TEMEL İSTATİSTİK YÖNTEMLER DERS I - 1/63 İstatistik nedir? 1. 2. tanımı) 3. (En eski tanımı) (Yöntembilim olarak (Kelime anlamı) DERS I - 2/63
İstatistik nedir? 1. Veri toplama Araştırma 2. Verilerin sınıflandırılması ve sunumu Grafikler, tablolar 3. Veri karakteri tanıma Ortalama Veri analizi 1984-1994 T/Maker Co. Neden Karar Verme 1984-1994 T/Maker Co. DERS I - 3/63 İstatistik nedir? İstatistik; örnek verilerden hareket ederek populasyon (ana kütle istatistik kütlesi) hakkında yorumlama, genelleme ve tahminleme yapma bilimidir. DERS I - 4/63
İnsanlar İstatistiği Ne zamandır Kullanıyorlar? 1445 - zar atma, şans oyunları 1749-1827 Laplace 1781-1855 Gauss 17.Yüzy zyıl l ortaları, istatistik ilk kez ders kitaplarına girdi DERS I - 5/63 Uygulama Alanları Muhasebe Denetim Maliyet Yönetim Çalışanları tanıma Kalite iyileştirme Finansman Finansal Trendler Öngörümleme Pazarlama Tüketici tercihleri Pazarlama Etkileri DERS I - 6/63
Yönetim Problemlerine İstatistiksel Yaklaşım SORUN Yönetim formülasyonu İstatistiksel formülasyon UYGULAMA Yönetimsel yorum Yönetimsel çözüm İstatistiksel yorum İstatistiksel analiz İstatistiksel çözüm DERS I - 7/63 Kalitenin Arttırılmasında İstatistiğin Önemi Yönetim Felsefesi İstatistiksel Metodlar Davranış Araçları DERS I - 8/63
Niçin Veri Toplanır? 1. Araştırma için Bilgi Girişi Temin Edilmesi 2. Performansın Ölçülmesi 3. Karar Alternatiflerinin Formülasyonu 4. Merakın Giderilmesi DERS I - 9/63 İstatistiksel Bilgisayar Paketleri Tipik Programlar SAS SPSS MINITAB Excel DERS I - 1/63
İstatistiksel Yöntemler İstatistiksel Yöntemler Tanımlayıcı İstatistikler Yorumlayıcı İstatistikler DERS I - 11/63 Tanımlayıcı İstatistikler 1. İçerik Verilerin Toplanması Verilerin Sunuşu Veri Karakterinin Tanımlanması 2. Amaç Verilerin Tarifi 5 25 $ Q1 Q2 Q3 X = 3.5 S 2 = 113 Q4 DERS I - 12/63
Açıklayıcı İstatistikler 1. İçerik Tahminleme Hipotez Testi Populasyon? 2. Amaç Populasyon Karakteristiği hakkında karar verilmesi DERS I - 13/63 Anahtar Terimler 1.Populasyon (Evren) İlgilenilen tüm parçalar 2.Örnek Populasyonun Bir bölümü 3.Parametre Populasyonun Özet Ölçüleri 4.Örnek İstatistiği Örneğin Özet Ölçüleri Populasyon - Parametre Örnek - Örnek istatistiği DERS I - 14/63
Değişken Her gözleme g göre g farklı değerler erler alabilen objelere, özelliklere ya da durumlara denir Değişkenler nicel ya da nitel olabilir. DERS I - 15/63 Değişken Değişkenleri Kesikli Değişkenler Sürekli Değişkenleri DERS I - 16/63
