkiye, Doğu bölgesinde toplam 80,9 YLD/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 73.7 YLD/1000 kişi iken kadınlarda 88,5 YLD/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye genelinde toplam 80,9 YLD/1000 kişinin 15,5 i I. Grup hastalıklar, 55,0 ini II.grup hastalıklar ve 10,4 ünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Tablo 3.168 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD lerin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 21,9 8,7 6,8 7,3 6,5 4,8 4,5 4,3 II. Grup 60,2 17,1 49,7 66,7 88,6 90,9 93,2 98,1 III. Grup 19,3 15,2 15,7 11,4 6,5 2,5 1,3 1,7 Kadınlar I. Grup 21,7 14,9 32,0 19,5 16,1 25,0 8,8 8,6 II. Grup 60,0 22,6 64,2 71,7 97,2 102,2 116,2 107,0 III. Grup 10,6 8,3 6,3 5,5 4,1 1,8 0,8 0,7 Toplam 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler 101,4 41,0 72,2 85,4 101,6 98,2 99,1 104,1 Kadınlar 92,4 45,8 102,6 96,6 117,4 129,0 125,8 116,3 302

Grafik 3.114 Türkiye Doğu Bölge YLD lerin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (YLD/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 140,0 120,0 YLD/1000 Kişi 100,0 80,0 60,0 40,0 Erkekler Kadınlar 20,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Yaş Grupları Tablo 3.168 de ve Grafik 3.114 da Türkiye Doğu bölgesinde YLD/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 101,4 YLD/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam 92,4 YLD/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 72,2 YLD/1000 kişi ve 102,6 YLD/1000 kişi olarak, 45-59 yaş grubunda ise sırasıyla 101,6 YLD/1000 kişi ve 117,4 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda erkeklerde 99,1 YLD/1000 kişi, kadınlarda 125,8 YLD/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Grafik 3.115 Türkiye Doğu Bölgesi YLD Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 400.000 350.000 300.000 250.000 YLD Sayısı 200.000 150.000 100.000 grup III grup II grup I 50.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II:Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 303

Grafik 3.115 de Türkiye Doğu bölgesinde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre YLD dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 174.420 YLD nin 39.251 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 107.995 i II.grup hastalıklar, 27.174 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 30-44 yaş grubundaki toplam 190.076 YLD nin 27.682 si I. Grup hastalıklar, 144.603 ü II.grup, 17.790 ı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 430 YLD iken II.grup hastalıklar için 6.610, III. Grup hastalıklar için ise 73 YLD dir. Tablo 3.169 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Konjenital Anomaliler 11,5 Konjenital Anomaliler 11,9 Konjenital Anomaliler 11,2 2 Migren 5,7 Astım 4,6 Migren 7,1 3 Astım 5,1 Migren 4,5 Astım 5,7 4 Perinatal nedenler 4,0 Perinatal nedenler 3,9 Perinatal nedenler 4,2 5 Düşmeler 3,5 İyot yetersizliği 3,4 Düşmeler 4,1 6 Boğmaca 3,2 Boğmaca 3,1 Demir Eksikliği Anemisi 3,7 7 İyot yetersizliği 3,1 Düşmeler 2,9 Boğmaca 3,3 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,5 Yanıklar 2,6 İyot yetersizliği 2,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 2,5 10 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Diş çürükleri 2,2 Her yaş grubu için YLD dağılımı ayrı ayrı değerlendirildiğinde 0-14 yaş grubunda YLD dağılımlarını konjenital anomaliler, migren, astım, perinatal nedenler, düşmeler ve boğmaca önemli hastalık gruplarının oluşturduğu görülmektedir. Tablo 3.170 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % Unipolar Depresif 1 Unipolar Depresif Hastalıklar 11,9 Osteoartritler 9,0 Hastalıklar 14,5 2 Osteoartritler 7,3 Unipolar Depresif Hastalıklar 8,7 Demir Eksikliği Anemisi 7,9 3 Demir Eksikliği Anemisi 4,7 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 6,1 Osteoartritler 5,9 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme 4 kayıpları 3,7 kayıpları 4,5 Maternal nedenler 5,2 5 Şizofreni 3,5 Şizofreni 3,9 Şizofreni 3,3 Alkol kullanımına bağlı 6 bozukluklar 3,2 Serebrovasküler Hastalıklar 2,7 Romatoid artrid 3,2 Yetişkinlerde görülen işitme 7 Maternal nedenler 2,9 KOAH 2,7 kayıpları 3,1 8 KOAH 2,8 Perinatal nedenler 2,7 KOAH 2,9 9 Perinatal nedenler 2,5 İyot yetersizliği 2,5 Perinatal nedenler 2,4 10 Romatoid artrid 2,3 Şiddet 2,2 Bipolar affektif bozukluklar 2,1 15-59 yaş grubunda ise erkeklerde en önemli YLD oluşturan hastalık osteoartritler iken, kadınlarda unipolar depresif hastalıkların ilk sırada yer aldığı görülmektedir (sırasıyla %9,0, %14,5). İkinci sırayı erkeklerde unipolar depresif hastalıkların (%8,7) kadınlarda da demir eksikliği anemisinin (%7,9) aldığı görülmektedir. 304

Tablo 3.171 Türkiye Doğu Bölgesinde YLD ye Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % Serebrovasküler 1 KOAH 9,5 Hastalıklar 10,0 KOAH 9,6 2 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,2 Alzeheimer ve diğer demanslar 9,7 Alzeheimer ve diğer demanslar 8,9 3 Diabetes Mellitus 8,7 KOAH 9,5 Diabetes Mellitus 8,8 Yetişkinlerde görülen işitme 4 Serebrovasküler Hastalıklar 8,6 kayıpları 9,1 Osteoartritler 8,6 5 Osteoartritler 8,2 Diabetes Mellitus 8,6 Demir Eksikliği Anemisi 8,4 Yetişkinlerde görülen işitme 6 kayıpları 8,0 Osteoartritler 7,8 Serebrovasküler Hastalıklar 7,6 İskemik kalp 7 Demir Eksikliği Anemisi 5,1 hastalığı 4,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 7,2 İnflamatuar 8 İskemik kalp hastalığı 4,2 9 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 10 Hipertansif kalp hastalığı 2,8 kalp hastalığıs 3,3 İskemik kalp hastalığı 4,0 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,8 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,5 Hipertansif kalp hastalığı 2,8 Hipertansif kalp hastalığı 2,8 60 yaş ve üzeri grupta ise birinci sırada yer alan KOAH bu yaş grubunda tüm YLD lerin %9,5 ini oluştururken, Alzeheimer ve diğer demanslar bu gruptaki YLD lerin %9,2 sini oluşturmaktadır. Diyabetes mellitus, serebrovasküler hastalıklar ve osteoartritler ise bu yaş grubunda YLD yi oluşturan diğer önemli hastalıklardır. 3.5 DALY Dağılımları DALY toplum sağlığının ölçüm özetinin, mortalite ve ölümcül olmayan sağlık çıktılarının tek bir sayı ile temsil edilmesi için birleştiren bir ölçüttür. DALY kavramı, çeşitli hastalıkların neden olduğu prematür ölümler ile ölümle sonuçlanmayan, ancak uzun dönemli sakatlık ve işlev kaybına neden olan hastalık durumlarının yol açtığı hastalık yükünün, tek bir ölçüt ile değerlendirilebilmesini amaçlamaktadır. Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükünü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin bulguların diğer bölümlerinde olduğu gibi, Türkiye Ulusal, bölgesel, kentsel ve kırsal alanda ve erkek ve kadınlarda, farklı yaş gruplarındaki %3 iskonto oranı ile hesaplanmış olan dağılımları sunulacaktır. 3.5.1 Türkiye Ulusal DALY Hesaplamaları Türkiye de ulusal düzeyde tüm hastalıklara bağlı DALY lerin bu hastalıkların neden oldukları toplam hastalık yüküne oranları Tablo 3.172-3.173 de sunulmaktadır. 305

Tablo 3.172 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 Perinatal Nedenler 8,9 2 İskemik Kalp Hastalığı 8,0 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,9 4 Unipolar depresif Hastalıklar 3,9 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 6 Konjenital Anomaliler 3,0 7 Osteoartritler 2,9 8 KOAH 2,8 9 Trafik Kazaları 2,4 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 11 İshalle seyreden hastalıklar 2,0 12 Diabetes mellitus 1,9 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 14 Astım 1,2 15 Maternal nedenler 1,2 16 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 17 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,1 18 Alkol Kullanımına Bağlı Hastalıklar 1,1 19 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,0 20 Tüberküloz 1,0 Tüm yaş gruplarında ilk sırada %8,9 ile perinatal nedenler, ikinci sırada %8,0 ile iskemik kalp hastalığı, üçüncü sırada ise %5,9 ile serebrovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Bunu sırasıyla unipolar depresif hastalıklar, alt solunum yolu enfeksiyonları ve konjenital anomaliler takip etmektedir. 306

Tablo 3.173 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,9 Perinatal Nedenler 8,9 2 Perinatal Nedenler 8,8 İskemik Kalp Hastalığı 6,9 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,5 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 Unipolar Depresif hastalıklar 5,4 5 Trafik Kazaları 3,3 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 6 Konjenital anomaliler 3,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,7 7 KOAH 3,0 Osteoartritler 2,9 8 Osteoartritler 2,9 Kongenital anomaliler 2,8 9 Unipolar Depresif hastalıklar 2,6 KOAH 2,6 10 İshalle seyreden hastalıklar 2,1 Maternal nedenler 2,5 11 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,9 Diabetes mellitus 2,1 12 Alkol Kullanımına Bağlı Hastalıklar 1,8 İshalle seyreden hastalıklar 2,0 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 14 Diabetes mellitus 1,6 Trafik Kazaları 1,5 15 Şiddet 1,4 Meme Kanseri 1,3 16 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,3 Romatoid Artrit 1,3 17 Astım 1,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 18 Tüberküloz 1,2 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,2 19 Lösemi 1,1 Astım 1,2 20 Şizofreni 1,0 Migren 1,2 Tüm yaş gruplarında erkeklerde ilk neden %8,9 ile iskemik kalp hastalığı iken kadınlarda %8,9 ile perinatal nedenlerdir. İkinci sırada ise erkeklerde %8,8 ile perinatal nedenler, kadınlarda %6,9 ile iskemik kalp hastalığı yer almaktadır. Üçüncü sırada her iki cinsiyette de %6,3 ve %5,5 ile serebrovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Grafik 3.116 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi ), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 180,0 160,0 17,2 24,2 10,0 DALY/1000 Kişi 140,0 120,0 100,0 80,0 101,9 104,9 98,7 Grup III Grup II Grup I 60,0 40,0 20,0 40,3 35,8 44,9 0,0 Ulusal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 307

Grafik 3.116 de görüldüğü üzere, Türkiye, ulusal düzeyde toplam 159.3 DALY/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 164.9 DALY/1000 kişi iken kadınlarda 153.6 DALY/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye genelinde toplam 159.3 DALY/1000 kişinin 40,3 ünü I. Grup hastalıklar, 101,9 unu II.grup hastalıklar ve 17,2 sini III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Bu oranlar erkeklerde sırasıyla 35,8, 104,9 ve 24,2 iken kadınlarda 44,9, 98,7 ve 10,0 DALY/1000 kişidir. Görüldüğü üzere erkeklerin hastalık yükü kadınlardan daha fazladır. Hastalık gruplarında ise II. Grup hastalıkların esas hastalık yükünü oluşturulduğu görülmektedir. Tablo 3.174 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 255,0 12,6 11,9 10,0 11,1 13,8 15,1 19,7 II. Grup 91,7 24,7 69,1 101,1 191,8 319,3 402,0 428,1 III. Grup 20,6 19,6 39,4 20,1 13,7 11,8 6,8 8,8 Kadınlar I. Grup 248,4 15,4 31,7 21,6 18,6 28,6 18,8 21,9 II. Grup 85,5 24,2 66,6 92,9 161,3 252,6 367,2 411,6 III. Grup 15,0 11,5 11,5 8,1 7,2 6,0 3,4 4,6 Toplam Erkekler 367,3 56,9 120,3 131,2 216,6 344,9 423,9 456,6 Kadınlar 348,9 51,1 109,8 122,5 187,1 287,2 389,4 438,1 Grafik 3.117 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Değerlerinin Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 350,0 DALY/1000 Kişi 300,0 250,0 200,0 Erkek Kadın 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Tablo 3.174 ve Grafik 3.117 de Türkiye genelinde DALY/1000 kişilerin yaş grupları ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü, 367,3 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 348,9 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 120,3 DALY/1000 kişi ve 109,8 DALY/1000 kişiye inerken, 60-69 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 344,9 DALY/1000 kişi, 308

kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 287,2 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 423,9 DALY/1000 kişiye kadınlarda da 389,4 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 456,6 DALY/1000 kişi, kadınlarda ise 438,1 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. Grafik 3.118 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 2.500.000 2.000.000 1.500.000 DALY Sayısı 1.000.000 Grup III Grup II Grup I 500.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.118 de Türkiye Ulusal düzeyde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. Toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 2,360,994 DALY nin 1,658,690 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 584,330 u II.grup hastalıklar, 117,973 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 2,280,551 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 427,476 sını I. Grup hastalıklar (erkeklerde 119,918, kadınlarda 307,558 DALY), 1,343,606 sını (697,518 erkeklerde, 646,088 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 509,469 unu ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 1,769,508 DALY nin 218,436 sı I. Grup hastalıklar, 1,353,357 si II.grup, 197,714 ü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 74,960, 988,654 ve 30,485 tir. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 9,733 DALY iken II.grup hastalıklar için 193,737, III. Grup hastalıklar için ise 2,885 DALY dir. Yukarıdaki grafiklerde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre toplam DALY dağılımları sunulmaktadır. Görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda DALY i oluşturan en önemli hastalıklar I. Grup hastalıklar arasında yer alırken, yaş ilerledikçe bu II.grup hastalıklara doğru kaymaktadır. 15-29 yaş 309

grubunda ise, kadınlarda I. Grup hastalıklar tüm hastalıklar içerisinde %29 oranında iken, erkeklerde bu oran %10 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda bu yaş grubundaki maternal nedenlerin oluşturduğu hastalık yükü nedeniyle bu oranın 30 ve üzeri yaş grubuna göre daha yüksek olduğu gözlenmektedir. Tablo 3.175 Türkiye Ulusal Düzeyde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Toplam YLL Yüzde Toplam YLD Yüzde Kardiyovasküler 2.086.527 19,32 1.161.702 20,51 924.825 18,00 1.748.491 29,43 338.036 6,95 Nöropsikiatrik 1.437.956 13,31 672.407 11,87 765.548 14,90 84.910 1,43 1.353.045 27,83 HIV/AIDS Hariç 1.206.637 11,17 590.239 10,42 616.398 11,99 960.149 16,16 246.488 5,07 Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar 1.165.807 10,79 830.754 14,67 335.053 6,52 629.344 10,59 536.463 11,04 Maternal ve 1.084.718 10,04 500.691 8,84 584.027 11,36 852.346 14,35 232.372 4,78 Perinatal Kanserler 731.077 6,77 431.337 7,62 299.740 5,83 680.485 11,45 50.592 1,04 Solunum Sist. 675.876 6,26 352.616 6,23 323.260 6,29 277.815 4,68 398.061 8,19 Hast. Kas-iskelet 485.459 4,49 225.394 3,98 260.065 5,06 2.609 0,04 482.850 9,93 sistemi Sindirim sistemi 447.254 4,14 233.856 4,13 213.398 4,15 190.813 3,21 256.441 5,28 437.314 4,05 137.158 2,42 300.156 5,84 77.776 1,31 359.538 7,40 Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Diğer II.grup 433.164 4,01 230.916 4,08 202.248 3,94 230.785 3,88 202.379 4,16 Duyu organ 244.919 2,27 121.834 2,15 123.085 2,40 352 0,01 244.567 5,03 bozuklukları Diabetes Mellitus 203.027 1,88 93.158 1,64 109.869 2,14 97.388 1,64 105.639 2,17 Genitoüriner 160.636 1,49 79.734 1,41 80.902 1,57 107.473 1,81 53.163 1,09 HIV/AIDS 2.125 0,02 1.802 0,03 323 0,01 579 0,01 1.546 0,03 Tablo 3.175 de temel hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Türkiye de saptanan toplam hastalık yükü 10,802,494 tür. Belirlenen bu hastalık yükünün 2,086,527 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 1,437,956 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 1,206,637 ile HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve yaralanmaların (1,165,807) aldığı görülmektedir. Grafik 3.119 da ulusal düzeyde ana hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 310

Grafik 3.119 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Yolu Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Erkek Kadın Kas-İskelet Sistemi Hast. Diabetes Mellitus Genitoüriner - 500.000 1.000.000 1.500.000 2.000.000 2.500.000 Toplam DALYler Grafik 3.119 de görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedenini her iki cinsiyette de kardiyovasküler hastalıklar grubu altında yer alan hastalıklar oluşturmaktadır. İkinci sırada ise aynı tabloda nöropsikiyatrik hastalıklar başlığı altında sunulan hastalıklar yer almaktadır. Üçüncü neden ise HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarıdır. 311

Grafik 3.120 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi ), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Yolu Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. YLL YLD Diabetes Mellitus Genitoüriner - 5 10 15 20 25 30 35 DALY/1000 Kişi DALY ler bilindiği üzere YLL ve YLD toplamından oluşmaktadır. Hastalıklara göre bu oran incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıklar, HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ile maternal ve perinatal nedenlerin izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın nöropsikiatrik hastalıklarda ve kas-iskelet sistemi hastalıklarında olduğu görülmektedir. Solunum sistemi hastalıklarında ve yaralanmalarda YLL ve YLD kompenentinin neredeyse birbiriyle eşit olduğu gözlenmektedir. 312

Grafik 3.121 Türkiye Ulusal Düzeyde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Toplam DALY:5.663.597 Perinatal Nedenler 8,8% Kardiyovasküler Hast. 20,5% Nöropsikiyatrik Hast. 11,9% Yaralanmalar 14,7% Solunum Sistemi Hast. 6,2% Beslenme Yetersizlikleri 2,4% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 10,4% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 1,6% Kanserler 7,6% Duyu Organları Bzk. 2,2% Diğer Grup II. Hast. 4,1% Sindirim Sistemi Hast. 4,1% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,0% Türkiye ulusal düzeyde toplam hastalık yükü 10.802.494 DALY dir. Erkekler için saptanan hastalık yükü ise toplam 5,663,597 DALY olarak hesap edilmiştir. Bu DALY lerin %20,5 i kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %14,7 sini yaralanmalar, %11,9 unu nöropsikiatrik hastalıklar, %10,4 ünü HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %8,8 ini perinatal nedenler, %7,6 sını kanserler, %6,2 sini solunum sistemi hastalıkları, %4,1 ini sindirim sistemi hastalıkları ve %4 ünü kas-iskelet sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 313

Grafik 3.122 Türkiye Ulusal Düzeyde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 5.138.897 Maternal ve Perinatal Nedenler 11,4% Kardiyovasküler Hast. 18,0% Solunum Sistemi Hast. 6,3% Nöropsikiyatrik Hast. 14,9% Beslenme Yetersizlikleri 5,8% Yaralanmalar 6,5% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 12,0% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,6% Diabetes Mellitus 2,1% Kanserler 5,8% Duyu Organları Bzk. 2,4% Diğer Grup II. Hast. 3,9% Sindirim Sistemi Hast. 4,2% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,1% Kadınlarda toplam hastalık yükü 5,138,897 DALY olarak bulunmuştur. Kadınlarda toplam DALY lerin %18 ini kardiyovasküler hastalıklar, %14,9 u nöropsikiatrik hastalıklar, %12 sini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %11,4 ü maternal ve perinatal nedenler, %6,5 i yaralanmalar, %6,3 ü solunum sistemi hastalıkları, %5,8 i beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,8 i kanserler, %5,1 i kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4,2 si sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Görüldüğü üzere kadınların hastalık yükü, maternal ve perinatal nedenlerle, beslenme yetersizliği hastalıkları ve HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları açısından farklılıklar göstermektedir. DALY lerin %2,1 lik bir bölümünü oluşturan Diabetes Mellitus ve % 2,4 lük bölümünü oluşturan özellikle duyu organ bozuklukları hastalık yükleri oluşturma açısından diğer önemli nedenlerdir. 314

Grafik 3.123 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam DALYlerin Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 10,8 63,9 25,3 Türkiye Ulusal 13,9 12,8 12,3 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye nin ulusal hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında (122) ülkemizin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir hastalık yüküne sahip olduğu Grafik 3.123 de görülmektedir. Grafik 3.123 de görüldüğü üzere Türkiye nin toplam hastalık yükünün %25,3 ü I.grup hastalıklardan oluşurken, bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır. Türkiye de hastalık yükünün %63,9 unu II.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa Birliği Ülkelerinde % 76,2, gelişmiş ülkelerde, 78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir (122). III. grup hastalıklar toplam hastalık yükünün Türkiye de % 10.8 ni, gelişmiş ülkelerde % 12,8 ni ve gelişmekte olan ülkelerde % 12,3 nü oluşturmaktadır. 3.5.1.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Yaş Gruplarına Göre DALY dağılımları Bu bölümde DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. 0-14 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarında DALY lerin dağılımı Tablo 3.176 da diğer yaş gruplarının DALY dağılımları Tablo 3.177 ve Tablo 3.178 de verilmektedir. 315

Tablo 3.176 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 27,6 Perinatal nedenler 27,4 Perinatal nedenler 27,9 Alt solunum Yolu enfeksiyonları Alt solunum Yolu enfeksiyonları 10,7 2 10,5 Konjenital anomaliler 10,6 Alt solunum Yolu 10,3 10,3 3 Konjenital anomaliler enfeksiyonları Konjenital anomaliler 10,0 4 İshalle seyreden hastalıklar 6,5 İshalle seyreden hastalıklar 6,4 İshalle seyreden hastalıklar 6,6 5 Trafik kazaları 2,4 Trafik kazaları 2,5 Trafik kazaları 2,2 6 Menenjit 2,1 Menenjit 2,1 Menenjit 2,1 7 Migren 1,7 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 Migren 2,1 8 Kızamık 1,6 Astım 1,4 Kızamık 1,9 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 Kızamık 1,4 Astım 1,8 10 Astım 1,6 Migren 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,7 0-14 yaş grubunda toplam DALY ler içinde en önemli yüzdeyi %27,6 lık bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %27,4 kız çocuklarında ise %27,9 dur. İkinci sırayı alt solunum yolu enfeksiyonlarının (%10,5) oluşturduğunu görülmektedir. Bu yaş grubunda konjenital anomalilerin %10,3 ile üçüncü sırayı, ishalle seyreden hastalıkların %6,5 ile toplamda dördüncü sırayı aldığıgörülmektedir. Tablo 3.177 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 7,9 İskemik Kalp Hastalığı 10,1 Unipolar Depresif hastalıklar 9,8 2 Unipolar Depresif hastalıklar 7,0 Serebrovasküler Hastalıklar 5,9 Demir Eksikliği Anemisi 5,5 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,2 Osteoartritler 4,8 İskemik Kalp Hastalığı 5,4 4 Osteoartritler 4,7 Unipolar Depresif hastalıklar 4,5 Osteoartritler 4,5 5 Trafik Kazaları 3,1 Trafik Kazaları 4,5 Maternal Nedenler 4,5 6 Demir Eksikliği Anemisi Alkol Kullanımına Bağlı 2,9 Bozukluklar 3,1 Serebrovasküler Hastalıklar 4,3 Yetişkinlerde görülen işitme 7 kayıpları 2,4 Şiddet 2,5 KOAH 2,7 8 KOAH Yetişkinlerde görülen işitme 2,3 kayıpları 2,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,3 9 Maternal Nedenler Trakea, bronş ve Akciğer 2,1 kanseri 2,0 Romatizmal kalp hastalıkları 2,3 10 Şizofreni 1,9 KOAH 1,9 Romatoid artrid 2,1 Türkiye, 15-59 yaş grubu DALY dağılımlarına bakıldığında iskemik kalp hastalıklarının %7,9 ile birinci sırayı aldığı görülmektedir. Birinci sırada erkeklerde %10,1 ile iskemik kalp hastalıkları, kadınlarda %9,8 ile unipolar depresif hastalıklar yer almaktadır. Unipolar depresif hastalıklar bu yaş grubunda DALY ler içinde toplamda %7,0 ile ikinci sırada saptanmıştır. Serebrovasküler hastalıklar %5,2 lik bir yüzde ile unipolar depresif hastalıkları izlemektedir. Toplamda osteoartritler bu yaş grubunda hastalık yükü sıralamasında dördüncü sırada yer almaktadır (%4,7). 316

Tablo 3.178 Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,4 İskemik Kalp Hastalığı 20,3 İskemik Kalp Hastalığı 20,6 2 Serebrovasküler Hastalıklar 16,1 Serebrovasküler Hastalıklar 16,6 Serebrovasküler Hastalıklar 15,7 3 KOAH 8,5 KOAH 11,3 KOAH 5,8 4 Diabetes mellitus Trakea, bronş ve Akciğer 4,9 Kanseri 5,0 Diabetes mellitus 5,8 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Alzeheimer ve diğer Alzeheimer ve diğer 6 demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,4 demanslar 3,6 Trakea, bronş ve akçiğer Alzeheimer ve diğer 7 kanseri 2,8 demanslar 2,8 Osteoartrit 3,0 8 Osteoartrit 2,5 İnflamatuar kalp hastalığı 2,4 Demir Eksikliği anemisi 2,9 Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme Yetişkinlerde görülen işitme 9 kayıpları 2,4 kayıpları 2,4 kayıpları 2,5 10 İnflamatuar kalp hastalığı 2,2 Osteoartrit 2,1 İnflamatuar kalp hastalığı 1,9 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,4 lük bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu sıralama erkeklerde %20,3 iken, kadınlarda %20,6 dır. Her iki grupta da serebrovasküler hastalıklar ikinci sırada yer almaktadır(erkekte %16,6, kadında %15,7).Üçüncü sırada KOAH bulunmakta ve toplamda DALY lerin %8,5 ni, erkeklerde %11,3 nü, kadınlarda % 5,8 ni oluşturmaktadır. 3.5.2 Türkiye Kentsel Alan DALY Dağılımları Türkiye de kentsel alanda tüm hastalıklara bağlı DALY lerin bu hastalıkların neden oldukları toplam hastalık yüküne oranları tablo ve grafiklerle gösterilmektedir. Tablo 3.179 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 Perinatal Nedenler 8,2 2 İskemik Kalp Hastalığı 7,6 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,5 4 Unipolar Depresif Hastalıklar 4,4 5 Konjenital Anomaliler 3,5 6 Osteoartritler 3,2 7 Alt Solunum Yolu Hastalıkları 2,9 8 Trafik Kazaları 2,7 9 KOAH 2,6 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,2 11 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 12 Diabetes Mellitus 1,8 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,5 14 Astım 1,3 15 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,2 16 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 17 Şizofreni 1,2 18 Maternal Nedenler 1,2 19 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,1 20 Şiddet 1,1 Kentsel alanda %8,2 ile perinatal nedenler ilk sırada yer almaktadır. 317

Tablo 3.180 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,5 Perinatal Nedenler 8,4 2 Perinatal Nedenler 7,9 İskemik Kalp Hastalığı 6,5 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,2 Unipolar Depresif Hastalıklar 6,1 4 Trafik Kazaları 3,7 Serebrovasküler Hastalıklar 4,6 5 Kongenital anomaliler 3,5 Demir Eksikliği Anemisi 4,1 6 Osteoartritler 3,2 Kongenital anomaliler 3,6 7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,9 Osteoartritler 3,2 8 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,9 9 KOAH 2,7 KOAH 2,5 10 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 2,0 Maternal nedenler 2,5 11 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,9 Diabetes mellitus 2,0 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 Şiddet 1,6 Trafik Kazaları 1,5 14 Diabetes mellitus 1,6 Romatoid Artrit 1,5 15 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,5 16 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,4 Migren 1,3 17 Astım 1,4 Meme Kanseri 1,3 18 Lösemi 1,3 Şizofreni 1,2 19 Şizofreni 1,1 Astım 1,2 20 İyot Yetersizliği 1,1 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,1 Tüm yaş gruplarında erkeklerde ilk neden %8,5 ile iskemik kalp hastalığı iken kadınlarda %8,4 ile perinatal nedenlerdir. İkinci sırada ise erkeklerde %7,9 ile perinatal nedenler, kadınlarda %6,5 ile iskemik kalp hastalığı yer almaktadır. Grafik 3.124 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Temel Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 160,0 140,0 17,3 24,9 9,4 120,0 DALY/1000 Kişi 100,0 80,0 60,0 40,0 95,8 100,5 90,8 Grup III Grup II Grup I 20,0 32,8 28,0 37,8 0,0 Kentsel Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 318

Grafik 3.124 de Türkiye kentsel alanda hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye kentsel alanda toplam hastalık yükü 145.8 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 32.8 ini I. Grup hastalıklar, 95,8 ini II. Grup hastalıklar, 17.3 ünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 153.4 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 28.0, 100.5 ve 24.9 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 138.0 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 37.8, 90.8 ve 9.4 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159.3 DALY/1000 kişi iken kentsel alanda bu sayının biraz daha düşük olduğu (145.8 DALY/1000 Kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164.9 DALY/1000 kişi, kentsel alanda ise 153.4 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153.6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, kentsel alanda bu değerin 138.0 DALY/1000 kişiye düştüğü görülmektedir. Tablo 3.181 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 202,6 9,5 9,4 8,6 11,5 13,3 17,2 18,5 II. Grup 110,6 25,7 70,3 94,1 183,5 309,5 386,2 422,7 III. Grup 22,9 19,0 38,0 24,0 12,4 9,0 8,0 8,4 Kadınlar I. Grup 195,0 12,3 30,2 20,2 17,6 29,0 18,7 24,6 II. Grup 105,8 23,8 62,0 84,8 146,1 226,2 336,1 394,2 III. Grup 16,2 9,8 10,0 8,1 6,3 5,3 7,8 7,5 Toplam Erkekler 336,1 54,2 117,7 126,8 207,3 331,8 411,4 449,7 Kadınlar 317,0 45,9 102,1 113,1 170,0 260,5 362,6 426,2 Tablo 3.181 ve Grafik 3.125 de Türkiye kentsel alanda DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 336,1 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 317,0 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 117,7 DALY/1000 kişi ve 102,1 DALY/1000 kişiye inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 207,3 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 170,0 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkeklerde 411,4 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 362,6 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 449,7 DALY/1000 kişi, kadınlarda ise 426,2 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. 319

Grafik 3.125 Türkiye Kentsel Alanda DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 DALY/1000 Kişi 350,0 300,0 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 Erkek Kadın 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.126 Türkiye Kentsel Alanda DALY Sayılarnın Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.600.000 1.400.000 1.200.000 1.000.000 DALY Sayısı 800.000 600.000 400.000 200.000 Grup III Grup II Grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.126 da Türkiye kentsel alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir.toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü olan 1,336,433 DALY nin 813,444 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 442,803 ü II.grup hastalıklar, 80,186 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 1,477,081 DALY olarak hesap edilen 320

toplam hastalık yükünün 260,152 sini I. Grup hastalıklar (erkeklerde 65,295, kadınlarda 194,857 DALY), 888,877 sini (488,343 erkeklerde, 400,535 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 328,052 sini ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 1,145,963 DALY nin 136,920 sini I. Grup hastalıklar, 854,930 u II.grup, 154,112 si ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 41,324, 508,269 ve 13,479 dur. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 5.751 DALY iken II.grup hastalıklar için 104,413, III. Grup hastalıklar için ise 2,017 DALY dir. Tablo 3.182 Türkiye Kentsel Alanda Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Toplam YLL Toplam YLD Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Yüzde Yüzde Kardiyovasküler 1.183.747 18,44 692.606 20,13 491.141 16,49 975.666 29,83 208.081 6,61 Nöropsikiatrik 936.937 14,60 443.702 12,90 493.235 16,56 48.087 1,47 888.850 28,24 Yaralanmalar 760.013 11,84 557.865 16,22 202.148 6,79 406.506 12,43 353.507 11,23 Maternal ve Perinatal 599.324 9,34 273.416 7,95 325.908 10,94 447.689 13,69 151.635 4,82 HIV/AIDS Hariç 580.354 9,04 272.543 7,92 307.811 10,34 419.729 12,83 160.625 5,10 Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Kanserler 439.202 6,84 273.997 7,96 165.205 5,55 407.160 12,45 32.042 1,02 Solunum Sist. Hast. 406.752 6,34 215.037 6,25 191.715 6,44 152.182 4,65 254.570 8,09 Kas-iskelet sistemi 317.052 4,94 148.604 4,32 168.448 5,66 1.490 0,05 315.562 10,03 Diğer II.grup 300.672 4,68 155.896 4,53 144.776 4,86 171.805 5,25 128.867 4,09 Sindirim sistemi 268.988 4,19 143.570 4,17 125.418 4,21 102.246 3,13 166.742 5,30 Beslenme 262.665 4,09 80.618 2,34 182.047 6,11 29.856 0,91 232.809 7,40 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Duyu organ 155.265 2,42 77.589 2,26 77.676 2,61 385 0,01 154.880 4,92 bozuklukları Diabetes Mellitus 114.674 1,79 55.525 1,61 59.149 1,99 51.092 1,56 63.582 2,02 Genitoüriner 90.953 1,42 47.827 1,39 43.126 1,45 56.794 1,74 34.159 1,09 HIV/AIDS 1.588 0,02 1.336 0,04 252 0,01 534 0,02 1.054 0,03 Tablo 3.182 de ana hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Türkiye de kentsel alanda saptanan toplam hastalık yükü 6,418,187 dir. Belirlenen bu hastalık yükünün 1,183,747 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 936,937 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 760,013 ile yaralanmalar ve 580,354 ile diğer enfeksiyon hastalıklarının aldığı görülmektedir. Grafik 3.127 de kentsel alanda ana hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 321

Grafik 3.127 Türkiye Kentsel Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Erkek Kadın Kas-İskelet Sistemi Hast. Diabetes Mellitus Genitoüriner - 200.000 400.000 600.000 800.000 1.000.000 1.200.000 1.400.000 Toplam DALY'ler Grafik 3.127 de görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyette de kardiyovasküler hastalıklardır. Kardiyovasküler hastalıkları izleyen nedenler ise nöropsikiatrik hastalıklar, yaralanmalar, maternal ve perinatal nedenler, HIV ve AIDS dışındaki diğer enfeksiyonlar, kanserler, solunum sistemi hastalıklarıdır. 322

Grafik 3.128 Türkiye Kentsel Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 DALY/1000 Kişi DALY leri oluşturan YLL ve YLD oranları incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıkların izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın kasiskelet sistemi hastalıklarında ve nöropsikiatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. Solunum sistemi hastalıkları ile yaralanmalarda YLL ve YLD komponentinin neredeyse birbiriyle eşit olduğu gözlenmektedir. 323

Grafik 3.129 Türkiye Kentsel Alanda Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Toplam DALY: 3.440.130 Perinatal Nedenler 7,9% Kardiyovasküler Hast. 20,1% Nöropsikiyatrik Hast. 12,9% Yaralanmalar 16,2% Solunum Sistemi Hast. 6,3% Beslenme Yetersizlikleri 2,3% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 7,9% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 1,6% Kanserler 8,0% Duyu Organları Bzk. 2,3% Diğer Grup II. Hast. 4,5% Sindirim Sistemi Hast. 4,2% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,3% Türkiye kentsel alan için hesaplanan toplam DALY 6.418.187 dir. Türkiye kentsel alan erkeklerde bu değer 3,440,130 DALY olarak hesaplanmıştır. Erkeklerde DALY lerin %20,1 i kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %16,2 sini yaralanmalar, %12,9 unu nöropsikiatrik hastalıklar, %8 ini kanserler, %7,9 unu HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %7,9 unu perinatal nedenler, %6,3 ünü solunum sistemi hastalıkları, %4,3 ünü kas-iskelet sistemi ve %4,2 sinin sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 324

Grafik 3.130 Türkiye Kentsel Alanda Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 2.978.057 Maternal ve Perinatal Nedenler 10,9% Kardiyovasküler Hast. 16,5% Solunum Sistemi Hast. 6,4% Nöropsikiyatrik Hast. 16,6% Beslenme Yetersizlikleri 6,1% Kanserler 5,5% Duyu Organları Bzk. 2,6% Yaralanmalar 6,8% Diğer Grup II. Hast. 4,9% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 10,3% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 2,0% Sindirim Sistemi Hast. 4,2% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,7% Türkiye kentsel alanda kadınlarda toplam DALY 2,978,057 olarak hesaplanmıştır. Toplam DALY lerin %16,6 sını nöropsikiatrik hastalıklar, %16,5 ini kardiyovasküler hastalıklar, %10,9 ini maternal ve perinatal nedenler, %10,3 ünü HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %6,8 ini yaralanmalar, %6,4 ünü solunum sistemi hastalıkları, %6,1 ini beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,7 sini kas-iskelet sistemi hastalıkları, %5,5 ini kanserler ve %4,2 sini sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 325

Grafik 3.131 Türkiye Kentsel Alanda DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% 90% 11,8 13,9 12,8 12,3 Toplam DALY'lerin Dağılımı 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 65,7 76,2 78,2 40,1 47,6 Grup III Grup II Grup I 10% 0% 22,5 Türkiye Kentsel Alan 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler Gelişmekte Olan Ülkeler Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye nin kentsel alan hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında (122) ülkemizin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir hastalık yüküne sahip olduğu Grafik 3.131 de görülmektedir. Grafik 3.131 de görüldüğü üzere Türkiye nin kentsel alanda toplam hastalık yükünün %22,5 i I. Grup hastalıklardan oluşurken, bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır. Türkiye Kentsel alanda hastalık yükünün %65,7 sini II.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa ülkelerinde % 76,2, gelişmiş ülkelerde, 78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir (122). III. grup hastalıklar toplam hastalık yükünün Türkiye kentsel alanda % 11.8 ni, gelişmiş ülkelerde % 12,8 ni ve gelişmekte olan ülkelerde % 12,3 nü oluşturmaktadır (122). 3.5.2.1 Yaş Gruplarına Göre Türkiye Kentsel Alan DALY Dağılımları Bu bölümde yaş gruplarına göre DALY değerleri Tablo 3.183 - Tablo 3.185 de verilmektedir. 326

Tablo 3.183 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 25,9 Perinatal nedenler 25,4 Perinatal nedenler 26,5 2 Konjenital anomaliler 12,9 Konjenital anomaliler 12,5 Konjenital anomaliler 13,2 Alt solunum Yolu 3 enfeksiyonları 7,9 Alt solunum Yolu enfeksiyonları 7,8 Alt solunum Yolu enfeksiyonları 8,1 4 İshalle seyreden hastalıklar 4,8 İshalle seyreden hastalıklar 4,7 İshalle seyreden hastalıklar 4,9 5 Trafik kazaları 2,7 Trafik kazaları 3,0 Migren 2,3 6 Migren 1,8 Astım 1,6 Trafik kazaları 2,3 7 Astım 1,8 Menenjit 1,6 Astım 2,0 8 Menenjit 1,6 Lösemi 1,5 Menenjit 1,6 9 Lösemi 1,4 Migren 1,4 Düşmeler 1,5 10 Düşmeler 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,2 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 0-14 yaş grubunda toplam DALY ler içinde en önemli yüzdeyi %25,9 luk bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %25,4, kız çocuklarında ise %26,5 dir. İkinci sırayı alan konjenital anomalilerin ise tüm DALY lerin %12,9 unu oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda alt solunum yolu enfeksiyonlarının (toplamda %7,9 erkeklerde %7,8, kız çocuklarda %8,1) ve ishalle seyreden hastalıkların (toplamda %4,8, erkeklerde %4,7, kız çocuklarda %4,9) sıralamada dördüncü sırayı aldığı görülmektedir. Tablo 3.184 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 7,5 İskemik Kalp Hastalığı 9,6 Unipolar Depresif hastalıklar 10,7 2 Unipolar Depresif hastalıklar 7,4 Serebrovasküler Hastalıklar 5,8 Demir Eksikliği Anemisi 5,9 3 Osteoartritler 4,9 Osteoartritler 5,0 İskemik Kalp Hastalığı 4,9 4 Serebrovasküler Hastalıklar 4,7 Trafik Kazaları 4,8 Osteoartritler 4,9 5 Trafik Kazaları 3,4 Unipolar Depresif hastalıklar 4,7 Maternal Nedenler 4,4 6 Demir Eksikliği Anemisi Alkol kullanımına bağlı 2,9 bozuklukları 3,2 Serebrovasküler Hastalıklar 3,4 Yetişkinlerde görülen işitme 7 kayıpları 2,5 Şiddet 2,7 KOAH 2,7 8 KOAH Yetişkinlerde görülen işitme 2,2 kayıpları Yetişkinlerde görülen işitme 2,5 kayıpları 2,5 9 Şizofreni 2,0 Trakea, bronş ve Akciğer kanseri 2,0 Romatoid artrit 2,3 Alkol kullanımına bağlı 10 bozuklukları 2,0 Şizofreni 1,9 Şizofreni 2,2 15-59 yaş grubunda DALY dağılımlarına baktığımızda İskemik kalp hastalıklarının %7,5 ile birinci sırayı aldığı görülmektedir. Kadınlarda %10,7 ile unipolar depresif hastalıklar grubu birinci sırayı alırken, erkeklerde %9,6 ile iskemik kalp hastalığıdır. Unipolar depresif hastalıklar toplamda ikinci sırayı alırken (%7,4) erkeklerde ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar (%5,8), kadınlarda demir eksikliği anemisi (%5,9) yer almaktadır. Üçüncü sırada, toplamda %4,9 ile osteoartritler, kadınlarda %4,9 ile iskemik kalp hastalığı ve erkeklerde %5,0 ile osteoartritler bulunmaktadır. 327

Tablo 3.185 Türkiye Kentsel Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 20,2 İskemik Kalp Hastalığı 21,2 Serebrovasküler 2 Hastalıklar 15,7 Serebrovasküler Hastalıklar Serebrovasküler 17,2 Hastalıklar 14,4 3 KOAH 8,3 KOAH 11,0 Diabetes mellitus 5,8 4 Diabetes mellitus 4,9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 4,8 KOAH 5,8 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 Alzeheimer ve diğer 6 demanslar 3,3 Hipertansif Kalp Hastalığı Alzeheimer ve diğer 3,5 demanslar 3,7 Trakea, bronş ve akçiğer 7 kanseri 3,0 İnflamatuar kalp hastalığı 2,9 Osteoartrit 3,2 8 Osteoartrit 2,7 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,9 Demir eksikliği anemisi 3,1 9 İnflamatuar kalp hastalığı 2,6 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları Yetişkinlerde görülen 2,5 işitme kayıpları 2,7 Yetişkinlerde görülen 10 işitme kayıpları 2,6 Osteoartrit 2,1 İnflamatuar kalp hastalığı 2,3 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,7 lik bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu sıralama erkek ve kadınlarda da aynı dağılımı göstermektedir (%20,2 ve %21,2). Toplamda %15,7 lik bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır. Toplamda ve erkeklerde KOAH üçüncü sırada yer alırken (%8,3, %11,0), kadınlarda bu sırada %5,8 ile diyabet yer almaktadır. Erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri tüm DALY ler içinde %4,8 ile dördüncü sırada yer alırken, kadınlarda dördüncü sırada KOAH (%5,8) bulunmaktadır. Diabetes mellitus toplamda dördüncü sırada (%4,9), erkeklerde ise beşinci sırada yer almaktadır. Bu yaş grubunda önemli bir diğer hastalık grubu alzeheimer ve diğer demanslardır (%3,3). 3.5.3. Türkiye Kırsal Alan DALY Dağılımları Türkiye nin kırsal alanda ilk yirmi hastalığın DALY leri tablolar ve grafiklerle sunulmaktadır. Tablo 3.186 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 Perinatal Nedenler 9,9 2 İskemik Kalp Hastalığı 8,5 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,5 4 Alt Solunum Yolu Hastalıkları 4,4 5 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 6 KOAH 3,0 7 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,7 8 Osteoartritler 2,5 9 Konjenital Anomaliler 2,2 10 Trafik Kazaları 2,2 11 Diabetes Mellitus 2,0 12 Demir Eksikliği Anemisi 2,0 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,5 14 Tüberküloz 1,4 15 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,3 16 Maternal nedenler 1,2 17 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 18 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,1 19 Astım 1,1 20 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,0 Türkiye kırsal alanda ilk neden %9,9 ile perinatal nedenlerdir. 328

