11. SINIF KONU ANLATIMI 61 DAVRANIŞ
DAVRANIŞ Canlıların çevrelerindeki canlı veya cansız varlıklardan gelen uyarılara göre oluşturdukları tepkiye davranış denir. Canlıların davranışlarını inceleyen bilim dalına etoloji denir. Bu bilim dalı ile ilgilenen bilim insanlarına da etolog denir. Etologlar canlılardaki pek çok davranışı incelerler. Canlılarda eş bulma, üreme, saldırganlık, ebeveynleri taklit etme gibi sosyal davranışları etkileyen birçok etmen üzerinde çalışmışlardır. Karlon von Frisch: Hayvan davranışları üzerinde çalışmıştır. Bal arıları arasındaki iletişimin vücut hareketleri ile nasıl sağlandığını keşfetmiştir. Konrad Lorenz: Ana ile yavru arasındaki kritik dönem olarak adlandırılan güçlü bir bağın oluşmasının kısa bir süre içinde gerçekleştiğini fark etmiştir. Nikolaas Tinbergen: Doğuştan gelen davranış biçimlerini araştırmıştır. Bu üç bilim adamı çalışmalarından ötürü 1973 yılında Nobel ödülünü kazanmışlardır.
DAVRANIŞA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Davranış hem dış hem de iç faktörler ile kontrol edilir. Sinir sistemi ve hormonlar davranışı içten kontrol eden düzenleyici sistemlerdir. Kas ve iskelet sistemi ise davranışın dıştan görünen şeklidir. Davranışın amacı, bir bireyin veya bir türün hayatta kalmasını ve neslinin devam etmesini sağlamaktır. Canlıların; avcılardan, hastalıklarda, rekabetten, olumsuz çevre koşullarından korunmaları gerekir. Ayrıca canlılar; beslenmek, eş bulmak, üremek, yuva kurmak, yavrularını dış etkenlerden korumak ve bazı davranışları yavrularına öğretmek zorundadırlar. Canlılığın devam edebilmesi için davranış şekilleri her tür için farklıdır. Ortam koşullarına uyum gösteremeyen canlılar doğal seçilime uğrar. Doğal seçilim, her türün kendi yaşam şekline uygun olarak evrimleşmesinde rol oynar. Özgün davranışların ortaya çıkmasında etkili olan uyarılara başlatıcı denir. Koku, ses, ısı, yer çekimi, besin, ışık gibi uyaranlar reseptör hücreleri için başlatıcı özelliğindedir ve belirli tepkilerin verilmesine neden olur.
HAYVANLARDA DAVRANIŞ GELİŞTİRMEDE ETKİLİ OLAN FAKTÖRLER Yer çekimi: İpek böceği tırtılının kozayı örerken üstte açıklık bırakması Hormonlar: Açlık, korku, vücut sıcaklığının artması gibi uyarılara karşı hormonların kandaki miktarının değişmesi bazı içgüdüsel davranışların ortaya çıkmasına neden olur. İçgüdüsel davranışlar ile de iç dengenin sağlanmasına yönelik fizyolojik tepkiler gerçekleşir. Havanın ısınması, hayvanın kanında eşey hormonlarını artırır ve hayvanlarda kur yapma davranışları ortaya çıkar. Bu davranışlar kimyasal (feromon kokusu), işitsel (ses çıkarma) veya görsel olabilir. Halkalı güvercin iki yumurta üretir ve yumurtaları yuvasına bıraktıktan sonra kanındaki prolaktin hormonu artar. Prolaktin hormonu yavrulara bakma davranışını ortaya çıkarır. Ayrıca yumurtadan çıkan yavruları anne güvercin kursak sütü üreterek besler. Kursak sütü de prolaktin hormonunun kandaki miktarının artışına bağlı olarak gerçekleşir. İşitsellik: Kurbağalar, kuşlar ve ateş böcekleri birbirleri ile haberleşirken türlerine özgü sesler çıkarırlar. Erkek kurbağalar türlerine özgü eşleşme sesleri çıkararak dişi kurbağaları çağırır. Dişi sivrisineğin hızlı kanat çırpması sırasında meydana gelen ses, aynı türün erkeklerini cezbederek çiftleşmeye yönlendirir. Görsellik: Martı, kaz gibi kuşlar embriyoların yumurta kabuğuna yapışmasını engellemek için yumurtalarını içgüdüsel olarak döndürürler. Pil, top, şişe gibi yuvarlak nesneleri de yumurtaları zannederek yuvalarına doğru yuvarlarlar. Bu tarz canlılar için yuvarlak şekil anahtar uyarı görevi yapmaktadır.
HAYVANLARDA DAVRANIŞ GELİŞTİRMEDE ETKİLİ OLAN FAKTÖRLER Koku: Anne keçi, doğumdan sonraki ilk 10 dakika içinde yavrusunu koklayıp yalamalıdır. Aksi taktirde yavrusunu tanıyamayacaktır. Doğum sırasında oksitosin hormonu en üst seviyeye çıkar ve yeni doğan yavrunun yaydığı koku anne keçi tarafından alınır. Ses: İmparator penguenlerde erkek penguen kuluçkaya oturur ve dişi penguenler beslenmek için denize gider. Dişi penguen döndüğünde yavru yumurtadan çıkar ve yavrunun sesini ilk erkek penguen duymuş olur. Yavru doğduktan sonra bu sefer anne penguen yavrunun bakımını üstlenir ve erkek penguen denize beslenmeye gider. Erkek penguen haftalar sonra geri döndüğünde yavrusunun sesinden tanır ve annesini de bulabilir. Işık: Ateş böceklerinin ışığı birbirleri arasında haberleşmede büyük rol oynar. Ateş böceklerinin ışıkları çok uzak mesafelerden bile görülebilir. Renk: Guguk kuşunun kendi yavrusunu bulmasını ve beslemesin sağlayan başlatıcı, yavrunun gırtlağında doğuştan var olan turuncu bir bölge ve özel ötme tarzıdır. Erkek dikence balığı karnı kırmızı olmayan dikence balığına, kırmızı karınlı fakat tuhaf şekilli dikence balıklarına göre daha az saldırır.
DOĞUŞTAN GELEN DAVRANIŞLAR (DOĞAL DAVRANIŞLAR) Kalıtsal olarak nesilden nesile aktarılır. Refleksler ve iç güdüler olmak üzere ikiye ayrılır. 1) Refleksler : Canlılarda dışarıdan gelen uyarılara karşı verilen ani ve değişmez tepkimelere refleks denir. Sinir sistemi olan tüm canlılarda refleksler oluşur. Örneğin; yeni doğan bebeğin emmesi, elektrik şokuna maruz kalan solucanın büzülmesi 2) İç Güdüler: Doğuştan gelen türe özgü davranışlardır. Kalıtsaldır ve öğrenilmeyle oluşmaz. Bilinçli bir şekilde gerçekleşir. Örneğin; örümceğin ağ örmesi, kuşun yuva yapması. Gri balinaların yeryüzü şekillerini izleyerek yön bulması, kuşların göç etmesi de hayvanlarda yön bulma ve yer belirleme davranışına örnektir. İç güdüsel davranışlar hipotalamus tarafından kontrol edilir.