Ünite 14 MİLLİ GELİR Prof. Dr. İsmet BOZ MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Üretim Yönünden Hesaplama Üretim yolu ile milli gelir hesaplanırken, üretilen nihai mal ve hizmetlerin miktarları, o yılın piyasa fiyatları ile çarpılıp toplanır. Bu yöntemde dikkat edilecek en önemli konu hesaplamalarda sadece nihai (son) mal ve hizmetlerin katılmasıdır. Aksi taktirde çifte hesaplamalar söz konusu olabilir. MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Üretim Yönünden Hesaplama Bir firmanın katma değeri, o firmanın üretim değerinden, başka firmalardan aldığı faktörlerin değerinin düşülmesi ile bulunur. Böylece bir un fabrikasının katma değeri, un üretiminin değerinden, buğdayın değeri ile diğer firmalardan satın alınan girdi değerinin çıkarılması ile hesaplanır. Bu nedenle genellikle milli gelirin katma değer yöntemi ile hesaplanması yoluna gidilmektedir. 1
MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Üretim Yönünden Hesaplama Katma değer ile hesaplanan GSMH' ye üretim yolu ile milli gelirin ölçülmesi veya hesaplanması denmektedir. Bu yöntemde, belli bir malın üretiminin her aşamasında ortaya çıkan katma değerler toplanarak, üretimin her aşamasında ortaya çıkan katma değerler saptanmış olur. MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Gelir Yönünden Hesaplama Gelir yaklaşımına faktör gelirleri yaklaşımı da denmektedir. Milli gelirin bu yöntemle hesaplanmasında dört temel üretim faktörünün (emek,tabiat,sermaye,müteşebbis) geliri dikkate alınmaktadır. Milli Gelir = Ücret + Rant + Faiz + Kar MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Gelir Yönünden Hesaplama Buna ayrıca dolaylı vergilerin amortismanları da eklenebilir. Milli gelirin gelirler yöntemi ile hesaplanması az gelişmiş ülkelerde zordur. Çünkü, faktör gelirlerinin doğru olarak belirlenmesi çok güçtür. MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Harcama Yönünden Hesaplama Harcama yaklaşımında milli geliri belirlemek için nihai mal ve hizmetler için yapılan tüm harcama çeşitleri toplanır. 2
MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Harcama Yönünden Hesaplama Bu yöntemde, dışa açık bir ekonomide başlıca harcama kalemleri; Özel tüketim harcamaları (C) Özel sektörün gayri safi yurt içi yatırımları (I) Devletin mal ve hizmet satın alımları (G) Net ihracat (X-M) Net ihracat ihracat (X) İthalatın (M) farkıdır. MİLLİ GELİRİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Harcama Yönünden Hesaplama Harcamalar yöntemiyle milli gelirin hesaplanması perakende ticaret istatistikleri ile bankalardaki tasarruf mevduatını doğru olarak tespit edebilen gelişmiş ülkelerde mümkündür. Milli Gelir (Y) =C +I +G + (X-M) İSTİHDAM İstihdam; Belirli bir ücret karşılığı çalışma arzusu ve gücünde olan fertlerin hizmetlerinden yararlanma demektir. Tam İstihdam; Bir ekonomi tam istihdamda ise mevcut çalışma şartlarında ve cari ücret düzeyinde çalışmak isteyen tüm emek sahipleri iş bulabilmektedir. Tam istihdama ulaşmış bir ekonomide de %2 veya %3 gibi düşük oranlarda işsizlik görülebilir. İSTİHDAM Eksik İstihdam; Piyasaya sunulan üretim faktörlerinin bir kısmının çalıştırılmaması ve talep yetersizliğinden dolayı işsiz kalmalarıdır. Örneğin; Kimi işçiler mevcut çalışma şartları ve cari ücret düzeyinde çalışmak istediği halde iş bulamamaktadır. 3