Tablo 3.187 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal Nedenler 10,4 Perinatal Nedenler 9,4 2 İskemik Kalp Hastalığı 9,9 İskemik Kalp Hastalığı 7,2 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,4 Serebrovasküler Hastalıklar 6,7 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,5 5 KOAH 3,3 Unipolar Depresif Hastalıklar 4,3 6 Trafik Kazaları 2,8 Demir Eksikliği Anemisi 3,5 7 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,7 KOAH 2,7 8 Osteoartritler 2,6 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,7 9 Kongenital Anomaliler 2,4 Maternal nedenler 2,5 10 Unipolar Depresif Hastalıklar 2,2 Osteoartritler 2,5 11 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 Diabetes Mellitus 2,3 12 Diabetes Mellitus 1,7 Kongenital Anomaliler 2,0 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,6 Trafik Kazaları 1,5 14 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,5 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,4 Meme Kanseri 1,4 16 Tüberküloz 1,3 Tüberküloz 1,4 17 Şiddet 1,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 18 Astım 1,1 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,3 19 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,1 Romatoid Artrit 1,1 20 Lösemi 1,0 Astım 1,1 Türkite kısal alanda her iki cinsiyet DALY ler gözönüne alındığında erkeklerde %10,4 ile, kadınlarda %9,4 ile perinatal nedenler ilk sıradadır. İkinci sırada iskemik kalp hastalığı (%9,9 ve %7,2), üçüncü sırada serebrovasküler hastalıklar (%6,4 ve %6,7) bulunmaktadır. Grafik 3.132 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 200,0 180,0 17,2 23,5 10,8 160,0 140,0 DALY/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 60,0 114,6 112,8 116,5 Grup III Grup II Grup I 40,0 20,0 52,5 58,3 46,6 0,0 Kırsal Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 329

Grafik 3.132 de Türkiye kırsal alanda hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye kırsal alanda toplam hastalık yükü 184.2 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 52.5 DALY/1000 kişisini I. Grup hastalıklar, 114.6 DALY/1000 kişisini II. Grup hastalıklar, 17.2 DALY/1000 kişisini ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 186.6 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 46.6, 116.5 ve 23.5 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 181.9 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 58.3 DALY/1000 kişi, 112.8 DALY/1000 kişi ve 10.8 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159.3 DALY/1000 kişi iken kırsal alanda bu sayının biraz daha yüksek olduğu (184.2 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164.9 DALY/1000 kişi, kırsal alanda ise 186.6 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153.6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, kırsal alanda bu değerin 181.9 DALY/1000 kişiye yükseldiği görülmektedir. Türkiye kırsal düzeyde hastalık yükü 184.2 DALY/1000 kişi iken kentsel alanda bu sayının biraz daha düşük olduğu (145.9 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Kırsal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 186.6 DALY/1000, kentsel alanda ise 153.4 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise kırsal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 181.9 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, kentsel alanda bu değerin 138.0 DALY/1000 kişiye düştüğü görülmektedir. Tablo 3.188 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 314,4 15,2 14,3 11,9 13,5 16,3 16,1 18,0 II. Grup 82,9 26,1 71,2 108,7 208,4 335,4 415,1 438,4 III. Grup 21,2 20,2 40,6 20,3 11,6 9,0 6,4 7,9 Kadınlar I. Grup 309,8 20,6 40,8 29,0 24,0 32,4 21,7 21,4 II. Grup 75,8 26,4 71,3 106,3 183,5 283,8 398,3 428,8 III. Grup 15,7 12,9 13,1 7,8 9,0 4,5 3,9 3,7 Toplam Erkekler 418,5 61,5 126,2 140,9 233,5 360,7 437,5 464,3 Kadınlar 401,2 59,9 125,1 143,2 216,5 320,8 423,9 454,0 330

Grafik 3.133 Türkiye Kırsal Alanda DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY/1000 Kişi 500,0 450,0 400,0 350,0 300,0 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Erkek Kadın Tablo 3.188 ve Grafik 3.133 de Türkiye kırsal alanda DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü 418,5 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 401,2 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 126,2 DALY/1000 kişi ve 125,1 DALY/1000 kişie inerken, 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 233,5 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 216,5 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 437,5 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 423,9 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 464,3 DALY/1000 kişi, kadınlarda 454,0 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. Grafik 3.134 Türkiye Kırsal Alanda DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.200.000 1.000.000 800.000 DALY Sayısı 600.000 400.000 200.000 Grup III Grup II Grup I 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 331

Grafik 3.134 de Türkiye kırsal alanda yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir.toplamda 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 779,824 ü I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 198,498 i II.grup hastalıklar, 46,286 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 803,785 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 177,395 ini I. Grup hastalıklar (erkeklerde 45,105, kadınlarda 132,290 DALY), 455,824 (224,737 erkeklerde, 231,087 i DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 170,566 sını ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 623,504 DALY nin 88,972 sini I. Grup hastalıklar, 472,138 ini II.grup, 62,394 ünü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 38,423, 482,199 ve 10,444 dür. 70-79 yaş grubunda ise I. grup hastalıklar 15,180, II.grup hastalıklar 322,458, III.grup hastlıklar ise 3,996 dır. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 4,108 DALY iken II.grup hastalıklar için 88,937, III. Grup hastalıklar için ise 1,127 DALY dir. Tablo 3.189 Türkiye Kırsal Alanda Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Toplam YLL Yüzde Toplam YLD Yüzde Kardiyovasküler 911.838 20,80 486.951 21,90 424.887 19,66 781.883 29,28 129.955 7,58 Diğer Enfeksiyon Hastalıkları 588.594 13,42 272.112 12,24 316.482 14,65 502.731 18,83 85.863 5,01 Nöropsikiatrik 502.399 11,46 230.080 10,35 272.319 12,60 38.204 1,43 464.195 27,08 Maternal ve Perinatal 488.805 11,15 230.880 10,38 257.925 11,94 408.068 15,28 80.737 4,71 Yaralanmalar 408.295 9,31 279.599 12,57 128.696 5,96 225.339 8,44 182.956 10,67 Kanserler 310.932 7,09 172.464 7,76 138.468 6,41 292.382 10,95 18.550 1,08 Solunum Sist. Hast. 272.143 6,21 141.718 6,37 130.425 6,04 128.652 4,82 143.491 8,37 Sindirim sistemi 177.974 4,06 91.307 4,11 86.667 4,01 88.280 3,31 89.694 5,23 Beslenme 170.880 3,90 52.412 2,36 118.468 5,48 44.151 1,65 126.729 7,39 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kas-iskelet sistemi 168.449 3,84 76.803 3,45 91.646 4,24 1.161 0,04 167.288 9,76 Diğer II.grup 137.952 3,15 73.783 3,32 64.169 2,97 64.440 2,41 73.512 4,29 Duyu organ 89.842 2,05 44.320 1,99 45.522 2,11 155 0,01 89.687 5,23 bozuklukları Diabetes Mellitus 87.807 2,00 38.624 1,74 49.183 2,28 45.750 1,71 42.057 2,45 Genitoüriner 68.196 1,56 32.138 1,45 36.058 1,67 49.193 1,84 19.003 1,11 HIV/AIDS 492 0,01 418 0,02 74 0,00 0 0,00 492 0,03 Tablo 3.189 da ana hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Türkiye de kırsal alanda saptanan toplam hastalık yükü 4,384,596 dır. Belirlenen bu hastalık yükünün 911,838 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu 588,594 DALY ile HIV, AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarının izlediğini, 502,399 DALY ile nöropsikiatrik hastalıkların diğer enfeksiyon hastalıkları takip ettiği görülmektedir. Grafik 3.135 de kırsal alanda ana hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 332

Grafik 3.135 Türkiye Kırsal Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. Erkek Kadın Diabetes Mellitus Genitoüriner Hast. - 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 700.000 800.000 900.000 1.000.00 0 Toplam DALY Grafikte görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyette de kardiyovasküler hastalıklardır. Daha sonraki nedenler HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, nöropsikiatrik hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler, yaralanmalar, kanserler, solunum sistemi hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, beslenme yetersizliği hastalıkları, kas-iskelet sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Grafik 3.136 Türkiye Kırsal Alanda DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 DALY/1000 Kişi 333

Türkiye kırsal alanda, DALYleri oluşturan YLL ve YLD oranları hastalıklara göre incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıklar ve HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkların izlediği görülmektedir. YLD açısından ise en yüksek oranın kasiskelet sistemi hastalıklarında ve nöropsikiatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. Solunum Sistemi hastalıklarında ve yaralanmalarda YLL ve YLD kompenentinin neredeyse birbiriyle eşit olduğu gözlenmektedir. Grafik 3.137 Türkiye Kırsal Alanda Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 2.223.607 Kardiyovasküler Hast. 21,9% Solunum Sistemi Hast. 6,4% Perinatal Nedenler 10,4% Beslenme Yetersizlikleri 2,3% Nöropsikiyatrik Hast. 10,3% Kanserler 7,8% Yaralanmalar 12,6% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 12,2% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 1,7% Kas-iskelet Sistemi Hast. 3,5% Duyu Organları Bzk. 2,0% Diğer Grup II. Hast. 3,3% Sindirim Sistemi Hast. 4,1% Türkiye kırsal alan için hesaplanan toplam DALY 4.384.596 dır. Türkiye kırsal alan erkeklerde toplam DALY 2,223,607 olarak hesaplanmıştır. Bu DALY lerin %21,9 u kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %12,6 sını yaralanmalar, %12,2 sini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %10,4 ünü perinatal nedenler, %10,3 ünü nöropsikiatrik hastalıklar, %7,8 ini kanserler, %6,4 ünü solunum sistemi hastalıkları, %4,1 ini sindirim sistemi hastalıkları ve %3,5 ini kas-iskelet sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 334

Grafik 3.138 Türkiye Kırsal Alanda Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 2.160.989 Maternal veperinatal Nedenler 11,9% Kardiyovasküler Hast. 19,7% Solunum Sistemi Hast. 6,0% Nöropsikiyatrik Hast. 12,6% Beslenme Yetersizlikleri 5,5% Yaralanmalar 6,0% Kanserler 6,4% Duyu Organları Bzk. 2,1% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 14,6% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,7% Diabetes Mellitus 2,3% Diğer Grup II. Hast. 3,0% Sindirim Sistemi Hast. 4,0% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,2% Bu çalışmada kadınlarda kırsal alanda toplam DALY 2,160,989 olarak belirlenmiştir. Toplam DALY lerin %19,7 sini kardiyovasküler hastalıklar, %14,6 sını HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %12,6 sını nöropsikiyatrik hastalıklar, %11,9 unu maternal ve perinatal nedenler, %6,4 ünü kanserler, %6 sını solunum sistemi hastalıkları, %6 sını yaralanmalar, %5,5 ini beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %4,2 sini kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4 ünü sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 335

Grafik 3.139 Türkiye Kırsal Alanda DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% 90% 9,3 13,9 12,8 12,3 Toplam DALYlerin Dağılımı 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 62,2 28,5 Türkiye Kırsal 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.139 da görüldüğü üzere Türkiye nin kırsal alanda toplam hastalık yükünün %28,5 ini I. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Türkiye kırsal alanınında II.grup hastalıklar hastalık yükünün %62,2 sini oluştururken, III. Grup hastalıklar %9,3 lük bir orandadır. Grafikten de görüldüğü üzere Türkiye kırsal alan I. grup hastalıkların Avrupa Birliği ülkelerinden ve gelişmiş ülkelerden daha fazla olduğu fakat gelişmekte olan ülkelerden daha az olduğu saptanmıştır. 3.5.3.1 Yaş Gruplarına Göre Türkiye Kırsal Alan DALY Dağılımları Bu bölümde DALY lerin kırsal alanda 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları Tablo 3.190 - Tablo 3.192 de verilecektir. 336

Tablo 3.190 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 30,1 Perinatal nedenler 30,7Perinatal nedenler 29,3 2 Alt solunum Yolu enfeksiyonları 10,9 Alt solunum Yolu enfeksiyonları 10,4Alt solunum Yolu enfeksiyonları 11,4 3 İshalle seyreden hastalıklar 7,8 Konjenital anomaliler 7,8 İshalle seyreden hastalıklar 8,0 4 Konjenital anomaliler 7,4 İshalle seyreden hastalıklar 7,7 Konjenital anomaliler 6,9 5 Menenjit 2,3 Trafik kazaları 2,4 Kızamık 2,7 6 Trafik kazaları 2,3 Menenjit 2,2 Menenjit 2,4 7 Kızamık 2,2 Kızamık 1,8 Trafik kazaları 2,1 8 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,7 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,9 9 Migren 1,4 Astım 1,3 Migren 1,8 10Astım 1,4 Tüberküloz 1,2 Üst solunum Yolu enfeksiyonları 1,6 0-14 yaş grubunda toplam DALY ler içinde en önemli payı %30,1 lık bir yüzde ile perinatal nedenler almaktadır. Bu oran erkek çocuklarda %30,7, kız çocuklarda ise %29,3 dür. İkinci sırayı alt solunum yolu enfeksiyonları (%10,9) almaktadır. Bu yaş grubunda ishalle seyreden hastalıkların toplamda üçüncü sırayı aldıkları görülmektedir (%7,8). Kongenital anomaliler tüm DALY lerin bu yaş grubunda %7,4 ünü oluştururken, menenjitin %2,3 ile beşinci sırada yer aldığı görülmektedir. Tablo 3.191 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,5 İskemik Kalp Hastalığı 11,2 Unipolar Depresif hastalıklar 8,4 2 Unipolar Depresif hastalıklar 6,3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,8 İskemik Kalp Hastalığı 5,8 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,6 Osteoartritler 4,5 Serebrovasküler Hastalıklar 5,5 4 Osteoartritler 4,2 Unipolar Depresif hastalıklar 4,2 Demir Eksikliği Anemisi 5,3 5 Trafik Kazaları 3,0 Trafik Kazaları 4,2 Maternal nedenler 4,9 6 Demir Eksikliği Anemisi Alkol kullanımına bağlı 2,9 bozuklukları 2,8 Osteoartritler 3,9 7 Maternal nedenler 2,5 Trakea, bronş ve Akciğer kanseri 2,7 KOAH 2,8 8 KOAH 2,3 Şiddet 2,4 Romatizmal kalp hastalıkları 2,7 Yetişkinlerde görülen işitme 9 kayıpları Yetişkinlerde görülen işitme 2,2 kayıpları 2,3 Tüberküloz 2,3 10 Tüberküloz 2,1 Diabetes Mellitus 1,9 Meme Kanseri 2,1 Türkiye kırsal alan, 15-59 yaş grubu DALY dağılımlarına bakıldığında iskemik kalp hastalıklarının %8,5 ile birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu oran erkeklerde %11,2 ile birinci sırayı alırken, kadınlarda %5,8 ile ikinci sırada yer almaktadır. Unipolar depresif hastalıklar bu yaş grubunda toplam DALY ler içinde %6,3 ile ikinci sırada saptanmıştır. Serebrovasküler hastalıklar %5,6 lık bir yüzde ile unipolar depresif hastalıkları izlemektedir. Toplamda osteoartritler bu yaş grubunda hastalık yükü sıralamasında dördüncü sırada yer almaktadır (%4,2). Kadınlarda, doğurganlık döneminde ülkemizde oldukça yaygın olan demir eksikliği anemisinin bu yaş grubu DALY ye neden olan hastalık sıralamasında %5,3 ile dördüncü sırada olduğu görülmektedir. 337

Tablo 3.192 Türkiye Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,3 İskemik Kalp Hastalığı 21,5 İskemik Kalp Hastalığı 19,2 2 Serebrovasküler Hastalıklar 16,6 Serebrovasküler Hastalıklar 15,9 Serebrovasküler Hastalıklar 17,3 3 KOAH 8,6 KOAH 11,5 KOAH 5,8 4 Diabetes mellitus Trakea, bronş ve Akciğer 4,8 Kanseri 4,0 Diabetes mellitus 5,7 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,8 Diabetes mellitus 3,8 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,2 6 Alzeheimer ve diğer demanslar 3,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,5 Alzeheimer ve diğer demanslar 3,4 7 İnflamatuar kalp hastalığı 2,7 İnflamatuar kalp hastalığı 3,0 Osteoartrit 2,7 Trakea, bronş ve akçiğer 8 kanseri 2,4 Alzeheimer ve diğer demanslar 2,7 Demir Eksikliği anemisi 2,6 Yetişkinlerde görülen işitme 9 Osteoartrit 2,3 Yetişkinlerde görülen işitme 10 kayıpları 2,3 Osteoartrit 2,0 kayıpları 2,3 İnflamatuar kalp hastalığı 2,3 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,3 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,3 lük bir oranla iskemik kalp hastalıkları almaktadır. Bu sıralama erkeklerde %21,5 iken, kadınlarda %19,2 dir. Her iki grupta da serebrovasküler olaylar ikinci sırada yer almaktadır. (erkeklerde %15,9, kadınlarda %17,3). Bu yaş grubunda üçüncü sırayı ise %8,6 lık bir oranla KOAH ın aldığı görülmektedir (erkeklerde %11,5, kadınlarda %5,8). 3.5.4 Türkiye Beş Coğrafi Bölgeye Göre DALY Dağılımları 3.5.4.1 Batı Bölgesi DALY Dağılımları Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin Türkiye Batı Bölgesinde erkek ve kadınlarda ve farklı yaş gruplarındaki dağılımları sunulmaktadır. Tablo 3.193 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,7 2 Serebrovasküler Hastalık 6,7 3 Perinatal Nedenler 5,6 4 Unipolar Depresif Bozukluklar 4,3 5 Osteoartritler 3,3 6 KOAH 3,1 7 Konjenital Anomaliler 2,8 8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 9 Trafik Kazaları 2,6 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 11 Diabetes Mellitus 2,1 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 13 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,4 14 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,3 15 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 16 Astım 1,2 17 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,2 18 Maternal nedenler 1,1 19 Şizofreni 1,1 20 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,1 Batı Bölgesinde %9,7 ile iskemik kalp hastalığı ilk nedendir. 338

Tablo 3.194 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 10,5 İskemik Kalp Hastalığı 8,7 2 Serebrovasküler Hastalık 7,3 Serebrovasküler Hastalık 5,9 3 Perinatal Nedenler 5,7 Unipolar Depresif Bozukluklar 5,9 4 Trafik Kazaları 3,6 Perinatal Nedenler 5,6 5 KOAH 3,3 Demir Eksikliği Anemisi 3,9 6 Osteoartritler 3,3 Osteoartritler 3,3 7 Unipolar Depresif Bozukluklar 2,9 KOAH 2,9 8 Konjenital Anomaliler 2,9 Konjenital Anomaliler 2,8 9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,6 10 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,3 Diabetes Mellitus 2,4 11 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,0 Maternal nedenler 2,4 12 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,9 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 13 Diabetes Mellitus 1,8 Meme Kanseri 1,6 14 Şiddet 1,7 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,5 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,5 16 Astım 1,3 Trafik Kazaları 1,4 17 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 Romatoid Artrit 1,4 18 Lösemi 1,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,2 19 Şizofreni 1,1 Şizofreni 1,1 20 Tüberküloz 1,1 Astım 1,1 Erkeklerde %10,5 ile, kadınlarda %8,7 ile iskemik kalp hastalığı ilk sıradadır. İkinci sırada serebrovasküler hastalıklar (%7,3 ve %5,9), üçüncü sırada erkeklerde perinatal nedenler (%5,7) ve kadınlarda unipolar depresif bozukluklar (%5,9) bulunmaktadır. Grafik 3.140 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 160,0 140,0 16,5 23,6 9,1 DALY/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 60,0 100,8 103,7 97,8 Grup III Grup II Grup I 40,0 20,0 27,0 22,4 31,7 0,0 Batı Marmara ve Ege Bölge Erkek Kadın Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 339

Grafik 3.140 da görüldüğü üzere, Batı Bölgesinde toplam hastalık yükü 144,2 DALY/1000 kişidir. Erkeklerde bu oran 149,6 DALY/1000 kişi iken kadınlarda 138,7 DALY/1000 kişi olarak bulunmuştur. Hastalık gruplarına göre dağılımları incelendiğinde Türkiye Batı Bölgesinde toplam 144,2 DALY/1000 kişilik değerin 27,0 DALY/1000 kişilik bölümünü I. Grup hastalıklar, 100,8 DALY/1000 kişilik bölümünü II.grup hastalıklar ve 16,5 DALY/1000 kişilik bölümünü III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Bu oranlar erkeklerde sırasıyla 22,4 DALY/1000 kişi, 103,7 DALY/1000 kişi ve 23,6 DALY/1000 kişi iken kadınlarda 31,7 DALY/1000 kişi, 97,8 DALY/1000 kişi ve 9,1 DALY/1000 kişidir. Görüldüğü üzere erkeklerin hastalık yükü kadınlardan daha fazladır. Hastalık gruplarında ise II. Grup hastalıkların esas hastalık yükünü oluşturulduğu görülmektedir. Tablo 3.195 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 163,5 8,6 10,6 8,7 9,2 12,5 14,7 20,9 II. Grup 84,4 20,1 67,1 92,8 179,4 321,2 399,9 419,6 III. Grup 15,8 16,8 42,1 19,5 11,5 9,4 6,5 9,4 Kadınlar I. Grup 158,9 10,9 28,9 18,6 16,6 27,2 18,5 22,8 II. Grup 80,1 19,5 63,1 88,0 152,3 243,6 352,2 397,6 III. Grup 12,1 9,8 11,8 7,9 6,3 4,6 3,6 5,1 Toplam Erkekler 263,7 45,5 119,8 121,0 200,1 343,0 421,2 450,0 Kadınlar 251,1 40,2 103,8 114,5 175,1 275,4 374,2 425,5 Tablo 3.195 ve Grafik 3.141 de Batı Bölgesinde DALY lerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü 263,7 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 251,1 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 119,8 DALY/1000 kişi ve 103,8 DALY/1000 kişiye inerken, 30-44 yaş grubunda 121,0 DALY/1000 kişi ve 114,5 DALY/1000 kişi saptanmıştır. 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 200,1 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 175,1 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 421,2 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 374,2 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise en yüksek değerler olan erkeklerde 450,0 DALY/1000 kişi kadınlarda 425,5 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. 340

Grafik 3.141 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 350,0 DALY/1000 Kişi 300,0 250,0 200,0 Erkek Kadın 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.142 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 800.000 700.000 600.000 500.000 DALY Sayısı 400.000 300.000 Grup III Grup II Grup I 200.000 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 341

Grafik 3.142 de Batı Bölgesinde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 312,336 sı I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 159,367 si II.grup hastalıklar, 27,138 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 790,642 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 136,992 sini I. Grup hastalıklar (erkeklerde 38,513, kadınlarda 98,479 DALY) 459,693 (244,592 erkeklerde, 215,101 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 193,958 ini ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 644,177 DALY nin 74,098 ini I. Grup hastalıklar, 494,567 ini II.grup, 75,513 ünü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir.45-59 yaş grubunda bu değerler; 40,884, 529,376 ve 28,401 DALY dir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 25,868, 357,717 ve 8714 DALY iken, 70-79 yaş grubunda I grup hastalıklar 11,537, II.grup hastalıklar 255,076, III.grup hastalıklar ise 3324 dür. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 3956 DALY iken II.grup hastalıklar için 72,602, III. Grup hastalıklar için ise 1200 DALY dir. Görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda DALY i oluşturan en önemli hastalıklar I. Grup hastalıklar arasında yer alırken, yaş ilerledikçe bu II.grup hastalıklara doğru kaymaktadır. Dağılımlar Türkiye genelinden farklılıklar göstermemektedir. Tablo 3.196 Türkiye Batı Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Toplam YLL Toplam YLD Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Yüzde Yüzde Kardiyovasküler 770.669 22,34 425.445 23,42 345.225 21,14 648.039 35,47 122.630 7,56 Nöropsikiatrik 477.139 13,83 226.427 12,46 250.712 15,36 26.447 1,45 450.692 27,78 Yaralanmalar 393.634 11,41 286.302 15,76 107.332 6,57 225.455 12,34 168.178 10,37 HIV/AIDS Hariç 278.474 8,07 129.234 7,11 149.239 9,14 205.625 11,25 72.849 4,49 Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Kanserler 263.345 7,63 153.763 8,46 109.583 6,71 245.176 13,42 18.169 1,12 Maternal ve Perinatal 233.605 6,77 103.296 5,69 130.308 7,98 156.095 8,54 77.510 4,78 Solunum Sistemi 228.794 6,63 119.891 6,60 108.903 6,67 93.540 5,12 135.254 8,34 Hastalıkları Kas-iskelet Sistemi 171.820 4,98 80.802 4,45 91.018 5,57 884 0,05 170.936 10,54 Sindirim Sistemi 149.549 4,34 77.301 4,25 72.248 4,42 61.621 3,37 87.928 5,42 Diğer II.Grup 135.133 3,92 71.241 3,92 63.892 3,91 79.413 4,35 55.720 3,43 Beslenme 132.752 3,85 38.827 2,14 93.924 5,75 15.605 0,85 117.147 7,22 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Duyu Organ 88.590 2,57 44.276 2,44 44.314 2,71 110 0,01 88.480 5,45 bozuklukları Diabetes Mellitus 72.251 2,09 32.527 1,79 39.724 2,43 33.652 1,84 38.599 2,38 Genitoüriner 53.021 1,54 26.830 1,48 26.192 1,60 35.145 1,92 17.876 1,10 HIV/AIDS 901 0,03 748 0,04 153 0,01 347 0,02 554 0,03 Tablo 3.196 da temel hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Batı Bölgesinde toplam DALY 3.449.677 dir Belirlenen bu hastalık yükünün 770,669 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 477,139 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 393,634 ile yaralanmaların aldığını görmekteyiz. Grafik 3.143 de Batı Bölgede temel hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 342

Grafik 3.143 Türkiye Batı Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Erkek Kadın Kas-İskelet Sistemi Hast. Diabetes Mellitus Genitoüriner Hast. - 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 700.000 800.000 900.000 Toplam DALY Grafikte görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyette de kardiyovasküler hastalıklardır. Daha sonraki nedenleri nöropsikiyatrik hastalıklar, yaralanmalar ve HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyonlar oluşturmaktadır. Grafik 3.144 Türkiye Batı Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı, (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 DALY/1000 Kişi 343

Grafik 3.144 de Türkiye Batı Bölgesinde DALY lerin temel hastalıklara, YLL ve YLD oranlarına göre dağılımı sunulmaktadır. Grafik 3.145 Türkiye Batı Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 1.816.909 Kardiyovasküler Hast. 23,4% Nöropsikiyatrik Hast. 12,5% Perinatal Nedenler 5,7% Solunum Sistemi Hast. 6,6% Beslenme Yetersizlikleri 2,1% Yaralanmalar 15,8% Kanserler 8,5% Duyu Organları Bzk. 2,4% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 7,1% HIV/AIDS 0,0% Diğer Grup II. Hast. 3,9% Genitoüriner Hast. 1,5% Diabetes Mellitus 1,8% Sindirim Sistemi Hast. 4,3% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,4% Batı Bölgesinde toplam DALY 3.449.677 dir. Grafik 3.145 de görüldüğü üzere erkeklerde saptanan hastalık yükü toplam 1,816,909 DALY dir. Bu DALY lerin %23,4 ü kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %15,8 sini yaralanmalar, %12,5 ini nöropsikiatrik hastalıklar, %8,5 ini kanserler, %7,1 sini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %6,6 sini solunum sistemi hastalıkları, %5,7 sını perinatal nedenler, %4,4 ünü kas-iskelet sistemi %4,3 nü ise sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Batı Bölgesinde erkeklerdeki hastalık yükü Türkiye genelinden bazı farklılıklar göstermektedir. Türkiye genelinde kardiyovasküler hastalıklar erkeklerdeki hastalık yükünün %20,5 ini oluştururken, yaralanmalar %14,7 sini, %10,4 ünü HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve %8,8 ini perinatal nedenler oluşturmaktadır. Batı Bölgesinde kardiyovasküler hastalıklar ve nöropsikiatrik hastalıkların daha fazla hastalık yükü oluşturduğu, buna karşın enfeksiyon hastalıklarının ve perinatal nedenlerin hastalık yükü içerisinde daha az bir yer kapladığı görülmektedir. 344

Grafik 3.146 Türkiye Batı Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 1.632.767 Kardiyovasküler Hast. 21,1% Nöropsikiyatrik Hast. 15,4% Maternal ve Perinatal Nedenler 8,0% Solunum Sistemi Hast. 6,7% Yaralanmalar 6,6% Beslenme Yetersizlikleri 5,8% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9,1% Kanserler 6,7% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,6% Duyu Organları Bzk. 2,7% Diabetes Mellitus 2,4% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,6% Sindirim Sistemi Hast. 4,4% Diğer Grup II. Hast. 3,9% Batı Bölgesinde kadınlarda toplam hastalık yükü 1,632,767 DALY olarak bulunmuştur. Toplam DALY lerin %21,1 ini kardiyovasküler hastalıklar, %15,4 ünü nöropsikiyatrik hastalıklar, %9,1 ini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %8 ini maternal ve perinatal nedenler, %6,6 sını yaralanmalar, %6,7 sini solunum sistemi hastalıkları, %5,8 ini beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %6,7 sini kanserler, %5,6 sını kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4,4 ünü sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 345

Grafik 3.147 Türkiye Batı Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam DALYlerin Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 11,4 13,9 12,8 12,3 69,9 18,7 Marmara Batı ve Ege Bölgesi 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye Batı Bölgesi hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında Batı Bölgesinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere (122) benzer bir hastalık yüküne sahip olduğu Grafik 3.147 de görülmektedir. Türkiye Batı Bölgesinin toplam hastalık yükünün %18,7 sini I. Grup hastalıklar oluştururken, bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır (122). Batı Bölgesinde hastalık yükünün %69,9 unu II.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %76,2-%78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir. Batı Bölge hastalık grubu dağılımları Türkiye genelinden farklılıklar göstermekte olup, Batı Bölgede I. Grup hastalıklar %6,5 oranında daha az görülürken, II.grup kronik hastalıklar dağılımının %63.9 dan %70 lere çıkmış olduğu belirlenmiştir. III.grup hastalıklar ise Türkiye Batı Bölgesinin hastalık yükünün %11,4 ünü oluşturuken Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde ise bu oran sırasıyla %13,9 ve %12,8 dir. Gelişmekte olan ülkelerde bu oran %12,3 olarak hesaplanmıştır. 3.5.4.1.1 Türkiye Batı Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları Bu bölümde Batı Bölgesinde DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. Tablo 3.197 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 23,4 Perinatal nedenler 23,9 Perinatal nedenler 22,9 2 Konjenital Anomaliler 14,4 Konjenital Anomaliler 14,6 Konjenital Anomaliler 14,3 3 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu 9,3 8,9 Enfeksiyonları Enfeksiyonları Enfeksiyonları 9,7 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,2 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,6 5 Trafik Kazaları 2,8 Trafik Kazaları 3,0 Trafik Kazaları 2,6 6 Migren 1,8 Menenjit 1,8 Migren 2,3 7 Menenjit 1,8 Astım 1,6 Astım 1,9 8 Astım 1,7 Migren 1,4 Kızamık 1,8 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,4 Lösemi 1,3 Menenjit 1,8 10 Kızamık 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 346

0-14 yaş grubunda toplam DALYler içinde en önemli yüzdeyi %23,4 lük bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %23,9, kız çocuklarında ise %22,9 dur. İkinci sırayı alan konjenital anomalilerin ise tüm DALY lerin %14,4 ünü oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda alt solunum yolu enfeksiyonlarının (toplamda %9,3, erkeklerde %8,9, kız çocuklarda %9,7) sıralamada üçüncü sırayı aldığı ve ishalle seyreden hastalıkların (toplamda %5,4, erkeklerde %5,2, kız çocuklarda %5,6) sıralamada dördüncü sırayı aldığı görülmektedir. Tablo 3.198 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,6 İskemik Kalp Hastalığı 10,7 Unipolar Depresif Bozukluk 9,8 2 Unipolar Depresif Bozukluk 6,9 Serebrovasküler Hastalık 6,1 İskemik Kalp Hastalığı 6,1 3 Serebrovasküler Hastalık 5,1 Trafik Kazaları 4,8 Demir Eksikliği Anemisi 5,3 4 Osteoartrit 4,7 Osteoartrit 4,8 Osteoartrit 4,6 5 Trafik Kazaları 3,3 Unipolar Depresif Bozukluk 4,5 Serebrovasküler Hastalık 3,9 6 Demir Eksikliği Anemisi 2,7 7 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 3,1 Maternal nedenler 3,9 2,4 Şiddet 2,6 KOAH 2,7 Yetişkinlerde görülen işitme 8 KOAH 2,2 2,4 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,5 kayıpları Alkol Kullanımına Bağlı Trakea, bronş ve Akciğer Yetişkinlerde görülen işitme 9 1,9 2,0 2,3 Bozukluklar Kanseri kayıpları 10 Şizofreni 1,9 KOAH 1,9 Romatoid Arthrid 2,1 15-59 yaş grubunda DALY dağılımları incelendiğinde toplamda %8,6 lık bir yüzdeyle iskemik kalp hastalıklarının birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu grupta unipolar depresif hastalıklar ikinci sırada (%6,9), serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%5,1) osteoartritler ise (%4,7) dördüncü sırada yer almaktadır. Erkeklerde bu sıralama iskemik kalp hastalıkları (%10,7), serebrovasküler hastalıklar (%6,1), trafik kazaları (%4,8) iken kadınlarda bu sıralama %9,8 ile unipolar depresif hastalıklar, iskemik kalp hastalıkları(%6,1), demir eksikliği anemisi (%5,3) ve osteoartritler (%4,6) olarak dağılım göstermektedir. Tablo 3.199 Türkiye Batı Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,5 İskemik Kalp Hastalığı 20,5 İskemik Kalp Hastalığı 22,5 2 Serebrovasküler Hastalık 16,3 Serebrovasküler Hastalık 17,4 Serebrovasküler Hastalık 15,2 3 KOAH 8,3 KOAH 11,2 Diabetes mellitus 5,7 4 Diabetes mellitus 4,8 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 5,2 KOAH 5,6 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,1 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,5 6 Alzheimer ve diğer Demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,6 Alzheimer ve diğer Demanslar 3,5 7 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 8 Osteoartrit 2,5 Yetişkinlerde görülen işitme 9 kayıpları Alt Solunum Yolu 10 Enfeksiyonları 2,9 Alzheimer ve diğer Demanslar 2,8 Osteoartrit 2,9 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 Osteoartrit 2,0 2,4 Demir Eksikliği Anemisi 2,8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,7 Meme Kanseri 1,9 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %21,5 lik bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu dağılım erkek ve kadınlarda da aynı dağılımı göstermektedir (%20,5 ve %22,5). Her iki grupta (erkekte %17,4 ve kadında %15,2) ve toplamda %16,3 lük bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır. Erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri sıralamada dördüncü sırada yer almaktadır (%5,2). Bu yaş grubunda hastalık yükü oluşturan diğer önemli olan hastalıklar diabetes mellitus (%4,8), hipertansif kalp hastalığı (%4,1), ve alzeheimer ve diğer demanslardır (%3,2). 2,4 347

3.5.4.2. Güney Bölgesi DALY Dağılımları Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin bulguların diğer bölümlerinde olduğu gibi, Türkiye Güney Bölgesinde erkek ve kadınlarda, farklı yaş gruplarındaki dağılımları sunulmaktadır. Türkiye Güney Bölgesinde tüm hastalıklara bağlı DALY lerin ve bu hastalıkların neden oldukları toplam hastalık yüküne oranları tablo ve grafiklerde sunulmaktadır. Tablo 3.200 Türkiye Güney Bölgesi DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,3 2 Perinatal Nedenler 6,9 3 Serebrovasküler Hastalık 6,1 4 Konjenital Anomaliler 4,5 5 Unipolar Depresif Bozukluklar 4,1 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 3,2 7 Osteoartritler 3,1 8 KOAH 2,8 9 Trafik Kazaları 2,4 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,0 11 Diabetes Mellitus 1,9 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,6 14 Astım 1,2 15 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 16 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 17 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,1 18 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,1 19 Maternal nedenler 1,1 20 Şizofreni 1,1 Güney Bölgesindede %8,3 ile iskemik kalp hastalığı ilk nedendir. 348

Tablo 3.201 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,5 İskemik Kalp Hastalığı 6,9 2 Perinatal Nedenler 6,9 Perinatal Nedenler 6,8 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,4 Serebrovasküler Hastalıklar 5,7 4 Konjenital Anomaliler 4,5 Unipolar Depresif Bozukluklar 5,6 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 3,3 Konjenital Anomaliler 4,5 6 Trafik Kazaları 3,1 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 7 Osteoartiritler 3,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 3,2 8 KOAH 3,0 Osteoartritler 3,1 9 Unipolar Depresif Bozukluklar 2,7 KOAH 2,7 10 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 Maternal Nedenler 2,3 11 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,8 Diabetes Mellitus 2,2 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 Diabetes Mellitus 1,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,7 14 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,6 Trafik Kazaları 1,5 15 Şiddet 1,5 Meme Kanseri 1,4 16 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,4 17 Astım 1,3 Romatoid Artrit 1,4 18 Lösemi 1,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 19 Tüberküloz 1,1 Astım 1,2 20 Şizofreni 1,0 Migren 1,1 Erkeklerde %9,5 ile, kadınlarda %6,9 ile iskemik kalp hastalığı ilk sıradadır. İkinci sırada perinatal nedenler (%6,9 ve %6,8), üçüncü sırada serebrovasküler hastalıklar (%6,4 ve %5,7) bulunmaktadır. Grafik 3.148 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 160,0 140,0 15,2 21,5 8,8 120,0 100,0 DALY/1000 Kişi 80,0 60,0 97,0 100,9 92,9 GRUP III GRUP II GRUP I 40,0 20,0 31,3 27,3 35,4 0,0 GÜNEY BÖLGESİ ERKEK KADIN Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 349

Grafik 3.148 de Güney Bölgesinde hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye Güney Bölgesinde toplam hastalık yükü 143,5 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 31.3 DALY/1000 kişilik bölümünü I. Grup hastalıklar, 97,0 DALY/1000 kişilik bölümünü II. Grup hastalıklar, 15,2 DALY/1000 kişilik bölümünü ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 149,7 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 27,3, 100,9 ve 21,5 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 137,1 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 35,4, 92,9 ve 8,8 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159.3 DALY/1000 kişi iken Güney Bölgesinde biraz daha düşük olduğu (143,5 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164.9 DALY/1000 kişi, Güney Bölgesinde ise 149,7 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153,6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, Güney Bölgesinde bu değerin 137,1 DALY/1000 kişiye düştüğü görülmektedir. Tablo 3.202 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 176,5 9,8 10,9 9,4 10,4 13,3 14,6 19,5 II. Grup 100,6 21,6 65,8 97,9 187,0 312,8 392,0 423,5 III. Grup Kadınlar 17,3 16,8 36,8 17,9 10,3 8,3 6,3 8,8 I. Grup 173,5 11,8 27,0 19,6 17,7 27,2 18,1 21,6 II. Grup 97,3 20,4 59,5 91,5 158,7 243,8 356,2 407,4 III. Grup Toplam 13,1 9,7 10,3 7,5 5,9 3,9 3,1 4,5 Erkekler 294,4 48,1 113,6 125,2 207,7 334,4 412,8 451,8 Kadınlar 284,0 41,9 96,7 118,6 182,3 274,9 377,4 433,5 Tablo 3.202 ve Grafik 3.149 da Güney Bölgesinde DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde 294,4 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 284,0 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 113,6 DALY/1000 kişi ve 96,7 DALY/1000 kişiye inerken, 30-44 yaş grubunda 125,2 DALY/1000 kişi ve 118,6 DALY/1000 kişi saptanmıştır. 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 207,7 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 182,3 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 412,8 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 377,4 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise erkeklerde 451,8 DALY/1000 kişi, kadınlarda 433,5 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. 350

Grafik 3.149 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 350,0 DALY/1000 Kişi 300,0 250,0 200,0 Erkek Kadın 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.150 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 300.000 250.000 200.000 DALY Sayısı 150.000 100.000 Grup III Grup II Grup I 50.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 351

Grafik 3.150 de Güney Bölgesinde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 171,328 i I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 96,905 i II.grup hastalıklar, 14,966 sı ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 298,968 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 53,698 ini I. Grup hastalıklar (erkeklerde 15,659, kadınlarda 38,039 DALY) 178,077 ( 94183 erkeklerde, 83,894 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 67,193 ünü ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 253,029 DALY nin 29,859 unu I. Grup hastalıklar, 196,565 ini II.grup, 26,607 sini ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 45-59 yaş grubunda bu değerler; 16,235, 201,131 ve 9437 DALY dir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 9567,129,809 ve 2826 DALY iken, 70-79 yaş grubunda I grup hastalıklar 3639, II.grup hastalıklar 82,064, III.grup hastalıklar ise 1003 dür. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1276 DALY iken II.grup hastalıklar için 25,392, III. Grup hastalıklar için ise 380 DALY dir. Görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda DALY i oluşturan en önemli hastalıklar I. Grup hastalıklar arasında yer alırken, yaş ilerledikçe bu II.grup hastalıklara doğru kaymaktadır. 15-29 yaş grubunda özellikle kadınlardaki maternal nedenler yine oranın I.gruplar lehine kaymasına neden olmaktadır. Dağılımlar Türkiye genelinden farklılıklar göstermemektedir. Tablo 3.203 Türkiye Güney Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Toplam YLL Toplam YLD Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Yüzde Yüzde Kardiyovasküler 281.310 19,97 159.560 21,46 121.750 18,31 236.006 30,85 45.304 7,04 Nöropsikiatrik 190.659 13,53 90.046 12,11 100.613 15,13 11.657 1,52 179.002 27,80 Yaralanmalar 149.355 10,60 106.592 14,33 42.763 6,43 79.066 10,34 70.289 10,92 HIV/AIDS Hariç 139.378 9,89 66.901 9,00 72.477 10,90 107.731 14,08 31.647 4,92 Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Maternal ve Perinatal 111.839 7,94 51.222 6,89 60.617 9,11 81.144 10,61 30.695 4,77 Kanserler 102.696 7,29 60.406 8,12 42.290 6,36 95.805 12,52 6.891 1,07 Solunum Sistemi 91.099 6,47 47.607 6,40 43.492 6,54 38.050 4,97 53.049 8,24 Hastalkları Diğer II.Grup 78.150 5,55 40.824 5,49 37.326 5,61 52.526 6,87 25.624 3,98 Kas-iskelet Sistemi 66.002 4,69 30.917 4,16 35.085 5,28 363 0,05 65.639 10,20 Sindirim Sistemi 60.273 4,28 31.844 4,28 28.429 4,27 26.018 3,40 34.255 5,32 Beslenme 55.680 3,95 17.248 2,32 38.432 5,78 8.598 1,12 47.082 7,31 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Duyu Organ 33.166 2,35 16.642 2,24 16.524 2,48 55 0,01 33.111 5,14 bozuklukları Diabetes Mellitus 27.240 1,93 12.805 1,72 14.435 2,17 13.229 1,73 14.011 2,18 Genitoüriner 21.600 1,53 10.763 1,45 10.837 1,63 14.613 1,91 6.987 1,09 HIV/AIDS 279 0,02 241 0,03 38 0,01 68 0,01 211 0,03 Tablo 3.203 de ana hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Burada hastalıklar gruplandırılarak hastalık yükü oluşturan ana hastalıkların DALY, YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Güney Bölgede toplam DALY 1.408.727 dir. Belirlenen bu hastalık yükünün 281.310 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 190.659 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 149.355 ile yaralanmalar ve 139.378 ile HIV, AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarının aldığı görülmektedir. Grafik 3.151 de Güney Bölgede temel hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 352

Grafik 3.151 Türkiye Güney Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. Erkek Kadın Diabetes Mellitus Genitoüriner Hast. - 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 300.000 Toplam DALY Grafik 3.151 de görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyettede kardiyovasküler hastalıklardır. Daha sonraki nedenleri nöropsikiyatrik hastalıklar, yaralanmalar, HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları oluşturmaktadır. Grafik 3.152 Türkiye Güney Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 DALY/1000 Kişi 353