Kesikli Değişkenler 1. Sayısal bir değerle ifade edilen bir olay 2 para atımındaki tura sayısı, 1 yada 2 tura gözlenmesi 2. Kesikli şans değişkeni ; Tam sayılar: (, 1, 2, 3 vb.) Sayarak elde edilmiş sayılar DERS I - 17/63 Kesikli Şans Değişkeni Örnekleri Deney Şans Değişkeni Mümkün Değerler 1 Satış araması yapmak Satış sayısı, 1, 2,..., 1 7 radyoyu muayene etmek Kusurlu sayısı, 1, 2,..., 7 33 soruya cevap vermek Doğru sayısı, 1, 2,..., 33 11: ile 13: arasında gişedeki araba sayısı Gelen araba sayısı, 1, 2,..., DERS I - 18/63
Sürekli Değişkenler Sürekli bir aralıktaki tüm değerleri alabilen değişkenlerdir. DERS I - 19/63 Veri Tipleri Veriler Sayısal (Kantitatif) Kategorik (Kalitative) Kesikli Sürekli DERS I - 2/63
Veri Tipi Örnekleri 1. Sayısal Kesikli Şu Anda Kaç Adet Dergiye Abonesiniz?(Sayı) Sürekli Boyunuz Ne Kadar? (Cm) 2. Kategorik Hisse Senedine yatırım yapar mısınız? Evet Hayır DERS I - 21/63 Kategorik mi? Sayısal mı (Kesikli veya Sürekli)? Hangi Ölçekte? 1. Cinsiyet Erkek, Dişi 2. Ağırlık 123kg, 14.2g vb. 3. Otomobil Hızı 78, 64, 45 vb. 4. Sıcaklık 78, 64, 85 vb. 5. # Kardeş -2, 3-5, 6+ 6. Not A, B, C vb. DERS I - 22/63
Veriler Nasıl Ölçülür? 1. Nominal Ölçek Kategoriler Örnek., Erkek-Dişi Adet 2. Ordinal Ölçek Katagoriler Sıra Belirtilmesi Örnek., Fazla-Az Adet 3. Aralık Ölçeği Eşit Aralıklar Gerçek Sıfır Olmadan e.g., Degrees Celsius Ölçüm 4. Ratio Scale Eşit Aralıklar Gerçek Anlamlı Oranlar e.g., cm olarak boy DERS I - 23/63 İstatistiksel Araştırma Adımları 1. Amacın Belirlenmesi 2. Anket Dizaynı 3. Örnek Dizaynı Seçimi Örnek Tipi Örnek Hacmi 4. Veri Toplanması (Alan Çalışması) 5. Verilerin Hazırlanması Hazırlama Kodlama 6. Veri Analizi 7. Sonuçların Yorumu 8. Raporlama DERS I - 24/63
VERİLERİN TABLO VE GRAFİKLARLE GÖSTERİLMESİ DERS I - 25/63 Tek bir etiketle tanımlanabilen verilere kalitatif veri denir. Örnek: Televizyon kanalları, araba markaları Verilerin Organizasyonu VERİ Üzerinde dört işlem yapılabilen, sayısal verilere kantitatif veriler denir. Örnek: Boy, Kilo, Notlar Kalitatif Veriler Kantitatif Veriler Tablo Metotları 1.Frekans Dağ. 2.Relatif Fr.Dağ. Grafik Metotları 3.Çubuk gr. 4.Daire gr. 5.Çizgi gr. Tablo Metotları Grafik Metotları 6.Frekans Dağ. 9.Histogram 7.Rel.Fr.Dağ. 1.Fr.Poligonu 11.Gövde-Yaprak 8. Küm.Rel.Fr.Dağ. gösterimi DERS I - 26/63