İSTİHDAM Aşırı İstihdam; Mevcut üretim faktörlerinin tam istihdam halinde olmasına rağmen, hala talep varsa, yeni arz edilen üretim faktörleri miktarından daha çok faktör istihdam edilmek isteniyorsa; böyle bir ekonomide aşırı istihdam şartları var demektir. Aşırı istihdam durumunda müteşebbisler, mevcut talebi karşılamak için kapasitelerinin üstünde, vardiya yöntemiyle çalışarak daha fazla mal ve hizmet üretecekler. İSTİHDAM İşgücü, bir ülkede çalışanlarla iş arayanların toplamı işgücünü oluşturur. Belli bir zamanda işgücü miktar ve oluşumuna yön veren nedenler, nüfus miktarı, yaş ve cinsiyet bileşimi, piyasa şartları ve teknolojik düzey, hukuk düzeni, sosyal ve psikolojik faktörler olarak sayılabilir. İSTİHDAM İşsizlik, bir ülkede emeğin tam istihdamı ile fiilen istihdam edilenler arasındaki farka işsizlik diyoruz. Diğer bir tanımlamayla, çalışma arzu ve gücünde olmasına ve carı (geçerli) ücretten çalışmayı kabul etmesine rağmen, iş bulamayan kişilere işsiz adı verilmektedir. İSTİHDAM İşsizlik Unsurları: 1. Çalışma arzusunda olmak 2. Emek arz ve talebine göre piyasada oluşan ücreti kabullenmek yani cari (geçerli) ücretten çalışmaya razı olmak 3. Çalışma güç ve yeteneğinde bulunmak 4. Yukarıdaki şartlara sahip olduğu halde iş arayıp bulamamak. Kişiler mevcut şartlarda ve cari ücretler düzeyinde çalışmayı kabul etmiyorsa bunlar iradi (isteğe bağlı) işsizdir. 4
İSTİHDAM Bir ülkede işsiz oranın fazla olması ekonomik bir takım sorunlarla birlikte sosyal ve siyasi bazı sorunlara da yol açabilir. İşsizlik Oranı = İşsizlik sayısı / Toplam işgücü *100 İŞSİZLİĞİN ÇEŞİTLERİ İradi işsizlik Emek piyasasında arz ve talebe göre oluşmuş veya yasalarla belirlenmiş ücret düzeyinde ya da mevcut çalışma şartlarında çalışmak istemeyenlerin neden olduğu işsizliktir. İŞSİZLİĞİN ÇEŞİTLERİ Gayri İradi İşsizlik Cari ücretler düzeyinden, mevcut çalışma şartlarında iş aramalarına rağmen iş bulunamaması durumudur. GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Arızî (Friksiyonel geçici) İşsizlik Tam istihdam halinde bile işçilerin bazıları ücret düzeyini veya çalışma şartlarını beğenmeyebilir. Daha yüksek ücret elde etmek veya daha iyi çalışma şartlarında görev almak için yer ve meslek değiştirmek amacıyla, işçiler belirli bir süre işsiz kalabilir. 5
GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Arızî (Friksiyonel geçici) İşsizlik Bu tür işsizlik arızi (geçicidir).emek arz ve talebi arasındaki kısa süreli dengesizlikler ile emek piyasasının iyi organize edilmemiş olmasından kaynaklanabilir. Bu işsizlik geçici olup, ekonomiye büyük zarar vermeyen bir işsizlik türüdür. GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Mevsimlik İşsizlik Yılın belli mevsiminde toplam talebe bağlı olarak ortaya çıkan bir işsizlik türüdür. Daha çok hava koşulları ve mevsim değişmelerinden dolayı ortaya çıkar. Değişik sektörlerde görülmekle birlikte daha çok tarım ve inşaat sektöründe yaygın olarak ortaya çıkmaktadır. GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Konjonktürel İşsizlik Bu işsizlik türü genellikle talep yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. Daha çok gelişmiş ülkelerde görülmektedir. Bu tür işsizlik ekonomik hayatın ve faaliyetlerin hep aynı düzeyde devam etmemesi ve dalgalanmalar arz etmesinden kaynaklanmaktadır. GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Teknolojik İşsizlik Teknik ilerlemeler nedeniyle yeni bazı makinelerin bulunması ve bunların işgücünün yerini alması teknolojik işsizliği doğurur. Ancak teknolojik ilerlemeler uzun dönemde yeni bir takım iş alanları açabilir ve genel anlamda işsizliğin azaltılmasına yardımcı olabilir. 6
GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Yapısal İşsizlik Bu işsizliğin diğer bir adı da strüktürel işsizlik tir. Bu işsizlik bir ülkenin ekonomik yapısında meydana gelen değişmelerden kaynaklanmaktadır. Az gelişmiş ülkelerde işsizlik daha çok yapısal bozukluklardan kaynaklanmaktadır ve bu nedenle de kroniktir. Sosyal ve ekonomik yapıda kötü tesirleri görülür. GAYRİ İRADİ İŞSİZLİK Gizli İşsizlik Belli bir üretim alanında, üretim teknolojisini değiştirmeden, çalışmakta olan bir kısım işçileri bu üretim alanından çektiğimizde, üretim miktarında herhangi bir azalma olmuyorsa, o üretim alanında gizli işsizlik vardır. Gizli işsizlik az gelişmiş ülkelerde ve özellikle tarım kesiminde daha yaygındır. Bazı kamu kurumlarında da görülmektedir. Bu ülkelerde gizli işsizlik daha çok sermaye yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. PARA Para, ihtiyaçlarımızı karşılayan mal ve hizmetlerin değişimini kolaylaştıran ve herkes tarafından kabul edilen ortak bir değişim aracıdır. Paranın Fonksiyonları; Para bir değişim aracıdır. Para ortak (standart) bir değer ölçüsüdür. Para bir biriktirme ve tasarruf aracıdır. Para bir ödeme aracıdır. Para bir ekonomik politika aracıdır. ENFLASYON Enflasyon fiyatlar genel düzeyindeki önemli ve sürekli bir artış olarak tanımlanabilir. Tanımda da adı geçen fiyatlar genel düzeyi, bir toplumda üretilen ve satışa sunulan mal ve hizmetlerin tümünü veya tamamını temsil eden geniş bir mal ve hizmet grubunun cari fiyatlarının ortalamasıdır. 7
ENFLASYON Fiyatlar düzeyi, çeşitli fiyatların indeks sayısı ile ölçülür. Enflasyon bir toplumda milli ekonominin ürettiği ve ithal ettiği mal ve hizmet arzı ile talebi arasındaki sürekli bir dengesizliği ifade eder. Bu dengesizlik fiyatlar genel düzeyinin değişmesine yol açar. Fiyatlar genel düzeyinin yükselmesinin başlıca nedenleri bir ekonomideki para miktarının mal ve hizmet miktarına nazaran daha fazla artmasıdır. PARA ÇEŞİTLERİ Mal-paralar: Taşıdıkları maden değerinin, satın alma gücüne eşit olduğu paralara, mal-para diyoruz. Altın ve gümüş vb. Temsili Paralar: Bu tür paralarda, paranın yapıldığı maddenin değeri ile paranın değeri (yani satın alma gücü) birbirinden çok farklıdır. Bu tür paralarda, paranın yapıldığı maddenin değeri önemsiz derecede azdır. PARA ÇEŞİTLERİ Ancak bu tür paralar gösterildiği zaman altın ve gümüşe çevrilebilen paralardır. Bunlar; Altın ve gümüş sertifikalar Banknotlar Kağıt para Ufaklık paralar (bozuk para) PARA ÇEŞİTLERİ Kaydi Para; Bu paraya banka parası da denmektedir. Diğer para çeşitleri gibi somut bir para değildir. Maddi olmayan ancak banka defterlerinde görülen bir paradır. Çekle ödemelerin yaygın olduğu ülkelerde bankalara ek satın alma gücü oluştururlar. 8
ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Parasal Faktörler Daha çok devlet harcamalarının artması, diğer bir ifade ile devlet bütçesinin sürekli olarak açık vermesi nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Para arzındaki artış, üretim düzeyindeki artıştan daha fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Bu durumda bir ülkenin mevcut mal ve hizmetler miktarı, bu mal ve hizmetlere olan talebi yeterince karşılayamadığından fiyatlar genel düzeyi yükselmektedir. ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Parasal Faktörler Parasal faktörlere bağlı olarak enflasyona yol açan etkenleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz; Devlet harcamalarının atması, devlet bütçesinin sürekli olarak açık vermesi Banka kredilerinin artması, dolayısıyla bu kredilerle finanse edilen özel yatırım harcamalarının artması ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Parasal Faktörler Parasal faktörlere bağlı olarak enflasyona yol açan etkenleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz; Kişilerin