Hastalıklara göre YLL ve YLD oranları incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıklar ve perinatal nedenlerin izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın kas-iskelet sistemi hastalıklarında nöropsikiatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. Grafik 3.153 Türkiye Güney Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 743.617 Kardiyovasküler Hast. 21,5% Solunum Sistemi Hast. 6,4% Nöropsikiyatrik Hast. 12,1% Perinatal Nedenler 6,9% Beslenme Yetersizlikleri 2,3% Kanserler 8,1% Yaralanmalar 14,3% Duyu Organları Bzk. 2,2% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9,0% HIV/AIDS 0,0% Diğer Grup II. Hast. 5,5% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 1,7% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,2% Sindirim Sistemi Hast. 4,3% Türkiye Güney Bölgesinde hesaplanan toplam hastallık yükü 1.408.727 DALY dir. Bu bölgede erkeklerde saptanan hastalık yükü toplam 743,617 DALY olarak hesaplanmıştır. Bu DALY lerin %21,5 i kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %14,3 ünü yaralanmalar, %9 unu HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %6,9 unu perinatal nedenler, %12,1 ini nöropsikiatrik hastalıklar, %8,1 ini kanserler, %6,4 ünü solunum sistemi hastalıkları, %4,3 ünü sindirim sistemi hastalıkları ve %4,2 sini de kas-iskelet sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Güney Bölgede erkeklerdeki hastalık yükü Türkiye genelinden farklılıklar göstermemektedir. Güney Bölgesi nde de Türkiye genelinde olduğu gibi, kardiyovasküler hastalıklar ve nöropsikiatrik hastalıkların daha fazla hastalık yükü oluşturduğu, buna karşın HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkların ve perinatal nedenlerin hastalık yükü içerisinde daha az bir yer kapladığı görülmektedir. 354

Grafik 3.154 Türkiye Güney Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 665.111 Maternal ve Perinatal Nedenler 9,1% Kardiyovasküler Hast. 18,3% Solunum Sistemi Hast. 6,5% Nöropsikiyatrik Hast. 15,1% Beslenme Yetersizlikleri 5,8% Kanserler 6,4% Yaralanmalar 6,4% Duyu Organları Bzk. 2,5% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 10,9% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,6% Diabetes Mellitus 2,2% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,3% Diğer Grup II. Hast. 5,6% Sindirim Sistemi Hast. 4,3% Güney Bölgesinde kadınlarda toplam hastalık yükü 665.111 DALY olarak hesap edilmiştir. Toplam DALY lerin %18,3 ü kardiyovasküler hastalıklar, %15,1 ini nöropsikiyatrik hastalıklar, %10,9 u HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %9,1 i maternal ve perinatal nedenler, %6,5 i solunum sistemi hastalıkları, %6,4 ü yaralanmalar, %6,4 ü kanserler, %5,8 i beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,3 ü kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4,3 ü sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Görüldüğü üzere kadınların hastalık yükü maternal ve perinatal nedenlerle, beslenme yetersizliği hastalıkları ve enfeksiyon hastalıkları açısından erkeklere göre bazı farklılıklar göstermektedir. DALY lerin %2,2 lik bir bölümünü oluşturan Diabetes Mellitus ve % 2,5 lik bölümünü oluşturan özellikle duyu organı bozuklukları hastalık yükleri oluşturma açısından diğer önemli nedenlerdir. 355

Grafik 3.155 Türkiye Güney Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% 10,6 13,9 12,8 12,3 80% Toplam DALYlerin Dağılımı 60% 40% 20% 0% 67,6 21,8 Akdeniz Güney Bölgesi 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye Güney Bölgesinde hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında (122) Güney Bölgesinin gelişmekte olan ülkelerden çok gelişmiş ülkelere benzer bir hastalık yüküne sahip olduğu Grafik 3.155 de görülmektedir. Türkiye Güney Bölge nin toplam hastalık yükünün %21,8 ini I. Grup hastalıklar oluştururken, bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır. Türkiye Güney Bölge nin hastalık yükünün % 67,6 sını II.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %76,2-78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir (122). III.grup hastalıklar ise Türkiye Güney Bölge nin hastalık yükünün %10,6 sını oluşturuken Avrupa Birliği ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde ise bu oran sırasıyla %13,9 ve %12,8 dir. Gelişmekte olan ülkelerde bu oran %12,3 olarak hesaplanmıştır. 3.5.4.2.1 Türkiye Güney Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları Bu bölümde Güney Bölgesinde DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. 356

Tablo 3.204 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal Nedenler 22,2 Perinatal Nedenler 22,5 Perinatal Nedenler 21,8 2 Konjenital Anomaliler 16,9 Konjenital Anomaliler 16,8 Konjenital Anomaliler 17,0 3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 9,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 9,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 9,8 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,3 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,5 5 Trafik Kazaları 2,6 Trafik Kazaları 2,8 Trafik Kazaları 2,4 6 Menenjit 2,0 Menenjit 1,9 Migren 2,1 7 Migren 1,7 Astım 1,5 Kızamık 2,0 8 Kızamık 1,7 Kızamık 1,4 Menenjit 2,0 9 Astım 1,6 Migren 1,3 Astım 1,8 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 0-14 yaş grubunda toplam DALYler içinde en önemli yüzdeyi %22,2 lik bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %22,5, kız çocuklarında ise %21,8 dir. İkinci sırayı alan konjenital anomalilerin ise tüm DALY lerin %16,9 unu oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda alt solunum yolu enfeksiyonları (toplamda %9,4, erkeklerde %9,1, kız çocuklarda %9,8) üçüncü sırada yer alırken, ishalle seyreden hastalıkların (toplamda %5,4, erkeklerde %5,3, kız çocuklarda %5,5) sıralamada dördüncü sırada yer aldığı görülmüştür. Tablo 3.205 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,2 İskemik Kalp Hastalığı 10,6 Unipolar Depresif Bozukluklar 9,8 2 Unipolar Depresif Bozukluklar 7,0 Serebrovasküler Hastalık 5,9 İskemik Kalp Hastalığı 5,4 3 Serebrovasküler Hastalık 5,3 Osteoartrit 4,9 Demir Eksikliği Anemisi 5,3 4 Osteoartrit 4,7 Unipolar Depresif Bozukluklar 4,5 Osteoartrit 4,6 5 Trafik Kazaları 3,0 Trafik Kazaları 4,2 Serebrovasküler Hastalık 4,5 6 Alkol Kullanımına Bağlı Demir Eksikliği Anemisi 2,8 Bozukluklar 3,1 Maternal nedenler 3,9 7 Yetişkinlerde görülen Yetişkinlerde görülen 2,4 işitme kayıpları işitme kayıpları 2,5 KOAH 2,8 8 KOAH 2,3 Şiddet 2,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,5 9 Alkol Kullanımına Bağlı Yetişkinlerde görülen 1,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 Bozukluklar işitme kayıpları 2,3 10 Şizofreni 1,9 KOAH 1,9 Romatoid Artirid 2,1 15-59 yaş grubunda DALY dağılımları incelendiğinde her iki grupta da %8,2 lik bir yüzdeyle iskemik kalp hastalıklarının birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu grupta unipolar depresif hastalıklar ikinci sırada (%7,0), serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%5,3) osteoartritler ise %4,7 ile dördüncü sırada yer almaktadır. Erkeklerde bu sıralama iskemik kalp hastalıkları (%10,6), serebrovasküler hastalıklar (%5,9), osteoartritler (%4,9), unipolar depresif bozukluklar (%4,5) iken kadınlarda bu sıralama %9,8 ile unipolar depresif hastalıklar, iskemik kalp hastalıkları (%5,4), demir eksikliği anemisi (%5,3) ve osteoartritler (%4,6) olarak dağılım göstermektedir. 357

Tablo 3.206 Türkiye Güney Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp İskemik Kalp Hastalığı 20,6 Hastalığı 20,8 İskemik Kalp Hastalığı 20,4 2 Serebrovasküler Hastalık 16,2 Serebrovasküler Hastalık 16,6 Serebrovasküler Hastalık 15,9 3 KOAH 8,5 KOAH 11,2 Diabetes Mellitus 5,9 4 Diabetes mellitus 4,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 5,0 KOAH 5,8 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 6 Alzheimer ve Diğer Demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,4 Alzheimer ve Diğer Demanslar 3,5 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,9 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,0 Osteoartrit 3,0 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 Alzheimer ve Diğer Demanslar 2,8 Demir Eksikliği Anemisi 2,9 9 Yetişkinlerde görülen Yetişkinlerde görülen Osteoartrit 2,5 işitme kayıpları 2,4 işitme kayıpları 2,5 10 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 Osteoartrit 2,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,3 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,6 lık bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu dağılım erkek ve kadınlarda da aynı dağılımı göstermektedir. Toplamda %16,2 lik bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır. Erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri sıralamada dördüncü sırada yer almaktadır. (%5,0) Bu yaş grubunda hastalık yükü oluşturan diğer önemli olan hastalıklar hipertansif kalp hastalığı (%3,9), diabetes mellitus (%4,9) ve alzeheimer ve diğer demanslardır (%3,2). 3.5.4.3 Orta Bölge DALY Dağılımları Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin Türkiye Orta Bölgede erkek ve kadınlarda ve farklı yaş gruplarındaki dağılımları sunulacaktır. Türkiye Orta Bölgede tüm hastalıklara bağlı DALY lerin ve bu hastalıkların neden oldukları toplam hastalık yüküne oranları Tablo 3.207-3.208 arasında sunulmaktadır. Tablo 3.207 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,7 2 Perinatal Nedenler 8,6 3 Serebrovasküler Hastalık 6,3 4 Unipolar Depresif Bozukluk 4,0 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,3 6 Osteoartritler 3,1 7 KOAH 3,0 8 Trafik Kazaları 2,3 9 Konjenital Anomaliler 2,3 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 11 Diabetes Mellitus 2,0 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,6 14 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,2 16 Astım 1,2 17 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 18 Tüberküloz 1,1 19 Maternal nedenler 1,1 20 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,1 Orta Bölgede %8,7 ile iskemik kalp hastalığı ilk nedendir. 358

Tablo 3.208 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,8 Perinatal Nedenler 8,4 2 Perinatal Nedenler 8,7 İskemik Kalp Hastalığı 7,4 3 Serebrovasküler Hastalık 6,6 Serebrovasküler Hastalık 6,0 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,4 Unipolar Depresif Bozukluk 5,5 5 KOAH 3,2 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 6 Trafik Kazaları 3,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,3 7 Osteoartritler 3,1 Osteoartritler 3,1 8 Unipolar Depresif Bozukluk 2,7 KOAH 2,8 9 Konjenital Anomaliler 2,4 Maternal nedenler 2,3 10 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 Diabetes Mellitus 2,3 11 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 Konjenital Anomaliler 2,1 12 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 Diabetes Mellitus 1,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,7 14 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,6 Meme Kanseri 1,4 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,5 Trafik Kazaları 1,4 16 Şiddet 1,4 Romatoid Artrit 1,4 17 Tüberküloz 1,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,3 18 Astım 1,2 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,3 19 Lösemi 1,1 Astım 1,1 20 Şizofreni 1,0 Migren 1,1 Erkeklerde %9,8 ile iskemik kalp hastalığı ilk sırayı alırken, kadınlarda %8,4 ile perinatal nedenler ilk sıradadır. Erkeklerde ikinci sırayı %8,7 ile perinatal nedenler alırken, kadınlarda bu sırada %7,4 ile iskemik kalp hastalığı yer almaktadır. Üçüncü sırada serebrovasküler hastalıklar (%6,6 ve %6,0) bulunmaktadır. Grafik 3.156 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 180,0 160,0 140,0 16,6 23,6 9,5 DALY/1000 Kişi 120,0 100,0 80,0 60,0 105,5 109,6 101,3 GRUP III GRUP II GRUP I 40,0 20,0 38,0 33,8 42,3 0,0 ORTA BÖLGESİ ERKEK KADIN Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 359

Grafik 3.156 da Orta Bölgede hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye Orta Bölgede toplam hastalık yükü 160,1 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 38,0 DALY/1000 kişilik bölümünü I. Grup hastalıklar, 105,5 DALY/1000 kişilik bölümünü II. Grup hastalıklar, 16,6 DALY/1000 kişilik bölümünü ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 167,0 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 33,8 DALY/1000 kişi, 109,6 DALY/1000 kişi ve 23,6 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 153,1 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 42,3 DALY/1000 kişi, 101,3 DALY/1000 kişi ve 9,5 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159,3 DALY/1000 kişi iken Orta Bölgede biraz daha yüksek olduğu (160,1 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164,9 DALY/1000 kişi, Orta Bölgede ise 167,0 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153,6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, Orta Bölgede bu değerin 153,1 DALY/1000 kişiye düştüğü görülmektedir. Tablo 3.209 Türkiye Orta Bölgede DALY/1000 Kişi Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 245,4 11,6 11,9 10,2 11,5 14,2 15,3 19,7 II. Grup 80,9 24,2 70,9 104,5 199,0 329,3 407,8 430,9 III. Grup Kadınlar 19,6 19,2 40,5 19,4 11,0 8,7 6,4 8,8 I. Grup 237,3 13,9 31,6 20,7 18,5 29,3 19,1 21,6 II. Grup 74,0 23,2 68,0 94,6 163,7 259,3 372,5 415,9 III. Grup Toplam 14,5 11,1 11,6 7,7 6,0 4,0 3,2 4,4 Erkekler 345,9 55,0 123,4 134,1 221,5 352,3 429,5 459,4 Kadınlar 325,8 48,3 111,2 123,0 188,3 292,6 394,8 441,9 Tablo 3.209 ve Grafik 3.157 de Orta Bölgede DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü 345,9 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 325,8 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 123,4 DALY/1000 kişi ve 111,2 DALY/1000 kişiye inerken, 30-44 yaş grubunda 134,1 ve 123,0 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 221,5 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 188,3 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 429,5 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 394,8 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise erkeklerde 459,4 DALY/1000 kişi, kadınlarda 441,9 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. 360

Grafik 3.157 Türkiye Orta Bölge DALY Sayılarının Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 350,0 DALY/1000 Kişi 300,0 250,0 200,0 Erkek Kadın 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.158 Türkiye Orta Bölgede DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 600.000 500.000 400.000 DALY Sayısı 300.000 200.000 Grup III Grup II Grup I 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ YAŞ Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.158 de Orta Bölgede yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 332,469 u I. Grup hastalıklar tarafından 361

oluşurken, 106,764 ü II.grup hastalıklar, 23,578 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 505,992 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 93,191 ini I. Grup hastalıklar (erkeklerde 26,006, kadınlarda 67,185 DALY) 299,610 (154,892 erkeklerde, 144,717 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 113,191 ini ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 402,549 DALY nin 48,278 ini I. Grup hastalıklar, 311,592 sini II.grup, 42,679 u ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 45-59 yaş grubunda bu değerler; 28,321, 341,684 ve 16,036 DALY dir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 18,308, 242,392 ve 5,205 DALY iken, 70-79 yaş grubunda I grup hastalıklar 7,105, II.grup hastalıklar 158,688, III.grup hastalıklar ise 1,909 dur. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 2,162 DALY iken II.grup hastalıklar için 43,811, III. Grup hastalıklar için ise 644 DALY dir. Dağılımlar Türkiye genelinden farklılıklar göstermemektedir. Tablo 3.210 Türkiye Orta Bölgede Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Toplam YLL Toplam YLD Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Yüzde Yüzde Kardiyovasküler 490.688 20,57 273.522 21,86 217.167 19,15 411.786 31,67 78.902 7,27 Nöropsikiatrik 319.100 13,38 148.975 11,90 170.125 15,00 19.225 1,48 299.875 27,64 Yaralanmalar 246.801 10,35 176.588 14,11 70.213 6,19 130.812 10,06 115.989 10,69 HIV/AIDS Hariç 241.336 10,12 115.736 9,25 125.600 11,08 188.733 14,51 52.602 4,85 Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Maternal ve Perinatal 230.233 9,65 108.378 8,66 121.854 10,75 178.453 13,72 51.780 4,77 Kanserler 173.791 7,29 102.047 8,15 71.744 6,33 162.048 12,46 11.743 1,08 Solunum Sistemi 153.655 6,44 80.514 6,43 73.141 6,45 63.883 4,91 89.772 8,27 Hastalıkları Kas-iskelet Sistemi 110.797 4,64 51.385 4,11 59.412 5,24 608 0,05 110.189 10,16 Sindirim Sistemi 103.984 4,36 54.659 4,37 49.325 4,35 46.117 3,55 57.867 5,33 Beslenme 94.132 3,95 28.474 2,28 65.657 5,79 14.326 1,10 79.805 7,36 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Diğer II.Grup 78.883 3,31 42.307 3,38 36.576 3,23 36.351 2,80 42.532 3,92 Duyu Organ 56.922 2,39 28.270 2,26 28.652 2,53 87 0,01 56.835 5,24 bozuklukları Diabetes Mellitus 48.097 2,02 22.148 1,77 25.949 2,29 23.259 1,79 24.838 2,29 Genitoüriner 36.461 1,53 18.008 1,44 18.453 1,63 24.501 1,88 11.960 1,10 HIV/AIDS 460 0,02 397 0,03 64 0,01 114 0,01 347 0,03 Tablo 3.210 da temel hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Burada hastalıklar gruplandırılarak hastalık yükü oluşturan temel hastalıkların DALY, YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Orta Bölgede toplam DALY 2,385,340 dir Belirlenen bu hastalık yükünün 490.688 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 319.100 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 246.801 ile yaralanmalar ve 241.336 ile HIV, AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarının aldığını görmekteyiz. Grafik 3.159 da Orta Bölgede temel hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 362

Grafik 3.159 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. Erkek Kadın Diabetes Mellitus Genitoüriner Hast. - 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 Toplam DALY Grafik 3.159 da görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyette de kardiyovasküler hastalıklardır. Daha sonraki nedenleri nöropsikyatrik nedenler, yaralanmalar, HIV/AIDS dışındaki enfeksiyon hastalıkları oluşturmaktadır. 363

Grafik 3.160 Türkiye Orta Bölgede DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 DALY/1000 Kişi DALY ler bilindiği üzere YLL ve YLD toplamından oluşmaktadır. Hastalıklara göre bu oran incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıklar ve maternal ve perinatal nedenlerin izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın kas-iskelet sistemi hastalıklarında nöropsikiyatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. 364

Grafik 3.161 Türkiye Orta Bölgede Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 1.251.407 Kardiyovasküler Hast. 21,9% Solunum Sistemi Hast. 6,4% Nöropsikiyatrik Hast. 11,9% Perinatal Nedenler 8,7% Beslenme Yetersizlikleri 2,3% Kanserler 8,2% Yaralanmalar 14,1% Duyu Organları Bzk. 2,3% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9,2% HIV/AIDS 0,0% Diğer Grup II. Hast. 3,4% Sindirim Sistemi Hast. 4,4% Genitoüriner Hast. 1,4% Diabetes Mellitus 1,8% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,1% Türkiye Orta Bölgede toplam hastalık yükü 2,385,340 DALY dir. Orta Bölgede erkeklerde saptanan hastalık yükü toplam 1,251,407 DALY olarak hesaplanmıştır. Bu DALY lerin %21,9 u kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %14,1 i yaralanmalar, %11,9 sini nöropsikiatrik hastalıklar, %9,2 sini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %8,7 sini perinatal nedenler, %8,2 sini kanserler, %6,4 ünü solunum sistemi hastalıkları, %4,4 ünü sindirim sistemi hastalıkları ve %4,1 ini kas-iskelet sistemi oluşturmaktadır. Orta Bölgede erkeklerdeki hastalık yükü Türkiye genelinden farklılıklar göstermemektedir. Orta Bölgede de erkeklerde Türkiye genelinde olduğu gibi, kardiyovasküler hastalıklar ve nöropsikiyatrik hastalıkların daha fazla hastalık yükü oluşturduğu, buna karşın HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve perinatal nedenlerin hastalık yükü içerisinde daha az bir yer kapladığı görülmektedir. 365

Grafik 3.162 Türkiye Orta Bölgede Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 1.133.934 Maternal ve Perinatal Nedenler 10,7% Kardiyovasküler Hast. 19,2% Solunum Sistemi Hast. 6,5% Nöropsikiyatrik Hast. 15,0% Beslenme Yetersizlikleri 5,8% Kanserler 6,3% Yaralanmalar 6,2% Duyu Organları Bzk. 2,5% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 11,1% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,6% Diabetes Mellitus 2,3% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,2% Diğer Grup II. Hast. 3,2% Sindirim Sistemi Hast. 4,3% Kadınlarda toplam hastalık yükü 1,133,934 DALY bulunmuştur. Toplam DALY lerin %19,2 sini kardiyovasküler hastalıklar, %11,1 ini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %10,7 sini maternal ve perinatal nedenler, %6,5 ini solunum sistemi hastalıkları, %6,3 ünü kanserler, %6,2 sini yaralanmalar, %5,8 ini beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,2 sini kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4,3 ünü sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. DALY lerin %2,5 lik bir bölümünü oluşturan, duyu organı bozuklukları ile %2,3 lük bölümünü oluşturan Diabetes Mellitus hastalık yükleri oluşturma açısından diğer önemli nedenlerdir. Türkiye Orta Bölgede hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında Orta Bölge nin gelişmekte olan ülkelerle, gelişmiş ülkeler arasında bir yerde yer aldığı Grafik 3.163 de görülmektedir (122). 366

Grafik 3.163 Türkiye Orta Bölgede DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam DALYlerin Dağılımı 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 10,3 13,9 12,8 12,3 65,9 23,7 İç Anadolu Orta Bölgesi 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye Orta Bölgenin toplam hastalık yükünün %23,7 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır. Orta Bölgede hastalık yükünün %65,9 unu II.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %76,2 ve %78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir (122). Orta Bölgede hastalık yükünün %10,3 ünü III.grup hastalıklar oluştururken bu oran diğer Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %13,9 ve %12,8, gelişmekte olan ülkelerde %12,3 dür 3.5.4.3.1 Orta Bölge Yaş Gruplarına Göre DALY Dağılımları Bu bölümde Orta Bölgede DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. Tablo 3.211 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 29,6 Perinatal nedenler 29,9 Perinatal nedenler 29,3 2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 10,0 Enfeksiyonları 9,7 Enfeksiyonları 10,4 3 Konjenital Anomaliler 8,8 Konjenital Anomaliler 9,2 Konjenital Anomaliler 8,4 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 5,5 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,1 5 Trafik Kazaları 2,5 Trafik Kazaları 2,6 Trafik Kazaları 2,3 6 Menenjit 2,0 Menenjit 2,0 Migren 2,1 7 Migren 1,7 Astım 1,5 Menenjit 2,0 8 Astım 1,6 Tüberküloz 1,4 Astım 1,8 9 Kızamık 1,5 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,3 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 10 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,5 Migren 1,3 Demir eksikliği anemisi 1,3 367

0-14 yaş grubunda toplam DALY ler içinde en önemli yüzdeyi %29,6 lık bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %29,9, kız çocuklarında ise %29,3 tür. İkinci sırayı alan alt solunum yolu enfeksiyonlarının ise tüm DALY lerin %10,0 unu oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda konjenital anomaliler %8,8 ile üçüncü sıradadır. İshalle seyreden hastalıkların (toplamda %5,8, erkeklerde %5,5, kız çocuklarda %6,1) sıralamada dördüncü sırayı aldığı görülmektedir. Tablo 3.212 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,3 İskemik Kalp Hastalığı 10,7 Unipolar Depresif Bozukluk 9,8 2 Unipolar Depresif Bozukluk 7,0 Serebrovasküler Hastalık 6,0 İskemik Kalp Hastalığı 5,6 3 Serebrovasküler Hastalık 5,3 Osteoartrit 4,8 Demir Eksikliği Anemisi 5,4 4 Osteoartrit 4,7 Unipolar Depresif Bozukluk 4,5 Osteoartrit 4,5 5 Trafik Kazaları 3,0 Trafik Kazaları 4,3 Serebrovasküler Hastalık 4,5 6 Demir Eksikliği Anemisi 2,8 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 3,0 Maternal nedenler 4,1 7 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 Şiddet 2,5 KOAH 2,8 8 Yetişkinlerde görülen KOAH 2,3 işitme kayıpları 2,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,3 9 Yetişkinlerde görülen Şizofreni 1,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,0 işitme kayıpları 2,3 10 Diabetes mellitus 1,9 KOAH 1,9 Romatoid Arthrid 2,1 15-59 yaş grubunda DALY dağılımları incelendiğinde %8,3 lük bir yüzdeyle iskemik kalp hastalıklarının birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu yaş grubunda unipolar depresif bozukluklar ikinci sırada (%7,0), serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%5,3) osteoartritler ise %4.7 ile dördüncü sırada yer almaktadır. Erkeklerde bu sıralama iskemik kalp hastalıkları (%10,7), serebrovasküler hastalıklar (%6,0) osteoartritler (%4,8) ve unipolar depresif bozukluklar (%4,5) iken kadınlarda sıralama %9,8 ile unipolar depresif hastalıklar, iskemik kalp hastalıkları (%5,6), demir eksikliği anemisi (%5,4) ve osteoartritler (%4,5) olarak dağılım göstermektedir. Tablo 3.213 Türkiye Orta Bölgede DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 20,9 İskemik Kalp Hastalığı 20,5 2 Serebrovasküler Hastalık 16,1 Serebrovasküler Hastalık 16,3 Serebrovasküler Hastalık 15,9 3 KOAH 8,5 KOAH 11,3 Diabetes mellitus 5,9 4 Diabetes mellitus 4,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 5,0 KOAH 5,8 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 6 Alzheimer ve diğer Demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,5 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 9 Osteoartrit 2,5 10 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları Alzheimer ve diğer Demanslar 2,8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,0 Osteoartrit 3,0 Alzheimer ve diğer Demanslar Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 3,5 2,8 Demir Eksikliği Anemisi 2,9 2,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,5 Osteoartrit 2,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,3 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,7 lik bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu dağılım erkek ve kadınlarda sırasıyla %20,9 ve %20,5 dir. Toplamda %16,1 lik bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır.koah toplamda %8,5 ile üçüncü sırada yer alırken, erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri sıralamada dördüncü sırada bulunmaktadır (%5,0). Bu yaş grubunda hastalık yükü oluşturan diğer önemli olan hastalıklar diabetes mellitus (%4,9) ve hipertansif kalp hastalığı (%3,9). 2,5 368

3.5.4.4 Kuzey Bölge DALY Dağılımları Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin Türkiye Kuzey Bölgede erkek ve kadınlarda ve farklı yaş gruplarındaki dağılımları sunulacaktır. Türkiye Kuzey Bölgede tüm hastalıklara bağlı DALY lerin ve bu hastalıkların neden oldukları toplam hastalık yüküne oranları Tablo 3.214-3.215 arasında sunulmaktadır. Tablo 3.214 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,8 2 Perinatal Nedenler 7,5 3 Serebrovasküler Hastalık 7,1 4 Unipolar Depresif Bozukluk 3,8 5 KOAH 3,4 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,3 7 Osteoartritler 3,1 8 Diabetes Mellitus 2,3 9 Demir Eksikliği Anemisi 2,0 10 Trafik Kazaları 2,0 11 Konjenital Anomaliler 2,0 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,8 14 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,3 16 Trakea, Bronş ve Akciğer Hastalığı 1,3 17 Astım 1,1 18 Maternal nedenler 1,0 19 Alzheimer ve Diğer Demanslar 1,0 20 Şiddet 1,0 Kuzey Bölgede ilk neden %9,8 ile iskemik kalp hastalığıdır. 369

Tablo 3.215 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 11,1 İskemik Kalp Hastalığı 8,5 2 Serebrovasküler Hastalık 7,5 Perinatal Nedenler 7,8 3 Perinatal Nedenler 7,3 Serebrovasküler Hastalık 6,8 4 KOAH 3,7 Unipolar Depresif Bozukluk 5,2 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,5 Demir Eksikliği Anemisi 3,7 6 Osteoartritler 3,1 Osteoartritler 3,2 7 Trafik Kazaları 2,7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,1 8 Unipolar Depresif Bozukluk 2,5 KOAH 3,1 9 Trakea, Bronş ve Akciğer Hastalığı 2,2 Diabetes mellitus 2,6 10 Konjenital Anomaliler 2,1 Maternal nedenler 2,1 11 Diabetes mellitus 2,0 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 Konjenital Anomaliler 1,8 13 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 1,7 14 Alkol Kullanıma Bağlı Bozukluklar 1,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,6 15 İnflamatuar Kalp Hastalığı 1,6 Meme Kanseri 1,3 16 Şiddet 1,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,3 17 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 Trafik Kazaları 1,3 18 Astım 1,2 Romatoid Arthrid 1,3 19 Tüberküloz 1,1 Alzheimer ve Diğer Demanslar 1,2 20 Lösemi 1,1 Astım 1,1 Erkeklerde %11,1, kadınlarda ise %8,5 ile iskemik kalp hastalığı ilk sıradadır. Erkeklerde ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar %7,5 lik bir yüzdeyle yer alırken, kadınlarda perinatal nedenler %7,8 ile ikinci sırayı almaktadır. Erkeklerde üçüncü sırada %7,3 ile perinatal nedenler yer alırken, kadınlarda üçüncü sırayı %6,8 ile serebrovasküler hastalıklar almaktadır. Gafik 3.164 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY/1000 Kişi 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 16,2 112,4 37,1 23,1 116,6 33,3 9,6 108,4 40,9 Karadeniz Kuzey Erkek Kadın Bölge Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 370

Grafik 3.164 de Kuzey Bölgesinde hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye Kuzey Bölgesinde toplam hastalık yükü 165,8 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 37,1 DALY/1000 kişilik bölümünü I. Grup hastalıklar, 112,4 DALY/1000 kişilik bölümünü II. Grup hastalıklar, 16,2 DALY/1000 kişilik bölümünü ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 172,9 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 33,3 DALY/1000 kişi, 116,6 DALY/1000 kişi ve 23,1 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 158,8 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 40,9 DALY/1000 kişi, 108,4 DALY/1000 kişi ve 9,6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159.3 DALY/1000 kişi iken Kuzey Bölgede biraz daha yüksek olduğu (165,8 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164.9 DALY/1000 kişi, Kuzey Bölgede ise 172,9 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153.6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, Kuzey Bölgede bu değerin 158,8 DALY/1000 kişi olduğu görülmektedir. Tablo 3.216 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY/1000 Kişi Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 250,1 11,7 11,7 10,8 12,1 15,0 15,4 19,2 II. Grup 79,7 24,0 66,8 106,6 203,8 328,5 402,2 433,0 III. Grup 20,6 18,6 36,2 21,8 16,8 12,6 9,5 8,4 Kadınlar I. Grup 244,5 13,7 29,1 21,6 19,6 29,6 18,8 21,2 II. Grup 74,3 22,4 62,6 97,2 172,5 262,4 373,7 417,0 III. Grup 14,9 10,8 11,1 9,3 7,2 4,2 3,2 4,2 Toplam Erkekler 350,4 54,3 114,7 139,2 232,7 356,1 427,1 460,7 Kadınlar 333,7 46,9 102,8 128,2 199,3 296,3 395,7 442,4 Tablo 3.216 ve Grafik 3.165 de Kuzey Bölgesinde DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü 350,4 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 333,7 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 114,7 DALY/1000 kişi ve 102,8 DALY/1000 kişiye inerken, 30-44 yaş grubunda 139,2 DALY/1000 kişi ve 128,2 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 232,7 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 199,3 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 427,1 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 395,7 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise erkeklerde 460,7 DALY/1000 kişi, kadınlarda 442,4 DALY/1000 kişi hastalık yükü saptanmıştır. 371

Grafik 3.165 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 500,0 450,0 400,0 350,0 DALY/1000 Kişi 300,0 250,0 200,0 Erkek Kadın 150,0 100,0 50,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.166 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 180.000 160.000 140.000 120.000 DALY Sayısı 100.000 80.000 60.000 Grup III Grup II Grup I 40.000 20.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 372

Grafik 3.166 da Kuzey Bölgede yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 123,107 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken, 38,354 ü II.grup hastalıklar, 8870 i ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 169,487 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 32,358 I. Grup hastalıklar (erkeklerde 8812, kadınlarda 23,547 DALY) 100,950 (50,308 erkeklerde, 50,642 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 36,179 unu ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 157,076 DALY nin 19,036 sını I. Grup hastalıklar, 119,760 ını II.grup, 18,280 ini ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 45-59 yaş grubunda bu değerler; 12,333, 145,737 ve 9,244 DALY dir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 9004, 117,209 ve 3,290 DALY iken, 70-79 yaş grubunda I grup hastalıklar 3,528, II.grup hastalıklar 78,516, III.grup hastalıklar ise 1202 dur. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1,128 DALY iken II.grup hastalıklar için 23,301, III. Grup hastalıklar için ise 318 DALY dir. Tablo 3.217 Türkiye Kuzey Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Toplam YLL Yüzde Toplam YLD Yüzde Kardiyovasküler 221.146 23,08 119.991 24,38 101.155 21,71 186.142 35,03 35.003 8,20 Nöropsikiatrik 121.315 12,66 55.046 11,18 66.269 14,22 7.957 1,50 113.357 26,56 95.064 9,92 47.227 9,60 47.837 10,27 75.577 14,22 19.487 4,57 HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hastalıkları Yaralanmalar 93.837 9,79 65.725 13,35 28.112 6,03 51.316 9,66 42.521 9,96 Maternal ve Perinatal 82.190 8,58 36.045 7,32 46.144 9,90 62.104 11,69 20.086 4,71 Kanserler 68.141 7,11 39.005 7,93 29.136 6,25 63.104 11,88 5.037 1,18 Solunum Sistemi 64.655 6,75 33.489 6,80 31.166 6,69 27.854 5,24 36.801 8,62 Hastalıkları Kas-iskelet Sistemi 44.373 4,63 20.117 4,09 24.255 5,21 159 0,03 44.214 10,36 Sindirim Sistemi 40.805 4,26 20.382 4,14 20.422 4,38 18.013 3,39 22.792 5,34 Beslenme 37.156 3,88 11.287 2,29 25.870 5,55 6.188 1,16 30.968 7,26 Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Diğer II.Grup 28.642 2,99 14.978 3,04 13.664 2,93 12.516 2,36 16.126 3,78 Duyu Organ 24.140 2,52 11.731 2,38 12.409 2,66 4 0,00 24.136 5,66 Bozuklukları Diabetes Mellitus 21.789 2,27 9.694 1,97 12.094 2,60 10.395 1,96 11.393 2,67 Genitoüriner 14.667 1,53 7.279 1,48 7.389 1,59 9.942 1,87 4.725 1,11 HIV/AIDS 169 0,02 151 0,03 19 0,00 47 0,01 123 0,03 Tablo 3.217 de temel hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Burada hastalıklar gruplandırılarak hastalık yükü oluşturan temel hastalıkların DALY, YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Kuzey Bölgesinde toplam DALY 958,088 dir. Belirlenen bu hastalık yükünün 221.146 DALY sinin kardiyovasküler hastalıklara bağlı olduğu, bunu nöropsikiatrik hastalıkların 121.315 DALY ile izlediğini daha sonraki sıraları ise 95.064 ile HIV, AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarının ve 93.837 ile yaralanmaların aldığı görülmektedir. Grafik 3.167 de Kuzey Bölgesinde temel hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 373

Grafik 3.167 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. Erkek Kadın Diabetes Mellitus Genitoüriner Hast. - 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 Toplam DALY Grafik 3.167 de görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyettede kardiyovasküler hastalıklardır. Bunu nöropsikiatrik hastalıklar, HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyonlar, yaralanmalar, maternal ve perinatal nedenler ve kanserler izlemektedir. Kuzey Bölgede hastalıkların dağılımı diğer bölgelerden çok büyük farklılıklar göstermemesine rağmen kardiyovasküler hastalıklar ve solunum sistemi hastalıklarının diğer bölgelere göre daha fazla hastalık yükü oluşturduğu görülmektedir. 374

Grafik 3.168 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 DALY/1000 Kişi Hastalıklara göre YLL ve YLD oranları incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu kardiyovasküler hastalıklar ve maternal ve perinatal nedenlerin izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın kas-iskelet sistemi hastalıklarında nöropsikiyatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. 375

Grafik 3.169 Türkiye Kuzey Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 492.147 Kardiyovasküler Hast. 24,4% Nöropsikiyatrik Hast. 11,2% Perinatal Nedenler 7,3% Solunum Sistemi Hast. 6,8% Beslenme Yetersizlikleri 2,3% Yaralanmalar 13,4% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 9,6% HIV/AIDS 0,0% Kanserler 7,9% Duyu Organları Bzk. 2,4% Diğer Grup II. Hast. 3,0% Sindirim Sistemi Hast. 4,1% Genitoüriner Hast. 1,5% Diabetes Mellitus 2,0% Kas-iskelet Sistemi Hast. 4,1% Türkiye de Kuzey Bölgesinde toplam hastalık yükü 958.088 olarak hesaplanmıştır. Bu bölgede erkeklerde saptanan hastalık yükü toplam 492,147 DALYdir. Bu DALY lerin %24,4 u kardiyovasküler hastalıklar tarafından meydana gelirken %13,4 ünü yaralanmalar, %11,2 sini nöropsikiatrik hastalıklar, %9,6 sını HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %7,9 unu kanserler, %7,3 ünü perinatal nedenler, %6,8 ini solunum sistemi hastalıkları, %4,1 ini kas-iskelet sistemi ve sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Kuzey Bölgesinde erkeklerdeki hastalık yükü Türkiye genelinden bazı farklılıklar göstermektedir. Türkiye genelinde kardiyovasküler hastalıklar erkeklerdeki hastalık yükünün %20,5 ini oluştururken, yaralanmalar %14,7 sini, %10,4 ünü HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları ve %8,8 ini perinatal nedenler oluşturmaktadır. Kuzey Bölgede ise kardiyovasküler hastalıkların (%24,4) Türkiye genelinden daha fazla bir hastalık yükü oluşturduğu görülmektedir. 376

Grafik 3.170 Türkiye Kuzey Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 465.941 Maternal ve Perinatal Nedenler 9,9% Kardiyovasküler Hast. 21,7% Nöropsikiyatrik Hast. 14,2% Solunum Sistemi Hast. 6,7% Beslenme Yetersizlikleri 5,6% Yaralanmalar 6,0% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 10,3% Kanserler 6,3% Duyu Organları Bzk. 2,7% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,6% Diabetes Mellitus 2,6% Kas-iskelet Sistemi Hast. 5,2% Sindirim Sistemi Hast. 4,4% Diğer Grup II. Hast. 2,9% Kuzey Bölgesinde kadınlarda toplam hastalık yükü 465.941 DALY bulunmuştur. Toplam DALY lerin %21,7 sini kardiyovasküler hastalıklar, % 14,2 sini nöropsikiyatrik hastalıklar, %10,3 unu HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %9,9 unu maternal ve perinatal nedenler, %6,7 sini solunum sistemi hastalıkları, %6,3 ünü kanserler, %6 sını yaralanmalar, %5,6 sını beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,2 sini kas-iskelet sistemi hastalıkları ve %4,4 ünü sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. DALY lerin %2,6 lık bir bölümünü oluşturan Diabetes Mellitus ve %2,7 lik bölümünü oluşturan duyu organları bozuklukları diğer önemli nedenlerdir. 377

Grafik 3.171 Türkiye Kuzey Bölgede DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100% 9,8 13,9 12,8 12,3 80% Toplam DALYlerin Dağılımı 60% 40% 20% 0% 67,8 22,4 Karadeniz Kuzey Bölgesi 76,2 78,2 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler 40,1 47,6 Gelişmekte Olan Ülkeler Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye Kuzey Bölgesinde hastalık yükü gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında Kuzey Bölge nin gelişmekte olan ülkelerle benzerlik gösterdiği görülmektedir. Türkiye Kuzey Bölgesinin toplam hastalık yükünün %22,4 ünü I. Grup hastalıklar oluştururken, bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır (122). Türkiye Kuzey Bölgede hastalık yükünün %67,8 i II.grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oran diğer Avrupa ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %76,2-78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir. Türkiye Kuzey Bölgede hastalık yükünün %9,8 i III.grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oran diğer Avrupa Birliği ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %13,9 ve %12,8, gelişmekte olan ülkelerde %12,3 dür. Görüldüğü üzere Kuzey Bölge hastalık yükü değerlendirmesi açısından gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin dağılımından oldukça farklılık göstermektedir. 3.5.4.4.1. Türkiye Kuzey Bölge Yaş Gruplarına Göre DALY dağılımları Bu bölümde Kuzey Bölgede DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. 378

Tablo 3.218 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 27,8 Perinatal nedenler 26,5 Perinatal nedenler 29,3 2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 10,2 Enfeksiyonları 10,3 Enfeksiyonları 10,1 3 Konjenital Anomaliler 8,3 Konjenital Anomaliler 8,6 Konjenital Anomaliler 8,1 4 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,7 İshalle Seyreden Hastalıklar 6,6 5 Trafik Kazaları 2,5 Trafik Kazaları 2,7 Trafik Kazaları 2,3 6 Menenjit 2,1 Menenjit 2,1 Migren 2,2 7 Kızamık 2,0 Kızamık 2,0 Kızamık 2,1 8 Migren 1,7 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 Menenjit 2,0 9 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 Astım 1,5 Astım 1,8 10 Astım 1,6 Migren 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,7 0-14 yaş grubunda toplam DALYler içinde en önemli yüzdeyi %27,8 lik bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkek çocuklarda %26,5, kız çocuklarında ise %29,3 dür. İkinci sırayı alan Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları ise tüm DALY lerin %10,2 sini oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda Konjenital Anomaliler (toplamda %8,3, erkeklerde %8,6, kız çocuklarda %8,1) üçüncü sırada ve ishalle seyreden hastalıkların ise (%6,7, erkeklerde %6,7, kız çocuklarda %6,6) sıralamada dördüncü sırayı aldıkları görülmektedir. Tablo 3.219 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,1 İskemik Kalp Hastalığı 11,9 Unipolar Depresif Bozukluk 9,6 2 Unipolar Depresif Bozukluk 6,9 Serebrovasküler Hastalık 6,4 İskemik Kalp Hastalığı 6,2 3 Serebrovasküler Hastalık 5,6 Osteoartrit 4,9 Demir Eksikliği Anemisi 5,2 4 Osteoartrit 4,8 Unipolar Depresif Bozukluk 4,4 Serebrovasküler Hastalık 4,8 5 Demir Eksikliği Anemisi 2,8 Trafik Kazaları 3,7 Osteoartrit 4,7 6 Trafik Kazaları 2,6 Alkol Kullanımına Bağlı 2,9 Maternal nedenler 3,9 7 KOAH 2,6 8 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları Bozukluklar Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,5 KOAH 3,1 2,5 Şiddet 2,5 Romatizmal Kalp Hastalığı 2,5 9 Diabetes mellitus 2,0 KOAH 2,1 10 Romatizmal Kalp Hastalığı 1,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 2,0 Diabetes mellitus 2,1 15-59 yaş grubunda DALY dağılımları incelendiğinde erkeklerde ve toplamda sırasıyla %11,9 luk ve %9,1 lik yüzdelerle iskemik kalp hastalıklarının birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu grupta kadınlarda birinci sırayı %9,6 ile unipolar depresif hastalıklar alırken bu neden toplamda %6,9 ile ikinci sıradadır. Serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%5,6) osteoartritler (%4,8) ise dördüncü sırada yer almaktadır. Erkeklerde bu sıralama iskemik kalp hastalıkları (%11,9), serebrovasküler hastalıklar (%6,4), osteoartritler (%4,9) biçimindedir. Kadınlarda bu sıralama %9,6 ile unipolar depresif hastalıklar, iskemik kalp hastalıkları (%6,2), demir eksikliği anemisi (%5,2) biçimindedir. 379