İstatistiksel verileri anlamlı hale getirmenin 5 ayrı yolu: 1. Sözel ifadelerle açıklama 2. Tablolar halinde düzenleme 3. Grafikle gösterme 4. Verileri değerlendirerek istatistiksel ölçüler bulma 5. Bu yöntemlerde birkaçını birlikte uygulama DERS I - 27/63 Gövde-Yaprak Gösterimi Her Gözlem Gövde ve Yaprak Değerlerine Ayrıştırılır Gövde Değeri Sınıfı Belirler Yaprak Değeri Frekansı Belirler (Adet) 2 144677 3 28 4 1 X i DERS I - 28/63
Frekans Dağılımı Tablosu Ham Veriler: 24, 26, 24, 21, 27, 27, 3, 41, 32, 38 Sınıf Frekans 15 ve < 25 3 25 ve < 35 5 35 ve < 45 2 DERS I - 29/63 Frekans Dağılımı Tablosunun Adımları 1.Aralığın Belirlenmesi 2.Sınıf Sayısının Seçilmesi Genelde 5 & 15 (hariç) aralığında 3.Sınıf Aralıklarının Hesaplanması (Genişlik) 4.Sınıf Sınırlarının Belirlenmesi (Limitler) 5.Sınıf Orta Noktalarının Belirlenmesi 6.Gözlemlerin Sayılması, Sınıflara İşlenmesi DERS I - 3/63
Frekans Dağılımı Tablosu Örneği Ham Veriler 24, 26, 24, 21, 27, 27, 3, 41, 32, 38 Sınıf Orta Nokta Frekans Genişlik 15 ve < 25 2 3 25 ve < 35 3 5 35 ve < 45 4 2 Sınırlar (Üst + Alt Sınırlar) / 2 DERS I - 31/63 Bağıl Frekans & % Yüzde Dağılımı Tabloları Bağıl Frekans Dağılımı Sınıf oran 15 ve < 25.3 25 ve < 35.5 35 ve < 45.2 Yüzde Dağılımı Sınıf % 15 but < 25 3. 25 but < 35 5. 35 but < 45 2. DERS I - 32/63
SERİLERİN GRAFİKLE GÖSTERİLMESİ DERS I - 33/63 İstatistiksel Verileri Tasnif Etme Çizgi grafiği Frekans 12 1 8 6 4 2 3 4 5 6 7 8 9 Puan DERS I - 34/63
İstatistiksel Verileri Tasnif Etme Çubuk Grafik Frekans 8 7 6 5 4 3 3 4 5 6 7 8 9 Puan DERS I - 35/63 İstatistiksel Verileri Tasnif Etme Çubuk Grafik Çözülen net soru sayısı 25 2 15 1 5 2 21 22 TÜRKÇE SOSYAL MATEMATİK FEN Yıllar DERS I - 36/63
Histogram Frekans Bağıl Frekans Frekans Yüzde Adet 5 4 3 2 1 15 25 35 45 55 Alt Sınır Sınıf Frek. 15 (hariç)< 25 3 25 (hariç) < 35 5 35 (hariç) < 45 2 Çubuklar temas halinde DERS I - 37/63 Pasta Diyagramı 1. Toplam miktarın kategorilere dağılışını gösterir 2. Bağıl farkları göstermek için kullanışlı 3. Açı Büyüklüğü (36 )(%) Ekonomi. 1% 36 (36 ) (1%) = 36 Branşlar Yönetim. 25% Muhas. 65% DERS I - 38/63
İstatistiksel Verileri Tasnif Etme Pasta grafiği Genel lise Meslek lisesi 36% 64% Pasta grafiği, bir bütünün parçalarını karşılaştırmada kullanılır DERS I - 39/63 Frekans Poligonu Frekans Bağıl Frekans Yüzde Adet 5 4 3 2 1 Fiktif Sınıf 1 2 3 4 5 6 Orta nokta Sınıf Frek. 15 (hariç) < 25 3 25 (hariç) < 35 5 35 (hariç) < 45 2 DERS I - 4/63
Çift Değişkenli Sayısal Verilerin Grafik Gösterimi 1. İkili Diyagram Birarada çalışılan iki farklı şans değişkeninin oluşturduğu (X i, Y i ) noktalarını gösterir 2. Zaman Serisi Plotu Sayısal veri serilerinin zamana karşı nasıl bir değişim gösterdiğini sergiler DERS I - 41/63 İkili Diagram (X i, Y i ) çiftlerinin oluşturduğu noktalar 6 4 2 Y 2 4 6 X DERS I - 42/63