iddihar ettikleri (gömüledikleri) paraların piyasaya akması, Ülkedeki yabancıların yaptıkları harcamalardaki artışlar Maaş ve ücretlerin yükseltilmesi Tarım ürünlerinin yüksek fiyatlarla devlet tarafından satın alınması ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Reel Faktörler Genellikle arz ile ilgili faktörlerdir. Reel faktörler çeşitli nedenlerle üretim düzeyinin yeterli derecede arttırılamamasından kaynaklanmaktadır. Bunun başlıca nedenleri olarak aşağıdakileri sıralayabiliriz; Bazı mal ve hizmetlerde kısa dönemde teknik genişleme kapasitesinin yetersizliği Tarımsal üretimin iklim şartları ve tarımın kendine özgü bazı özellikleri nedeniyle yeterince arttırılamaması. 9
ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Reel Faktörler Bunun başlıca nedenleri olarak aşağıdakileri sıralayabiliriz; Hammadde yedek parça ve mamul maddelerin döviz yetersizliği nedeniyle ithalatın yeterince yapılamaması Satıcıların geleceğe yönelik tahminlerine dayanarak stoklamaya gidilerek mal ve hizmetleri piyasaya sürmemeleri (spekülatif nedenlerle) Sendikalar greve gidebilir. Bu nedenle üretim düzeyi düşebilir. ENFLASYONUN BAŞLICA NEDENLERİ Reel Faktörler Para arzı mal ve hizmet arzındaki artıştan büyükse Talep > Arz olacağı için enflasyon söz konusu olacaktır. Enflasyona neden olan diğer bir önemli faktörde psikolojik faktörlerdir. Mal ve hizmetlerin fiyatlarının daha da yükseleceği beklentisi tüketicileri ihtiyaçları olmadığı halde daha çok mal ve hizmet satın almaya sevk eder. Bu durum fiyatların daha da yükselmesine yol açar. ENFLASYONUN ÇEŞİTLERİ Talep Enflasyonu Parasal alımların, reel alımlardan büyük olmasından kaynaklanır. Yani para miktarındaki artışın reel ücretin hacmindeki artıştan fazla olması halinde talep enflasyonu meydana gelir ve fiyatlar genel düzeyi yükselir ENFLASYONUN ÇEŞİTLERİ Maliyet Enflasyonu Genel bir talep artışı olmamasına rağmen, üretim masraflarının artması nedeniyle mal ve hizmetlerin fiyatları yükselir. 10
ENFLASYONUN ÇEŞİTLERİ Ücret Enflasyonu Maliyet enflasyonunun bir alt dalı olarak görülebilir. İşçi sendikalarının prodüktivite artışlarının üzerinde ücret artışları talep etmesi nominal geliri yükselteceğinden enflasyona yol açacaktır. ENFLASYONUN ÇEŞİTLERİ Sinsi Enflasyon(Sürünen Enflasyon) Enflasyonun çok yavaş ve kendini büyük ölçüde hissettirmediği bir enflasyon türüdür. Fiyat yükselişleri hafiftir. ENFLASYONUN ÇEŞİTLERİ Hiper Enflasyon (Dört nala enflasyon) Fiyatlar genel düzeyinin çok hızlı bir şekilde artması nedeniyle paranın satın alma gücünde çok önemli düşüşler görülür. Para fonksiyonlarını yerine getiremez. Fertler ellerinde para tutmak yerine altın ve yabancı para tutarlar. DEFLASYON Enflasyonun tersine deflasyon fiyatlar genel düzeyinin düşmesidir. Deflasyonda ekonomi enflasyonun yol açtığı etkilerin ters yönde gelişmesiyle ortaya çıkan sorunlarla karşı karşıyadır. 11
DEFLASYON Deflasyonda paranın satın alma gücü artacağından fertlerin paraya olan talebi artacaktır. Dolayısıyla deflasyonist dönemlerde mala olan talep azalmaktadır. Böylece üreticiler ürünlerini satmakta zorluk çekerler, stoklar artar. Bu nedenle yatırımlar azalır. Bunun tabi sonucu olarak işsizlik artar, işsizlik deflasyonun beraberinde getirdiği en ciddi tehlikedir. DEFLASYON Devalüasyon, ulusal paranın değerinin yabancı paralar karşısında para otoriteleri tarafından tek taraflı olarak düşürülmesidir. Bu ülkelerde devalüasyon yapmakla ihracatın arttırılması ve ithalatın da azaltılarak dış ticaret açıklarının daraltılması amaçlanmaktadır. Ünite 14 TEŞEKKÜRLER Prof. Dr. İsmet BOZ 12