Tablo 3.220 Türkiye Kuzey Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 20,7 İskemik Kalp Hastalığı 20,8 İskemik Kalp Hastalığı 20,5 2 Serebrovasküler Hastalık 16,3 Serebrovasküler Hastalık 16,7 Serebrovasküler Hastalık 16,0 3 KOAH 8,4 KOAH 11,2 KOAH 5,8 4 Diabetes mellitus 4,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,8 Diabetes mellitus 5,8 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,9 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 4,3 6 Alzheimer ve diğer demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,4 Alzheimer ve diğer demanslar 3,6 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,7 İnflamatuar Kalp Hastalığı 3,0 Osteoartrit 2,9 8 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,7 Alzheimer ve diğer 2,8 Demir Eksikliği Anemisi 2,8 9 Osteoartrit 2,5 10 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları demanslar Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,4 Osteoartrit 2,1 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,4 2,5 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %20,7 lik bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Bu dağılım erkek ve kadınlarda %20,8 ve %20,5 dir. Toplamda %16,3 lük, erkeklerde %16,7 lik ve kadınlarda %16,0 lık yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır. Üçüncü sırada toplamda ve her iki cinsiyette KOAH yer almaktadır (toplamda %8,4; erkeklerde %11,2; kadınlarda %5,8). Toplamda dördüncü sırada diabetes mellitus (%4,9) yer alırken erkeklerde trakea, bronş ve akciğer kanseri (%4,8), kadınlarda yine diabetes mellitus (%5,8) bulunmaktadır. 3.5.4.5 Doğu Bölgesi DALY Dağılımları Bu bölümde Türkiye nin hastalık yükü belirlemede kullandığımız temel ölçüt olan DALY lerin Türkiye Doğu Bölgesinde erkek ve kadınlarda, farklı yaş gruplarındaki dağılımları sunulmaktadır. Tablo 3.221 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın % Dağılımı (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY nedenleri Toplam DALY ler (%) 1 Perinatal Nedenler 15,0 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,2 3 İskemik Kalp Hastalığı 4,2 4 Serebrovasküler Hastalık 4,1 5 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,9 6 Konjenital Anomaliler 3,3 7 Unipolar Depresif Bozukluklar 3,2 8 Trafik Kazaları 2,5 9 Osteoartritler 2,2 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 11 KOAH 1,9 12 Maternal nedenler 1,4 13 Astım 1,3 14 Diabetes Mellitus 1,3 15 Tüberküloz 1,2 16 Düşmeler 1,2 17 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,2 18 Menenjit 1,1 19 Migren 1,0 20 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,0 Doğu Bölgede ilk neden %15,0 ile perinatal nedenlerdir. 380

Tablo 3.222 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 20 Hastalığın Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal Nedenler 14,8 Perinatal Nedenler 15,2 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 6,4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,9 3 İskemik Kalp Hastalığı 4,9 Unipolar Depresif Bozukluklar 4,5 4 Serebrovasküler Hastalık 4,1 Serebrovasküler Hastalık 4,1 5 İshalle Seyreden Hastalıklar 4,0 İshalle Seyreden Hastalıklar 3,7 6 Konjenital Anomaliler 3,6 Demir Eksikliği Anemisi 3,6 7 Trafik Kazaları 3,1 İskemik Kalp Hastalığı 3,4 8 Osteoartritler 2,2 Konjenital Anomaliler 3,0 9 Unipolar Depresif Bozukluklar 2,1 Maternal Nedenler 3,0 10 KOAH 2,0 Osteoartritler 2,1 11 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,5 KOAH 1,8 12 Tüberküloz 1,5 Trafik Kazaları 1,7 13 Astım 1,3 Migren 1,4 14 Düşmeler 1,3 Diabetes Mellitus 1,4 15 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,2 Astım 1,3 16 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 Romatoid Arthrid 1,2 17 Menenjit 1,2 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,2 18 Diabetes Mellitus 1,2 Düşmeler 1,2 19 Şiddet 1,1 Menenjit 1,1 20 Lösemi 1,1 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,0 Erkeklerde %14,8 ile, kadınlarda %15,2 ile perinatal nedenler ilk sıradadır. İkinci sırada alt solunum yolu enfeksiyonları (%6,4 ve %5,9), üçüncü sırada erkeklerde iskemik kalp hastalığı (%4,9), kadınlarda unipolar depresif bozukluklar (%4,5) bulunmaktadır. Grafik 3.172 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Hastalık Gruplarına ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) DALY/1000 Kişi 200,0 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 21,1 98,7 74,5 Doğu Doğu ve Güneydoğu Bölge Anadolu 28,3 100,0 68,8 Erkek 13,4 97,4 80,5 Kadın Grup III Grup II Grup I Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 381

Grafik 3.172 de Doğu Bölgesinde hastalık yükünün cinsiyete ve hastalık gruplarına göre dağılımı DALY/1000 kişi olarak sunulmaktadır. Türkiye Doğu Bölgesinde toplam hastalık yükü 194,3 DALY/1000 kişidir. Bu toplamın, 74,5 DALY/1000 kişilik kısmını I. Grup hastalıklar, 98,7 DALY/1000 kişilik kısmını II. Grup hastalıklar, 21,1 DALY/1000 kişilik kısmını ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. Erkeklerde toplam hastalık yükü 197,1 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 68,8, 100,0 ve 28,3 DALY/1000 kişidir. Kadınlarda toplam hastalık yükü 191,2 DALY/1000 kişidir. Hastalık gruplarına göre dağılımı ise sırasıyla 80,5, 97,4 ve 13,4 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Türkiye ulusal düzeyde hastalık yükü 159.3 DALY/1000 kişi iken Doğu Bölgesi nde daha yüksek olduğu (194,3 DALY/1000 kişi) görülmektedir. Ulusal düzeyde erkeklerde toplam hastalık yükü 164.9 DALY/1000 kişi, Doğu Bölgesi nde ise 197,1 DALY/1000 kişidir. Bu değerler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise ulusal düzeyde kadınlarda hastalık yükü 153,6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmışken, Doğu Bölgesi nde bu değerin 191,2 DALY/1000 kişi olduğu görülmektedir. Tablo 3.223 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Değerlerinin Hastalık Gruplarına, Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Hastalık Grupları 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80 ve üzeri Erkekler I. Grup 403,3 20,0 15,0 13,1 15,5 16,3 16,0 17,4 II. Grup 106,3 32,2 73,5 118,4 212,8 297,4 406,7 443,8 III. Grup 28,3 24,8 36,1 23,8 26,1 25,2 6,2 7,6 Kadınlar I. Grup 397,0 24,7 41,3 32,2 24,3 31,7 20,4 20,1 II. Grup 96,9 33,4 78,0 102,3 177,3 265,1 409,7 448,2 III. Grup 19,7 15,1 12,0 8,9 12,7 16,4 3,1 3,5 Toplam Erkekler 537,9 77,1 124,6 155,3 254,4 338,9 428,9 468,7 Kadınlar 513,5 73,2 131,3 143,4 214,3 313,2 433,3 471,9 Tablo 3.223 ve Grafik 3.173 de Doğu Bölgesinde DALY/1000 kişilerin yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılım durumları sunulmaktadır. 0-4 yaş grubu erkeklerde hastalık yükü 537,9 DALY/1000 kişi iken bu yaş grubu kız çocuklarında toplam hastalık yükü 513,5 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır.15-29 yaş grubunda bu değerler sırasıyla 124,6 DALY/1000 kişi ve 131,3 DALY/1000 kişiye inerken, 30-44 yaş grubunda 155,3 DALY/1000 kişi ve 143,4 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 45-59 yaş grubunda bu değerler tekrar yükselmekte ve erkeklerde saptanan hastalık yükü 254,4 DALY/1000 kişi, kadınlarda saptanan hastalık yükü ise 214,3 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. 70-79 yaş grubunda oluşan hastalık yükü daha da artış göstermekte erkekler de 428,9 DALY/1000 kişiye, kadınlarda da 433,3 DALY/1000 kişiye çıkmaktadır. 80 yaş ve üzeri grupta ise hastalık yükü, erkeklerde 468,7 DALY/1000 kişi, kadınlarda ise 471,9 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 382

Grafik 3.173 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Değerlerinin Yaşa ve Cinsiyete Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 600,0 500,0 400,0 DALY/1000 Kişi 300,0 200,0 Erkek Kadın 100,0 0,0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupları Grafik 3.174 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Sayılarının Hastalık Gruplarına ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 1.000.000 900.000 800.000 700.000 600.000 DALY Sayısı 500.000 400.000 300.000 G rup III Grup II Goup I 200.000 100.000 0 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Yaş Grupla rı Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar 383

Grafik 3.174 de Doğu Bölgesinde yaş grupları ve hastalık gruplarına göre mutlak DALY dağılımları verilmektedir. 0-4 yaş grubunda toplam hastalık yükü nün 719,450 si I. Grup hastalıklar tarafından oluşurken 182,940 ı II.grup hastalıklar, 43,421 ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 15-29 yaş grubunda ise 265,466 DALY olarak hesap edilen toplam hastalık yükünün 111,580 i I. Grup hastalıklar (erkeklerde 31,272, kadınlarda 80,309 DALY) 305,206 ( 153,479 erkeklerde, 151,727 DALY kadınlarda) II.grup hastalıklar, 98,675 i ise III. Grup hastalıklar oluşturmaktadır. 30-44 yaş grubundaki toplam 312,677 DALY nin 46,887 sini I. Grup hastalıklar, 231,207 sini II.grup, 34,583 ünü ise III. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmiştir. 45-59 yaş grubunda bu değerler; 22,697, 221,426 ve 21,977 DALY dir. 60-69 yaş grubunda bu dağılım sırasıyla 12,180, 141,559 ve 10,450 DALY iken, 70-79 yaş grubunda I grup hastalıklar 4,287, II.grup hastalıklar 95,412, III.grup hastalıklar ise 1074 dur. 80 ve üzeri yaş grubunda ise toplam hastalık yükü I.grup hastalıklar için 1211 DALY iken II.grup hastalıklar için 28,630, III. Grup hastalıklar için ise 343 DALY dir. Görüldüğü üzere 0-4 yaş grubunda DALY i oluşturan en önemli hastalıklar I. Grup hastalıklar arasında yer alırken, yaş ilerledikçe bu II.grup hastalıklara doğru kaymaktadır. Dağılımlar Türkiye genelinden farklılıklar göstermektedir. I.gruptaki hastalıklara bağlı hastalık yükü Türkiye geneli ve diğer bölgelere göre daha fazladır. Tablo 3.224 Türkiye Doğu Bölgesinde Temel Hastalık Gruplarının YLL, YLD ve Cinsiyete Göre DALY Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam Erkek Kadın Hastalıklar DALY Yüzde DALY Yüzde DALY Yüzde Toplam YLL Yüzde Toplam YLD Yüzde HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hastalıkları 452.120 17,38 231.185 17,00 220.935 17,80 382.218 25,19 69.903 6,45 Maternal ve Perinatal 426.806 16,41 201.749 14,84 225.057 18,13 374.504 24,68 52.302 4,83 Nöropsikiatrik 329.751 12,68 151.916 11,17 177.835 14,33 19.632 1,29 310.119 28,63 Kardiyovasküler 323.076 12,42 183.360 13,49 139.716 11,26 266.879 17,59 56.197 5,19 Yaralanmalar 281.916 10,84 195.241 14,36 86.674 6,98 142.429 9,39 139.486 12,88 Solunum Sistemi 137.700 5,29 71.117 5,23 66.584 5,36 54.515 3,59 83.185 7,68 Hastalıkları Kanserler 123.247 4,74 76.169 5,60 47.079 3,79 114.495 7,54 8.753 0,81 Beslenme 117.557 4,52 41.337 3,04 76.220 6,14 33.021 2,18 84.536 7,81 Yetersizliğine Bağlı Hstalıklar Diğer II.Grup 112.356 4,32 61.567 4,53 50.789 4,09 49.979 3,29 62.377 5,76 Sindirim Sistemi 92.677 3,56 49.680 3,65 42.996 3,46 39.084 2,58 53.593 4,95 Kas-iskelet Sistemi 92.467 3,56 42.172 3,10 50.296 4,05 595 0,04 91.872 8,48 Duyu Organ 42.100 1,62 20.915 1,54 21.186 1,71 96 0,01 42.004 3,88 Bozuklukları Genitoüriner 34.905 1,34 16.858 1,24 18.047 1,45 23.291 1,53 11.614 1,07 Diabetes Mellitus 33.672 1,29 15.989 1,18 17.682 1,42 16.874 1,11 16.797 1,55 HIV/AIDS 312 0,01 263 0,02 49 0,00 0 0,00 312 0,03 Tablo 3.224 de temel hastalık gruplarına göre erkek ve kadınlarda toplam DALY ler ve DALY leri oluşturan YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Burada hastalıklar gruplandırılarak hastalık yükü oluşturan temel hastalıkların DALY, YLL ve YLD dağılımları sunulmaktadır. Doğu Bölgesinde toplam DALY 2,600,662. Belirlenen bu hastalık yükünün 452.120 ile HIV, AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarına bağlı olduğu, bunu 426.806 DALYile maternal ve perinatal nedenlerin izlediği nöropsikiatrik hastalıkların ise 329.751 DALY ile üçüncü sırayı aldığı görülmektedir. Grafik 3.175 de Doğu Bölgesi nde temel hastalık gruplarının cinsiyete göre dağılımları verilmektedir. 384

Grafik 3.175 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS hariç Diğer Enfeksiyon Hast. Yaralanmalar Nöropsikiyatrik Hast. Maternal ve Perinatal Nedenler Kardiovasküler Hast. Solunum Sistemi Hast. Beslenme Yetersizlikleri Kanserler Duyu Organları Hast. Diğer Grup II. Hast. Sindirim Sistemi Hast. Kas-İskelet Sistemi Hast. Diabetes Mellitus Erkek Kadın Genitoüriner Hast. - 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 300.000 350.000 400.000 450.000 500.000 Toplam DALY Grafik 3.175 de görüldüğü üzere, DALY lerin en büyük nedeni her iki cinsiyettede HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarıdır. Maternal ve perinatal nedenler HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarını izlemekte, kardiyovasküler hastalıklar, nöropsikiyatrik hastalıklarla birlikte maternal ve perinatal nedenlerden sonra hastalık yükünü oluşturmaktadır. Bu dağılım Türkiye geneli ve diğer bölgelerden tamamen farklıdır. Türkiye geneli ve diğer bölgelerde kardiyovasküler hastalıklar ve nöropsikiatrik hastalıklar en önemli hastalık yükünü oluşturan hastalıklar iken Doğu Bölgede bu hastalıklar HIV ve AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıklarından sonra gelmektedir. Grafik 3.176 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY lerin Temel Hastalıklara, YLL ve YLD Oranlarına Göre Dağılımı (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000,Türkiye) HIV/AIDS HIV/AIDS Hariç Diğer Enf.Hast. Yaralanmalar Nöropsikiatrik Maternal ve Perinatal Kardiyovasküler Solunum Sist. Hast. Beslenme Yetersizliğine Bağlı Hastalıklar Kanserler Duyu organları Diğer II.grup Sindirim sistemi Kas-iskelet sistemi Diabetes Mellitus YLL YLD Genitoüriner 0 5 10 15 20 25 30 35 40 DALY/1000 Kişi 385

DALY ler bilindiği üzere YLL ve YLD toplamından oluşmaktadır. Hastalıklara göre bu oran incelendiğinde kanserlerde YLL kompenentinin en yüksek olduğu, bunu Doğu Bölgede maternal ve perinatal nedenlerin izlediği, YLD açısından ise en yüksek oranın kas-iskelet sistemi hastalıklarında ve nöropsikiatrik hastalıklarda olduğu görülmektedir. Grafik 3.177 Türkiye Doğu Bölgesinde Erkeklerde DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde toplam DALY: 1.359.517 Perinatal Nedenler 14,8% Kardiyovasküler Hast. 13,5% Solunum Sistemi Hast. 5,2% Beslenme Yetersizlikleri 3,0% Kanserler 5,6% Duyu Organları Bzk. 1,5% Nöropsikiyatrik Hast. 11,2% Diğer Grup II. Hast. 4,5% Sindirim Sistemi Hast. 3,7% Kas-iskelet Sistemi Hast. 3,1% Yaralanmalar 14,4% Diabetes Mellitus 1,2% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 17,0% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,2% Doğu Bölgede toplam hastalık yükü 2.600.662 olarak hesaplanmıştır. Doğu Bölge için erkeklerde saptanan hastalık yükü toplam 1,359,517 DALYdir. Bu DALY lerin %17 i HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları tarafından meydana gelirken, %14,8 ini perinatal nedenler, %14,4 ünü yaralanmalar, %13,5 ü kardiyovasküler hastalıklar, %11,2 sini nöropsikiyatrik hastalıklar, %5,6 sını kanserler, %5,2 sini solunum sistemi hastalıkları, %3,7 sini sindirim sistemi hastalıkları ve %3,1 ini kasiskelet sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. 386

Grafik 3.178 Türkiye Doğu Bölgesinde Kadınlarda DALY Nedenlerinin Temel Hastalık Gruplarına Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda toplam DALY: 1.241.144 Kardiyovasküler Hast. 11,3% Solunum Sistemi Hast. 5,4% Beslenme Yetersizlikleri 6,1% Kanserler 3,8% Maternal ve Perinatal Nedenler 18,1% Nöropsikiyatrik Hast. 14,3% Duyu Organları Bzk. 1,7% Diğer Grup II. Hast. 4,1% Sindirim Sistemi Hast. 3,5% Kas-iskelet Sistemi Has 4,1% Yaralanmalar 7,0% HIV/AIDS Hariç Diğer Enfeksiyon Hast. 17,8% HIV/AIDS 0,0% Genitoüriner Hast. 1,5% Diabetes Mellitus 1,4% Kadınlarda toplam hastalık yükü 1,241,144 DALY bulunmuştur. Toplam DALY lerin %18,1 ini maternal ve perinatal nedenler, %17,8 ini HIV/AIDS hariç diğer enfeksiyon hastalıkları, %11,3 ünü kardiyovasküler hastalıklar, %7 sini yaralanmalar, %6,1 ini beslenme yetersizliğine bağlı hastalıklar, %5,4 ünü solunum sistemi hastalıkları, %4,1 ini kas-iskelet sistemi hastalıkları, %3,8 ini kanserler ve %3,5 ini sindirim sistemi hastalıkları oluşturmaktadır. Görüldüğü üzere kadınların hastalık yükü de Türkiye nin diğer bölgelerinden oldukça farklıdır. Türkiye genelinde tüm hastalık yükünün %20,5 ini oluşturan kardiyovasküler hastalıklar Doğu Bölgede ancak %11,3 ünü oluşturmaktadır. 387

Grafik 3.179 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY Nedenlerinin Hastalık Gruplarına Göre Yüzde Dağılımının Avrupa, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam DALYlerin Dağılımı 100% 80% 60% 40% 20% 10,8 13,9 12,8 12,3 50,8 40,1 76,2 78,2 47,6 38,3 Grup III Grup II Grup I 0% Doğu Doğu ve Bölgesi Güneydoğu Anadolu Bölgesi 9,9 9,0 Avrupa Birliği Ülkeleri Gelişmiş Ülkeler Gelişmekte Olan Ülkeler Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genitoüriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Türkiye Doğu Bölgesinin toplam hastalık yükünün %38,3 ünü I. Grup hastalıklar oluştururken bu gelişmekte olan ülkelerde %47,6 civarındadır. Doğu Bölgesinde hastalık yükünün %50,8 ini II.grup hastalıklar oluştururken bu oran Avrupa Birliği ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %76,2 ve %78,2, gelişmekte olan ülkelerde %40,1 dir (122). Doğu Bölgesinde hastalık yükünün %10,8 ini III.grup hastalıklar oluştururken bu oran Avrupa Birliği ülkeleri ve gelişmiş ülkelerde %13,9 ve %12,8, gelişmekte olan ülkelerde %12,3 dür Bu görüntü ile Doğu Bölgesi hastalık yükü dağılımı açısından gelişmekte olan ülkelere benzer bir yapı göstermektedir. Türkiye Batı Bölgesi ile Güney hatta Orta Bölgesi gelişmiş ülkeler hastalık yükü dağılımına benzer iken Doğu Bölge hastalık yükü dağılımı gelişmekte olan ülkeler yapısındadır. 3.5.4.5.1 Doğu Bölgesi Yaş Gruplarına Göre DALY Bu bölümde Doğu Bölgesinde DALY lerin 0-14, 15-59 ve 60 yaş ve üzeri yaş gruplarındaki dağılımları verilecektir. 388

Tablo 3.225 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 0-14 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 30,6 Perinatal nedenler 29,9 Perinatal nedenler 31,5 2 Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 11,8 Enfeksiyonları 11,8 Enfeksiyonları 11,9 3 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,8 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 7,8 4 Kongenital Anomaliler 7,2 Kongenital Anomaliler 7,6 Kongenital Anomaliler 6,7 5 Menenjit 2,3 Menenjit 2,3 Menenjit 2,3 6 Trafik Kazaları 2,0 Trafik Kazaları 2,1 Migren 2,0 7 Kızamık 1,7 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,6 Trafik Kazaları 1,8 8 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,7 Kızamık 1,6 Kızamık 1,8 9 Migren 1,6 Astım 1,4 Protein Enerji Malnütrisyonu 1,8 10 Astım 1,5 Tüberküloz 1,2 Astım 1,7 0-14 yaş grubunda toplam DALYler içinde en önemli yüzdeyi %30,6 lık bir yüzde ile perinatal nedenlerin aldığı görülmektedir. Bu oran erkeklerde %29,9, kadınlarda ise %31,5 dir. İkinci sırayı alan alt solunum yolu enfeksiyonları ise tüm DALY lerin %11,8 ini oluşturduğu görülmektedir. Bu yaş grubunda ishalle seyreden hastalıkların (%7,8, erkeklerde %7,9, kadınlarda %7,8) ile sıralamada üçüncü sırayı aldığı görülmektedir. Tablo 3.226 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 15-59 Yaş Grubunda Cinsiyete Göre % Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 Unipolar Depresif Bozukluk 7,2 İskemik Kalp Hastalığı 7,1 Unipolar Depresif Bozukluk 10,1 2 İskemik Kalp Hastalığı 5,3 Serebrovasküler Hastalık 5,2 Maternal nedenler 6,8 3 Serebrovasküler Hastalık 4,9 Osteoartrit 4,7 Demir Eksikliği Anemisi 6,3 4 Osteoartrit 4,4 Trafik Kazaları 4,7 Serebrovasküler Hastalık 4,5 5 Demir Eksikliği Anemisi 3,4 Unipolar Depresif Bozukluk 4,6 Osteoartrit 4,1 6 Trafik Kazaları Alkol kullanımına bağlı 3,3 bozukluklar 3,2 İskemik Kalp Hastalığı 3,4 7 Maternal nedenler 3,3 Şiddet 2,4 KOAH 2,5 8 Yetişkinlerde görülen Yetişkinlerde görülen 2,3 işitme kayıpları işitme kayıpları 2,4 Şizofreni 2,3 9 Şizofreni 2,2 Şizofreni 2,1 Romatoid Artrit 2,2 10 KOAH 2,1 Tüberküloz Yetişkinlerde görülen 2,0 işitme kayıpları 2,2 15-59 yaş grubunda DALY dağılımları incelendiğinde toplamda %7,2 ile unipolar depresif hastalıkların birinci sırayı aldıkları görülmektedir. Erkeklerde %7,1 lik yüzdeyle birinci sırayı iskemik kalp hastalıklarının, kadınlarda %10,1 ile unipolar depresif hastalıkların birinci sırayı aldığı görülmektedir. Bu grupta iskemik kalp hastalıkları toplamda ikinci sırada (%5,3), serebrovasküler hastalıklar üçüncü sırada (%4,9) osteoartritler ise dördüncü sırada (%4,4) yer almaktadır. Erkeklerde bu sıralama iskemik kalp hastalıkları (%7,1), serebrovasküler hastalıklar (%5,2) osteoartritler (%4,7) trafik kazaları (%4,7) iken kadınlarda %10,1 ile unipolar depresif hastalıklar, maternal nedenler (%6,8), demir eksikliği anemisi (%6,3) ve serebrovasküler hastalıklar ( %4,5) olarak dağılım göstermektedir. 389

Tablo 3.227 Türkiye Doğu Bölgesinde DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın 60 Yaş ve Üzeri Grupta Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam % Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 17,0 İskemik Kalp Hastalığı 17,8 Serebrovasküler Hastalık 16,2 2 Serebrovasküler Hastalık 15,5 Serebrovasküler Hastalık 14,8 İskemik Kalp Hastalığı 16,1 3 KOAH 9,1 KOAH 11,9 KOAH 6,3 4 Diabetes mellitus 4,9 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 4,5 Diabetes mellitus 5,9 5 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,3 Diabetes mellitus 3,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,7 6 Alzheimer ve Diğer Demanslar 3,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 3,0 Alzheimer ve Diğer Demanslar 3,6 7 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,6 Mide Kanseri 3,0 Osteoartrid 3,0 8 Osteoartrid 2,5 Alzheimer ve Diğer Demanslar 2,8 Demir Eksikliği Anemisi 3,0 9 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 10 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,4 2,5 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,6 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 2,5 2,4 İnflamatuar Kalp Hastalığı 2,3 60 yaş ve üzeri grupta ise ilk sırayı %17,0 lık bir oranla iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Toplamda %15,5 lik bir yüzde ile serebrovasküler hastalıklar sıralamada ikinci sırada yer almaktadır. Erkeklerde KOAH üçüncü (%11,9), trakea, bronş ve akciğer kanseri sıralamada dördüncü sırada(%4,5) yer almaktadır. Kadınlarda ise serebrovasküler hastalıklar ilk sırada (%16,2), iskemik kalp hastalığı ikinci sırada (%16,1) yer almaktadır. Grafik 3.180 Türkiye Ulusal Düzey, Kent, Kır ve Beş Bölge İçin DALY lerin Hastalık Gruplarına Karşılaştırılması (DALY/1000 Kişi), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 250,0 200,0 150,0 100,0 Grup III Grup II Grup I 50,0 0,0 kent kır ulusal batı güney orta kuzey doğu Grup I: Bulaşıcı hastalıklar, maternal ve perinatal nedenler ve beslenme yetersizliğine bağlı ortaya çıkan hastalıklar Grup II: Bulaşıcı olmayan hastalıklar; Kalp Damar Sistemi Hastalıkları, Solunum Sistemi Hastalıkları, Sindirim Sistemi Hastalıkları, Endokrin, Nutrisyonel ve Metabolik Hastalıklar, Duyu Organ Bozuklukları, Genito-üriner Sistem Hastalıkları, Malign Neoplazmalar, Kas, İskelet Sistemi ve Nörolojik Bozukluklar, Nöropsikiatrik Bozukluklar ve Ağız ve Diş Sağlığı bozuklukları Grup III: İstemli ve İstemsiz Yaralanmalar Grafik 3.180 de beş bölgede DALY/1000 kişide dağılımları Türkiye kentsel alan, kırsal alan ve ulusal değerlerle karşılaştırlamalı olarak sunulmaktadır. Grafikte görüldüğü üzere, Doğu Bölgesinde toplam 194,3 DALY/1000 kişidir. Toplam 74,5 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oranlar II. Grup hastalıklar için 98,7 DALY/1000 kişi, III. Grup hastalıklar için ise 21,1 DALY/1000 kişi olarak saptanmıştır. 390

Güney Bölgesinde hesaplanan toplam 143,5 DALY/1000 kişidir. Toplam 31,3 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oranlar II. Grup hastalıklar için 97,0 DALY/1000 kişi, III. Grup hastalıklar için 15,2 DALY/1000 kişidir. Batı Bölgesi için bulunan değer ise 144,2 DALY/1000 kişidir. Toplam 27,0 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelmekte bu oranları sırasıyla II. Grup hastalıklar için 100,8 DALY/1000 kişi, III. Grup hastalıklar için ise 16,5 DALY/1000 kişi değeri izlemektedir. Orta Bölgesinde toplam hastalık yükü 160,1 DALY/1000 kişidir. Bu bölgede toplam 38.0 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oranlar II. Grup hastalıklar için 105,5 DALY/1000 kişi, III. Grup hastalıklar için ise 16,6 DALY/1000 kişi olarak hesaplanmıştır. Kuzey Bölgesinde ise toplam hastalık yükü 165,8 DALY/1000 kişidir. Bu bölgede de toplam 37,1 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken bu oranlar II. Grup hastalıklar için 112,4 DALY/1000 kişi, III. Grup hastalıklar için ise 16,2 DALY/1000 kişi olarak belirlenmiştir. Ulusal düzeydeki toplam hastalık yükü ise 159,3 DALY/1000 kişidir. Bu oranın 40,3 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken, 101,9 DALY/1000 kişilik bölümü II.grup hastalıklar ve 17,2 DALY/1000 kişilik bölümü de III.grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. Kentsel alanda toplam hastalık yükü ise 145,8 DALY/1000 kişidir. Bu oranın 32,8 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken, 95,8 DALY/1000 kişilik bölümü II.grup hastalıklar ve 17,3 DALY/1000 kişilik bölümü de III.grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. Kırsal alanda toplam hastalık yükü ise 184,2 DALY/1000 kişidir. Bu oranın 52,5 DALY/1000 kişilik bölümü I. Grup hastalıklar tarafından meydana gelirken, 114,6 DALY/1000 kişilik bölümü II.grup hastalıklar ve 17,2 DALY/1000 kişilik bölümü de III.grup hastalıklar tarafından meydana gelmektedir. 391

HALE DAĞILIMLARI Elde edilen bulgular ışığında Türkiye için HALE (sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi) değerleri hesap edilmiştir. HALE bize değişik yaş gruplarında bir kişinin sağlıklı olarak geçirmesi beklenen yaşam yıllarını verir. Son yıllarda Uluslararası Sağlık Beklentileri Merkezi (REVES) bu kavramın gelişmesine ve dünyada yerleşmesine çaba göstermektedir. Şu anda HALE değerleri, ulusal düzeyde ve OECD ülkelerinde ülkeler arası karşılaştırmalarda kullanılmaya başlanan DALY gibi özet, kompozit ölçütlerden bir diğeridir. Murray ve Lopez 1996 yılında Sullivan yöntemini kullanarak DFLE (Disability-free Life Expectancy) ve DALE (Disability-adjusted Life Expectancy) hesaplamalarını dünyadaki tüm bölgeler için gerçekleştirmişlerdir. İlerleyen yıllarda özellikle DSÖ, bu kavramların yerine HALE ölçütünün daha uygun bir özet ölçüt olabileceğini düşünerek DALE yerine karşılaştırmalarda HALE yi kullanmaya başlamıştır. HALE lerin hesap edilebilmesi için ülkelere özel yaşam tablolarının (gerektiğinde bölgesel farklılık var ise Türkiye de olduğu gibi kentsel ve kırsal alan için ayrı ayrı) olması gerekmektedir. Kısaca HALE; w s HALE x =[ L i *[ w s *D si ]]/l x i=x s=0 ( Kaynak: T.C.Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü, Başkent Üniversitesi,Ulusal Hastalık ve Maliyet Etkilik Projesi Kurs Notları, Ankara 26 Mayıs-8 Haziran 2002) formülüyle hesap edilmektedir. HALE hesaplanmasında kullanılan method yaşam tablosu fonksiyonlarını kullanmaktadır. Buna göre: i=x L x yıllarının sayısı l x D si Yaşam tablosu kohordunda X yaşı ile x+5 yaşı arasındaki yaş diliminde yaşanmış yaşam Kohort yaşam tablosunda x yaşında hayatta kalanların sayısı Hastalık durum prevalansının s ile gösterilen ciddiyet seviyesini gösteren sayı s=0 Herhangi bir sakatlığın olmadığının ifadesi w s sakatlık ağırlıkları Daha sonraki aşamada beklenen kaybedilen sağlıklı yaşam yılları(lhe) her yaş grubu için hesap edilmiş ancak doğumda ve 60 yaş için hesaplanmasının bir anlamı olması nedeniyle karşılaştırmalar bu iki değere göre yapılmıştır.hesaplamada aşağıdaki formül uygulanmıştır. LHE x =LE x -HALE x LHE x x yaşında kaybedilen sağlıklı yaşam yılları beklentisi LE x x yaşında yaşam beklentisi HALE x x yaşında sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi Kadın ve erkeklerde her yaş grubu için HALE ve LHE değerleri Türkiye ulusal düzey, kentsel ve kırsal alan için ayrı ayrı hesaplanmış olup Tablo 4.1 ve Tablo 4.2 de verilmektedir. 392

Tablo 4.1 Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Her Yaş Grubunda Cinsiyete Göre Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentisi(HALE) ve Kaybedilen Sağlıklı Yaşam Yılı(LHE), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ulusal Türkiye Kentsel Alan Türkiye Kırsal Alan Türkiye Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Yaş HALE LHE HALE LHE HALE LHE HALE LHE HALE LHE HALE LHE 0 60,8 7,83 64,0 7,94 61,4 7,23 65,0 8,81 59,5 6,72 61,6 7,53 1 62,2 7,76 65,4 8,16 62,7 7,26 66,9 8,37 61,3 6,89 63,2 7,81 5 59,0 7,46 62,2 7,94 59,5 6,96 63,5 8,21 58,2 6,69 60,2 7,61 10 54,4 7,29 57,6 7,75 54,9 6,79 58,9 7,97 53,7 6,49 55,7 7,40 15 49,8 7,06 52,9 7,58 50,2 6,66 54,2 7,76 49,0 6,40 51,0 7,28 20 45,4 6,80 48,5 7,14 45,9 6,30 49,7 7,37 44,7 6,07 46,7 6,84 25 41,2 6,39 44,2 6,63 41,6 5,99 45,3 6,90 40,5 5,72 42,5 6,35 30 36,9 6,02 39,8 6,25 37,3 5,62 40,9 6,46 36,3 5,32 38,3 5,88 35 32,6 5,66 35,5 5,80 33,0 5,26 36,6 5,95 32,0 5,03 34,1 5,45 40 28,4 5,24 31,3 5,30 28,8 4,84 32,3 5,48 27,8 4,70 30,0 5,00 45 24,2 4,92 27,1 4,88 24,6 4,52 28,1 4,99 23,8 4,28 25,9 4,64 50 20,4 4,39 23,2 4,29 20,7 4,09 24,1 4,42 20,0 3,86 22,1 4,11 55 16,8 3,91 19,5 3,66 17,1 3,61 20,2 3,88 16,4 3,50 18,5 3,56 60 13,4 3,54 15,9 3,15 13,7 3,24 16,5 3,33 13,1 3,17 15,1 3,03 65 10,6 2,92 12,7 2,49 10,8 2,72 13,2 2,61 10,4 2,58 12,0 2,45 70 8,1 2,39 9,8 1,91 8,2 2,29 10,2 1,96 7,9 2,18 9,3 1,86 75 5,9 2,02 7,4 1,34 6,0 1,92 7,7 1,33 5,8 1,83 7,1 1,27 80 4,0 1,83 5,6 0,74 4,1 1,73 5,7 0,81 4,0 1,64 5,4 0,72 85 + 1,9 2,30 2,6 1,92 2,0 2,25 2,6 2,01 2,0 2,12 2,6 1,80 393

Tablo 4.1 de cinsiyet ve yaş gruplarına göre Türkiye Ulusal, Kentsel ve Kırsal alanda HALE ve LHE dağılımları görülmektedir. Ulusal düzeyde 0 yaş grubunda erkeklerde HALE 60.8 yıl iken, bu değer kentsel ve kırsal alanda sırasıyla 61.4 ve 59.5 yıldır. 0 Yaş grubunda kadınlarda aynı değer Ulusal düzeyde 64.0 yıl, kentsel alanda 65.0 yıl ve kırsal alanda 61.6 yıldır. Ulusal düzeyde 20 yaş grubunda erkeklerde HALE 45.4 yıl iken, bu değer kentsel ve kırsal alanda sırasıyla 45.9 yıl ve 44.7 yıldır. 20 Yaş grubunda kadınlarda aynı değer Ulusal düzeyde 48.5 yıl kentsel alanda 49.7 yıl ve kırsal alanda 46.7 yıldır. Ulusal düzeyde 60 yaş grubunda erkeklerde HALE 13.4 yıl iken, bu değer kentsel ve kırsal alanda sırasıyla 13.7 yıl ve 13.1 yıldır. 60 Yaş grubunda kadınlarda aynı değer Ulusal düzeyde 15.9 yıl, kentsel alanda 16.5 yıl ve kırsal alanda 15.1 yıldır. Tablo 4.2 Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Her Yaş Grubunda ve Her İki Cinsiyet Birlikte Sağlığa Ayarlanmıış Yaşam Beklentisi(HALE) ve Kaybedilen Sağlıklı Yaşam Yılı(LHE), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) YAŞ GRUPLARI ULUSAL KENTSEL KIRSAL HALE LHE HALE LHE HALE LHE 0 62,49 7,28 63,45 7,71 60,71 6,95 1 63,89 7,48 64,70 7,86 62,41 7,18 5 60,71 7,25 61,59 7,44 59,37 6,96 10 56,10 7,09 56,94 7,28 54,82 6,81 15 51,42 6,92 52,24 7,12 50,18 6,65 20 47,05 6,56 47,81 6,78 45,85 6,30 25 42,70 6,21 43,41 6,45 41,57 5,95 30 38,35 5,85 39,00 6,12 37,29 5,61 35 34,02 5,48 34,65 5,74 33,04 5,25 40 29,74 5,12 30,34 5,36 28,84 4,90 45 25,54 4,78 26,10 5,00 24,73 4,57 50 21,64 4,30 22,16 4,50 20,93 4,11 55 17,91 3,86 18,38 4,04 17,30 3,69 60 14,39 3,48 14,80 3,64 13,88 3,33 65 11,37 2,89 11,73 3,01 10,96 2,76 70 8,65 2,41 8,95 2,47 8,34 2,30 75 6,32 1,99 6,52 2,03 6,11 1,91 80 4,29 1,80 4,43 1,80 4,17 1,75 85+ 2,25 2,11 2,30 2,13 2,30 1,96 Tablo 4.2 de her iki cinsiyet birlikte HALE değerleri sunulmaktadır.türkiye ulusal düzeyde 0 yaş grubunda her iki cinsiyet için HALE değeri 62.5 yıl iken bu değer kentsel ve kırsal alan için sırasıyla 63.5 ve 60.7 yıl olarak saptanmıştır. 20 yaş grubunda Türkiye kentsel alanda HALE değeri 47.8 yıl iken, kırsal alanda bu değer 45.9 yıl, ulusal düzeyde ise 47.1 yıl olarak belirlenmiştir. 60 yaş grubunda bu değerler ulusal, kentsel ve kırsal alan için sırasıyla 14.4, 14.8 ve 13.9 yıldır. 4.1. Türkiye Ulusal HALE Dağılımı Ulusal düzeyde doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 67.7 yıl, kadınlarda 71.9, her iki grup için 69.8 olarak hesap edilmiştir. Ulusal düzeyde, 5q0 ve 45q15 değerleri de daha önceki bölümlerde sunulmuştur. Bilindiği üzere ulusal düzeyde erkeklerde saptanan toplam ölüm sayısı 233,283, kadınlarda 197,177, toplamda ise 430,460 idi. Tüm bu değerlerin kullanılması ile doğumda sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi toplamda 62.5 yıl, erkeklerde 60.8, kadınlarda 64.0 yıldır. 60 yaşında bu değer erkekte, 13.4 yıl, kadında 15.9 yıl ve toplamda 14.4 yıldır. Doğumda ve 60 yaşında HALE değerlerinin dağılımı, 394

DSÖ nün Türkiye için tahmin ettiği durum ve Türkiye ye benzer ülkeler olan EurB1 ülkeleri ile karşılaştırmalar grafiklerle sunulmaktadır. Grafik 4.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete Göre Doğumda Yaşam Beklentilerinin(LE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Doğumda beklenen yaşam süresi (yıl) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - Erkek Kadın Toplam Türkiye 2000 Türkiye 2000 için WHO tahmini EurB1 2000 için WHO tahmini Grafik 4.1 de Türkiye Ulusal düzeyde doğumda beklenen yaşam süresinin Eur B1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye tahminleri ile karşılaştırılmaları verilmiştir. Ulusal düzeyde toplamda doğumda beklenen yaşam süresi 69.8 yıldır. Bu süre erkeklerde 67.7 yıl, kadınlarda 71.9 yıldır. DSÖ nün 2000 yılı Türkiye tahmini ise toplamda 68.9 yıl, erkeklerde 66.8 yıl, kadınlarda 71.1 yıldır. Doğumda beklenen yaşam süresi Eur B1 Ülkeleri 2000 yılı tahminleri ise UHY-ME çalışması ve DSÖ tahminleri ile benzerlik göstermektedir. Bu değerler toplamda 70.3 yıl, erkeklerde 66.9 yıl ve kadınlarda 73.7yıldır. Grafik 4.2 Türkiye Ulusal Düzeyde 60 Yaşında Yaşam Beklentilerinin(LE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 60 Yaşda Beklenen Yaşam Beklentisi (yıl) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - Erkek Kadın Toplam Türkiye 2000 Türkiye 2000 için WHO tahmini EurB1 2000 için WHO tahmini Grafik 4.2 de Türkiye Ulusal düzeyde 60 yaşında beklenen yaşam süresinin Eur-B1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye tahminleri ile karşılaştırılmaları verilmiştir. Ulusal düzeyde toplamda 60 yaşında beklenen 395

yaşam süresi 17.9 yıldır. Bu süre erkeklerde 16.6 yıl, kadınlarda 19.0 yıldır. DSÖ nün 2000 yılı Türkiye tahmini ise toplamda16.9 yıl, erkeklerde 16.1 yıl, kadınlarda 17.8 yıldır. 60 yaşında beklenen yaşam süresi Eur-B1 ülkelerinde ise 18.1 yıl, erkeklerde 16.3 yıl ve kadınlarda 19.9 yıldır. Grafik 4.3 Türkiye Ulusal Düzeyde Cinsiyete Göre Doğumda Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentilerinin (HALE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Doğumda HALE (yıl) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - Erkek Kadın Toplam Türkiye 2000 EurB1 2000 için WHO tahmini Türkiye 2000 için WHO tahmini Grafik 4.3 de doğumda HALE nin (Sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi) süresinin Eur-B1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye tahminleri ile karşılaştırılmaları verilmiştir. Doğumdaki Ulusal HALE değeri toplamda 62.5 yıl, erkeklerde 60.8 yıl ve kadınlarda 64.0 yıldır. Türkiye 2000 yılı DSÖ tahminlerine göre ise Türkiye HALE değeri 60.9 yıldır. Bu değer erkeklerde 58.8 yıl, kadınlarda 60.9 yıldır. Eur-B1 Ülkelerinde ise doğumdaki HALE değerleri toplamda 59.7 yıl, erkeklerde 58.4 yıl ve kadınlarda 60.9 yıldır. Grafik 4.4 Türkiye Ulusal Düzeyde 60 Yaşında Sağlığa Ayarlanmış Yaşam Beklentilerinin(HALE) EurB1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye Tahminleri İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 60 Yaşta HALE (yıl) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - Erkek Kadın Toplam Türkiye 2000 EurB1 2000 için WHO tahmini Türkiye 2000 için WHO tahmini 396

Grafik 4.4 de 60 yaşında HALE nin süresinin Eur-B1 Ülkeleri ve DSÖ Türkiye tahminleri ile karşılaştırılmaları verilmiştir. 60 yaşındaki Ulusal HALE değeri toplamda 14.4 yıl, erkeklerde 13.4 yıl ve kadınlarda 15.9 yıldır. Türkiye 2000 yılı DSÖ tahminlerine göre ise Türkiye HALE değeri 12.7 yıldır. Bu değer erkeklerde 11.5, kadınlarda 13.9 yıldır. Eur B1 Ülkelerinde ise 60 yaşındaki HALE değerleri toplamda 11.7 yıl, erkeklerde 11.2 yıl ve kadınlarda 12.3 yıldır. 4.2 Türkiye Kentsel Alan HALE Dağılımı Kentsel alanda doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 68.6, kadınlarda 73.8, her iki grup için 71,2 olarak hesap edilmişti. Kentsel alanda erkeklerde saptanan toplam ölüm sayısı 128,085, kadınlarda 102,120, toplamda ise 230,204 idi. Tüm bu değerlerin kullanılması ile doğumda sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi toplamda 63.5 yıl, erkeklerde 61.4, kadınlarda 65.0 yıldır. 60 yaşında bu değer erkekte 13.7 yıl, kadında 16.5 yıl ve toplamda 14.8 yıldır. 4.3 Türkiye Kırsal Alan HALE Dağılımı Kırsal alanda doğumda beklenen yaşam süresi erkeklerde 66.2, kadınlarda 69.1, her iki grup için 67.7 olarak hesap edilmişti. Kırsal alanda erkeklerde saptanan toplam ölüm sayısı105,197, kadınlarda 95,062, toplamda ise 200,259 idi. Tüm bu değerlerin kullanılması ile kırsal alanda doğumda sağlığa ayarlanmış yaşam beklentisi toplamda 60.71 yıl, erkeklerde 59.5 yıl, kadınlarda 61.6 yıldır. 60 yaşında bu değer erkekte 13.1 yıl, kadında 15.1 yıl ve toplamda 13.9 yıldır. Doğumda ve 60 yaşında beklenen yaşam sürelerinin ve HALE değerlerinin Türkiye Ulusal, kentsel ve kırsal bölgede dağılımları Grafik 4.5-4.9 da sunulmaktadır. Grafik 4.5 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda Doğumda Beklenen Yaşam Süresinin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Doğumda Beklenen Yaşam Süresi-e0 Yıl 76 74 72 70 68 66 69,8 67,7 71,9 71,2 68,6 73,8 67,7 66,2 69,1 64 62 Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın ULUSAL KENTSEL KIRSAL 397