Zaman Serisi Plotu Satışlar 8 6 4 2 91 92 93 94 95 96 Yıl DERS I - 43/63 Çubuk Diyagramı Kategorik Değişkenler için Yatay Çubuklar 1/2 Çubuk Genişliği Branş Yön. Ekon. Muh. Çubuk uzunluğu frekansı veya % yi gösterir Eşit çubuk genişlikleri Sıfır Noktası 5 1 15 Frekans Yüzde de kullanılabilir DERS I - 44/63
Kontenjans Tablosu Örneği Yerleşim: Cinsiyet: C C O O C C O O C O E E K K E E K E E K (C=Kampüste, O=Kampüs Dışı; E=Erkek, K=Kadın) Cinsiyet Yerleşim Erkek Kadın Total Kampüste 5 5 Kampüs Dışı 1 4 5 Total 6 4 1 DERS I - 45/63 Simetrik Dağılım A.O = Med = Mod Sağa çarpık dağılım A.O > Med > Mod Sola çarpık dağılım A.O < Med < Mod İki modlu simetrik dağılım Modu olmayan dağılım Tekdüzen dağılım DERS I - 46/63
Verilerin Sunumundaki Hatalar 1. Gereksiz Tabloların Kullanımı 2. Verilerin Karşılaştırılmasında Temelde Uyumsuzluk 3. Dikey Eksenin Sıkıştırılması 4. Dikey Eksende Sıfır Noktasının Bulunmayışı DERS I - 47/63 Doğru Grafik Seçme AB Ülkelerinde Genel Lise Meslek Lisesi Oranları Genel Lise Meslek Lisesi 35% 1 5 35 65 65% Genel Lise Meslek Lisesi İkisi de olabilir. Birincisi daha uygun DERS I - 48/63
Doğru Grafik Seçme Ülkelere Göre Eğitim Yaşı 1 8 6,5 8,3 9,4 4,6 6,5 6 4 2 Dünya Avrupa 15'ler Doğu Avrupa 4,6 Türkiye 9,4 8,3 Dünya Avrupa 15'ler Doğu Avrupa Türkiye Doğru Yanlış DERS I - 49/63 Kötü Sunum Minimum Maaş 196: $1. 197: $1.6 198: $3.1 199: $3.8 4 İyi Sunum Minimum Maaş $ 2 196 197 198 199 DERS I - 5/63
Temelde Uyumsuzluk Kötü Sunum Sınıflardaki A lar Frek. 3 2 1 FR SO JR SR İyi Sunum Sınıflardaki A lar % 3% 2% 1% % FR SO JR SR DERS I - 51/63 Dikey Eksenin Sıkıştırılması Kötü Sunum İyi Sunum 2 $ Mevsimlik Satışlar 5 $ Mevsimlik Satışlar 1 25 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 DERS I - 52/63
Dikey Eksende Sıfır Noktası Bulunmaması Kötü Sunum Aylık Satışlar $ 45 42 39 36 J M M J S N İyi Sunum Aylık Satışlar $ 6 4 2 J M M J S N DERS I - 53/63 Örnek1 - Kalitatif Veriler 15 kişiye en çok seyrettikleri televizyon kanalları sorulmuş ve aşağıdaki cevaplar alınmıştır: KanalD, Star, KanalD, ATV, ShowTV, KanalD, ATV, Star, ATV, ATV, KanalD, ShowTV, ShowTV, ATV, ATV Bu veriler kantitatif verilerdir. Verileri kullanarak frekans dağılımını oluşturalım. DERS I - 54/63