Grafik 4.6 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda 60 Yaşında Beklenen Yaşam Süresinin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 60-e60 Yaşam Beklentisi 25 20 17,9 16,6 19 18,4 16,9 19,8 17,2 16,3 18,1 15 Yıl 10 5 0 Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın ULUSAL KENTSEL KIRSAL Grafik 4.7 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda Doğumda HALE lerin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HALE-0 Yıl 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 62,5 60,8 64 63,5 61,4 65 60,7 59,5 61,6 Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın ULUSAL KENTSEL KIRSAL 398

Grafik 4.8 Türkiye Ulusal Düzey, Kentsel ve Kırsal Alanda 60 Yaşında HALE lerin Cinsiyete Göre Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) HALE-60 18 16 14 14,4 13,4 15,9 14,8 13,7 16,5 13,9 13,1 15,1 12 Yıl 10 8 6 4 2 0 Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın Erkek+Kadın Erkek Kadın ULUSAL KENTSEL KIRSAL 399

RİSK FAKTÖRLERİ Bir toplumda ölüme neden olan hastalıklar, kazalar ve yaralanmaların oluşturduğu hastalık yükünün yanısıra, toplumların sağlık düzeyini yükseltebilmek amacıyla stratejilerin belirlenmesi sırasında hastalık yüklerine neden olan risk faktörlerinin de bilinmesi gerekmektedir (3, 10, 56). Bugüne kadar hastalık yükleri ile ilgili pek çok çalışma gerçekleştirilmiş, bu çalışmaların sonuçları ile oluşturulan sağlık müdahelelerinin de pek çoğu tedavi edici hekimlik üzerine yoğunlaşmıştır. Halbuki, hastalık yüklerini oluşturan risk faktörlerine yönelik güvenilir ve karşılaştırabilir veriler hastalık, kaza ve yaralanmalardan korunmada en önemli veri kaynağını oluşturmaktadır (123-130). Ayrıca bugüne kadar yapılan risk faktörü çalışmalarının da çoğunluğu bireysel risk faktörlerini ortaya çıkarmak amacıyla yapılan çalışmalardır ve bu çalışmalarda, temeldeki maruziyet, risk faktörüne standardize edilmeden toplumun belli bir bölümü için risk faktörleri hesaplanmıştır. Ancak, bireysel risklerin oluşturduğu atfedilen yüklerinin hesaplanmasının yanısıra, multifaktöryel nedenlerle oluşan hastalıklar veya kazaların atfedilen yüklerinin de birlikte ortaya çıkarılması gerekmektedir (131,132,135,138). Örneğin, kişilerin eğitim düzeyi, meslekleri, gelirleri, sigara içme durumları, fiziksel aktivite yapma ve beslenme alışkanlıkları kardiyovasküler hastalıkların oluşumunda ya direkt olarak ya da vücut kitle indeksi, kan basıncı ve kolesterol örneğinde olduğu gibi altta yatan faktörler olarak rol oynarlar. Multi-faktöryel etki demek, bu hastalıkların önlenmesinde, uygulanacak programın maliyetine, teknolojik uygunluğuna, ülkelerin günümüz mevcut olanaklarına göre birden fazla müdahele programlarını da uygulayabilmek demektir. Bu nedenle, hastalık, kaza ve yaralanmalara etki eden risk faktörlerinin birlikte değerlendirildiği çalışmalara öncelik verilmesi gerekmektedir. Bu güne kadar iki veya daha fazla bazı risk faktörlerin ortak etkilerini (joint effect) veya bazı spesifik gruplarda riskleri gösteren kohort çalışmaları mevcuttur (131). Ancak hastalıklara özel risk faktörlerinin ortak etkilerini araştıran çalışmalar halk sağlığı ve epidemiyoloji alanında sınırlıdır. Bu nedenle yöntem kısmında ayrıntılı açıklanan Karşılaştırmalı Risk Değerlendirmesi (KRD) yöntemiyle KHY 2000 çalışmasında belirgin bir risk faktörü veya bir grup risk faktörünün halk sağlığında sistematik değerlendirilmesi ve buna bağlı olarakta toplumdaki dağılımları hesaplanmıştır (15, 131). Toplumun risk faktörlerine yönelik maruz kaldığı dağılımların ve bunların sonuçlarının hesaplanması, tıp alanında olduğu kadar sosyal bilimlerde de önemli bir adımdır. 5.1 Topluma atfedilen oranın Hesaplanması Herhangi bir hastalığa veya ölüm nedenine özgü risk faktörünün etkisi bazı alternatif maruziyet senaryolarıyla hesaplanabilir. Burada eğer bu risk faktörüne maruziyet ortadan kaldırılırsa veya azaltılırsa toplumda bu hastalık veya ölüm nedeninin de orantısal azalması söz konusudur mantığı mevcuttur. Bu durum aşağıdaki formülle daha net açıklanabilir. PIF = m RR( xpxdx ) ( ) RRxP ( ) ( xdx ) x= 0 x= 0 m x= 0 m RR( x) P( x) dx PIF: Potansiyel Etki Fraksiyonu RR(x): X düzeyinde maruziyetin relatif riski P(x): Maruziyetin toplumdaki dağılımı P (x): maruziyetin counterfactual dağılımı m: Maksimum maruziyet düzeyi Pek çok hastalık oluşumuna multiple risk faktörü sebep olduğundan ve bazı risk faktörleri yöntem bölümünde açıklandığı üzere proksimal faktörler olduğu için, PAF aynı hastalık için %100 ün üzerinde olabilir (135). Örneğin kardiyovasküler hastalıkların oluşumunda sigara içme, fiziksel inaktivite ve yetersiz meyve ve sebze tüketiminin (hem obesiteye, hem de kolesterol ve kan basıncı yükselmesine neden olduğu için) birleştirilmiş etkileri söz konusudur. Bu çalışmada kullanılan teorik minumum 400

maruziyet dağılımının seçim methodolojisi raporun yöntem kısmında açıklanmıştır. Bilindiği üzere bazı risk faktörleri için 0 maruziyet doğru bir seçim değildir ve fiziksel olarakta olanaksızdır (Vücut kitle indeksi(bmi) ve kolesterol v.b). Bu faktörler için spesifik toplumlarda veya epidemiyolojik çalışmalarda gözlenmiş en düşük seviyelerin seçilmesi en uygunudur. Örneğin sistolik kan basıncı için teorik minumum risk dağılımı 115 mmhg, kolesterol için 3,8 mmol/ l dir (139-141). Alkol için teorik minumum düzeyi ise bazı yararları kanıtlanmasına rağmen 0 olarak seçilmiştir. Bunun nedeni bölgesel KHY çalışmalarında alkol kullanımına bağlı olarak nöropsikiatrik hastalıklar ve kazalarda ortaya çıkan olumsuz etkilerinin yararlarından çok daha fazla olmasıdır. Meyve ve sebze tüketimi için ise yüksek düzeyde meyve ve sebze tüketen toplumların düzeyleri dikkate alınarak teorik minumum dağılım belirlenmiştir. 5.2 Ölümün ve hastalık yükünün atfedilebilirliliği Her bir risk faktörü için PAF yukarıda verilen formül yardımıyla hesap edildikten sonra, ölüm için (PAF M )ve RR ölüm ve insidanslar için farklı olduğundan hastalık görülme sıklıkları içinde (PAF I ) hesap edilmiştir. Her yaş grubu ve cinsiyet için, hastalık bazında (AM ij ) ve (AB ij ) bulunmuş ve bu risk faktörünün atfedilen fraksiyonu elde edilmiştir. Bilindiği üzere DALY, YLL ve YLD nin birleşiminden meydana gelmektedir. Bu durumda aşağıdaki formül uygulanmıştır: AM ij = PAF M-ij M j A-YLL ij = PAF M-ij YLL j A-YLD ij = PAF I-ij YLD j AB ij = A-YLL ij + A-YLD ij M=mortalite İ=insidans J=hastalık Kazaya neden olan alkol kullanımında olduğu gibi relatif risk modelinin uygun olmadığı durumlarda hastalık, kaza veya mortalite verileri mevcut kayıtlar veya buna eşdeğer olan hazard ilişkisi ile tahmin edilmiştir. Bu çalışmada, KRD yöntemini kullanarak Teknik Şartname de belirtildiği üzere en az altı risk faktörü üzerinde çalışılma gerekliliği nedeniyle sekiz risk faktörü çalışılmıştır. Bu risk faktörleri KRD konusunda uzman DSÖ uzmanlarının tüm dünyada ki diğer KRD çalışmalarında da kullandıkları, bu nedenle Başkent Üniversitesi ne önerdikleri ve bu doğrultuda seçilen risk faktörleridir. Bu risk faktörlerinin tüm dünyadaki KRD çalışmalarında seçilme nedeni ise hastalık yükleri üzerine etkilerinin bilimsel olarak ispatlanmış olması ve toplum sağlığı için önemli risk faktörleri olma nedenlerindendir(136,144). Ayrıca Teknik Şartname de belirtildiği üzere Üniversite nin DSÖ nün önerdiği son methodolojiye uyma zorunluluğu mevcuttur. DSÖ uzmanları ile birlikte yapılan bu analizlerde dünyada örneğin önceliği olan perinatal mortaliteye yol açtığı bildirilen çok sık doğumlar veya erken veya geç doğumlar gibi risk faktörleri çalışılamamıştır. Çünkü bu modellerin oluşturulmasında pek çok uzmanın aylarca süren çalışmaları sonucu belirlenen maruziyet değişkenleri, teorik minumum risk dağılımları, hazard tahminleri gibi ayrıntılara ihtiyaç vardır ve bu hesaplamalar şu an için perinatal mortaliyete neden olan risk faktörleri için olası değildir. Dolayısıyla, Türkiye KRD çalışmasında Ezzati ve Lopez in geliştirdiği, tüm dünyada kullanılan ve diğer ülkelerle karşılaştırmaları yapabilmek için kullanılması gereken bu model uygulanmış ve adı geçen risklerin hastalık yükü üzerine olan etkileri değerlendirilmiştir. (136,144). Tablo 5.1 de seçilen risk faktörleri, analizde kullanılan veri kaynakları ve uygulanan yöntemler sunulmaktadır. Elde edilen veriler, kadın ve erkekler için ve KHY yaş gruplaması olan 8 yaş grubu (Yaş grupları 0-4, 5-14, 15-29, 30-44, 45-59, 60-69, 70-79 ve 80+ dır.) için ayrı ayrı hesaplanmıştır. Analizlerde kullanılan veri kaynakları, örneğin hipertansiyon için; sistolik kan basıncı düzeyi için kullanılan ana çalışma erkek, kadın ve değişik yaş gruplarında modelin istediği gibi sistolik kan basıncı ortalamaları ve standard deviasyonları verilen ve Türkiye yi temsil eden bir örneklem üzerinde yapıldığı belirtilen TEKHARF çalışması verileridir. Alkol kullanımına yönelik kaynak ise alkol kullanma durumu UHY-ME hanehalkı çalışması verilerinden elde edilmiştir. Bu veriler aynı zamanda Türkiye ye benzer Eur-B1 ülkeleri ve EMR-B ülke verileri ile de karşılaştırılmıştır. 401

Tablo 5.1 Risk faktörleri, maruziyet değişkenleri, teorik minumum riskler ve veri kaynakları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Risk faktörleri Yüksek sistolik basıncı Yüksek Kolesterol kan maruziyet değişkenleri Sistolik basıncı Toplam kolesterol düzeyleri kan teorik minumum risk dağılımları 115 (SD 6) mmhg 3.8 (SD 0.6) mmol/l (147 (SD 23) mg/dl) Oluşturduğu hastalık lar İskemik kalp hastalığı, inme, hipertansif kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıkları, böbrek yetmezliği İskemik kalp hastalığı, İnme, hipertansif kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıkları, Veri kaynaklarırisk faktörleri TEKHARF çalışması, 1990-1995 Meta analiz; Onat A, Surdum-Avci G, Senocak M, Ornek E, Gozukara Y. Plasma lipids and their interrelationship in Turkish adults. Journal of Epidemiology & Community Health 1992;46(5):470-6. Hazard tahminleri için veri kaynakları Meta-analiz, 61 kohort çalışması sonucu (Kuzey Amerika ve Avrupada yaşayan 1,000,000 kişinin katılımıyla gerçekleşmiş) [Prospective Studies Collaboration, 2002] Meta-analiz (490.000 Kuzey Amerika ve Avrupa ülkerinde yaşayan 10 kohort çalışması ve Asya Pasifik bölgesinde yaşayan 350.000 kişide 29 kohort çalışması sonuçları ) * Mahley RW, Palaoglu KE, Atak Z, Dawson- Pepin J, Langlois AM, Cheung V, et al. Turkish Heart Study: lipids, lipoproteins, and apolipoproteins. Journal of Lipid Research 1995;36(4):839-59. *Professor Robert Mahley, Gladstone Institute of Cardiovascular Disease, Francisco S. Kişisel Görüşme, 2001. 402

Yüksek vücut kitle indeksi (BMI) Vücut kitle indeksi, BMI Kg/boy 2 (metre cinsinden) 21 (SD 1) kg/m2 İskemik kalp hastalığı, İnme, hipertansif kalp hastalıkları diabetes, osteoartrit, endometrial ve kolon kanserleri, post-menopausal meme kanseri; safra kesesi kanseri, böbrek kanseri, solunum güçlüğü, sırt ağrısı, dermatit, menstrual bozukluklar ve infertility, safra kesesi taşları, psikolojik etkiler. TEKHARF çalışması 1990-1995 Meta-analiz, 33 kohort grubunda kardiyovasküler riski olan 310,000 kişi, kanser riski olan 27 kohort grubu ve diabet için risk gruplarında yapılan çalışmaların sistematik review sı ile elde edilen çalışmalar Tablo 5.1 Risk faktörleri, maruziyet değişkenleri, teorik minumum riskler ve veri kaynakları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Risk faktörleri Düşük meyve ve sebze tüketimi Fiziksel aktivite maruziyet değişkenleri Günlük tüketilen meyve ve sebze sıklığı 4 katogori altında incelenmiştir. 1.kategori aktif değil, 2.yetersiz aktif (< 2.5saatten az orta derece yoğunluktaki aktivite veya haftada 4,000 KJ den az 3. orta düzeyde aktif (haftada 2.5 saat orta düzeyde aktivite ve 4000 KJ) 4. ağır aktivite boş zaman, iş ve ulaşım dahil edilmiştir. teorik minumum risk dağılımları Yetişkinler için günde 600 (SD 50) g meyve ve/veya sebze tüketimi Çok aktif olanlar Oluşturduğu hastalık lar İskemik kalp hastalığı, İnme, kolon ve rectum kanseri, mide kanseri, akciğer ve özafagus kanseri İskemik kalp hastalığı, meme kanseri, kolon kanseri, diabet, düşmeler, osteoporosis, osteoartritler, bel ağrısı, prostat ve rectum kanseri Veri kaynaklarırisk faktörleri UHY-ME Çalışması Hane Halkı Araştırması 2003 TEKHARF çalışması* Hazard tahminleri için veri kaynakları Sistematik derlemeler ve yeni yayınlanmış kohort çalışmalarından yapılmış meta analizler Sistematik derlemeler ve yeni yayınlanmış kohort çalışmalarından yapılmış meta analizler 403

Sigara Alkol kullanma Durumu Smoking impact ratio(sir) düzeyi Mevcut alkol kullanım miktarları ve paterni Sigara içmeme Hiç alkol kullanmama Trakea, bronş ve akciğer kanseri, tüm diğer kanserler, KOAH, diğer solunum ve kalpdamar hastalıkları tüm diğer damar hastalıkları, 30 yaş üstü erişkinlerde seçilmiş diğer medikal nedenler, yanıklar, maternal çıktılar ve perinatal durumlar. İskemik kalp hastalığı, İnme, hipertansif kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıkları, diabetes, Karaciğer sirozu, ağız ve orofarinks kanserleri, meme kanseri, özafagus kanseri, diğer kanserler, epilepsi, depreyon, kendi kendine veya kasti yaralanmalar, kazalar, seçilmiş diğer kardiyovasküler hastalıklar, sosyal UHY-ME Çalışması Hane Halkı Araştırması 2003, KHY çalışması Kanser mortalite veri tabanı UHY-ME Çalışması Hane Halkı Araştırması 2003 sonuçları. *Fizik aktivite durumuna yönelik UHY-ME çalışması sonuçlarından elde edilen veriler konunun uzmanları tarafından KRD modeline uygun sınıflandırımaya çalışılmış modele uygun olmadığı tespit edildiği için TEKHARF çalışması sınıflandırmasının en uygun sınıflandırma olduğu gerekçesi ile bu sınınıflandırmaya uygun veri tabanı üzerinden analizler uygulanmıştır. Tablo 5.2 de yaşa ve cinsiyete göre kategorik değişkenler için maruziyetlerin dağılımı verilmektedir. Bir milyondan fazla Amerikalıda yapılan ölüm nedenleri mortalitesi ACS-CPS II kohort çalışması Yayınlanmış literatürün sistematik değerlendirmesi, meta analizler ve hastalık örüntülerini ortaya çıkarmada modellemeler. 404

Tablo 5.2 Risk faktörlerine maruziyetin yaş grupları ve cinsiyete gore dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Yaş a 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ E K E K E K E K E K E K E K E K Kan Basıncı Ort. 117 122 127 136 139 150 139 158 139 158 (mmhg) SD b 16 20 23 25 27 29 24 30 24 30 Kolesterol Ort. 4.8 4.5 5.2 5.0 4.9 5.2 4.7 4.9 4.7 4.9 (mmol/l) SD b 1.1 0.9 1.2 1.0 1.1 1.1 1.0 1.0 1.0 1.0 BMI (kg/m 2 ) Ort. c 25.6 27.7 26.3 29.6 26.3 29.4 25.6 29.2 24.8 27.5 SD 4.6 5.0 4.7 4.7 4.2 4.8 4.6 4.8 4.6 5.6 Ort. 262 253 251 245 281 262 269 258 278 240 Meyve sebze tüketimi (g/day) Fiziksel aktivite (kategorilerde %nüfus) SD 186 165 175 155 177 165 181 155 177 174 Yoğun aktivite 29.0 5.0 18.7 7.3 13.3 3.3 9.0 11.0 0.0 8.0 0.0 8.0 Orta aktivite 36.0 24.0 37.3 21.0 32.7 11.0 28.0 11.0 22.0 3.0 22.0 3.0 Yetersiz aktivite 27.0 70.0 33.0 68.7 43.7 80.0 40.0 49.0 48.0 38.0 48.0 38.0 Aktivitesiz 8.0 1.0 11.0 3.0 10.3 5.7 23.0 29.0 30.0 51.0 30.0 51.0 a Yaş grupları KHY yaş grupları. b Kan basıncı ve kolesterol için geliştirilen standart deviasyonlar mevcut veri tabanında geliştirilmiştir. Daha sonra regresyon dağılımı ile doğruluğu test edilmiştir.. c Çocuklarda fiziksel büyüme durumları, yaşa göre ağırlık, yaşa göre boy ve boya göre ağırlık değerlendirilmesi ile yapılmaktadır. d Sigara ve alkol kullanımına bağlı maruziyet raporun yöntem bölümünde ayrıntılı olarak açıklanan SIR (tütün kullanımı etki oranı) formülünde açıklanan veri tabanı kullanıldığı ya da alkole maruziyetde hiç alkol kullanmama gibi durumlar göz önüne alınarak değerlendirme yapıldığı için tabloda maruziyet durumları ayrıca belirtilmemiştir. 5.3 Sonuçlar Risk faktörlerine yönelik yaş grupları ve cinsiyete göre topluma atfedilen fraksiyonu (PAF), yani toplumun ne kadar yüzdesinin bu maruziyetin azaltılması veya ortadan kaldırılması ile korunabileceği, bu risk faktörlerinin azaltılması veya ortadan kaldırılması ile önlenebilecek ölüm sayıları, YLL deki azalmalar ve DALY lerdeki atfedilen sayılar aşağıdaki tablolarda tüm KHY yaş grupları ve cinsiyete göre verilmektedir. Her bir risk faktörü için PAF değerleri, önlenebilir ölüm sayıları, YLL ve DALY e yükleri yaş grupları ve cinsiyet için ayrı ayrı Karşılaştırmalı Risk Değerlendirme yöntemiyle elde edilen sonuçlar aşağıdaki tablolarda verilmektedir. 405

Tablo 5.3 Seçilmiş Risk Faktörlerinin Önlenmesi İle Cinsiyete Göre Türkiye Genelinde Önlenebilecek Ölüm, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Önlenen Ölümler - Risk faktörleri Erkek Kadın Erkek+Kadın Yüksek kan Basıncı 47.643 60.825 108.468 Obesite(>30, Vücut Kitle İndeksi) 26.006 31.136 57.143 Sigara İçme 52.905 1.794 54.699 Yüksek kolesterol 26.487 22.542 49.029 Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu 22.515 22.605 45.120 Düşük düzeyde meyve ve sebze tüketimi 21.668 17.066 38.734 Alkol kullanma 10.850 2.585 13.435 Su sanitasyonu 2.807 2.812 5.619 Önlenen YLL ler - Risk faktörleri Erkek Kadın Erkek+Kadın Yüksek kan Basıncı 384.659 413.694 798.353 Obesite(>30, Vücut Kitle İndeksi) 278.008 281.024 559.032 Sigara İçme 573.573 23.110 596.684 Yüksek kolesterol 306.362 186.079 492.441 Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu 212.190 172.633 384.823 Düşük düzeyde meyve ve sebze tüketimi 223.356 141.241 364.597 Alkol kullanma 165.550 38.231 203.781 Su sanitasyonu 84.668 79.016 163.683 Önlenen DALY ler Risk faktörleri Erkek Kadın Erkek+Kadın Yüksek kan Basıncı 443.788 485.162 928.950 Obesite(>30, Vücut Kitle İndeksi) 379.980 407.203 787.183 Sigara İçme 870.603 61.306 931.909 Yüksek kolesterol 345.993 220.688 566.681 Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu 254.555 210.072 464.627 Düşük düzeyde meyve ve sebze tüketimi 250.660 166.216 416.876 Alkol kullanma 388.526 73.492 462.018 Su sanitasyonu 94.401 88.381 182.781 406

Grafik 5.1 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek Ölüm Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Önlenebilecek Ölüm Sayıları(430.459) Su sanitasyon Alkol kullanma Düşük düzey sebze ve meyve tüketimi Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu Yüksek kolesterol Sigara içme Yüksek BMİ Erkek Kadın Yüksek kan basıncı 0 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 120.000 Ölüm Sayısı Tablo 5.3 ve Grafik 5.1 de görüldüğü üzere yüksek kan basıncının kontrol altına alınması ile Türkiye genelinde belirlenen toplam 430.459 ölümden 108.468 i önlenebilecektir. Bu sayılar erkeklerde 47.643, kadında 60.825 ölümdür. Sigara içmenin önlenmesi ile önlenebilecek ölüm sayı ise 54.699 olup erkeklerde önlenebilecek ölüm sayısı 52.905 kadınlardaki ölüm sayısı ise 1.794 olarak saptanmıştır. Kolestrol düzeyinin normal sınırlar içinde tutulması ile 430.459 ölümden 49.029 ölümün engellenmesi mümkün olacaktır. Fiziksel aktivitenin yeterli olması durumunda Türkiye genelinde önlenebilecek ölüm sayısı 45.120 iken, meyve ve sebzenin önerilen miktarda tüketimi ile önlenebilecek ölüm sayısı ise 38.734 olarak belirlenmiştir. 407

Grafik 5.2 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek YLL Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Önlenebilecek YLL Sayıları Su sanitasyon Alkol kullanma Düşük düzey sebze ve meyve tüketimi Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu Yüksek kolesterol Sigara içme Yüksek BMİ Erkek Kadın Yüksek kan basıncı 0 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 700.000 800.000 900.000 YLL Sayısı Grafik 5.2 de bütün seçilmiş risk faktörlerinin toplam önleyebileceği YLL miktarları sunulmaktadır. Yüksek sistolik kan basıncının önlenmesi ile yaklaşık 798.353 YLL önlenebilirken, sırasıyla sigara için 596,684 YLL, obesite için 559.032 YLL, yüksek kolesterol için 492.441 YLL, fizik aktivite yapma alışkanlığının kazandırılması ile 384.823 YLL, meyve ve sebze tüketiminin arttırılması ile 364,597 YLL, alkol için 203.781 YLL ve su ve sanitasyon koşullarının düzeltilmesi ile 163.683 YLL önlenmektedir. Özellikle sigara içmenin toplumda erkeklerde daha fazla görülmesi, YLL lerin büyük bir oranda erkeklerde azaltılabileceğini göstermektedir. 408

Grafik 5.3 Türkiye Genelinde Seçilmiş Risk Faktörlerinin Ortadan Kaldırılması İle Önlenebilecek DALY Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Önlenebilecek DALY Sayıları Su sanitasyon Alkol kullanma Düşük düzey sebze ve meyve tüketimi Fiziksel aktivitenin yetersiz olma durumu Yüksek kolesterol Sigara içme Yüksek BMİ Erkek Kadın Yüksek kan basıncı 0 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 700.000 800.000 900.000 1.000.000 DALY Sayısı Aynı şekilde hesaplamalar DALY ler açısından yapıldığında yüksek sistolik kan basıncının önlenmesi ile yaklaşık 928.950 DALY önlenebilirken, bu oranlar sırasıyla sigara için 931.909 DALY, obesite için 787.183 DALY, yüksek kolesterol için 566.681 DALY, fizik aktivite yapma alışkanlığının kazandırılması ile 464.627 DALY, alkol kullanımına bağlı bozukluklar için 462.018 DALY, meyve ve sebze tüketiminin arttırılması ile 416.876 DALY, ve su ve sanitasyon koşullarının düzeltilesi ile 182.781 DALY dir. Bu oranların kadın ve erkekteki değişimleri Grafik 5.3 de görülmektedir. 409

Tablo 5.4 Yüksek Kan Basıncının Cinsiyet, Yaş Grupları ve Kardiyovasküler Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) PAF Erkek Kadın Toplam 0-5- 4 14 0-5- 15-4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 20% 44% 58% 48% 39% - - - 34% 59% 70% 69% 59% 42% 62% 50% Serebrovasküler Hast. - - - 29% 59% 71% 60% 39% - - - 48% 74% 82% 80% 59% 49% 66% 56% Hipertansif Kalp Hast. - - - 47% 82% 92% 87% 80% - - - 71% 92% 97% 97% 94% 81% 92% 87% Diğer Kardiyovasküler Hast. - - - 13% 30% 42% 28% 22% - - - 25% 44% 55% 46% 38% 10% 29% 19% Tüm Nedenler - - - 4% 20% 28% 26% 21% - - - 4% 18% 32% 39% 34% 8% 10% 9% Atfedilebilir Ölümler Erkek Kadın Toplam 0-5- 15-0- 5-15- 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 717 5495 7877 5410 3003 - - - 342 3645 6854 8761 8613 22502 28215 50717 Serebrovasküler Hast. - - - 323 2796 5710 6379 3151 - - - 476 1720 4760 8681 5735 18359 21372 39731 Hipertansif Kalp Hast. - - - 49 615 1174 2513 1100 - - - 77 776 1567 2923 708 5451 6052 11503 Diğer Kardiyovasküler Hast. - - - 75 231 232 432 361 - - - 76 372 696 1772 2272 1331 5187 6518 Tüm Nedenler - - - 1164 9137 14992 14734 7616 - - - 971 6513 13877 22137 17327 47643 60825 108468 Atfedilebilir YLL ler Erkek Kadın Toplam 0-5- 15-0- 5-15- 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 16711 83643 70080 27296 5890 - - - 7920 56788 65947 48547 16961 203620 196164 399783 Serebrovasküler Hast. - - - 7941 41997 49098 31507 6038 - - - 11741 26242 44803 49039 11135 136581 142961 279541 Hipertansif Kalp Hast. - - - 1170 9331 10316 11568 2151 - - - 1869 12190 14923 15863 1448 34536 46293 80829 Diğer Kardiyovasküler Hast. - - - 1785 3509 2093 1906 630 - - - 1877 5969 6603 9494 4333 9923 28276 38199 Tüm Nedenler - - - 27607 138479 131588 72276 14709 - - - 23407 101190 132276 122943 33877 384659 413694 798353 Atfedilebilir DALY ler Erkek Kadın Toplam 0-5- 15-0- 5-15- 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 17860 89911 75330 28361 5996 - - - 9653 63948 73393 50500 17252 217459 214745 432204 Serebrovasküler Hast. - - - 12037 58493 62216 35219 6536 - - - 17475 42507 59204 54975 12246 174501 186407 360909 Hipertansif Kalp Hast. - - - 1310 9955 11010 12141 2564 - - - 2019 12849 15738 16845 2452 36979 49903 86882 Diğer Kardiyovasküler Hast. - - - 2116 4062 4084 3315 1272 - - - 2591 6338 7983 11644 5551 14848 34107 48956 Tüm Nedenler - - - 33323 162421 152640 79037 16367 - - - 31739 125642 156318 133963 37500 443788 485162 928950 Tablo 5.4 te sistolik kan basıncının 115 mm/hg nın altında tutulması ile erkek ve kadınlarda değişik yaş gruplarında, yüksek kan basıncının neden olduğu iskemik kalp hastalığı, serebrovasküler hastalıklar, hipertansif kalp hastalıkları ve diğer kalp hastalıklarına karşı toplumun yüzde kaçının korunabileceği, bu hastalıkların neden olacağı toplam kaç ölümün önlenebileceği, her hastalık grubu için önlenebilecek YLL ve DALY sayıları verilmektedir. Örneğin sistolik kan basıncının kontrol altına alınması ile erkekler arasında 30-44 yaş grubunda iskemik kalp hastalıklarının toplumda %20 si korunabilirken, bu oran 45-49 yaş grubunda %44, 60-69 yaş grubunda %58, 70-79 yaş grubunda %48 ve 80 ve üzeri yaş grubunda ise %39 dur. Toplamda sistolik kan basıncının 115 mm/hg nın altında tutulması ile Türkiye de toplamda %50 si iskemik kalp hastalığından korunabilirken, bu oran kadınlarda %62, erkeklerde %42 dir. Serebrovasküler hastalıkların korunabilirliliği ise toplamda %56, kadınlarda %66, erkeklerde %49 olarak bulunmuştur. Sistolik kan basıncı kontrolü ile Türkiye de toplumun %87 si hipertansif kalp hastalığına karşı korunabilirken, bu oran erkeklerde %81, kadınlarda ise %92 lere dek çıkmaktadır. Ölümlerin önlenmesinde ise sistolik kan basıncının kontrolü ile Türkiye de iskemik kalp hastalığına bağlı ölümlerden 50,717 si, serebrovasküler hastalığa bağlı ölümlerden 39,731 i ve hipertansif kalp hastalıklarına bağlı 11,503 ölümü önlemek olasıdır. 410

Sistolik kan basıncı kontrolü ile toplam 798,353 YLL yi önleyebilirken, hastalık yükünde iskemik kalp hastalıklarına bağlı oluşan 432,204 DALY i, serebrovasküler olaylara bağlı 360,909 DALY i ve hipertansif kalp hastalıklarına bağlı 86,882, tüm hastalıkların oluşturduğu toplam 928,950 in DALY i önleyebilmek söz konusudur. Tablo 5.5 Yüksek Kolesterolün Cinsiyet, Yaş Grupları, İskemik Kalp Hastalığı ve İskemik İnmeye Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölüm, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) PAFs 0-4 5-14 Erkek Kadın Toplam 15-5- 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 80% 69% 41% 28% 28% - - - 70% 63% 47% 35% 35% 56% 50% 54% İskemik inme - - - 42% 43% 28% 17% 9% - - - 33% 39% 33% 21% 12% 28% 27% 27% Tüm Nedenler - - - 10% 20% 13% 7% 7% - - - 3% 12% 13% 10% 11% 6% 4% 5% Atfedilebilir Ölümler 0-4 5-14 Erkek Kadın Toplam 15-5- 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 2939 8575 5601 3178 2167 - - - 703 3919 4645 4426 5074 22460 18767 41226 İskemik inme - - - 202 1022 1226 1098 479 - - - 140 450 1045 1403 738 4027 3775 7802 Tüm Nedenler - - - 3141 9598 6827 4275 2646 - - - 843 4369 5689 5829 5811 26487 22542 49029 Atfedilebilir YLL ler 0-4 5-14 Erkek Kadın Toplam 15-5- 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 68509 130537 49828 16034 4249 - - - 16299 61066 44688 24524 9991 269158 156568 425726 İskemik inme - - - 4961 15358 10546 5421 918 - - - 3452 6870 9833 7924 1432 37204 29511 66715 Tüm Nedenler - - - 73471 145896 60374 21454 5167 - - - 19751 67935 54521 32448 11423 306362 186079 492441 Atfedilebilir DALY ler 0-4 5-14 Erkek Kadın Toplam 15-5- 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 73220 140320 53561 16659 4326 - - - 19866 68765 49733 25511 10163 288087 174037 462123 İskemik inme - - - 9842 25614 15054 6374 1023 - - - 6667 14108 14890 9355 1631 57906 46652 104558 Tüm Nedenler - - - 83062 165934 68615 23033 5349 - - - 26533 82872 64623 34866 11794 345993 220688 566681 Tablo 5.5 te kolesterolün normalin üzerinde olmasının topluma atfedilen fraksiyon (PAF), önlenebilecek ölümler, YLL ve DALY sayıları verilmektedir. Görüldüğü üzere kolesterolün kontrol altına alınması ile toplumun %54 ünü iskemik kalp hastalıklarına karşı koruyabilme olanağı varken, erkeklerde bu oran %56, kadınlarda %50 dir. İskemik inmeye karşı PAF değeri toplamda %27, erkeklerde %28, kadınlarda %27 olarak belirlenmiştir. Önlenebilen ölüm sayıları ise kolesterolün kontrol altında tutulması ile 41,226 iskemik kalp hastalıklarına bağlı ölümleri, 7802 de inmeye bağlı ölümleri önlemek söz konusudur. Toplam önlenebilen YLL, 492,441, önlenebilen DALY ise 566,681 olarak saptanmıştır. Tablo 5.6 da görüldüğü üzere, obesitenin önlenmesi yani vücut kitle indeksinin normalde tutulması ile toplumun %40 ını obesiteye bağlı olarak ortaya çıkacak iskemik kalp hastalıklarına karşı korumak olasıdır. Bu oran hipertansif kalp hastalıklarında %62, iskemik inmede %38, Diabette %77, osteoartritde %19, meme kanserinde %13, kolon ve rektum kanserinde %15 ve uterus kanserinde %52 dir. Önlenebilecek ölüm sayıları ise iskemik kalp hastalığında 29,581, hipertansif kalp hastalığında 7174, inmede 11,109, Diabette ise 7,674 dür. Toplam önlenebilen YLL miktarı 559,032, DALY miktarı ise 787,183 dür. 411

Tablo 5.6 Yüksek Vücut-Kitle İndeksinin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) PAFs 0-4 5-14 15-29 Erkek Kadın Toplam 30-60- 70-0- 5-15- 30-44 45-59 69 79 80+ 4 14 29 44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 51% 44% 32% 22% 9% - - - 62% 57% 45% 33% 14% 37% 45% 40% Hipertansif Kalp Hast. - - - 74% 68% 57% 45% 30% - - - 84% 81% 72% 62% 43% 54% 69% 62% İskemik inme - - - 54% 47% 35% 24% 11% - - - 66% 61% 49% 36% 17% 34% 44% 38% Diabetes mellitus - - - 91% 81% 68% 82% 78% - - - 99% 97% 87% 85% 82% 69% 85% 77% Osteoartrit - - - 19% 21% 20% 19% 17% - - - 25% 30% 29% 29% 25% 15% 24% 19% Meme Kanseri - - - - - - - - - - - - 23% 23% 22% 19% - 13% 13% Kolon ve Rektum Kanseri - - - 14% 16% 16% 14% 13% - - - 19% 23% 23% 22% 19% 13% 20% 15% Korpus Uteri Kanseri - - - - - - - - - - - 53% 60% 60% 59% 54% - 52% 52% Tüm Nedenler - - - 11% 19% 15% 11% 6% - - - 8% 21% 24% 19% 9% 7% 8% 8% Erkek Kadın Toplam 5-15- 30-60- 70-0- 5-15- 30- Atfedilebilir Ölümler 0-4 14 29 44 45-59 69 79 80+ 4 14 29 44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 1853 5434 4396 2416 690 - - - 622 3550 4395 4186 2038 14789 14791 29581 Hipertansif Kalp Hast. - - - 77 514 723 1313 406 - - - 91 684 1165 1876 323 3034 4139 7174 İskemik inme - - - 264 1126 1563 1563 572 - - - 282 714 1552 2405 1067 5089 6021 11109 Diabetes mellitus - - - 199 736 807 734 292 - - - 229 1105 1548 1228 797 2768 4906 7674 Osteoartrit - - - 0 0 0 0 0 - - - 0 0 0 0 0 0 0 0 Meme Kanseri - - - - - - - - - - - - 224 211 214 75-724 724 Kolon ve Rektum Kanseri - - - 46 74 87 69 49 - - - 31 49 89 98 53 326 320 646 Korpus Uteri Kanseri - - - - - - - - - - - 10 38 69 83 34-235 235 Tüm Nedenler - - - 2439 7884 7577 6096 2010 - - - 1264 6365 9030 10090 4387 26006 31136 57143 Erkek Kadın Toplam 0-5- 15-0- 5-15- Atfedilebilir YLL ler 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 43193 82710 39115 12192 1354 - - - 14415 55315 42289 23193 4013 178564 139226 317790 Hipertansif Kalp Hast. - - - 1840 7802 6358 6047 794 - - - 2203 10745 11092 10182 661 22841 34882 57723 İskemik inme - - - 6496 16918 13438 7720 1097 - - - 6959 10901 14608 13587 2072 45668 48126 93794 Diabet - - - 4829 11116 7233 3717 558 - - - 5648 17100 15021 7061 1640 27452 46469 73921 Osteoartrit - - - 0 0 0 0 0 - - - 0 0 0 0 0 0 0 0 Meme Kanseri - - - - - - - - - - - - 3692 1994 1301 155-7141 7141 Kolon ve Rektum Kanseri - - - 1124 1151 759 362 87 - - - 766 793 844 599 99 3483 3100 6583 Korpus Uteri Kanseri - - - - - - - - - - - 243 603 654 508 70-2079 2079 Tüm Nedenler - - - 57482 119697 66903 30036 3889 - - - 30234 99150 86501 56429 8710 278008 281024 559032 Erkek Kadın Toplam 0-5- 15-0- 5-15- Atfedilebilir DALY ler 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - - 46163 88908 42046 12668 1378 - - - 17571 62289 47063 24126 4082 191163 155131 346294 Hipertansif Kalp Hast. - - - 2060 8324 6786 6346 946 - - - 2380 11326 11697 10812 1119 24462 37333 61796 İskemik inme - - - 12885 28216 19182 9077 1223 - - - 13440 22387 22121 16040 2360 70582 76348 146930 Diabetes mellitus - - - 23102 24868 11217 5322 817 - - - 17602 34494 22441 10137 2242 65325 86915 152240 Osteoartrit - - - 12801 7801 3012 911 93 - - - 14707 12868 6184 2468 191 24617 36418 61035 Meme Kanseri - - - - - - - - - - - - 4837 2397 1439 186-8859 8859 Kolon ve Rektum Kanseri - - - 1216 1314 831 378 92 - - - 893 931 919 621 106 3831 3469 7300 Korpus Uteri Kanseri - - - - - - - - - - - 528 920 684 524 74-2730 2730 Tüm Nedenler - - - 98227 159430 83073 34701 4549 - - - 67120 150051 113507 66167 10359 379980 407203 787183 412

Tablo 5.7 Sigara İçme Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Oranları (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) PAFs 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Trakhea,bronş, akciğer Kanseri - - - 87% 92% 93% 86% 85% - - - 15% 19% 11% 10% 2% 88% 13% 77% Üst Aerodigestif Kanserleri - - - 83% 77% 70% 48% 50% - - - 14% 12% 4% 4% 1% 62% 8% 46% Diğer Kanserler - - - 33% 25% 19% 9% 9% - - - 1% 0% 0% 0% 0% 15% 0% 8% KOAH - - - 90% 86% 81% 64% 66% - - - 26% 24% 9% 8% 1% 76% 20% 52% Diğer Solunum Hast. - - - 50% 41% 22% 9% 5% - - - 3% 3% 1% 0% 0% 12% 1% 6% Kardiyovasküler Hast. - - - 50% 41% 22% 9% 5% - - - 3% 3% 1% 0% 0% 27% 1% 16% Seçilmiş diğer tıbbi nedenler - - - 50% 41% 22% 9% 5% - - - 3% 3% 1% 0% 0% 24% 1% 11% Tüm Nedenler - - - 36% 39% 31% 20% 15% - - - 3% 3% 1% 1% 0% 16% 1% 9% Atfedilebilir Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Trakhea,bronş, akciğer Kanseri - - - 644 2673 4016 2372 574 - - - 26 64 70 69 2 10279 231 10510 Üst Aerodigestif Kanserleri - - - 154 390 438 206 98 - - - 12 20 11 11 1 1285 55 1340 Diğer Kanserler - - - 682 971 958 378 313 - - - 12 13 6 6 1 3303 38 3341 KOAH - - - 70 431 3329 5292 3359 - - - 20 121 64 165 50 12481 421 12902 Diğer Solunum Hast. - - - 631 696 418 163 78 - - - 43 45 16 13 1 1986 119 2105 Kardiyovasküler Hast. - - - 3246 8191 5528 2505 1089 - - - 120 316 162 149 11 20558 758 21317 Seçilmiş diğer tıbbi nedenler - - - 879 1153 709 211 62 - - - 42 82 33 14 1 3013 172 3185 Tüm Nedenler - - - 6305 14505 15394 11126 5574 - - - 275 661 363 428 67 52905 1794 54699 Atfedilebilir YLL ler 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Trakhea,bronş, akciğer Kanseri - - - 15087 40370 35203 12525 1173 - - - 615 1014 666 416 5 104359 2717 107075 Üst Aerodigestif Kanserleri - - - 3731 5995 3802 1097 174 - - - 289 327 107 70 2 14798 795 15593 Diğer Kanserler - - - 16692 14976 8359 1977 542 - - - 312 211 56 37 1 42546 617 43163 KOAH - - - 1530 6211 28489 25776 6776 - - - 445 1896 616 845 105 68782 3907 72689 Diğer Solunum Hast. - - - 15962 10705 3696 806 152 - - - 1096 742 153 72 2 31322 2065 33387 Kardiyovasküler Hast. - - - 77182 124344 48584 12294 2091 - - - 2919 4963 1548 823 22 264495 10275 274770 Seçilmiş diğer tıbbi nedenler - - - 22032 17679 6391 1051 119 - - - 1048 1283 321 81 1 47272 2734 50006 Tüm Nedenler - - - 152216 220280 134524 55527 11026 - - - 6724 10438 3467 2343 138 573573 23110 596684 413

Tablo 5.7 Sigara İçme Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Oranları (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Atfedilebilir DALY ler 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Trakhea,bronş, akciğer Kanseri - - - 15631 42736 37179 13037 1275 - - - 628 1037 683 423 6 109858 2776 112634 Üst Aerodigestif Kanserleri - - - 3898 6390 4020 1148 186 - - - 296 343 114 72 2 15641 827 16469 Diğer Kanserler - - - 17486 16075 8904 2064 571 - - - 382 249 61 39 1 45101 732 45833 KOAH - - - 36787 16683 36429 27654 7073 - - - 14096 9317 1220 1039 107 124625 25781 150406 Diğer Solunum Hast. - - - 31520 17734 4630 955 174 - - - 2010 1081 184 86 2 55013 3363 58377 Kardiyovasküler Hast. - - - 91841 144621 56353 13597 2371 - - - 3665 6040 1824 899 24 308785 12453 321237 Seçilmiş diğer tıbbi nedenler - - - 113223 76028 19182 2889 256 - - - 7300 6658 1193 221 3 211578 15374 226953 Tüm Nedenler - - - 310386 320268 166698 61344 11906 - - - 28377 24725 5279 2779 145 870603 61306 931909 Sigara içmenin önlenmesi ile toplumun % 77 si trakea, bronş ve akciğer kanserinden korunurken, bu oran erkeklerde %88, kadınlarda ise %13 dür. Toplumun %46 sı üstaerodigestif kanserden, %52 si KOAH dan, %16 sı kardiyovasküler hastalıklardan sigara içmenin önlenmesi ile korunabilecektir. Sigara içmenin önlenmesi ile toplam önlenebilecek ölüm sayısı ise 54,699 dur. Bu ölümlerin 10,510 u trakea, bronş ve akciğer kanserine bağlı ölümler, 12,902 si ise KOAH a bağlı ölümlerdir. Toplam önlenebilecek YLL miktarı 596,684, önlenebilecek DALY miktarı ise 931,909 olarak hesaplanmıştır. 414

Tablo 5.8 Meyve-Sebze Tüketiminin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek Kadın Toplam PAFs 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 37% 37% 35% 36% 26% 22% - - 37% 38% 37% 37% 28% 20% 34% 34% 34% Serebrovasküler Hast. - - 24% 25% 23% 24% 18% 15% - - 25% 25% 24% 24% 20% 14% 21% 22% 22% Trakea,bronş,akciğer Kanseri - - 16% 16% 15% 15% 12% 11% - - 16% 16% 16% 16% 13% 11% 15% 15% 15% Mide Kanseri - - 24% 25% 23% 24% 18% 15% - - 25% 25% 24% 24% 20% 14% 23% 24% 23% Kolon ve Rektum Kanseri - - 3% 3% 3% 3% 3% 0% - - 3% 3% 3% 3% 3% 0% 3% 3% 3% Özefagus Kanseri - - 24% 25% 23% 24% 18% 15% - - 25% 25% 24% 24% 20% 14% 23% 23% 23% Tüm Nedenler - - 1% 5% 12% 13% 8% 7% - - 0% 2% 7% 11% 9% 7% 5% 3% 4% Erkek Kadın Toplam Atfedilebilir Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 131 1366 4389 4943 2886 1653 - - 21 379 2263 3614 3571 2929 15368 12776 28144 Serebrovasküler Hast. - - 93 120 551 1052 1152 791 - - 45 107 281 776 1288 885 3758 3382 7140 Trakea,bronş,akciğer Kanseri - - 15 119 435 664 336 77 - - 3 27 54 99 95 14 1646 292 1938 Mide Kanseri - - 25 85 175 210 117 73 - - 41 103 62 117 120 54 685 497 1182 Kolon ve Rektum Kanseri - - 4 11 14 18 15 0 - - 2 6 7 13 15 0 63 42 105 Özefagus Kanseri - - 2 13 39 57 28 10 - - 2 8 19 24 19 5 148 78 226 Tüm Nedenler - - 269 1713 5603 6944 4534 2604 - - 114 630 2686 4642 5108 3887 21668 17066 38734 Erkek Kadın Toplam Atfedilebilir YLL ler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 4116 31840 66812 43982 14562 3241 - - 676 8782 35259 34766 19786 5767 164553 105038 269591 Serebrovasküler Hast. - - 3125 2947 8274 9043 5687 1516 - - 1497 2647 4293 7305 7275 1718 30591 24735 55326 Trakea,bronş,akciğer Kanseri - - 478 2796 6565 5823 1775 158 - - 110 659 849 933 571 32 17596 3155 20750 Mide Kanseri - - 822 2046 2692 1846 619 124 - - 1334 2588 1005 1114 727 101 8149 6869 15018 Kolon ve Rektum Kanseri - - 142 264 224 156 79 0 - - 49 137 112 122 92 0 865 511 1377 Özefagus Kanseri - - 53 296 585 501 149 18 - - 68 193 316 227 118 11 1602 933 2535 Tüm Nedenler - - 8737 40188 85152 61351 22871 5056 - - 3734 15006 41833 44468 28570 7629 223356 141241 364597 Erkek Kadın Toplam Atfedilebilir DALY ler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 4668 34030 71819 47276 15131 3300 - - 1121 10705 39704 38691 20582 5866 176223 116669 292892 Serebrovasküler Hast. - - 3989 5846 13798 12908 6687 1690 - - 2206 5113 8815 11062 8589 1957 44918 37743 82661 Trakea,bronş,akciğer Kanseri - - 486 2897 6950 6150 1847 172 - - 113 672 867 957 581 34 18502 3224 21727 Mide Kanseri - - 826 2098 2808 1917 636 128 - - 1341 2637 1052 1154 742 106 8414 7031 15445 Kolon ve Rektum Kanseri - - 145 285 256 171 83 0 - - 56 159 131 133 96 0 940 575 1515 Özefagus Kanseri - - 54 303 611 522 155 19 - - 70 197 328 242 125 12 1663 974 2637 Tüm Nedenler - - 10168 45458 96242 68945 24539 5309 - - 4906 19483 50899 52240 30714 7974 250660 166216 416876 415

Tablo 5.8 de görüldüğü üzere, yetişkinler için günde 600±50 gram meyve ve/veya sebze tüketimi ile (144) toplumun %34 ü iskemik kalp hastalıklarına karşı korunabilirken, inmede bu oran %22, trakea, bronş ve akciğer kanserinde %15, mide kanserinde %23, özafagus kanserinde %23 ve kolon ve rektum kanserinde ise %3 dür. Yetişkinler için günde 600±50 gram meyve ve/veya sebze tüketimi ile toplam 38,734 ölümü önlemek olasıdır. Bu ölümlerin 28,144 ü iskemik kalp hastalıklarına bağlı ölümlerden meydana gelmektedir.toplam önlenebilen DALY miktarı 416,876, YLL miktarı ise 364, 597 dir. Tablo 5.9 Fiziksel Aktivie Düzeyinin Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri),, Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) PAFs 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-60- 70-5- 15-30- 45-60- 59 69 79 80+ 0-4 14 29 44 59 69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 27% 31% 33% 37% 34% 26% - - 36% 36% 38% 39% 37% 28% 34% 37% 35% İskemik İnme - - 17% 21% 23% 29% 28% 20% - - 24% 25% 29% 34% 34% 25% 24% 30% 26% Diabet - - 17% 35% 31% 29% 19% 14% - - 7% 7% 9% 14% 15% 11% 28% 11% 19% Meme Kanseri - - - - - - - - - - 21% 21% 22% 22% 20% 14% - 21% 21% Kolon ve Rektum Kanseri - - 16% 19% 21% 24% 22% 16% - - 22% 22% 25% 27% 25% 18% 20% 24% 22% Tüm Nedenler - - 1% 5% 11% 13% 10% 8% - - 1% 3% 9% 13% 13% 11% 5% 4% 5% Atfedilebilir Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 Erkek Kadın Toplam 45-60- 70-5- 15-30- 45-60- 59 69 79 80+ 0-4 14 29 44 59 69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 97 1135 4145 5050 3816 1952 - - 20 357 2368 3866 4664 4050 16194 15325 31519 İskemik İnme - - 66 101 552 1290 1795 1076 - - 44 107 336 1071 2217 1613 4881 5389 10269 Diabet - - 23 76 281 350 173 51 - - 7 17 106 253 222 105 953 710 1663 Meme Kanseri - - - - - - - - - - 14 148 213 205 186 54-821 821 Kolon ve Rektum Kanseri - - 22 61 97 136 108 63 - - 10 36 52 104 109 50 487 361 848 Tüm Nedenler - - 208 1373 5075 6826 5892 3142 - - 95 665 3075 5499 7399 5872 22515 22605 45120 Atfedilebilir YLL ler 0-5- 4 14 Erkek Kadın Toplam 15-0- 5-15- 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 3071 26454 63092 44930 19252 3827 - - 646 8268 36889 37197 25844 7975 160626 116818 277445 İskemik İnme - - 2223 2489 8296 11088 8868 2062 - - 1472 2636 5125 10085 12525 3132 35027 34976 70003 Diabet - - 758 1842 4242 3138 875 98 - - 222 427 1644 2455 1279 216 10952 6242 17194 Meme Kanseri - - - - - - - - - - 461 3643 3512 1932 1132 112-10793 10793 Kolon ve Rektum Kanseri - - 718 1508 1505 1182 561 111 - - 325 895 846 980 665 94 5585 3804 9389 Tüm Nedenler - - 6770 32292 77135 60339 29556 6098 - - 3126 15869 48015 52649 41445 11529 212190 172633 384823 Atfedilebilir DALY ler 0-5- 4 14 Erkek Kadın Toplam 15-0- 5-15- 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 4 14 29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü İskemik Kalp Hast. - - 3482 28273 67820 48296 20003 3897 - - 1070 10078 41540 41396 26883 8112 171771 129079 300850 İskemik İnme - - 2838 4938 13836 15829 10426 2299 - - 2170 5090 10525 15272 14787 3568 50166 51412 101578 Diabet - - 1974 8811 9489 4867 1252 143 - - 475 1330 3315 3667 1836 295 26537 10919 37456 Meme Kanseri - - - - - - - - - - 627 5461 4600 2323 1252 135-14399 14399 Kolon ve Rektum Kanseri - - 733 1631 1719 1294 587 117 - - 370 1045 992 1067 690 100 6080 4263 10343 Tüm Nedenler - - 9028 43653 92864 70285 32269 6456 - - 4712 23004 60973 63726 45449 12209 254555 210072 464627 Tablo 5.9 da görüldüğü üzere, Toplumda yaşayan bireylerin fizik aktivite alışkanlığının olması ile toplumun %35 i iskemik kalp hastalıklarına karşı korunabilirken, serebrovasküler hastalıklara karşı 416

korunabilecek oran %26, Diabet e karşı %19, meme kanserine karşı %21 ve kolon ve rektum kanserine karşı toplumun korunabilirliliği ise %22 dir. Fiziksel aktivite alışkanlığının olması toplam 45,120 ölümü önleyebilmektedir. Bu ölümlerin 31,519 u iskemik kalp hastalıklarına, 10,269 u inmeye bağlı olarak gerçekleşen ölümlerdir. Toplam önlenebilecek YLL miktarı 384,823, hastalık yükü ise 464,627 dir. Tablo 5.10 da alkol kullanımının önlenmesi ile toplumun korunabileceği hastalıklar, bu hastalıklardan korunabilirlilik yüzdeleri (PAF değeri), önlenebilecek ölümler, YLL ve hastalık yükleri erkek ve kadınlarda KHY yaş gruplarına göre sunulmaktadır. Alkol kullanımının neden olduğu olumsuz durumların ortaya çıkarılmasında konunun uzmanlarından oluşan çalışma grupları yoğun çalışmalar gerçekleştirmişlerdir. Bu çalışma sonuçlarında alkol kulanımı cinsiyete göre ayrılmamış olup düşük doğum ağırlığına etkisinin kadının kullanımına ya da erkeğin kullanımına mı bağlı olduğu belirtilmemektedir (125,136,144). Alkol kullanımının aynı tabloda atfedilen orantılarının ve önlenebilecek ölüm, YLL ve DALY sayılarının hesaplanma nedeni ise alkol kullanımın ayrıca nöropsikiatrik hastalıklar içerisinde bir hastalık grubu olarak değerlendirildiği içindir. Görüldüğü üzere alkol kullanımının ortadan kaldırılması ile bu hastalığa bağlı yüklerde önemli bir oranda ortadan kalkacaktır.hesaplamalarda model alkol nedniyle oluşabilecek tüm nedenleri dikkate almaktadır. (136,144) Tablo 5.10 Alkol Kullanma Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkek Kadın Toplam PAFs 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Düşük doğum ağırlığı 1% - - - - - - - 1% - - - - - - - 1% 1% 1% Ağız ve oropharinks Kanseri - - 24% 22% 21% 18% 14% 14% - - 15% 14% 13% 10% 9% 9% 20% 12% 18% Özefagus Kanseri - - 30% 28% 27% 24% 19% 19% - - 21% 19% 18% 13% 13% 13% 26% 16% 22% Karaciğer Kanseri - - 23% 22% 21% 18% 14% 14% - - 17% 15% 14% 11% 10% 10% 20% 12% 18% Meme Kanseri - - - - - - - - - - 6% 5% 4% 3% 3% 3% - 4% 4% Diğer neoplasmlar - - 7% 6% 6% 5% 4% 4% - - 4% 4% 4% 3% 2% 2% 6% 3% 5% Diabet - - 0% 0% 0% 0% 0% 0% - - 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% Epilepsi - - 30% 28% 26% 21% 14% 14% - - 25% 23% 21% 16% 15% 15% 21% 16% 18% Hipertansif Kalp Hast. - - 21% 20% 19% 16% 13% 13% - - 13% 11% 10% 8% 8% 8% 17% 9% 13% İskemik Kalp Hast. - - 6% 6% 6% 6% 6% 6% - - 0% 0% 0% 0% 0% 0% 6% 0% 3% İskemik inme - - 3% 3% 2% 2% 1% 1% - - 0% 0% 0% 0% 0% 0% 2% 0% 1% Hemorajik inme - - 16% 14% 14% 12% 9% 9% - - 6% 6% 6% 3% 3% 3% 12% 5% 8% Siroz - - 38% 36% 33% 27% 19% 19% - - 29% 27% 25% 19% 17% 17% 33% 23% 29% Unipolar depresyon hast. - - 1% 1% 1% 1% 1% 1% - - 0% 0% 0% 0% 0% 0% 1% 0% 0% Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Trafik kazaları 10% 9% 30% 32% 18% 15% 15% 15% 6% 6% 7% 10% 8% 6% 6% 6% 23% 7% 18% Zehirlenmeler 0% 0% 25% 15% 13% 15% 8% 4% 0% 0% 13% 8% 7% 8% 4% 2% 13% 6% 9% Düşmeler 0% 0% 13% 14% 19% 16% 12% 12% 0% 0% 4% 4% 7% 5% 2% 2% 7% 2% 6% Boğulmalar 0% 0% 23% 27% 27% 23% 23% 10% 0% 0% 14% 17% 18% 14% 6% 6% 17% 9% 15% Diğer kasti olmayan yaralanmalar 5% 6% 18% 19% 14% 15% 16% 16% 2% 2% 8% 7% 6% 6% 8% 8% 14% 6% 12% Kendi kendinel yaralanmalar 0% 0% 14% 14% 11% 11% 5% 5% 0% 0% 6% 5% 4% 4% 3% 3% 12% 4% 9% Şiddet 4% 6% 19% 17% 20% 21% 22% 19% 7% 5% 11% 12% 11% 13% 13% 7% 18% 11% 16% Diğer kasti yaralanmalar 0% 0% 8% 8% 8% 8% 4% 4% 0% 0% 5% 5% 5% 5% 3% 3% 8% 4% 7% Tüm Nedenler 0% 1% 13% 11% 6% 4% 3% 3% 0% 1% 2% 2% 2% 1% 1% 1% 6% 1% 4% 417

Tablo 5.10 Alkol Kullanma Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (Devam) Male Female Total Attribuble deaths 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Male Female Whole Low birth weight 32 - - - - - - - 35 - - - - - - - 32 35 67 Mouth and Oropharynx cancers Oesophagus cancer Liver cancer Breast cancer Other neoplasms Diabetes Mellitus Epilepsy Hypertensive heart disease Ischemic heart disease Ischemic stroke Haemorrhagic stroke Cirrhosis of the liver Unipolar depressive disorders Alcohol use disorders Road traffic accidents Poisonings Falls Drownings Other unintentional injuries Self-inflicted injuries Violence Other intentional injuries All causes - - 6 31 106 85 29 10 - - 2 7 14 17 12 8 268 60 327 - - 1 16 67 71 23 7 - - 1 6 18 15 8 5 184 53 237 - - 3 26 75 66 18 5 - - 2 3 9 12 6 3 194 34 229 - - - - - - - - - - 3 35 56 35 19 11 0 158 158 - - 0 0 0 0 0 0 - - 0 0 0 0 0 0 1 0 1 - - 0 0 0 0 0 0 - - 0 0 0 0 0 1 0 2 2 - - 29 20 14 8 2 1 - - 22 10 5 8 3 2 72 50 122 - - 15 51 183 217 199 156 - - 8 28 91 118 167 192 822 604 1425 - - 14 140 845 1051 1081 411 - - 0 0 0-1 0 0 3542-2 3540 - - 12 21 58 73 52 48 - - 0 1 1 1 2 2 264 8 272 - - 84 138 339 404 297 219 - - 29 68 136 113 138 124 1481 607 2088 - - 22 134 222 157 30 11 - - 10 27 67 75 32 12 575 223 798 - - 0 0 0 0 0 0 - - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 34 32 362 256 98 66 26 21 22 12 24 24 19 14 8 5 894 129 1023 0 0 13 10 6 3 1 0 0 0 10 3 6 1 0 0 32 21 53 0 0 26 25 28 10 7 3 0 0 2 5 6 3 1 1 100 17 117 0 0 44 18 15 2 1 0 0 0 6 2 4 2 0 0 80 14 95 50 36 556 452 292 90 36 27 12 4 69 92 127 29 15 16 1539 364 1902 0 0 148 86 49 12 4 3 0 0 39 23 15 3 1 0 302 81 383 0 3 121 136 121 5 3 2 0 2 17 24 53 2 1 0 391 98 489 0 0 12 38 31 0 0 0 0 0 1 8 18 1 0 0 80 28 108 115 70 1468 1597 2549 2320 1809 922 70 18 245 365 646 447 414 381 10850 2585 13435 418

Tablo 5.10 Alkol Kullanma Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (devam) Erkek Kadın Toplam Atfedilebilir YLL ler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Düşük doğum ağırlığı 1355 - - - - - - - 1174 - - - - - - - 1355 1174 2528 Ağız ve oropharinks Kanseri - - 207 751 1642 746 158 20 - - 55 171 226 167 73 16 3524 707 4231 Özefagus Kanseri - - 29 374 1012 626 123 13 - - 40 139 290 153 49 10 2177 681 2858 Akciğer Kanseri - - 105 617 1160 589 99 10 - - 62 76 140 115 38 6 2580 437 3016 Meme Kanseri - - - - - - - - - - 81 849 906 337 114 25 0 2312 2312 Diğer neoplasmlar - - 4 0 4 0 1 0 - - 0 0 2 1 0 0 8 2 11 Diabetes Mellitus - - 0 0 0 0 0 0 - - 3 6 6 4 2 1 0 22 22 Epilepsi - - 968 489 221 68 10 1 - - 763 249 91 78 16 4 1757 1201 2958 Hipertansif Kalp Hast. - - 485 1186 2816 1917 1002 292 - - 244 677 1457 1103 954 373 7697 4807 12504 İskemik Kalp Hast. - - 448 3272 12536 9056 5540 808 - - 0-1 -7-8 -1 0 31660-18 31642 İskemik inme - - 410 494 892 622 258 91 - - 7 12 21 12 11 4 2766 68 2835 Hemorajik inme - - 2836 3310 5223 3424 1467 415 - - 1000 1663 2146 1060 796 239 16674 6904 23578 Siroz - - 711 3172 3498 1390 163 21 - - 348 658 1060 712 200 27 8955 3004 11959 Unipolar depresyon hast. - - 0 0 0 0 0 0 - - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Trafik kazaları 1173 1185 12110 6382 1610 581 136 38 771 453 807 620 317 135 48 10 23215 3160 26375 Zehirlenmeler 0 0 434 256 95 23 2 0 0 0 348 82 108 11 1 0 811 550 1360 Düşmeler 0 0 887 608 469 87 40 5 0 0 76 120 100 26 5 2 2097 328 2425 Boğulmalar 0 0 1517 439 246 17 6 0 0 0 215 41 76 18 0 0 2225 350 2575 Diğer kasti olmayan yaralanmalar 1709 1331 18632 11161 4792 800 188 50 412 162 2324 2311 2060 297 86 30 38662 7682 46344 Kişinin kendini yaralaması 0 0 5036 2126 819 106 19 5 0 0 1351 565 259 32 5 1 8111 2212 10323 Şiddet 0 110 3979 3319 2021 45 14 4 9 60 580 568 865 17 6 0 9492 2105 11597 Diğer kasti yaralanmalar 0 0 378 910 499 0 0 0 0 0 43 200 286 14 0 0 1787 543 2330 Tüm Nedenler 4237 2625 49173 38866 39554 20097 9226 1774 2367 675 8346 9004 10407 4284 2403 746 165550 38231 203781 419

Tablo 5.10 Alkol Kullanma Durumunun Cinsiyet, Yaş Grupları ve Bazı Hastalıklara Göre Topluma Atfedilen Fraksiyon (PAF Değerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Sayıları, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) (devam) Erkek Kadın Toplam Atfedilebilir DALY ler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70-79 80+ Erkek Kadın Tümü Düşük doğum ağırlığı 1355 - - - - - - - 1174 - - - - - - - 1355 1174 2528 Ağız ve oropharinks Kanseri - - 212 788 1725 786 168 22 - - 56 176 236 175 76 18 3701 737 4439 Özefagus Kanseri - - 29 382 1042 648 130 15 - - 41 142 299 161 54 11 2245 707 2952 Akciğer Kanseri - - 105 621 1171 596 101 10 - - 62 76 142 117 39 6 2604 442 3045 Meme Kanseri - - - - - - - - - - 104 1080 1019 367 125 28 0 2724 2724 Diğer neoplasmlar - - 4 0 4 0 1 0 - - 0 0 2 1 0 0 8 2 11 Diabetes Mellitus - - 0 0 0 0 0 0 - - 7 22 30 10 5 2 0 76 76 Epilepsi - - 2408 1241 510 144 29 4 - - 1855 849 325 142 42 8 4336 3220 7555 Hipertansif Kalp Hast. - - 498 1243 2957 2037 1089 353 - - 251 700 1530 1168 1034 449 8177 5132 13308 İskemik Kalp Hast. - - 539 3620 13402 9596 5662 823 - - 0-2 -8-9 -1 0 33642-20 33622 İskemik inme - - 505 781 1385 872 311 101 - - 9 18 32 16 14 5 3955 94 4049 Hemorajik inme - - 2944 3628 5733 3654 1513 423 - - 1035 1792 2343 1126 818 243 17895 7358 25253 Siroz - - 1613 3670 5036 1757 199 28 - - 662 787 1534 915 249 38 12303 4186 16490 Unipolar depresyon hast. - - 968 637 314 70 11 1 - - 293 209 93 25 4 0 2000 624 2624 Alkol kullanımına bağlı bozukluklar 0 7785 89185 59376 18596 2855 429 8 0 1183 13646 8342 2849 466 77 2 178233 26564 204797 Trafik kazaları 1298 1602 14625 7503 1764 602 142 40 880 671 1068 843 389 141 51 10 27575 4053 31628 Zehirlenmeler 0 0 444 256 88 24 2 0 0 0 362 79 94 11 1 0 815 547 1361 Düşmeler 0 0 4171 1363 838 164 77 10 0 0 252 225 188 50 8 3 6623 727 7350 Boğulmalar 0 0 1529 440 245 17 6 0 0 0 222 40 73 18 0 0 2238 354 2591 Diğer kasti olmayan yaralanmalar 2433 4056 29922 15230 5186 1048 252 74 442 411 4028 2762 1679 299 96 32 58200 9750 67951 Kişinin kendini yaralaması 0 0 5158 2107 784 107 19 5 0 0 1379 511 235 31 5 1 8180 2162 10342 Şiddet 1 226 7057 4101 2047 48 15 6 10 120 1055 773 651 17 7 0 13502 2633 16135 Diğer kasti yaralanmalar 0 0 247 460 231 0 0 0 0 0 20 91 131 6 0 0 939 249 1188 Tüm Nedenler 5087 13670 162162 107448 63058 25023 10157 1921 2505 2386 26408 19518 13867 5253 2702 854 388526 73492 462018 Toplumda alkol kullanımının önlenmesi ile toplumun % 29 u siroz hastalığından korunabilecektir.benzer şekilde, alkol kullanımının önlenmesi ile toplumun % 22 si özafagus kanserinden korunmakta, % 18 i ağız ve orofarinks kanserinden, % 18 i karaciğer kanserinden, % 18 i epilepsi, % 18 i trafik kazasından korunabilecektir. Alkol kullanımının önlenebilmesi durumunda 3540 iskemik kalp hastalığından kaynaklanan ölüm, 2088 hemorajik inmeden ve 1902 diğer kasti olmayan yaralanmadan kaynaklanan ölüm önlenebilmektedir. Alkol kullanımının önlenmesi ile diğer kasti olmayan yaralanmalarda toplam önlenebilen YLL 46344, trafik kazalarında 26375 ve hemorajik inmede 23578 olarak bulunmaktadır. Alkol kullanımının önlenmesi durumunda, alkol kullanımına bağlı bozukluklarda önlenen DALY 204797, diğer kasti olmayan yaralanmalarda 67951 ve iskemik kalp hastalığında ise 33622 dir. 420

Grafik 5.4 Seçilmiş Risk Faktörlerinin Önlenmesi İle Önlenebilir DALY Sayılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) İskemik İnmede eden Önlenebilen Önlenebilir DALY DALY ler (Toplam lei (Toplam 640,000) 640,000) Binle r 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 Yüksek kan basıncı Yüksek vücut kitle indeksi Yüksek kolesterol Sigara Az meyve sebze tüketimi Alkol Birleşik etki İskemik Kalp Hastalıklarından Önlenebilen DALY ler (Toplam 860,083) 0 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 600.000 700.000 800.000 900.000 Yüksek Kan Basıncı Yüksek kolesterol Yüksek BMI Az meyve sebze tüketimi Sigara Alkol Fiziksel Aktivitesiz Birleşik etki 421

Grafik 5.4 de görüldüğü üzere seçilmiş risk faktörlerinde yüksek kan basıncının önlenmesi, vücut kitle indeksinin normal değerler içinde tutulması, sigara içmenin önlenmesi (91.903 DALY önlenecektir), meyve sebze tüketiminin günde en az 4 porsiyon olmasının sağlanması, kolesterol değerlerinin normal sınırlar içinde tutulması, alkol kullanımının önlenmesi ile iskemik inmeye bağlı oluşan toplam 640.855 DALY önlenirken, tüm bu seçilmiş rik faktörlerinin birlikte önlenmesiile 457. 962 DALY i önleyebilmek olasıdır. Aynı şekilde iskemik kalp hastalığı için seçilmiş risk faktörlerinin birleşik etkilerinin önlenmesi ile bu hastalığın oluşturduğu 860.083 DALY den 772.814 DALY i önlemenin mümkün olacağı belirlenmiştir. 422

PROJEKSİYONLAR Projeksiyonlar ya da tahminlerden sağlık politikalarını geliştirmede yararlanılabilinir. Sağlık tahminlerini geliştirmede özellikle mortalitenin tüm sebeplerini öngörme, daha sonra bu sebeplerin alt gruplarını oluşturan nedenleri tahmin etme, bunları gruplara dağıtma ve böylece toplam mortaliteyi ortaya çıkarmak söz konusudur. Bu bölümde yöntem bölümünde açıklanan DSÖ nün kullandığı metodoloji yardımıyla 2000, 2010, 2020 ve 2030 yılları için Türkiye de erkek ve kadınlarda tüm ölüm sayılarında beklenen trendler ve temel ölüm nedenlerine göre tahminler yer alacaktır. Bu çalışmanın KHY ve diğer UHY çalışmaları ile karşılaştırabilirliliğini sağlamak amacıyla tüm tahminler on yıllık dönemlerde beklenen ölüm sayıları verilerek tartışılacaktır. Ayrıca Teknik Şartname gereği 2015 ve 2025 yılları araındaki projeksiyonların yapılma gerekliliği nedeniyle bu dönemler içinde projeksiyonlar gerçekleştirilmiş ve Ek 39-43 arasında UHY listesinde yer alan tüm hastalıklara yönelik 2010, 2015, 2020, 2025 ve 2030 yılları için ayrıntılı projeksiyonlar sunulmuştur. Grafik 6.1 de Türkiye ulusal düzeyde, erkeklerde 2000, 2010, 2020 ve 2030 yıllarında ölüm sayılarında projeksiyonla elde edilen tahmini sayıları ve bu sayıların yıllar içinde olan değişimi verilmektedir. Grafik 6.1 2000 Yılında Türkiye Ulusal Düzeyde Erkeklerde Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre 2010, 2020 ve 2030 Yılı Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 100.000 200.000 300.000 400.000 500.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 8.348 2.323 11.754 22.096 80.840 123.067 234.585 483.012 2020 12.216 3.130 13.111 22.610 65.711 86.031 150.751 353.560 2010 19.706 4.118 14.349 20.559 49.990 53.904 116.828 279.453 2000 30.218 5.039 15.134 17.157 34.843 46.353 84.539 233.283 Grafik 6.1 de görüldüğü üzere 2000 yılında erkeklerde Türkiye genelinde saptanan toplam ölüm sayısı 233,283 dür. Yaş, cinsiyet ve nedene özel ölüm sayılarının projeksiyonunda yöntem bölümünde açıklandığı üzere kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla, zaman, teknolojik ilerlemeler, okullaşma oranı gibi insan kaynağı faktörleri dikkate alınarak regresyon modelleri uygulanmıştır. Bu uygulamalar sonrası 2010 yılında beklenen ölüm sayısı 279,453, 2020 yılında 353,560 ve 2030 yılında ise 483,012 dir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönem içerisinde erkeklerde ölüm sayılarında şu anki ölüm sayısına göre 2,07 kat bir artış söz konusudur. Yıllar içerisindeki ölüm sayılarının yaş gruplarına göre değerlendirilmesinde ise; 0-4 yaş grubunda 2000 yılında toplam 30,218 ölüm saptandığı görülmektedir. Bu yaş grubunda perinatal nedenler ve enfeksiyöz ve paraziter hastalıklar en sık görülen ölüm nedenleri arasındadır. Projeksiyonlar sonucu 2010 yılında bu yaş grubunda beklenen ölüm sayısının 19,706 ya, 2020 yılında 12,216 ya, 2030 yılında ise 8,348 e düştüğü belirlenmiştir. Aynı azalma eğilimi 5-14 ve 15-29 yaş gruplarında da gözlenirken yaşın ilerlemesiyle ortaya çıkan kronik hastalıklardaki artışa paralel 423

olarak 30-44 yaş grubundan sonra ölüm sayılarında artış gözlenmektedir. 30-44 yaş grubunda 2000 yılında 17,157 olarak saptanan ölüm sayısı, 2010 yılında 20,559, 2020 yılında 22,610, 2030 yılında ise 22, 096 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubunda 2000 yılında saptanan ölüm sayısı 34,843 dür. Bu sayı 2010 yılında 49,990 a, 2020 yılında 65,711 e ve 2030 yılında ise 80,840 a ulaşmaktadır. Yıllar içerisinde 60-69 yaş grubundaki ölüm sayılarındaki değişim ise sırasıyla 46,353, 53,904, 86,031 ve 123,067 olarak bulunmuştur. 70 ve üzeri yaş grubunda 2000 yılında saptanan ölüm sayısı 84,539 iken bu sayının 2010 yılında 116,828 e, 2020 yılında 150,751 e ve 2030 yılında ise 234,585 e ulaştığı gözlenmektedir. 2000 yılında kadınlarda gerçekleşen ölümlerin, 2010, 2020 ve 2030 yılları ile karşılaştırılması Grafik 6.2 de sunulmaktadır. Grafik 6.2 2000 Yılında Türkiye Ulusal Düzeyde Kadınlarda Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre 2010, 2020 ve 2030 Yılı Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam 70+ Yaş grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 2030 2020 2010 2000 0 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 300.000 350.000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 7.084 1.619 4.119 11.017 26.914 43.982 216.064 310.799 2020 10.536 2.101 4.779 11.986 27.448 38.982 155.968 251.800 2010 17.323 2.727 5.688 11.908 25.162 31.337 126.708 220.854 2000 27.147 3.368 6.892 10.972 21.642 32.111 95.044 197.177 Ölümler Grafik 6.2 de görüldüğü üzere 2000 yılında kadınlarda Türkiye ulusal düzeyde saptanan toplam ölüm sayısı 197,177 dir. Projeksiyonlar sonrası 2010 yılında beklenen ölüm sayısı 220,854, 2020 yılında 251,800, 2030 yılında ise 310,799 dur. Önümüzdeki 30 yıllık dönem içerisinde kadınlar arasındaki ölüm sayılarının şu anki ölüm sayısına göre 1,58 kat bir artış söz konusudur. Yıllar içerisindeki ölüm sayılarının yaş gruplarına göre değerlendirilmesinde ise; 0-4 yaş grubunda 2000 yılında toplam 27,147 ölüm saptandığı görülmektedir. 2010 yılında beklenen ölüm sayısının 17,323 e, 2020 yılında 10,536 ya, 2030 yılında ise 7,084 e düştüğü belirlenmiştir. Erkeklerde olduğu gibi aynı azalma eğilimi 5-14 ve 15-29 yaş gruplarında da gözlenirken 30-44 yaş grubundan sonra ölüm sayılarında artış gözlenmektedir. 30-44 yaş grubunda 2000 yılında 10,972 olarak saptanan ölüm sayısı, 2010 yılında 11,908, 2020 yılında 11,986, 2030 yılında ise 11,017 olarak hesaplanmıştır. 45-59 yaş grubunda 2000 yılında saptanan ölüm sayısı 21,642 dir. Bu sayı 2010 yılında 25,162 ye, 2020 yılında 27,448 e ve 2030 yılında ise 26,914 e ulaşmaktadır. Yıllar içerisinde 60-69 yaş grubundaki ölüm sayılarındaki değişim ise sırasıyla 32,111, 31,337, 38,982 ve 43,982 olarak bulunmuştur. 70 yaş üstü grubunda 2000 yılında saptanan ölüm sayısı 95,044 iken bu sayının 2010 yılında 126,708 e, 2020 yılında 155,968 e ve 2030 yılında ise 216,064 e 424

ulaştığı gözlenmektedir. Bu bölümde I. Grup, II. Grup ve III. Grup hastalıklara yönelik erkeklerde ve kadınlarda 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayılarının 2010, 2020 ve 2030 yılları ile karşılaştırmaları aşağıdaki grafiklerde sunulmaktadır. I. Grup Hastalıklar ; Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklar, Maternal ve Perinatal Nedenler ve Beslenme Yetersizliği Bozuklukları Grafik 6.3 Türkiye Ulusal Düzey Erkeklerde 2000 Yılında Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Enfeksiyoz ve Paraziter Hastalıklar Toplam Yaş Grupları 70+ 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 2030 2020 2010 2000 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 1.013 111 663 2.018 1.027 398 1.628 6.858 2020 1.680 175 733 1.936 949 460 1.269 7.201 2010 3.059 290 741 1.001 681 480 1.200 7.452 2000 5.683 655 1.109 833 554 616 995 10.445 425

Grafik 6.4 Türkiye Ulusal Düzey Kadınlarda 2000 Yılında Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 914 84 410 591 382 271 1.408 4.060 2020 1.545 123 444 628 424 317 1.121 4.602 2010 2.867 192 517 502 448 343 1.047 5.917 2000 5.358 366 582 451 400 359 827 8.343 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında enfeksiyöz ve paraziter nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 10,445 dır. Bu sayının 2010 yılında 7,452 ye, 2020 yılında 7,201 e ve 2030 yılında ise 6,858 e düşeceği tahmin edilmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 8,343 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 5,917, 4,602 ve 4,060 a düşeceği beklenmektedir. Bu değişim solunum enfeksiyonları açısından da değerlendirilmiştir. Grafik 6.5 ve 6.6 da erkeklerde ve kadınlarda solunum yollarına bağlı 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayıları ve 2010, 2020 ve 2030 yılları için tahminler verilmektedir. Bu grupta yer alan hastalıklar alt solunum, üst solunum yolu enfeksiyonları ve orta kulak iltihabıdır. Kronik solunum yolu hastalıklarını içermemektedir. 426

Grafik 6.5 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Solunum Enfeksiyonlarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Solunum Enfeksiyonları Yolu Hastalıkları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 754 57 51 48 459 743 3.139 5.251 2020 1.295 116 98 87 672 822 2.439 5.530 2010 2.423 226 181 141 880 821 2.300 6.973 2000 4.748 472 368 212 893 1.028 2.042 9.763 2030 2020 2010 2000 427

Grafik 6.6 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Solunum Enfeksiyonları Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Toplam 70+ Kadınlarda Solunum Yolu Hastalıkları Kadınlarda Solunum Enfeksiyonları Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 Ölümler 8.000 10.000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 661 61 32 60 358 573 4.975 6.721 2020 1.162 129 66 122 514 648 3.953 6.594 2010 2.218 258 132 221 670 677 3.684 7.861 2000 4.364 460 154 213 580 688 3.062 9.521 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında solunum enfeksiyonlarına bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 9,763 dir. Bu sayının 2010 yılında 6,973 e, 2020 yılında 5,530 a ve 2030 yılında ise 5,251 e düşeceği tahmin edilmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 9,521 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 7,861, 6,594 ve 6,721 e düşeceği beklenmektedir. Grafikde görüldüğü üzere alt ve üst solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı ölümler hem erkeklerde hem de kadınlarda en fazla 0-4 yaş grubunda gözlenmektedir. Kadınlarda değişik veri kaynakları aracılığıyla 2000 yılında maternal nedenlere bağlı gerçekleşen ölüm sayısı 2000 yılında 1,072 olarak hesaplanmıştır. Bu ölüm sayısının 2010 yılında 592 ye, 2020 yılında 295 e ve 2030 yılında ise 140 a ineceği tahmin edilmektedir. Grafik 6.7 de kadınlarda uygulanan projeksiyon sonucu dağılımlar verilmektedir. 428

Grafik 6.7 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Maternal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Maternal Nedenler Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 200 400 600 800 1.000 1.200 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 0 0 75 40 24 0 0 140 2020 0 1 170 89 36 0 0 295 2010 0 2 365 174 50 0 0 592 2000 0 4 573 384 112 0 0 1.072 Ölüm Nedenleri ve hastalık yükleri arasında birinci sıralarda yer alan perinatal nedenlerin erkek ve kız çocuklarda 2010, 2020 ve 2030 yılında beklenen ölüm sayıları Grafik 6.8 de sunulmaktadır. 429

Grafik 6.8 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Perinatal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Perinatal Nedenler Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.00014.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 2.543 0 0 0 0 0 0 2.543 2020 4.266 0 0 0 0 0 0 4.266 2010 7.797 0 0 0 0 0 0 7.797 2000 13.124 0 0 0 0 0 0 13.124 2030 2020 2010 2000 Grafik 6.8 da erkeklerde perinatal nedenlere bağlı olarak 2000 yılında gerçekleşen ölümler ile bu ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları tahminleri verilmektedir. 2000 yılında erkek çocuklarda düşük doğum ağırlığı, doğum travması, asfiksi ve diğer perinatal nedenler gibi sebeplerle toplam 13,124 ölümün gerçekleştiği hesaplanmıştır. 2010 yılında bu ölümlerin 7,797 e, 2020 yılında 4,266 ya, 2030 yılında da 2,543 e düşeceği tahmin edilmektedir. Kız çocuklarında ise 11,632 olarak hesap edilen sayının yıllar içinde sırasıyla 6,718, 3,624 ve 2,126 ya düşeceği tahmin edilmektedir (Grafik 6.9). 430

Grafik 6.9 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Perinatal Nedenlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Perinatal Nedenler Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 2.126 0 0 0 0 0 0 2.126 2020 3.624 0 0 0 0 0 0 3.624 2010 6.718 0 0 0 0 0 0 6.718 2000 11.632 0 0 0 0 0 0 11.632 Beslenme Yetersizliği Bozukluklarına bağlı 2000 yılında gerçekleşen ölümler ve bu ölümlerin önümüzdeki 30 yıllık dönemdeki eğilimleri Grafik 6.10 da verilmektedir. 431

Grafik 6.10 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Beslenme Yetersizliği Bozukluklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Erkeklerde Beslenme Beslenme Yetersizliği Yetersizliği Bozuklukları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 200 400 600 800 1.000 1.200 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 126 5 10 9 12 32 168 362 2020 216 10 21 18 19 37 131 453 2010 403 22 42 32 26 39 124 689 2000 792 50 96 54 28 50 108 1.179 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında beslenme yetersizliğine bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 1,179 dur. Bu sayının 2010 yılında 689 a, 2020 yılında 453 e ve 2030 yılında ise 362 ye düşeceği tahmin edilmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 1,452 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 925, 570 ve 424 e düşeceği beklenmektedir. Grafikde görüldüğü üzere beslenme yetersizliğine bağlı ölümler hem erkeklerde hem de kadınlarda en fazla 0-4 ve 70 yaş üzeri grupta gözlenmektedir. 432

Grafik 6.11 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Beslenme Yetersizliği Bozukluklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Kadınlarda Beslenme Beslenme Yetersizliği Yetersizliği Bozuklukları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 200 400 600 800 1.000 1.200 1.400 1.600 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 125 5 12 40 14 33 195 424 2020 220 12 30 92 22 38 155 570 2010 420 26 70 192 31 41 145 925 2000 829 50 111 276 26 41 118 1.452 II. Grup, Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Bu hastalıklardan KOAH, astım ve diğer solunum yolu hastalıklarının oluşturduğu solunum sistemi hastalıklarına bağlı ölüm sayıları Grafik 6.12 ve 6.13 te sunulmaktadır. Bu hastalık grubunda tahminler yapılırken regresyon modeline solunum sistemi hastalıklarının oluşumunda temel faktörlerden olan Türkiye de erkek ve kadınlardaki sigara içme durumları da eklenmiştir. 433

Grafik 6.12 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Solunum Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Solunum Kronik Solunum Sistemi Hastalıkları Yolu Hastalıkları Toplam Yaş Grupları 70+ 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 134 108 411 782 2.103 18.621 72.761 94.920 2020 201 149 500 851 1.761 11.850 38.927 54.239 2010 307 194 600 828 1.265 6.503 25.123 34.820 2000 271 208 642 769 826 4.677 14.487 21.879 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında solunum yolu hastalıklarına bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 21,879 dur. Bu sayının 2010 yılında 34,820 ye, 2020 yılında 54,239 a, 2030 yılında ise 94,920 ye ulaşacağı gözlenmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 12,332 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 17,820, 24,497 ve 34,867 e çıkarak 30 yıllık dönemde solunum sistemi hastalıklarına bağlı ölümlerde kadınlar arasında 2,8 kat artış olacağı tahmin edilmektedir. Bu artış oranı erkeklerde 4,3 kattır. Grafikde görüldüğü üzere bu gruba bağlı ölümlerdeki artış en fazla 70 yaş ve üzeri grupta beklenmektedir. 434

Grafik 6.13 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Solunum Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Kronik Solunum Solunum Sistemi Hastalıkları Yolu Hastalıkları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 5.000 10.000 15.000 20.00025. 00030. 000 35.000 Ölümle r 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 81 80 237 824 2.104 4.462 27.079 34.867 2020 141 104 299 858 1.948 3.270 17.876 24.497 2010 252 132 367 807 1.577 2.076 12.608 17.820 2000 266 142 488 734 1.269 1.701 7.732 12.332 Türkiye de en önemli ölüm nedenleri arasında yer alan kanserlere bağlı 2000 yılında hesaplanan ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları tahmin edilen sayıları Grafik 6.14 de verilmektedir. Tüm kanserler bir arada değerlendirilmiştir. Her kanser için tahmin edilen sayılar Ek 39-43 de sunulmaktadır. 435

Grafik 6.14 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kanserlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Kanserler Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 268 543 1.592 4.991 19.482 28.018 34.223 89.117 2020 330 641 1.773 4.372 14.390 18.561 21.009 61.076 2010 413 713 1.885 3.772 11.325 11.137 15.371 44.616 2000 276 607 1.740 3.082 7.213 10.083 12.075 35.076 Erkeklerde 2000 yılında kansere bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 35,076 dır. Bu sayının 2010 yılında 44,616 ya, 2020 yılında 61,076 ya, 2030 yılında ise 89,117 ye ulaşacağı gözlenmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 21,174 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 25,307 31,099 ve 39,094 e çıkarak 30 yıllık dönemde kansere bağlı ölümlerde erkekler arasında 2,5 kat artış olacağı tahmin edilmektedir. Bu artış oranı kadınlarda 1,8 kattır. Grafik 6.15 de kadınlarda kanserlere bağlı olarak 2000 Yılında gerçekleşen ölümler ve ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları tahminleri verilmektedir. 436