ÇÖZÜM KanalD, Star, KanalD, ATV, ShowTV, KanalD, ATV, Star, ATV, ATV, KanalD, ShowTV, ShowTV, ATV, ATV Her kanalın kaç kere tercih edildiği o kanala ait frekansı verir. Herbir kanalın tercih sayısının toplam içindeki payı, relatif frekansı verir. Kanal frekans Relatif frekans KanalD 4 4/15=.27 ShowTV 3 3/15=.2 Star 2 2/15=.13 ATV 6 6/15=.4 Toplam 15 1. DERS I - 55/63 Frekanslar İçin Çubuk Grafiği 8 6 4 2 KanalD ShowTV Star ATV Relatif Frekanslar İçin Çubuk Grafiği Kanal frekans Relatif frekans KanalD 4 4/15=.27 ShowTV 3 3/15=.2 Star 2 2/15=.13 ATV 6 6/15=.4 Toplam 15 1..5.4.3.2.1. KanalD ShowTV Star ATV DERS I - 56/63
Daire Grafiği: ATV 4% KanalD 27% Star 13% ShowTV 2% DERS I - 57/63 Örnek2 Kantitatif Veriler Sınıftaki 2 erkeğin ağırlıklarını ele alalım: 8, 7, 85, 9, 65, 7, 85, 73, 82, 78, 75, 77, 82, 71, 8, 76, 74, 72, 75, 8 Kantitatif verilerde frekans dağılımını oluşturabilmek için verileri sınıflara bölmek gerekir. istenilen sayıda sınıf alınabilir fakat genelde en az 5, en çok 18 sınıf alınır. 5 sınıftan daha azı bize örnek hakkında bilgi vermez. 18 taneden fazla sınıfın ise görsel olarak algılanması zordur. Sınıflar oluşturulurken herbir verinin sadece tek bir sınıfa düşmesine dikkat edilmelidir. Her sınıf aralığı eşit olmalıdır. Şimdi sınıf genişliğini hesaplayalım. Bu veriler içinde en düşük değer 65, en yüksek değer 9 dır. 5 sınıf oluşturmak istersek sınıf genişliği: (9-65)/5=5 olacaktır. DERS I - 58/63
ÇÖZÜM 8, 7, 85, 9, 65, 7, 85, 73, 82, 78, 75, 77, 82, 71, 8, 76, 74, 72, 75, 8 Şimdi en küçük değer olan 65 ten başlayarak 5 birim genişliğinde sınıfları oluşturalım: sınıflar frekans Relatif fr. Kümülatif fr. Kümülatif rel. fr. 65 ten küçük ve eşit 7 dahil 3 3/2=.15 3.15 7 ten küçük 75 dahil 6 6/2=.3 9.45 75 ten küçük 8 dahil 6 6/2=.3 15.75 8 ten küçük 85 dahil 4 4/2=.2 19.95 85 ten küçük 9 dahil 1 1/2=.5 2 1. Toplam 2 1. DERS I - 59/63 Frekanslar İçin Histogram Kümülatif fr. 7 6 5 4 3 2 1 1 2 3 4 5 25 2 15 1 5 Relatif fr. için Histogram Kümülatif rel. fr..4.3.2.1 1 2 3 4 5 1.2 1.8.6.4.2 Kümülatif rel. fr. DERS I - 6/63
Örnek 3: İkili Veriler Bir otomobil acentasının 4 yıllık otomobil satışları bir tablo şeklinde gösterilmiştir: 1994 1995 1996 1997 Ford 3 35 25 3 Opel 25 35 4 45 BMW 25 2 2 15 Toplam 8 9 85 8 DERS I - 61/63 Çizgi Grafiği FORD Satışları Satışlar 1 8 6 4 2 Ford Opel BMW Toplam Satışlar 4 3 2 1 1994 1995 1996 1997 Yıllar Yıllar DERS I - 62/63
1 1994 8 6 4 2 1994 1995 1996 1997 Ford Opel BMW Toplam BMW Ford %31 Ford %38 Opel BMW Opel %31 Hazırlayan: Öğr. Grv. Dr. Mehmet AKSARAYLI DEÜ İİBF EKONOMETRİ BÖLÜMÜ ÖĞRETİM ÜYESİ DERS I - 63/63