Grafik 6.15 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kanserlere Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Kanserler Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 270 365 822 3.516 6.059 9.252 18.810 39.094 2020 312 452 964 3.573 5.348 7.144 13.306 31.099 2010 365 530 1.082 3.256 4.279 5.053 10.743 25.307 2000 248 512 1.151 2.538 3.240 4.886 8.600 21.174 Türkiye nin en önemli ölüm nedeni olan kardiyovasküler ölümlere ait gelecek 30 yıllık dönemdeki tahminler erkek ve kadınlar için ayrı ayrı Grafik 6.16 ve 6.17 de verilmektedir. 437

Grafik 6.16 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kardiyovasküler Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Kardiyovasküler Hastalıklar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 626 410 1.136 8.058 49.152 66.473 109.713 235.567 2020 734 598 1.499 8.418 39.931 47.070 77.414 175.663 2010 879 836 1.912 7.886 29.235 29.619 64.333 134.700 2000 579 956 2.145 6.781 19.697 24.171 48.057 102.386 Erkeklerde 2000 yılında kardiyovasküler hastalıklara bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 102,386 dır. Bu sayının 2010 yılında 134,700 e, 2020 yılında 175,663 e, 2030 yılında ise 235,567 ye ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde kardiyovasküler nedenlerle oluşacak ölüm sayıları 2,3 kat artış gösterecektir. 438

Grafik 6.17 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kardiyovasküler Hastalıklara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Kardiyovasküler Hastalıklar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 50.000 100.000 150.000 200.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 314 128 277 3.345 11.396 21.832 143.237 180.530 2020 393 210 425 3.987 13.031 20.963 105.289 144.297 2010 518 327 628 4.220 12.820 17.888 87.010 123.411 2000 406 426 987 4.049 11.569 18.934 66.701 103.071 Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 103,071 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 123,411, 2020 yılında 144,297 ve 2030 yılında 180,530 a çıkarak 30 yıllık dönemde kardiyovasküler hastalıklara bağlı ölümlerin kadınlar arasında 1,8 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. Diabetes Mellitus erkek ve kadınlarda bir diğer ölüm nedenidir. Grafik 6.18 ve6.19 da erkeklerde ve kadınlarda diabetes mellitus a bağlı 2000 yılında hesaplanan ölümler ve 2010, 2020 ve 2030 yılları tahminleri verilmektedir. 439

Grafik 6.18 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Diabetes Mellitusa Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Diabetes Mellitus Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 7 14 72 172 1.047 1.472 2.085 4.868 2020 9 20 91 208 1.098 1.339 1.601 4.366 2010 11 29 114 227 1.029 1.090 1.481 3.982 2000 7 37 115 206 909 1.200 1.272 3.746 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında diabetes mellitusa bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 3,746 dır. Bu sayının 2010 yılında 3,982 e, 2020 yılında 4,366 a, 2030 yılında ise 4,868 e ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde diabetes mellitus nedeniyle oluşacak ölüm sayıları 1,3 kat artış gösterecektir. 440

Grafik 6.19 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Diabetes Mellitusa Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Diabetes Mellitus Yaş Grupları Toplam 70+ 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 12 6 35 116 1.037 2.063 4.905 8.175 2020 15 9 52 165 1.181 1.949 3.531 6.902 2010 19 13 74 211 1.203 1.660 2.994 6.174 2000 14 15 116 252 1.161 1.798 2.447 5.803 2030 2020 2010 2000 Diabetes mellitusa ait ölümler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 5,803 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 6,174, 2020 yılında 6,902 ve 2030 yılında 8,175 e çıkarak 30 yıllık dönemde diabetes mellitusa bağlı ölümlerin kadınlar arasında 1,4 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. Sindirim sistemi hastalıklarının da Türkiye de erkeklerde ve kadınlarda önemli ölüm nedenleri arasında yer aldığı saptanmıştır. Grafik 6.20 ve 6.21 de erkeklerde ve kadınlarda sindirim sistemine bağlı hastalıklardan gelişen ölümler, bu ölümlerin gelecek otuz yıl içersindeki dağılımları sunulmaktadır. 441

Grafik 6.20 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Sindirim Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Sindirim Sistemi Hastalıkları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 40 42 359 933 3.153 3.100 4.024 11.651 2020 68 71 500 1.096 2.737 2.385 2.755 9.613 2010 119 119 681 1.177 2.121 1.635 2.246 8.098 2000 120 164 826 1.223 1.586 1.489 1.697 7.105 Erkeklerde 2000 yılında sindirim sistemi hastalıklarına bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 7,105 dir. Bu sayının 2010 yılında 8,098 e, 2020 yılında 9,613 e, 2030 yılında ise 11,651 e ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde sindirim sisteminden kaynaklanan nedenlerle oluşacak ölüm sayıları 1,6 kat artış gösterecektir. 442

Grafik 6.21 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Sindirim Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Sindirim Sistemi Hastalıkları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 41 28 95 376 2.261 2.531 3.856 9.188 2020 68 48 136 430 2.106 2.191 2.799 7.777 2010 117 76 192 458 1.800 1.715 2.331 6.689 2000 118 103 297 480 1.493 1.686 1.832 6.008 Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 6,008 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 6,689, 2020 yılında 7,777 ve 2030 yılında 9,188 e çıkarak 30 yıllık dönemde sindirim sistemine ait ölümlerin kadınlar arasında 1,5 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. Ürogenital sistem hastalıklardan özellikle nefrit ve nefrozların erkek ve kadınlarda şu anki mevcut ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları arasındaki tahminleri Grafik 6.22 de verilmektedir. 443

Grafik 6.22 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Ürogenital Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Ürogenital Sistemi Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 52 39 244 405 729 966 1.610 4.045 2020 64 58 309 490 764 879 1.252 3.816 2010 81 82 389 536 716 716 1.173 3.692 2000 57 106 447 560 643 786 1.021 3.619 Erkeklerde 2000 yılında nefrit ve nefrozlara bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 3,619 dur. Bu sayının 2010 yılında 3,692 e, 2020 yılında 3,816 a, 2030 yılında ise 4,045 e ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde nefrit ve nefrozlara bağlı gerçekleşecek ölüm sayıları 1,1 kat artış gösterecektir. 444

Grafik 6.23 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Ürogenital Sistemi Hastalıklarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Ürogenital Sistemi Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 3.500 4.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 44 50 117 210 610 772 2.074 3.878 2020 54 75 173 298 679 722 1.501 3.501 2010 68 107 247 382 678 609 1.280 3.371 2000 50 133 377 452 649 641 993 3.296 Nefrit ve nefrozlara ait ölümler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 3,296 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 3,371, 2020 yılında 3,501 ve 2030 yılında 3,878 e çıkarak 30 yıllık dönemde nefrit ve nefrozlara bağlı ölümlerin kadınlar arasında 1,2 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. III. grup hastalıklar içersinde yer alan kazalar ve yaralanmalar ait 2000 yılında gerçekleşen ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları arasındaki beklenen ölüm sayıları aşağıdaki Grafiklerde sunulmaktadır. III. Kazalar ve Yaralanmalar Bu grupta kasti olan ve olmayan yaralanmalar ile kazalar yer almaktadır. Kasti olmayan yaralanmalar içerisinde trafik kazaları, zehirlenmeler, düşmeler, yanıklar, boğulmalar ve diğer kasti olmayan yaralanmalar bulunmaktadır. Bu grubun erkeklerde ve kadınlarda 30 yıllık dönemde beklenen ölüm sayıları Grafik 6.24 de yer almaktadır. 445

Grafik 6.24 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde İstemsiz Yaralanmalara ve Kazalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Kendiliğinden İstemsiz Yaralanmalar Oluşan Kaza ve Kazalar ve Yaralanmalar Toplam 70+ Yaş Gru pları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 3.000 6.000 9.000 12.000 15.000 18.000 Ölümle r 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 628 700 5.054 3.415 2.530 2.343 2.838 17.507 2020 689 938 5.299 3.829 2.345 1.858 2.140 17.098 2010 817 1.192 5.423 3.725 1.844 1.266 1.823 16.090 2000 728 1.362 5.319 2.476 1.790 1.611 1.360 14.646 Erkeklerde 2000 yılında istemsiz yaralanmalara bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 14,646 dır. Bu sayının 2010 yılında 16,090 a, 2020 yılında 17,098 e, 2030 yılında ise 17,507 e ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde kendiliğinden olan kaza ve yaralanmalara bağlı gerçekleşecek ölüm sayıları 1,2 kat artış gösterecektir. 446

Grafik 6.25 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda İstemsiz Yaralanmalara ve Kazalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) KadınlardaKendiliğinden İstemsiz Yaralanmalar Oluşan Kaza ve Kazalar ve Yaralanmalar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8. 000 10. 000 12.000 14.000 Ölümle r 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 557 452 1.188 1.529 2.259 1.455 6.021 13.462 2020 616 525 1.135 1.340 1.750 1.063 3.909 10.338 2010 735 594 1.062 1.069 1.233 713 2.713 8.119 2000 712 665 1.013 736 811 796 1.063 5.795 İstemsiz yaralanmalara ait ölümler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 5,795 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 8,119 a, 2020 yılında 10,338 e ve 2030 yılında 13,462 e çıkarak 30 yıllık dönemde kendiliğinden olan kaza ve yaralanmalara bağlı ölümlerin kadınlar arasında 2,3 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. Bu grup içerisinde yer alan trafik kazalarına ait bulgular ayrıntılı incelendiğinde, 30 yıllık dönem içerisinde erkeklerde ve kadınlarda beklenen ölüm sayıları Grafik 6.26 ve 6.27 de sunulmaktadır. 447

Grafik 6.26 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Trafik Kazalarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Trafik Kazaları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 435 411 3.127 1.577 1.167 599 706 8.022 2020 439 496 2.972 1.755 1.071 513 548 7.794 2010 487 559 2.757 1.677 811 361 463 7.116 2000 413 549 2.428 1.079 722 515 335 6.041 Erkeklerde 2000 yılında trafik kazaları nedeniyle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 6,041 dir. Bu sayının 2010 yılında 7,116 ya, 2020 yılında 7,794 e, 2030 yılında ise 8,022 ye ulaşacağı gözlenmektedir. Aynı eğilim kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 2,354 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 3,117, 3,905 ve 4,749 a çıkarak 30 yıllık dönemde trafik kazalarına bağlı ölümlerde erkekler arasında 1,3 kat artış olacağı tahmin edilmektedir. Bu artış oranı kadınlarda 2,0 kattır. Grafik 6.27 de kadınlarda Trafik kazası nedeniyle 2000 Yılında gerçekleşen ölümler ve ölümlerin 2010, 2020 ve 2030 yılları tahminleri verilmektedir. 448

Grafik 6.27 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Trafik Kazalarına Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Trafik Kazaları Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 373 299 784 1.209 1.375 277 432 4.749 2020 379 314 686 1.024 1.019 212 271 3.905 2010 422 313 583 788 682 144 185 3.117 2000 389 294 478 484 381 254 74 2.354 III. grup hastalıklar içerisinde kasti yaralanmalar ikinci grubu oluşturmaktadır. Bu grupta erkek ve kadınlardaki 30 yıllık dönem içerisinde beklenen ölüm sayıları Grafik 6.28 ve 6.29 da verilmektedir. 449

Grafik 6.28 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Erkeklerde Kasti Yaralanmalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkeklerde Kasti Yaralanmalar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 500 1.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0004.500 Ölümler 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 0 209 1.925 922 724 252 415 4.447 2020 0 228 1.994 893 604 180 273 4.171 2010 0 238 2.010 785 454 116 214 3.817 2000 0 219 1.903 472 319 124 176 3.213 2030 2020 2010 2000 Erkeklerde 2000 yılında kasti yaralanmalara bağlı nedenlerle gerçekleşen ölüm sayısı toplam 3,213 dür. Bu sayının 2010 yılında 3,817 e, 2020 yılında 4,171 e, 2030 yılında ise 4,447 e ulaşacağı gözlenmektedir. Görüldüğü üzere önümüzdeki 30 yıllık dönemde erkeklerde kasti olarak gerçekleşen yaralanmalara bağlı ölüm sayıları 1,4 kat artış gösterecektir. 450

Grafik 6.29 Türkiye Ulusal Düzey 2000 Yılında Kadınlarda Kasti Yaralanmalara Bağlı Gelişen Ölüm Sayılarının 2010, 2020 ve 2030 Yılında Beklenen Ölüm Sayıları İle Karşılaştırılması (UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kadınlarda Kasti Yaralanmalar Toplam 70+ Yaş Grupları 60-69 45-59 30-44 15-29 5-14 0-4 0 200 400 600 800 1.000 1.200 1.400 1.600 Ölümler 2030 2020 2010 2000 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59 60-69 70+ Toplam 2030 3 298 717 264 166 68 77 1.593 2020 3 326 746 256 138 49 51 1.567 2010 3 341 752 225 104 33 39 1.497 2000 3 343 737 174 71 25 15 1.369 Kendiliğinden olan kasti kaza ve yaralanmalara ait ölümler kadınlar açısından değerlendirildiğinde ise 2000 yılında gerçekleşen ölüm sayısının 1,369 olduğu görülürken bu sayıların sırasıyla 2010 yılında 1,497 e, 2020 yılında 1,567 e ve 2030 yılında ise 1,593 e çıkarak 30 yıllık dönemde kasti kaza ve yaralanmalara bağlı ölümlerin kadınlar arasında 1,2 kat artış göstereceği tahmin edilmektedir. 451

DUYARLILIK ANALİZLERİ İskonto Oranları Dikkate Alınarak Uygulanan Duyarlılık Analizleri Kural olarak sağlıkla ilgili projelerin maliyet-etkilik analizlerinde, iskonto oranı olarak %1-%7 arasında oranların kullanılması önerilmektedir. Dünya Bankası Hastalık Kontrol Öncelikleri Çalışması ve KHY Projesi nin her ikisinde de %3 lük bir iskonto oranı kullanılmıştır. Sağlık sektöründe ve Tıpta Maliyet-Etkililik konulu ABD Paneli son zamanlarda hem maliyetlere hem de sağlık sonuçlarına uyarlamak için sağlık ekonomik analizlerinde %3 lük gerçek iskonto oranı kullanılmasını fakat iskonto oran sonuçlarının duyarlılığının incelenmesi gerektiğini önermektedir. Zaman indirimi için %3 lük bir iskonto KHY standardı olarak önerilmektedir. Tükiye Ulusal Hastalık Yükü hesaplamalarında, önerildiği üzere %3 lük iskonto oranı uygulanmıştır. Ancak, hesaplamaların duyarlılığını test etmek üzere gerektiğinde hastalık yükü hesaplamaları %0 ve %6 lık iskonto oranları kullanılarak tekrarlanmalı, sonuçların hassasiyetini iskonto oranının seçimine göre ele almalıdır. Bu bağlamda Türkiye Ulusal Hastalık Yükü çalışmasında da DALY ler %0, %6 indirim oranları ile hesaplanarak bu iskonto oranlarının sonuçlar üzerine etkisi, duyarlılık analizleri gerçekleştirilmiştir. Tablo 7.1 ve Tablo 7.2 de önerildiği üzere %3 iskonto oranı ile yapılan hesaplamalar sonucu Ulusal düzeyde kadın ve erkeklerdeki DALY dağılımları sunulmaktadır. Tablo 7.1 de görüldüğü üzere iskonto oranlarının düşmesi özellikle 0-4 yaş grubu çocuklarda perinatal nedenler(% 3 iskonto oranında da, % 0 da da 1.sırada), alt solunum yolu enfeksiyonları((% 3 iskonto oranında da, % 0 da da 4.sırada) ve konjenital anomalilerin ((% 3 iskonto oranında 6.sırada, % 0 da 5.sırada)önemini göstermektedir. Tablo 7.1 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%3 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) % ( toplam DALY e Ölüm nedenleri göre) 1 Perinatal Nedenler 8,9 2 İskemik Kalp Hastalığı 8,0 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,9 4 Unipolar depresif Hastalıklar 3,9 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 6 Konjenital Anomaliler 3,0 7 Osteoartritler 2,9 8 KOAH 2,8 9 Trafik Kazaları 2,4 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 11 İshalle seyreden hastalıklar 2,0 12 Diabetes mellitus 1,9 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 14 Astım 1,2 15 Maternal nedenler 1,2 16 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 17 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,1 18 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,1 19 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,0 20 Tüberküloz 1,0 452

Tablo 7.2 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%3 iskonto oranı ile),(uhy-me Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,9 Perinatal Nedenler 8,9 2 Perinatal Nedenler 8,8 İskemik Kalp Hastalığı 6,9 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,5 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 Unipolar Depresif hastalıklar 5,4 5 Trafik Kazaları 3,3 Demir Eksikliği Anemisi 3,8 6 Konjenital anomaliler 3,1 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,7 7 KOAH 3,0 Osteoartritler 2,9 8 Osteoartritler 2,9 Kongenital anomaliler 2,8 9 Unipolar Depresif hastalıklar 2,6 KOAH 2,6 10 İshalle seyreden hastalıklar 2,1 Diabetes mellitus 2,1 11 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,9 İshalle seyreden hastalıklar 2,0 12 Alkol Kullanımına Bağlı Hastalıklar 1,8 Trafik Kazaları 1.7 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,5 14 Diabetes mellitus 1,6 Meme Kanseri 1,3 15 Şiddet 1,4 Romatoid Artrit 1,3 16 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,3 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,2 17 Astım 1,3 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,2 18 Tüberküloz 1,2 Astım 1,2 19 Lösemi 1,1 Migren 1,2 20 Şizofreni 1,0 Şizofreni 1.1 %0 iskonto oranı kullanılarak Türkiye genelinde kadın ve erkeklerdeki DALY sıralaması ise Tablo 7.3 ve Tablo 7.4 de sunulmaktadır. Ayrıca KHY hastalık listesinde yer alan tüm hastalık ve sekellerinin % 0 iskonto oranı-iskonto edilmemiş- ile hesaplanan değerleri Ek 44 te sunulmaktadır. Tablo 7.3 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%0 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) % ( toplam DALY e Ölüm nedenleri göre) 1 Perinatal Nedenler 11,1 2 İskemik Kalp Hastalığı 9,1 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,5 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,0 5 Konjenital Anomaliler 4,0 6 KOAH 2,9 7 Osteoartritler 2,8 8 İshalle seyreden hastalıklar 2,7 9 Trafik Kazaları 2,5 10 Diabetes mellitus 1,9 11 Unipolar depressif Hastalıklar 1,8 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 13 Demir Eksikliği Anemisi 1,4 14 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,3 15 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,2 16 Tüberküloz 1,1 17 Lösemi 1,0 18 Astım 1,0 19 Romatizmal Kalp Hastalıkları 0,9 20 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 0,9 453

Tablo 7.4 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%0 iskonto oranı ile), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 Perinatal nedenler 11,0 Perinatal nedenler 11,2 2 İskemik Kalp Hastalığı 9,7 İskemik Kalp Hastalığı 8,3 3 Serebrovasküler Hastalıklar 6,6 Serebrovasküler Hastalıklar 6,3 4 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 5,0 5 Kongenital anomaliler 4,1 Kongenital anomaliler 3,9 6 Trafik Kazaları 3,3 Osteoartritler 2,9 7 KOAH 3,0 İshalle seyreden hastalıklar 2,8 8 İshalle seyreden hastalıklar 2,7 KOAH 2,7 9 Osteoartritler 2,6 Demir Eksikliği Anemisi 2,6 10 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 Unipolar Depressif hastalıklar 2,4 11 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,6 Diabetes mellitus 2,3 12 Diabetes mellitus 1,5 İşitme Kayıpları 1,8 13 Şiddet 1,3 Trafik Kazaları 1,7 14 Tüberküloz 1,2 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,5 15 Lösemi 1,2 Meme Kanseri 1,3 16 Unipolar Depressif hastalıklar 1,2 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,3 17 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,1 Migren 1,1 18 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,0 Alzeheimer ve diğer demanslar 1,0 19 Astım 0,9 Astım 1,0 20 Kişinin kendini yaralaması 0,9 Tüberküloz 0,9 %6 iskonto oranı ile DALY ler hesaplandığında toplamda, kadın ve erkeklerdeki sıralama Tablo 7.5 ve Tablo 7.6 da verilmektedir. Ayrıca KHY hastalık listesinde yer alan tüm hastalık ve sekellerinin % 6 iskonto oranı-iskonto edilmemiş- ile hesaplanan değerleri Ek 45 te sunulmaktadır. Tablo 7.5 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%6 iskonto oranı ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) % ( toplam DALY e Ölüm nedenleri göre) 1 İskemik Kalp Hastalığı 8,6 2 Serebrovasküler Hastalıklar 6,6 3 Perinatal nedenler 5,3 4 Unipolar depressif Hastalıklar 5,3 5 KOAH 3,2 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,0 7 Osteoartritler 3,0 8 Demir Eksikliği Anemisi 2,4 9 Trafik Kazaları 2,2 10 Diabetes mellitus 2,1 11 Konjenital Anomaliler 2,1 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 13 İshalle seyreden hastalıklar 1,6 14 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,3 15 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,3 16 Astım 1,3 17 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,2 18 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,2 19 Şizofreni 1,0 20 Tüberküloz 1,0 454

Tablo 7.6 Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (%6 iskonto oranı ile), (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 9,7 İskemik Kalp Hastalığı 7,5 2 Serebrovasküler Hastalıklar 7,0 Unipolar Depressif hastalıklar 7,3 3 Perinatal nedenler 5,4 Serebrovasküler Hastalıklar 6,1 4 Unipolar Depressif hastalıklar 3,6 Perinatal nedenler 5,2 5 KOAH 3,5 Demir Eksikliği Anemisi 4,3 6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,1 Osteoartritler 3,0 7 Osteoartritler 3,0 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 2,9 8 Trafik Kazaları 3,0 KOAH 2,8 9 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 2,3 Diabetes mellitus 2,4 10 Kongenital anomaliler 2,2 Kongenital anomaliler 2,0 11 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,1 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,7 12 Diabetes mellitus 1,9 İshalle seyreden hastalıklar 1,6 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,8 Romatoid Artrit 1,5 14 İshalle seyreden hastalıklar 1,6 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,4 15 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,6 Meme Kanseri 1,4 16 Şiddet 1,4 Trafik Kazaları 1,3 17 Astım 1,4 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,2 18 Tüberküloz 1,2 Astım 1,2 19 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,1 Alzeheimer ve diğer Demanslar 1,2 20 Lösemi 1,0 Şizofreni 1,0 Tablo.7.1 ve Tablo 7.2 de görüldüğü üzere %3 iskonto oranı ile elde edilen DALY sıralaması ve %0 iskonto oranı ile elde edilen sıralama arasında önemli farklılıklar mevcut değildir. Ancak, Tablo 7.3 ve 7.4 de görüldüğü üzere, herhangi bir iskonto oranı uygulanmadan elde edilen DALY sıralamasında nöropsikiatrik hastalıklarda örneğin unipolar depressif hastalıklarda ciddi bir düşme gerçekleşmektedir. Her iki sıralamada da benzer hastalıkların aynı dağılımla yer aldığı saptanmıştır. Bu dağılımın hemen hemen ideale yakın olduğu Grafik 7.1 de görülmektedir. Grafik 7.1 %3 ve %0 iskonto oranları ile elde edilen DALY ler arasındaki ilişkiyi vermektedir. 455

Grafik 7.1 %3 ve %0 İskonto Oranları İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki(UHY- ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100 80 iskontosuz 60 40 20 0 0 20 40 60 80 100 %3 iskontolu Duyarlılık analizinin bu basamağında %3 iskonto oranı ile elde edilen değerler ile %0 iskonto oranı ile elde edilen DALY değerleri arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak için serpme diyagramları uygulanmıştır. Bilindiği üzere korelasyon teknikleri, değişkenler arasında ilişki olup olmadığını, böyle bir ilişki tespit edildiğinde de bunun yönünü ve gücünü belirler. Değişkenler arasında ilişki bir düz doğru ile açıklanabiliyor ise, değişkenler doğrusal biçimde ilişkilidir. Eğer iki değişken birbirinden tamamen bağımsız ve birbirini etkilemiyorsa, iki değişken arasında doğrusal ilişki yoktur denir. Grafik 7.1 de görüldüğü üzere eğer bir değişkenin artan değerleri, diğer değişkenin artan değerleri ile doğrusal biçimde ilişkili ise, değişkenler pozitif ilişkilidir. Grafik 7.1 de serpme grafik % 3 iskonto oranı ile elde edilen değerler ile % 0 iskonto oranı ile elde edilen DALY değerleri arasında doğrusal pozitif bir ilişki göstermektedir. Korelasyon analizlerinde, pearson korelasyon katsayısı, iki değişkenin doğrusal ilişkisinin derecesinin ölçümünde kullanılır. İki değişken arasındaki ilişki r katsayısı ile gösterilir ve bu katsayı 1 ile 1 arasında herhangi bir değer alabilir. Eğer evren pearson katsayısı 1 e eşit ise, bir değişkenin değerleri ile diğer değişkenin değerleri arasında mükemmel pozitif doğrusal ilişki olduğunu gösterir. Yapılan duyarlılık analizi sonucu, %3 iskonto oranı ile elde edilen DALY sıralaması ile %0 iskonto oranı ile elde edilen DALY sıralaması sonucu pearson korelasyon katsayısı r= 0,975 bulunmuştur. Görüldüğü üzere bu iki iskonto oranı sonucu elde edilen sonuçlar birbiriyle mükkemmele yakın bir uyum göstermektedir (p=0.0001). Aynı analiz %3 iskonto oranı ile elde edilen sonuçlar ve %6 iskonto oranı ile elde edilen sıralama arasında da incelenmiştir. Grafik 7.2 %3 ve %6 iskonto oranlarına göre hesap edilen DALY sıralamalarının dağılımı verilmektedir. 456

Grafik 7.2 %3 Ve %6 İskonto Oranları İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100 80 % 6 iskontolu 60 40 20 0 0 20 40 60 80 100 % 3 iskontolu Grafik 7.2 de %6 iskonto oranına göre hesap edilen DALY dağılımlarının %3 iskonto oranına göre yapılan sıralamalardan farklılıklar içermediği görülmektedir. İskonto oranı yükseltildiğinde kronik hastalıkların özelliklede nöropsikiatrik hastalıkların yükünde artış görülmektedir. Zaman indirimi için KHY standardı olarak önerilen %3 lük iskonto oranı ile elde ettiğimiz sıralamanın yüksek iskonto oranı ( %6) ile elde ettiğimiz sıralamaya çok yakın olduğu, aralarındaki korelasyonun doğrusal bir ilişkiyi gösterdiği görülmektedir. Nitekim %3 ve %6 iskonto oranlarına göre elde edilen DALY sıralamaları arasında pearson katsayısı sonucu çok yüksek bir doğrusal ilişki saptanmıştır. (r= 0,989, p=0.0001). 457

Yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ile Uygulanan Duyarlılık Analizleri Duyarlılık analizlerinde uygulanan bir diğer yöntem yaş ağırlıklandırmasının değişik yöntemlerle uygulanmasıdır. Dünyada tüm KHY çalışmalarında standart yaş ağırlıklandırması yöntemi kullanılarak, yaş ağırlıklandırma hesaplamaları gerçekleştirilmektedir. Yaş ağırlıklandırmasının tüm diğer KHY çalışmalarında olduğu gibi standart yaş ağırlıklandırması şeklinde kullanılması ile tüm yaş gruplarında sağlıklı yaşam yılı değeri aynı olmakta, değişik yaş gruplarında farklı değerler söz konusu olmamaktadır. Yaş ağırlıklandırmasında standart yaş ağırlıklandırması seçilme gerekliliği; Anand ve Hanson ın 1997 deki çalışmalarında (94) yaş ağırlıklandırmasının eşitlik ilkesinden dolayı kabul edilemez olduğunu, büyük populasyonlarda uygulanabilir olmadığını, sosyal değerleri yansıtmadığını, hangi yöntemle uygulanırsa uygulansın zaten son derece kompleks olan Hastalık Yükü hesaplamalarını çok daha kompleks hale getirdiğini ve hastalık yükü sıralamalarında da hemen hemen hiç bir değişikliğe neden olmadığını ifade etmeleri görüşlerine dayanarak gerçekleştirilmiştir. Bunun üzerine Murray ve Acharya (12) bu görüşlerin bir kısmına karşı çıkarak değişik yaş gruplarının yüklendikleri farklı sosyal rollerin getirdiği farklılıkları yakalamak amacıyla DALY hesaplamalarına yaşa bağlı faktörün eklenmesini uygun görmüşler ve yaş ağırlıklandırmasında standart yaş ağırlığı kullanılarak tüm yaş grupları için sağlıklı yaşam yılları değerinin aynı olmasının gerektiğini belirtmişlerdir(87). Nitekim tüm bu çalışmalar sonrası Avustralya, Viktorya ve DSÖ 2002 Hastalık Yükü çalışmaları da dahil olmak üzere tüm KHY çalışmalarında standart yaş ağırlıklandırması uygulanmıştır. Bu nedenlerle bu çalışmada verilerin karşılaştırıldığı Avrupa ülkeleri, gelişmiş, gelişmekte olan ülkeler ve Dünya değerleri için karşılaştırılabilirlik açısından da ve DSÖ nün KHY 2002 metodolojisine sadık kalınması açısından tüm küresel hastalık yükü çalışmalarında uygulanan standart yaş ağırlıklandırması yöntemi uygulanmıştır. Ancak Teknik Şartname gereği uniform yaş ağırlıklandırması yöntemininde uygulanması zorunluluğu nedeniyle hesaplamalar aynı zamanda uniform yaş ağırlıklandırması yöntemi uygulanarak da tekrarlanmıştır. Duyarlılık analizi sonuçları değişik iskonto oranlarının kullanılarak tekrarlanan duyarlılık analizi sonuçlarında olduğu gibi uniform yaş ağırlıklandırma yöntemi kullanılarak elde edilen ilk 20 DALY e neden olan hastalıkların sıralanmasının standart yaş ağırlıklandırması yöntemi ile elde edilen ilk 20 DALY e neden olan hastalıkların sıralanmasının karşılaştırılması ve dağılım diyagramları ile aralarındaki ilişkinin gösterilmesi şeklinde olacaktır. Ayrıca uniform yaş ağırlıklandırması yöntemi ile elde edilen KHY hastalık listesinde yer alan tüm hastalık grupları ve sekellerine ait değerler Ek 46 da verilmektedir. 458

Tablo 7.7. Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (Uniform yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Ölüm nedenleri % (toplam DALY e göre) 1 İskemik Kalp Hastalığı 10,8 2 Serebrovasküler Hastalıklar 7,8 3 Perinatal nedenler 6,7 4 KOAH 3,7 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 6 Osteoartritler 3,0 7 Unipolar depressif Hastalıklar 2,8 8 Konjenital Anomaliler 2,7 9 Diabetes mellitus 2,4 10 Trafik Kazaları 2,1 11 İshalle seyreden hastalıklar 1,9 12 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 13 Demir Eksikliği Anemisi 1,7 14 Hipertansif Kalp Hastalıkları 1,6 15 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 1,5 16 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,2 17 Alzeheimer ve diğer Demanslar 1,2 18 Astım 1,0 19 Romatizmal Kalp Hastalıkları 0,9 20 Tüberküloz 0,9 Tablo 7.7 de görüldüğü üzere uniform yaş ağırlandırması yöntemi uygulanarak hesaplanan Türkiye de tüm yaş grupları için bulunan DALY sıralamasının, standart yaş ağırlıklandırması yöntemi ile bulunan sıralamaya göre bazı farklılıklar içermektedir. Örneğin standart yaş ağırlıklandırması yöntemi uygulayarak elde edilen sıralamada perinatal nedenler birinci sırada yer alırken, uniform yaş ağırlıklandırmasında bu sıralamayı iskemik kalp hastalıklarının aldığı görülmektedir. Serebrovasküler hastalıklar üçüncü sıradan ikinci sıraya geçmiş, unipolar depressif hastalıklar ise standart yaş ağırlandırması yöntemi ile elde edilen sıralamada dördüncü sırada yer alırken uniform yaş ağırlıklandırmasında yedinci sıraya inmiştir. 459

Tablo 7.8. Türkiye de Tüm Yaş Grupları İçin En Yüksek 20 DALY e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımları, (Uniform yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ile) (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Erkekler % Kadınlar % 1 İskemik Kalp Hastalığı 11,5İskemik Kalp Hastalığı 10,0 2 Serebrovasküler Hastalıklar 8,0 Serebrovasküler Hastalıklar 7,6 3 Perinatal nedenler 6,8 Perinatal nedenler 6,6 4 KOAH 4,1 Unipolar Depressif hastalıklar 3,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,6 6 Osteoartritler 2,9 KOAH 3,3 7 Kongenital anomaliler 2,8 Osteoartritler 3,1 8 Trafik Kazaları 2,7 Demir Eksikliği Anemisi 3,1 9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,5 Diabetes mellitus 2,8 10 Diabetes mellitus 2,0 Kongenital anomaliler 2,6 11 İshalle seyreden hastalıklar 1,9 İshalle seyreden hastalıklar 1,9 12 Unipolar Depressif hastalıklar 1,9 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 13 Yetişkinlerde görülen işitme kayıpları 1,9 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,9 14 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,4 Meme Kanseri 1,5 15 Hipertansif Kalp Hastalığı 1,3 Alzeheimer ve diğer Demanslar 1,4 16 Alkol Kullanımına Bağlı Bozukluklar 1,2 Trafik Kazaları 1,3 17 Şiddet 1,2 Romatizmal Kalp Hastalıkları 1,2 18 Tüberküloz 1,1 Romatoid Artrit 1,0 19 Astım 1,1 İnflamatuar Kalp hastalığı 1,0 20 Lösemi 1,0 Astım 1,0 Erkek ve kadınlarda Türkiye Ulusal düzeyde DALY sıralamasını uniform yaş ağırlıklandırması yöntemi uygulanarak bulunan DALY sıralaması Tablo 7.8 de sunulmaktadır. Standart yaş ağırlıklandırması yöntemi ile kadınlarda sıralamada ilk sırada yer alan perinatal nedenlerin uniform yaş ağırlıklandırması yöntemi ile bulunan DALY sıralamasında üçüncü sıraya indiği, KOAH ın dokuzuncu sıradan altıncı sıraya yükseldiği görülmektedir. Bu iki uygulama arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak amacıyla iskonto oranlarında olduğu gibi serpme diyagram yapılmıştır. Grafik 7.3 de % 3 iskonto oranı ve standart yaş ağırlıklandırması yöntemi ile elde edilen DALY değerleri ile, aynı iskonto oranı kullanılarak uniform yaş ağırlandırması yöntemi ile elde edilen değerler DALY değerleri arasındaki ilişki sunulmaktadır. Görüldüğü üzere değerler arasında doğrusal pozitif bir ilişki söz konusudur. Pearson korelasyon analizi sonucu korelasyon kaysayısı r=0,980 olarak saptanmıştır, aralarında istatiksel açıdan anlamlı bir ilişki mevcuttur (p=0.0001). 460

Grafik 7.3 Standart yaş Ağırlıklandırması Yöntemi ve %3 İskonto Oranı ile Elde Edilen DALY Sıralaması İle Uniform Yaş Ağırlıklandırması ve % 3 İskonto Oranı İle Elde Edilen DALY Sıralamaları Arasındaki İlişki (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100 uniformyasagirliklandirmasi%3iskontolu 80 60 40 20 0 0 20 40 60 80 100 % 3 iskontolu Son Olarak Teknik Şartname de yapılması belirtildiği için Türkiye beklenen yaşam süreleri dikkate alınarak, Ulusal Yaşam Tablosunda elde edilen değerler üzerinden tüm yaş gruplarında kadın ve erkeklerde DALY hesaplamaları yinelenmiştir. Elde edilen DALY sıralamasında sadece hipertansif kalp hastalıklarının onbeşinci sıradan yirminci sıraya indiği, şizofreninin yirminci sıradan onyedinci sıraya yükseldiği, tüberkülozun ise ondokuzuncu sıradan onsekizinci sıraya yükseldiği görülmüştür. Türkiye beklenen yaşam süreleri dikkate alınarak Ulusal Yaşam Tablosunda elde edilen değerler üzerinden KHY hastalık listesinde yer alan tüm hastalık grupları ve sekellerine yönelik değerler Ek.46 da sunulmaktadır. İki sıralama arasındaki ilişki Grafik 7.4 te sunulmaktadır. 461

Grafik 7.4. Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu Dikkate Alınarak Hesaplanan DALY Sıralamasının KHY Standart Yöntemi İle Elde Edilen DALY Sıralaması İle Karşılaştırılması(UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) 100 Turkiyeulusalyasambeklentisinegore%3iskontolu 80 60 40 20 0 0 20 40 60 80 100 %3iskontolu Grafik 7.4'te görüldüğü üzere iki sıralama arasında tam bir doğrusal ilişki mevcuttur. Korelasyon katsayısı r=0,999, aralarındaki istatistiki açıdan çok güçlü bir ilişki söz konusudur (p=0.0001) Sonuç olarak Ulusal Hastalık Yükü hesaplamalarında elde edilen sonuçların duyarlılıklarını analiz edebilmek için değişik iskonto oranları, yaş ağırlıklandırması yöntemi ve ulusal yaşam beklentileri baz alınarak yapılan hesaplamalar gerçekleştirilmiş ve sonuçların güvenilirliliği tartışılmıştır. Görüldüğü üzere iskonto oranları veya yaş ağırlıklandırması gibi parametrelerin değişiminin ilk on DALY sıralamasında fazla değişikliklere neden olmaktadır. Sadece unipolar depressif hastalıkların uniform yaş ağırlandırması ve iskonto edilmemiş DALY hesaplamalarında sıralamada standart yönteme göre daha aşağı sıralara indiği görülmektedir. 462

SONUÇ VE ÖNERİLER Hastalık yükü kavramı ve bunun ölçütü olan DALY lerin geliştirilmesinin temel amacı, sağlık planlayıcılarının, toplumun gereksinimlerini saptarken sadece mortalite verilerini değil, morbiditelerini de göz önünde bulundurmalarını sağlamaktır. Gerçekten de son yıllarda hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde mortalite eğilimlerinin düşme eğiliminde olması, bununla birlikte bireylerde uzun süreler boyunca engellilik durumları oluşturan kronik hastalıkların artması, toplumların sağlık gereksinimlerinin saptanmasında yeni yöntemler geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmada elde edilen sonuçlara göre Türkiye de perinatal nedenler ve ikinci grup, kronik hastalıklar olarak tanımladığımız, kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, neoplaziler, osteoartritler ve ruh sağlığı hastalıkları önemli halk sağlığı sorunları olarak göze çarpmaktadır. Bu hastalıklardan ruh sağlığı bozuklukları ve osteoartritler genelde ölümcül olmamalarına rağmen, toplumdaki bireylerin uzun süreli değişik derecelerde engelli yaşam sürmelerine neden olmaktadır. Özellikle 0-14 yaş grubu çocuklarda olmak üzere hastalık yükü oluşturan en önemli neden perinatal nedenler olarak gruplandırabileceğimiz düşük doğum ağırlığı, asfiksi, doğum travması gibi nedenlerdir. Beslenme yetersizliğine bağlı olguların, özellikle 0-14 yaş grubu çocuklar ve 15-59 yaş grubu kadınlarda demir eksikliği anemisinin ve 0-14 yaş grubu çocuklarda kronik malnutrisyon olarak tanımlayabileceğimiz bodurluğun hastalık yükü oluşumununda üst sıralarda yer aldığı görülmektedir. 60 yaş ve üzeri grupta hastalık yükü oluşumunda önemli bir yer işgal eden kas iskelet sistemi ve sinir sistemi hastalıklarından özellikle inme ve osteoartrit gibi hastalıkların uzun süreli tıbbi bakım ve rehabilitasyon gerektiren sağlık sorunları olmaları dolayısıyla sağaltımlarının da masraflı olması beklenen bir durumdur. Türkiye de ölüm nedenleri ve hastalık yükü ölçütü DALY yönünden ulusal, kentsel, kırsal verileri Tablo 8.1 ve Tablo 8.2 de sunulmaktadır. Görüldüğü üzere hem kentsel alan hem de kırsal alanda tüm yaş gruplarında iskemik kalp hastalıkları ve serebrovasküler ölümlere bağlı kalp-dolaşım sistemi ölümlerinin aynı düzeyde olduğu görülmektedir. Grafik 8.1 ve Grafik 8.3 arasında Türkiye de ilk sıralarda yer alan ölüm nedenlerinin ulusal, kentsel ve kırsal düzeyde karşılaştırmaları sunulmaktadır. Kronik obstrüktif akciğer hastalıkları ve alt solunum yolu enfeksiyonlarında kırsal alanda kentsel alana göre az bir artışın görüldüğü, diğer ölüm nedenleri açısından kentsel ve kırsal dağılımın çok farklılık göstermediği belirlenmiştir. Tablo 8.1 Türkiye Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda Ölüme Neden Olan İlk 10 Hastalığın % Dağılımlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Türkiye Ulusal Türkiye Kentsel Alan Türkiye Kırsal Alan Ölüm nedenleri % Ölüm nedenleri % Ölüm nedenleri % 1 İskemik Kalp Hastalığı 21,7 İskemik Kalp Hastalığı 22,1 İskemik Kalp Hastalığı 21,2 2 Serebrovasküler Hastalıklar 15,0 Serebrovasküler Hastalıklar 14,6 Serebrovasküler Hastalıklar 15,3 3 KOAH 5,8 Perinatal nedenler 5,7 KOAH 6,5 4 Perinatal nedenler 5,8 KOAH 5,3 Perinatal nedenler 5,8 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,2 6 Hipertansif Kalp Hastalıkları 7 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,0 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,4 Trakea, Bronş ve Akciğer Kanseri 2,9 Hipertansif Kalp Hastalıkları 3,1 3,0 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,7 Hipertansif Kalp Hastalıkları 2,9 Trakea, bronş ve Akciğer Kanseri 2,5 8 Diabetes mellitus 2,2 Inflamatuar Kalp Hastalıkları 2,4 Inflamatuar Kalp Hastalıkları 2,4 9 Trafik Kazaları 2,0 Trafik Kazaları 2,3 Diabetes mellitus 2,3 10 İnflamatuar Kalp Hastalıkları 1,9 Konjenital Anomaliler 2,2 İshalle seyreden Hastalıklar 1,9 Türkiye ulusal, kentsel ve kırsal alanlar için ölüme neden olan ilk 10 hastalık incelendiğinde, tüm düzeylerde ilk sırada iskemik kalp hastalığı (sırasıyla %21,7, %22,1 ve %21,2) yer alırken, ikinci sırada serebrovasküler hastalıklar (%15,0, %14,6 ve %15,3) yer almaktdır. Üçüncü sırada ulusal düzeyde KOAH (%5,8), kentel alanda Perinatal nedenler (%5,7) ve kırsal alanda KOAH (%6,5) bulunmaktadır. 463

Tablo 8.2 Türkiye Ulusal, Kentsel ve Kırsal Alanda DALY e Neden Olan İlk 10 Hastalığın % Dağılımlarının Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Türkiye Ulusal Türkiye Kentsel Alan Türkiye Kırsal Alan DALY nedenleri (%) DALY nedenleri (%) DALY nedenleri (%) 1 Perinatal Nedenler 8,9 Perinatal Nedenler 8,2 Perinatal nedenler 9,9 2 İskemik Kalp Hastalığı 8,0 İskemik Kalp Hastalığı 7,6 İskemik Kalp Hastalığı 8,5 3 Serebrovasküler Hastalıklar 5,9 Serebrovasküler Hastalıklar 5,5 Serebrovasküler Hastalıklar 6,5 4 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,9 Unipolar Depresif Hastalıklar 4,4 Alt Solunum Yolu Hastalıkları 4,4 5 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 3,8 Konjenital Anomaliler 3,5 Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2 6 Konjenital Anomaliler 3,0 Osteoartritler 3,2 KOAH 3,0 7 Osteoartritler 2,9 Alt Solunum Yolu Hastalıkları 2,9 İshalle Seyreden Hastalıklar 2,7 8 KOAH 2,8 Trafik Kazaları 2,7 Osteoartritler 2,5 9 Trafik Kazaları 2,4 KOAH 2,6 Konjenital Anomaliler 2,2 10 Demir Eksikliği Anemisi 2,1 Demir Eksikliği Anemisi 2,2 Trafik Kazaları 2,2 Türkiye ulusal düzey, kentsel ve kırsal alanlar için DALY e neden olan ilk 10 hastalık incelendiğinde, tüm düzeylerde ilk sırada Perinatal nedenler (sırasıyla %8,9, %8,2 ve %9,9) yer alırken, ikinci sırada iskemik kalp hastalığı (%8,0, %7,6 ve %8,5) yer almaktdır. Üçüncü sırada serebrovasküler hastalıklar (%5,9, %5,5 ve % 6,5) bulunmaktadır. Grafik 8.1 Türkiye Ulusal Düzeyde Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Perinatal Nedenler; 5,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları; 4,2 Hipertansif Kalp Hastalıkları; 3,0 İskemik Kalp Hastalığı; 21,7 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı; 5,8 Serebrovasküler Hastalıklar; 15 464

Grafik 8.2 Türkiye Kentsel Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı; 5,3 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları; 4 Trakea, Bronş ve akciğer Kanseri; 2,9 İskemik Kalp Hastalığı; 22,1 Perinatal Nedenler; 5,7 Serebrovasküler Hastalıklar; 14,6 Grafik 8.3 Türkiye Kırsal Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Bazı Ölüm Nedenlerinin Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Perinatal Nedenler; 5,8 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları; 4,4 Hipertansif Kalp Hastalıkları; 3,1 İskemik Kalp Hastalığı; 21,2 Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı; 6,5 Serebrovasküler Hastalıklar; 15,3 Aynı farklılıklar hastalık yükü açısından değerlendirildiğinde ise; hastalık yükü sıralamasında tüm hastalıkların oluşturduğu toplam DALY ler içerisinde en fazla orana sahip olan perinatal nedenlerin kentsel alanda kırsal alan ve ulusal düzeye göre daha az bir yüzdeye sahip olduğu görülmektedir. Nedenlerinin pek çoğu gebelik ve doğuma bağlı önlenebilen nedenler olan Perinatal nedenlerın hastalık yükü sıralamasında ilk sıralarda yer alması düşündürücüdür. 465

Grafik 8.4 Türkiye Ulusal Düzeyde Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Unipolar Depresif Hastalıklar; 3,9 Konjenital Anomaliler; 3 Perinatal Nedenler; 8,9 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları; 3,8 Serebrovasküler Hastalıklar; 5,9 İskemik Kalp Hastalığı; 8 Grafik 8.5 Türkiye Kentsel Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Osteoartritler; 3,2 Konjenital Anomaliler; 3,5 Perinatal Nedenler; 8,2 Unipolar Depresif Hastalıklar; 4,4 Serebrovasküler Hastalıklar; 5,5 İskemik Kalp Hastalığı; 7,6 466

Grafik 8.6 Türkiye Kırsal Alanda Her İki Cinsiyet Birlikte Hastalık Yükü (DALY) e Neden Olan Hastalıkların Yüzde Dağılımı, (UHY-ME Çalışması, 2000, Türkiye) Unipolar Depresif Hastalıklar 3,2% Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı 3% Perinatal Nedenler 9,9% Alt Solunum Yolu Enfeksiyonları 4,4% Serebrovasküler Hastalıklar 6,5% İskemik Kalp Hastalığı 8,5% Perinatal nedenler Öneriler Bu araştırmada Perinatal nedenler içerisinde yer alan düşük doğum ağırlığı, askiksi, doğum travması ve diğer perinatal nedenlerin hepsi gebelik ve doğuma bağlı önlenebilen nedenlerdir. Görüldüğü üzere Türkiye ulusal, kentsel, kırsal ve bölgesel düzeyde ölüm nedenleri ve hastalık yükleri arasında ilk sırayı bu nedenler almaktadır. Bu nedenlerin önlenebilmesi için öncelikle bebeğin dünyaya sağlıklı gelebilmesi için nitelikli bir doğum öncesi bakım ve sağlıklı koşullarda doğum hizmetinin herkese ulaştırılması gerekmektedir.yaşam kalitesinin yükseltilmesi ve hastalık yükünün azaltılmasına yönelik bu dönemle ilgili koruyucu ve iyileştirici hizmetlerin geliştirilmesi çalışmalarına ağırlık verilmelidir. Perinatal nedenlera bağlı ölüm sayıları ve hastalık yükünü azaltabilmek için bazı öneriler aşağıda sunulmaktadır. Sağlık açısından çocuk tek başına değil ailesiyle birlikte bir bütün olarak ele alınmalı, hizmet aileyi hedef alacak şekilde genişletilmelidir. Basit yöntemlerle önlenemeyen, ileri teknoloji gerektiren riskli gebe ve yenidoğan bakım hizmetlerini verecek sınırlı sayıda özellikle kırsal alanı kapsayan bölgesel referans merkezlerinin kurulması için çalışmalar yoğunlaştırılmalıdır. Riskli gebe ve yeni doğanların bu merkezlere taşınabilmesi için gerekli koşullar sağlanmalıdır. Aşırı doğurganlık halen kırsal alanda çocuk hastalıklarının ve ölümlerinin temel risk faktörü olmaya devam etmektedir. Aşırı doğurganlığın yüksek olduğu bölgeler, hizmete ulaşmada güçlüğü olan kırsal alanlar, doğurganlık davranışları henüz değişmemiş olan büyük kentlerin gecekondu yerleşim yerlerinde yaşayan sosyo-ekonomik düzeyi düşük ve özellikle yoksul ve eğitim düzeyi yetersiz olanlar riskli gruplardır.bu nedenle risk yaklaşımı uygulanmalı, hedef gruplar saptanmalı, ana ve çocuk sağlığı hizmetlerinin tüm düzeylerde programlı yürütülmesi sağlanmalıdır. Aile planlaması hizmetleri yaygınlaştırılmalı, esas önemlisi çocuk sağlığı hizmetleri ile entegre edilmelidir. Ana sağlığı ve aile planlaması hizmetlerinin temel sağlık hizmetleri bütünü içerisinde yeterli ve kaliteli bir şekilde verilmesi sağlanmalı, öncelik verilmeli ve mümkünse sevk zinciri işletilebilmelidir. 467

Doğum öncesi ve yenidoğan dönemi, sağlık hizmetleri içerisinde daha ağırlıklı ve öncelikli yer almalıdır. Ana ve çocuk sağlığına ilişkin veriler için enformasyon, sevk ve geri bildirim sistemlerine işlerlilik kazandırılmalı, ana ve çocuk sağlığı konusunda halk eğitimleri yagınlaştırılmalıdır. Kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları Ölüm nedenleri arasında hem kentsel hem kırsal alanda birinci sırada, hastalık yükü açısından ikinci sırada yer alan kalp ve dolaşım sistemi hastalıklarının özellikle iskemik kalp hastalığı ve serebrovasküler olayların Türkiye için ciddi sorun oluşturduğu ve bu hastalıklara yönelik verilen koruyucu ve tedavi edici hizmetlerde bazı sorunlar olduğu bilinen bir gerçektir. İskemik kalp hastalığı mortalitesinde son 20 yılda ters yönde eğilimlerin bulunduğu, bir çok gelişmiş toplumda düzelme eğilimine karşılık, ülkemizde bu sorunun ciddi boyutlara ulaştığı ve artış trendini önümüzdeki yıllarda da koruyacağı bilinmektedir. Bu amaçla aşağıda sıralayacağımız önerilerin öncelikle dikkate alınması uygun olur. Öneriler 1. Ölüm istatistiklerinde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri Ülkemizde kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları mortalite ve morbiditesine ilişkin veriler son derece eksiktir. Sağlık Bakanlığı tarafından 150 ve 17 başlıklı listelere göre toplanan dolaşım sistemi hastalıkları ile ilgili veriler sadece yataklı tedavi kurumlarında yatan hastalarla ilgili ölümler ve hastalıkların dağılımına ilişkin bilgi sunmaktadır, bu ise doğal olarak yeterli sayılamaz. Ülkemizdeki mortalite istatistikleri ile ilgili rakamlar da gerçeği göstermekten uzaktır. Devlet İstatistik Enstitüsünün verileri sadece il ve ilçe merkezleriyle sınırlıdır, üstelik başlıca nedenlere ve seçilmiş 50 nedene göre ölümleri yeterince sınıflayamamakta, kalp kökenli ölümlerin çoğunluğunu kalp hastalıklarının diğer şekilleri gibi bir kategori altında toplamaktadır. Bunun sonucu olarakta bir yandan gerçek kalp hastalıkları saptanamazken, bir yandan da kalp hastalığı olmayan ölüm nedenlerinin kalp hastalığı içerisine katıldığı gözlenmektedir. Bu araştırmada mortalite analizleri gerçekleştirilirken, öncelikle veri toplama sisteminde halen toplanmakta olan verilerin kalitesinin düşük olduğu, daha doğrusu bu konuda hiçbir özel çabanın gösterilmediği saptanmıştır. Özellikle mortalite verilerinin toplanmasında sadece il ve ilçe merkezlerinden ölümlerin toplanabildiği, toplanan bilgilerin doğruluğunun ve güvenilirliliğinin irdelenmediği gözlenmiştir. Mortalite verilerinin toplanmasında standardizasyonu sağlamak ve kaliteyi yükseltmek için gerek duyulan veri ve bilgilerin cinsini, kalitesini ve toplama sıklığını belirleyecek gerekli yönetmelikler ve prosedürler yeterli değildir. Türkiye de ölüm istatistiklerinin değerlendirilmesinde karşılaşılan ana sorunlardan bir diğeri, disiplinler arası koordinasyon eksikliğinin yanısıra, özellikle mevcut sistem içerisinde dünyada 1970 yılların veri kodlama sistemi olan ICD 8 ile benzerlikler gösteren 150 başlıklı kodlama sisteminin kullanılmasıdır. Ayrıca bu verilerin kodlamasını yapan personelin gerekli bilgi donanımına sahip olmadığı, ölüm nedenlerinin kodlanmasında kullanılan mevcut rehberlerin güncelleştirilmediği ve kodlamalarda standardizasyonun olmadığı belirlenmiştir. Bundan sonra yapılacak çalışmalara kaynak teşkil etmesi, strateji ve politikaların belirlenmesi açısından mevcut sistemin ivedilikle tüm gelişmiş ülkelerin kullandığı ICD-10 kodlama sistemine dönüştürülmesi gerekmektedir. Planlama ve yönetim için gerekli verilere her kademedeki yöneticilerin katılımı ile karar verilmeli, görev tanımları ve gerekli formlar hazırlanmalı, değerlendirme biçim ve ölçütleri saptanmalıdır. Sistemin başarısında en önemli faktör personeldir. Bu nedenle bu görevlere atanacak personelin seçiminde titizlik gösterilmeli, personel eğitimi süratle gerçekleştirilmeli, ölüm istatistik formlarını 468

dolduran hekimler dahil, süreçte görev yapan her personel hizmet içi eğitime tabi tutulmalıdır. Ayrıca mevcut bilgi sisteminde bir geri besleme yapısının net olarak yer almayışı çeşitli düzeydeki personelde motivasyon eksikliğine yol açmakta, sağlıklı bir iletişimi engellemekte, hatta hizmetin tam olarak verilebilmesine mani olmaktadır. Hizmetin denetim ve değerlendirilmesinde somut ve/veya ölçülebilir kriterlerin olmaması, hizmetin denetimi başta olmak üzere planlama çalışmaları da dahil, hedeflerin saptanmasında sorunlar yaratmaktadır. Bu amaçla önerilen çağdaş teknolojik uygulamaların yer aldığı çeşitli ülkelerde merkeziyetçi yapıdan uzaklaşarak, dağıtılmış denilen ve merkez dışında karar yetkisine sahip ama gerek kendi aralarında ve gerekse de merkez ile bilgi ve enformasyon alışverişinde bulundukları bir sistem yardımıyla, sahada veri toplanması aşaması dahil etkin ve effektif bir denetleme mekanizması kurulabilir. Ayrıca, veri toplama, analizi, yorumlanması ve dağıtılmasından sorumlu kuruluşlar arasında iletişim ve koordinasyon eksikliği ve en önemlisi hizmetin gerektirdiği analiz ve tasarıma dayalı bir sağlık enformasyon ağı eksikliği söz konusudur. Morbidite ve mortalite istatistikleri yukarıda sıralanan öneriler doğrultusunda güçlendirilmeli, stratejilerin belirlenmesinde ve iyileştirmede esas olan ölçemediğin şeyi iyileştiremezsin felsefesinden yola çıkarak doğru, güvenilir, standard bir veri tabanı oluşturmak için mevcut yapı gözden geçirilmeli ve desteklenmelidir. 2- Kalp-damar sistemi hastalıklarıyla ilgili sorunların çözümlenmesinde diğer önerilerimiz; Toplumda kalp-dolaşım sistemi hastalıklarından korunabilmek için etkin sağlık eğitimi programları düzenlenmelidir. Risk faktörleri analizinde de ortaya çıktığı üzere hipertansiyon, sigara kullanma, kolesterol yüksekliği, obesite gibi ana faktörlerin önlenmesi, fizik eksersiz yapma alışkanlığının kazandırılması ile iskemik kalp hastalığının hastalık yükü olan 860.083 DALY inin 780.000 DALY i önlemek ölüm sayılarında da 300.000 den fazla ölümü engelleyebilmek söz konusudur. Bunun da en etkili yolu kişileri bilinçlendirmektir. İskemik kalp hastalıkları risk faktörü olan sigara kullanımı için sigara tüketimi ile ilgili yasalarda yer alan caydırıcı faktörler gözden geçirilmeli, kapalı yerlerde sigara içilmesi mutlaka önlenmeli, uygulamalar denetlenmelidir. Konu ile ilgili sağlık personelinin eğitimleri hizmet-içi eğitimlerle güçlendirilmelidir. Kalp-dolaşım sistemi hastalıkları ile uğraşan merkezlerin her türlü malzeme ve teknik donanımları çağdaş standartlara uygun olmalı, özellikle birinci basamak sağlık hizmetlerinin alt yapıları güçlendirilmelidir. Solunum Yolu Hastalıkları Türkiye kentsel ve kırsal alanda solunum yolu hastalıklarının özellikle de kronik solunum yolu hastalıklarının önemli bir ölüm nedeni ve hastalık yükü oluşturan neden olduğu açıktır. Özellikle KOAH bu grup hastalıklar içerisinde önemli bir yer tutmaktadır. Kırsal alanda KOAH ın daha fazla hastalık yükü oluşturduğu görülmektedir ve en önemli nedeni de sigara içme alışkanlığının yüksek boyutlara ulaşmasıdır. Bu nedenle ortak çevrelerin sigarasız olmasını sağlamak, mevcut yasal yaptırımların güçlendirilmesi, denetlenmesi ve izlenmesi, kurtulmak isteyen sigara tiryakilerine geniş bir yardım ağını kurabilmek, özellikle toplumu sigaranın zararları konusunda bilinçlendirmek temel öneriler arasında yer alabilir. Ruh Sağlığı Hastalıkları Görüldüğü üzere hem kentsel, hem de kırsal alanda ruh sağlığı hastalıklarının ülkemizde önemli hastalık yükü oluşturmaktadır. Ruh sağlığı hastalıklarının uzun süreli olması, bazılarının ömür boyu sürmesi sağaltımlarının da pahalı bir hale gelmesine neden olmaktadır. Bu nedenle ruh sağlığı konusuna, özellikle koruyucu ruh sağlığı hizmetlerine gereken önemin verilmemiş olduğu görülmektedir. Ayrıca genel sağlık hizmetlerinde ve toplum ruh sağlığının iyileştirilip geliştirilmesinde katkısı olabilecek 469

kesimlerin (hekim, hemşire, öğretmen, din görevlisi vb) eğitimlerinde ruh sağlığına gereken önemin verilmesi gerekmektedir. Toplumda sağlığın psikososyal yönüne gereken önemin verilmemesi ve bunun yanısıra ruh sağlığı hakkında yaygın inanış ve uygulamalar olması bu sorunun boyutlarını daha da büyütmekte, ciddi hastalık yükü oluşturmaktadır. Danışmanlık hizmetlerinin yetersizliği ve ruh sağlığı hizmetinin eşit ve dengeli dağılmamış olması, özellikle son yıllarda sık karşılaştığımız doğal afetler, terör, savaş, kazalar vb. olaylara karşı hazırlıklı olunmaması, psikososyal yönden destekleyici güçlerin hazır bulunmaması bu hastalık yükünün oluşumunda en temel nedenler arasında olabilir. Öneriler Sağlık Hizmeti sunumunda, tedavi ve koruyucu ruh sağlığı hizmetleri birlikte ele alınabilmeli, Ruh sağlığı, kitle iletişim araçları ile tanıtılmalı ve toplumun ruh sağlığı konusunda yanlış bilgilendirmesine yol açan yayın, gösteri ve uygulamalara karşı önleyici tedbirler alınmalıdır. Özellikle risk gruplarına, yöneticilere, sağlıkla ilgili diğer sektör ve kuruluşlara yönelik olarak ruh sağlığı konusunda eğitim ve tanıtım çalışmaları sürdürülmelidir. Özellikle ruh sağlığı alanında da 1. basamak hizmet veren pratisyen hekimlerin, bilgilendirmesi gerekmektedir. Sosyal psikiyatri konusuna, eğitimin her aşamasında ve her disiplinde yer verilmelidir. Ruh sağlığı hizmetlerinin planlanma, uygulama ve değerlendirme aşamalarında danışmanlık hizmetlerine ağırlık verilmeli, bu amaçla ruh sağlığı personelinin yetki ve görev tanımları gözden geçirilmeli, çağa ve ülke gerçeklerine uygun düzeltmeler yapılmalı, Kurumlar arası koordinasyon sağlanmalı, örneğin sağlık kuruluşları, sivil toplum örgütleri ve üniversiteler gibi. Diğer tüm mortalite ve morbidite verilerinin toplanmasında olduğu gibi mevcut durumu net olarak izleyebilmek, uygun strateji ve politikalar belirleyebilmek ve hastalık yükünü azaltabilmek için sağlıklı verilerin toplanacağı, standard tanıların olduğu bir yöntem kurulmalıdır. Beslenme Yetersizliği Bozuklukları Türkiye ulusal, kentsel ve kırsal alanda 0-14 yaş grubu çocuklarda protein- enerji yetmezliği (bu grup altında bu yaş grubu çocuklarda kavrukluk ve bodurluk değerlendirilmiştir), gene 0-14 yaş grubu ve 15-59 yaş grubu kadınlarda demir eksikliği anemisi ve hemen hemen her yaş grubunda ama öncelikle okul çağı çocuklarda ve kadınlarda iyod yetersizliği hastalıkları hastalık yükü oluşturan beslenme yetersizliği bozuklukları olarak belirlenmiştir. Türkiye için önemli hastalık yükü oluşturan beslenme yetersizliğine bağlı bu bozuklukların ana nedenleri halkın beslenme konusundaki bilgi eksikliği, hatalı beslenme alışkanlıkları ile uygulamalar, olumsuz çevre koşulları ve özellikle ekonomik yetersizlik olabilir. Ülke düzeyinde bu sorunları azaltabilmek için yapılabilecek öneriler; Öneriler Toplum beslenmesi öncelikli sağlık programları arasında yer almalıdır. Özellikle risk gruplarına yönelik mesajları içeren ve beslenme sorunlarını düzeltmeyi amaçlayan halk eğitimleri verilmelidir. Bu eğitimler öncelikle beslenme sorunlarımıza yönelik olarak uzman 470

gruplar tarafından hazırlanmalı, bu bilgilerin halka iletilmesi için gerekli olan araç, gereç ve yöntemler belirlenmelidir. Okul öncesi yaş grubu çocuklarda özellikle kavrukluk ve bodurluğu önleyebilmek için sağlık ocaklarındaki uygulamalar ailelerin katılımı yönünde güçlendirilmelidir. Özellikle birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan sağlık personelinin hastalık yükü oluşturan beslenme yetersizliği konularında uygulamalı hizmet-içi eğitimler almaları sağlanmalıdır. İyot yetersizliği bozukluklarının özellikle endemik guatrın önlenmesi için yerleşim yerlerindeki bütün satış yerlerinde iyotlu tuz bulunması sağlanmalı hala %50 ler düzeyine ulaşamamış olan iyotlu tuz tüketimi konusunda halk bilinçlendirilmeli, iyotlu tuz üretim teknolojisini iyileştirmeye yönelik yasal düzenlemeler güçlendirilmelidir. Türk halkının temel besini olan buğday unu veya ekmeğin pek çok gelişmiş ülkede bile kullanıldığı üzere özellikle demir yönünden zenginleştirilmesi için teknolojik alt yapı tamamlanmalı, pilot uygulamalar ile uygulamaya ivedilikle başlanmalı, daha sonra sonuçlar yaygınlaştırılmalıdır. SONUÇ Sonuç olarak hastalık yükü ve DALY kavramı, sağlık planlaması alanında yararlı bir araç olma potansiyeline sahip bir ölçüttür. DALY en çok engellilik oluşturan hastalık gruplarını, en fazla ölümlere yol açan hastalıklarla birlikte yakalayabilecek değerli bir ölçüttür. Ancak yukarıda açıklandığı üzere DALY hesaplamalarını güvenilir olarak yapabilmek için özellikle mortalite verileri olmak üzere ayrıntılı insidans ve prevalans verilerine ihtiyaç vardır. Halbuki bir çok gelişmiş ülkede bile bu verilerin elde edilmesinde güçlükler yaşanmaktadır. Bu nedenle bu araştırmanın her aşamasında da yaygın bir şekilde kullanılan KHY çalışması için DSÖ tarafından geliştirilen yöntemler ve programlar aracılığıyla bu kısıtlılık ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, hastalık yükü kavramı, sağlık sistemlerindeki sorunları tanımlayıcı bir ölçüt olarak kullanılabilir. Ayrıca farklı ülkeler arası karşılaştırmalarda standart bir ölçüt olduğu için güvenilir bir yöntemdir. 471

REFERANSLAR 1. Murray CJL, and Lopez A (1996c). Evidence-based health policy lessons from the Global Burden of Disease Study. Science,, 274:740-743. 2. World Bank, World Development Report 1993; investing in health. Oxford. Oxford University Press, 1993 3. Murray CJL, Lopez, AD, eds. (1996a). The global burden of disease: a comprehensive assessment of mortality and disability from diseases, injuries and risk factors in 1990 and projected to 2020. Global Burden of disease and Injury Series, Vol. 1. Cambridge: Harvard University Press; 1996. 4. Murray CJL, and Lopez A (1996b). Global Health Statistics. Cambridge, Harvard University Press (Global Burden of disease and Injury Series, Vol. 2). 5. World Health Organization (2002). World Health Report 2002. Geneva: World Health Organization. Also available on the worldwide web at www.who.int/whr. 6. Fundación Mexicana Para La Salud (1995). Health and the Economy: Proposals for Progress in the Mexican Health System. Mexico, Salud. 7. Lozano R, Murray CJL, Frenk J, and Bobadilla J (1995). Burden of Disease Assessment and Health System Reform: Results of a study in Mexico. Journal for International Development, 7(3): 555-564. 8. Murray CJL, and Lopez A (1997a). Mortality by cause for eight regions of the world: Global Burden of Disease Study. Lancet, 349: 1269-1276. 9. Murray CJL, and Lopez A (1997b). Regional patterns of disability-free life expectancy and disability-adjusted life expectancy: Global Burden of Disease Study. Lancet, 349: 1347 10. Murray CJL, and Lopez A (1997c). Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study. Lancet, 349: 1436-1442. 11. Murray CJL, and Lopez A (1997d). Alternative projections of mortality and disability by cause 1990-2020: Global Burden of Disease Study. Lancet, 349: 1498-1504. 12. Murray CJL, Acharya AK (1997). Understanding DALYs. J Health Economics 16: 703-730. 13. Murray CJL, Lopez AD (2000). Progress and directions in refining the global burden of disease approach: response to Williams. Health Economics 9: 69-82. 14. Murray CJL, Lopez AD, Mathers CD, Stein C (2001). The Global Burden of Disease 2000 project: aims, methods and data sources. Geneva,World Health Organization (GPE Discussion Paper No. 36). 15. Murray CJL, Salomon J, Mathers CD, Lopez A, Lozano R (2002). Summary Measures of Population Health: concepts, ethics, measurement and applications. Geneva, World Health Organization. 16. Mathers CD (2002). Health expectancies: an overview and critical appraisal. In: Murray CJL, Salomon J, Mathers CD, Lopez A, Lozano R (2002). Summary Measures of Population Health: concepts, ethics, measurement and applications. Geneva, World Health Organization (in press). 17. Murray CJL, Salomon JA, Mathers C (2000). A critical examination of summary measures of population health. Bulletin of the World Health Organisation 78(8): 981-994. 18. Murray CJL and Lopez AD. Global Comparative Assessments in the Health Sector, Geneva: World Health Organization, 1994; Quantifying the burden of disease; the technical basis for disability-adjusted life years. P.1-26 19. Department of Human Services (DHS) (1999a). The Victorian Burden of Disease Study: Mortality. Melbourne: Public Health and Development Division, Department of Human Services. 20. Department of Human Services (DHS) (1999b). The Victorian Burden of Disease Study: Disability. Melbourne: Public Health and Development Division, Department of Human Services. 21. Mathers C, Vos T, Stevenson C (1999). The burden of disease and injury in Australia. Australian Institute of Health and Welfare, Canberra: AIHW. Also available on the worldwide web at www.aihw.gov.au. 22. Devlet İstatistik Enstitüsü, 1990 Genel Nüfus Sayımı, İdari Bölünüş 472

23. Devlet İstatistik Enstitüsü, 2000, Genel Nüfus Sayımı, Geçici Sonuçları 24. Devlet İstatistik Enstitüsü, Ölüm İstatistikleri; il ve ilçe merkezlerinde (1975-1999) 25. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması, 1998, 26. Coale AJ, Demeny P, Vaughan B (1983). Models of mortality and age composition. In: Coale, et al., eds. Regional model life tables and stable populations, 2nd ed. New York: Academic Press. 27. Coale AJ, Demeny P (1966). Regional Model Life Tables and Stable Population. Princeton: Princeton University Press. 28. Coale AJ, Demeny P, Vaughan B. Models of mortality and age composition. In: Coale et al., eds. Regional model life tables and stable populations, 2nd ed. (See Session 2) 29. Hill, K (1987). Estimating census and death registration completeness. Asian and Pacific Population Forum, 1(3): 8-24.Ledermann S, Beas J. 1959. Les Dimensions de la Mortalité. Population (Paris), 14(4): 637-682. 30. Newell C (1988). Methods and models in demography. New York: The Guilford Press. 31. Palmore JA, Gardner RW (1983). Measuring mortality, fertility and natural increase: a selfteaching guide to elementary measures. Honolulu: East-West Population Institute. 32. Pressat R (1961). Demographic analysis. Chicago: Aldine Atherton. Inc. 33. Preston SH (1984). Chapter 8: Use of direct and indirect techniques for estimating the completeness of death registration systems. In: United Nations, Data Bases for Mortality Measurement. New York: United Nations. 34. Shryock HS, Siegel et al. (1976). Methods and materials of demography. Condensed Ed. by Edward G. Stockwell. New York: Academic Press. 35. Lopez AD, Salomon J, Ahmad O, Murray CJL (2000). Life tables for 191 countries: data, methods, and results. Geneva: WHO (GPE Discussion Paper No. 9). 36. online:http://www-nt.who.int/whosis/statistics/discussion_papers/discussion_papers. cfm 37. Lopez AD, Ahmad O, Guillot M, Inoue M, Ferguson B (2001). Life tables for 191 countries for 2000: data, methods, results. Geneva, World Health Organization (GPE Discussion Paper No. 40). 38. online:http://www-int.who.int/whosis/statistics/discussion_papers/discussion_papers.cfm 39. Murray CJL, Lopez A, Ahmad O, Salomon J (2000). WHO system of model life tables. Geneva: WHO (GPE Discussion Paper No. 8). 40. Murray CJL, Ferguson B, Lopez AD, Guillot M, Salomon J, Ahmad O (2001). Modified-logit life table system: principles, empirical validation and application. Geneva, World Health Organization (GPE Discussion Paper No. 39). 41. http://www-nt.who.int/whosis/statistics/discussion_papers/discussion_papers.cfm 42. United Nations (1955). Age and Sex Patterns of Mortality: Model Life Tables for Under-Developed Countries. New York: United Nations, Sales No. 55.XIII.9. 43. United Nations (1983). Brass growth balance method. In: United Nations, Manual X. Indirect Techniques for Demographic Estimation. New York: United Nations. 44. Brass W, et al (1968). The Demography of Tropical Africa. Princeton: Princeton University Press. 45. United Nations (1984). Chapter 5: Approaches to the collection of mortality data in the context of data needs. In: United Nations. Data Bases for Mortality Measurement. New York: United Nations. 46. United Nations (1988). Mortpak-Lite. The United Nations software package for mortality measurement. New York: United Nations. 47. United Nations (2001).World population prospects: the 2000 revision (2001). New York, United Nations. 48. Murray CJL, Lopez AD (1996). Estimating cause-of-death: new methods and global and regional applications for 1990. In: Murray CJL, Lopez AD, eds. The global burden of disease. 49. Hakulinen T, Hansluwka H, Lopez AD, Nakada T. Global and regional mortality patterns by cause of death in 1980. 50. Israel RA.(1990). Automation of mortality data coding and processing in the United States of America. World Health Statistics Quarterly ; 43(4):259-62 473

51. Israel RA, Rosemberg H, Curtin L. (1986). Analytical potential for multiple cause of death American Journal of Epidemiology, 2:161-179. 52. Shryock, HS, Siegel and Associates (1976). Methods and Materials of Demography. Condensed Edition by Edward G. Stockwell. Academy Press. 53. Chandramohan D, Maude GH, Rodrigues LC, Hayes R. (1994). Verbal autopsies for adult deaths: Issues in their development and validation. 54. Snow RW, et al. (1992). Childhood deaths in Africa: Uses and limitations of verbal autopsies. 55. Snow RW, et al. (1993). Maternal recall of symptoms associated with childhood deaths in rural East Africa 56. Preston SH. Mortality patterns in national populations -- with special reference to recorded causes of death. 57. Field MJ, Gold GM, eds. (1998). Summarizing population health: Directions for the development and application of population metrics. Institute of Medicine, Washington, D.C.: National Academy Press. 58. World Health Organization. Measurement of overall and cause-specific mortality in infants and children: memorandum from a WHO/UNICEF meeting. 59. Mathers C, Vos T, Stevenson C (1999). The burden of disease and injury in Australia. Australian Institute of Health and Welfare, Canberra: AIHW. Also available on the worldwide web at www.aihw.gov.au. 60. Mathers CD, Vos T, Stephenson CE, Begg SJ. (2000). The Australian burden of disease study: measuring the loss of health from diseases, injuries and risk factors. Medical Journal of Australia, 172: 592-596. 61. American Psychological Association. (1994).Publication manual of the American Psychological Association. Washington, DC, American Psychological Association. 62. Bailar, J. C. d., T. A. Louis, et al. (1984). A classification for biomedical research reports. New England Journal of Medicine 311(23): 1482-7. 63. Bailar, J. C. d. and F. Mosteller (1988). Guidelines for statistical reporting in articles for medical journals. Amplifications and explanations. Annals of Internal Medicine 108(2): 266-73. 64. Chalmers, I., M. Adams, et al. (1990). A cohort study of summary reports of controlled trials. Jama 263(10): 1401-5. 65. Chalmers, T. C., P. Celano, et al. (1983). Bias in treatment assignment in controlled clinical trials. New England Journal of Medicine 309(22): 1358-61. 66. Chalmers, T. C., H. Smith, Jr., et al. (1981). A method for assessing the quality of a randomized control trial. Controlled Clinical Trials 2(1): 31-49. 67. Cho, M. K. and L. A. Bero (1994). Instruments for assessing the quality of drug studies published in the medical literature. Jama 272(2): 101-4. 68. Department of Veteran's Affairs (2001). Presentation of Research Results Handbook: T-1-A-1. 69. Haynes, R.B., K.A. McKibbon, et al. (1986). How to keep up with the medical literature: VI. How to store and retrieve articles worth keeping. Annals of Internal Medicine 105 (6):978-984. 70. Haynes, R.B., K.A. McKibbon, et al. (1990). Online access to MEDLINE in clinical settings. A study of use and usefulness. Annals of Internal Medicine 112(1): 78-84. 71. Haynes, R.B., C.D.Mulrow, et al. (1990). More informative abstracts revisited. Annals of Internal Medicine 113(1): 69-76. 72. Higgins, C.A. (2001). Effective and efficient research translation for general audiences: literature review and recommendations. Lawrence, KS, The University of Kansas, Research and Training Center on Independent Living: 32. 73. Higgins, C.A. (2001). How-to guide: condensing and translating "researchese" for the general public. Lawrence, KS, The University of Kansas, Research and Training Center on Independent Living: 27. 74. Katcher, B. S. (1999). Medline a guide to effective searching. San Francisco, The Ashbury Press. 75. Lowe, H.J. and G.O. Barnett (1994). Understanding and using the medical subject headings (MeSH) vocabulary to perform literature searches [see comments]. Jama 271(14): 1103-8. 76. McMaster (1981). How to read clinical journals: II. To learn about a diagnostic test. CMA Journal 124: 703-10. 77. Sackett, D.L., R.B. Haynes, et al. (1985). Clinical epidemiology: a basic science for clinical medicine. Boston, Little Brown. 474

78. University of Washington Prevention Research Center Methods Core. SciMate software database resource file (Methods Core), 1986-1991. Seattle, WA. 79. Stehbens WE. (1987). An appraisal of the epidemic rise of coronary heart disease and its decline. 80. Jougla E, et al. (1992). Death certificate coding practices related to Diabetes in European Countries-The Eurodiab study. International Journal of Epidemiology, 21:343-351. 81. Omran AR. The epidemiological transition. A theory of the epidemiology of population change. 82. Incidence in İzmir in 1993-1994; first results from İzmir Cancer Registry, C.Fidaner, S.Y.Eser, D.M. Parkin, European Journal of Cancer 37,2001 83. Altan Onat; Ömer Uysal; Gülay Hergenç - TEKHARF çalışması Orijinal Kohortunun Framingham Risk Fonksiyonlarına Göre Değerlendirilmesi: Halkımızın Mutlak Koroner Riskinin Yüksekliğine İlişkin Bir Ek Kanıt Türk Kardioloji Dern. Araşt. vol 29 84. Altan Onat; Vedat Sansoy; Burak Erer; Ömer Başar; Köksal Ceyhan - TEKHARF Çalışması 2001 Yılı Takibi Kısmi Sonuçları: Koroner Ölüm ve Olaylar Türk Kardioloji Dern. Araşt. cilt 29 85. Kalyoncu,A.F.; Selcuk,Z.T.; Colu,L. - Epidemiologic studies of adult bronchial asthma in Turkey Respiratory Med. 92:5, 792 86. Erol N., Kılıç C., Ulusoy M., Keçeci M., Şimşek Z. Türkiye Ruh Sağlığı Profili Raporu 87. Fidan D., Sağlık Sisteminde Akılcı kaynak Aktarımı İçin Hastalık Yükü Kavramı ve DALY Ölçütü, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doktora Tezi, İzmir, 2000, Dokuz Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü 88. Stouthard M, Essink-Bot M, Bonsel G, Barendregt J & Kramers P (1997). Disability weights for diseases in the Netherlands. Rotterdam: Department of Public Health, Erasmus University. 89. Nord E. (1992). Methods for quality adjustment of life years. Social Science and Medicine, 34(5): 559-569. 90. Nord E. (1995). The person trade-off approach to valuing health care programs. Medical Decision Making, 15: 201-208. 91. Lewis PA and Charny M. Which of two individuals do you treat when only their agws are different and you can t treat both? Journal of Medical Ethics. 1989; 1528-34 92. Williams A. Calculating the global burden of disease; time for a strategic reappraisal? Health economics, 1999, 1-8 93. Williams A. Comments on the response by Murray and Lopez. Health Economics 2000, 9: 83-6 94. Anand S. Hanson K. (1997). Disability-Adjusted Life Years: A Critical Review. Journal of Health Economics 16(6): 685-702. 95. International Classification of impairment, disability and handicap. Geneva, World Health Organization, 1980 96. Froberg DG, Kane RL. (1989). Methodology for measuring health state preference I: measurement strategies. Journal of Clinical Epidemiology, 42(4): 345-354. 97. Froberg DG, Kane RL. (1989). Methodology for measuring health state preference II: scaling methods. Journal of Clinical Epidemiology, 42(5): 459-471. 98. Froberg DG, Kane RL. (1989). Methodology for measuring health state preference III: population and context effects. Journal of Clinical Epidemiology, 42(6): 585-592. 99. Gudex C. et al. (1996). Health state valuations from the general public using the visual analog scale. Quality of Life Research, 5: 521-531. 100. Dolan P. (1997). Modeling valuations for EuroQol health states. Medical Care, 35: 1095-1108. 101. Brazier J, et al. (1998). Deriving a preference-based single index from the UK SF-36 Health Survey. Journal of Clinical Epidemiology, 51(11): 1115-28. 101a. Ware JF & Sherbourne CD (1992). The MOS 36-item Short-Form Health Survey (SF-36): conceptual framework and item selection. Medical Care 30:473 483. 102. Patrick DL, et al. (1994). Measuring preferences for health states worse than death. Medical Decision Making, 14: 9-18. 103. Kaplan RM. Sloan AS, editors. Valuing Health Care. Second edition ed. Cambridge University Press; 1996; Utility assessment for estimating quality-adjusted life years. P.31-60 475

104. Mathers CD, Vos T, Stephenson CE, Begg SJ. (2000). The Australian burden of disease study: measuring the loss of health from diseases, injuries and risk factors. Medical Journal of Australia, 172: 592-596. 105. Salomon JA, Mathers CD, Murray CJL, Ferguson B (2001). Methods for life expectancy and healthy life expectancy uncertainty analysis. Geneva, World Health Organization (GPE Discussion Paper No. 10). Also available on the worldwide web at www.who.int/evidence. 106. Lozano R, Murray CJL, Lopez AD, Satoh T (2001). Miscoding and misclassification of ischaemic heart disease mortality. Geneva, World Health Organization (GPE Discussion Paper No. 12). 107. Rothman, K. J. (1976). Causes. American Journal of Epidemiology 104:587-592. 108. Bradford Hill, A (1965). The Environment and Disease: Association or Causation? Proceedings of the Royal Society of Medicine 58:295-300. 109. Rodgers A, Lawes C, MacMahon S. (2000). The global burden of cardiovascular disease conferred by raised blood pressure: benefits of reversal of blood pressure-related cardiovascular risk in Eastern Asia. Journal of Hypertension. 18(suppl): S3-S6. 110. Rothman KJ, Greenland S. (1998). Modern Epidemiology 2nd ed. Philadelphia: Lippincott-Raven (Especially Recommended: Chapters 2 and 4). 111. Peto, R., A. D. Lopez, J. Boreham, M. Thun, and C. Heath, Jr. (1992). Mortality from Tobacco in Developed Countries. The Lancet 339:1268-1278. 112. Palisade (1996). @RISK: advanced risk analysis for spreadsheets. New York: Palisade. 113. Colin D Mathers, Kenji Shibuya, Cynthia Boschi-Pinto, Alan D Lopez and Christopher JL Murray Global and Regional estimates of cancer mortality and incidence by site: I. Application of regional cancer survival model to estimate cancer mortality distribution by site BMC Cancer 2002, 2:36 114. Vos T, Timæus I, Gareeboo H, Roussety F, Huttly S, Murray C. (1995). Mauritius Health Sector Reform. National Burden of Disease Study. Final report of consultancy. London: London School of Hygiene and Tropical Medicine. 115. Ruwaard D. and Kramers PGN (1998). Public health status and forecasts. The Hague: National Institute of Public Health and Environmental Protection, 1998. 116. Lopez, AD and Hakama M. Approaches to the Projection of Health Status. in World Health Organization, Health Projections in Europe: Methods and Applications 117. Murray CJL. Michaud CM. McKenna MT. and Marks JS (1998). U. S. Patterns of Mortality by County and Race: 1965-1994. Cambridge: Harvard Center for Population and Development Studies and Centers for Disease Control, 1998. 118. Bulatao RA. Mortality by cause, 1970-2015. In: JN Gribble, SH Preston, eds. The Epidemiological Transition. Policy and Planning Implications for Developing Countries 119. World Bank. The Adult Health Policy Challenge 120. Murray CJL, and Lopez A (1998). Health dimensions of sex and reproduction. Cambridge, Harvard University Press (Global Burden of disease and Injury Series, Vol. 3). 121. S.A. Khoury, D Massad & T. Fardous Mortality & causes of death in Jordan 1995-96: Assessment by Verbal Autopsy Bulletin of the WHO, 1997 122. Yayınlanmamış Dünya Sağlık Örgütü Genevre Merkez Ofisi verileri, Dünya Sağlık Raporu, WHO, 2002. 123. Peto R,Lopez AD, Boreham, Thun M, Heath C Jr. Mortality from tobacco in developed countries. Lancet 1997;349:1436-42. 124. McGinnis JM, Foege WH. Actual causes od death in the United States JAMA 1993;270:2207 12. 125. Single E, Robson L, Rehm J, Xie X. Morbidity and mortality attributable to alcohol, tobacco, and illicit drug use in Canada. Am J Public Health 1999;89:385-90. 126. Smith KR, Corvalan CF, Kjellstrom T. How much global ill health is attributable to environmental factors. Epidemiology 1999; 10:573-84. 127. Smith KR. The national burden of disease from indoor air pollituon in India. Proc Natl Acad Sci 2000;97:13286-93. 128. Leigh J, Macaskill P, Kuosma E, Mandryk J. Global burden of disease and injury due to occupational factors. Epidemiology 1999;10:626-31 476

129. Kunzli N, Kaiser R, Medina S, et al. Public-health impact of outdoor and traffic-related air pollituon: a European assessment. Lancet 2000;356 795-801. 130. Willet WC. Balancing life-style and genomics research for disease prevention. Science 2002;296:695-98 131. Murray CJL, Lopez AD. On the comparable quantification of health risks: lessons from the global burden of disease. Epidemiology 1999;10:594-605 132. Mathers CD, Ezzati M, Lopez AD, Murray CJL, Rodgers AD. Causal decomposition of summary measures of population health. In: Murray CJL, Saloman J, Mathers CD, Lopez AD, eds. Summary measures of population health Geneva: World Health Organization, 2002 133. World Health Organization. İnternational statistical classification of disease and related health problems, 10th edn. Geneva: World Health Organization, 1992. 134. Moldanado G, Greenland S. Estimating causel effects. Int j J Epidemiol 2002;31. 422-29 135. Rothman KJ. Causes. Am J Epidemiol 1976;104:587-92. 136. Ezzati M, Lopez AD, Rodgers A, Murray CJL, eds. Comparative quantification of health risks: global and regional burden of disease attributable to selected major risk factors. Geneva: World Health Organization (in press). 137. Eide GE, Heuch I. Attributable fractions: fundemental concepts and their visualization. Stat Methods Med Research 2001;10:159-93. 138. Walter SD. Prevention of multifactorial disease. AM J Epidemiol 1980;112:409-16. 139. Chen Z, Peto R, Collins R, MacMahon S, Lu J, Li W. Serum cholesterol concentration and coronary heart disease in population with low cholesterol cocentirations.bmj 1991;303:276-82. 140. Eastern Stroke and Coronary Heart Disease Collaborative Reserch Group. Blood pressure, cholesterol, and stroke in eastern Asia. Lancet 1998;352:1801-07. 141. Law MR, Wald NJ, Thompson SG. By how much and how quickly dose reduction in serum cholesterol concentration lower risk of ischaemic heart didease? BMJ 1994;308:367-73. 142. Puddey IB, Rakic V, Dimmitt SB, Beilin LJ. Influence of pattern of drinking on cardiovascular risk factors: a review. Addiction 1999;94:649-63 143. Corrao G, Rubbiati L, Bagnardi V, Zambo A, Poikolainen K. Alcohol and coronary heart disease: a meta-analysis. Addiction 2000;95:1505-23. 144. Ezzati M, Lopez AD, Rodgers A, Murray CJL, eds. Selected major risk factors and global and regional burden of disease. The Lancet, Published online October 30,2002. pp: 3 477