T. C. EGE ÜN VERS TES SOSYAL B L MLER ENST TÜSÜ Türk Dünyas Ara t rmalar Anabilim Dal Türk Halk Bilimi Bilim Dal KAZAK MASALLARI ÜZER NE B R NCELEME YÜKSEK L SANS TEZ HAZIRLAYAN ALF YA ZHAMAK NA 92-06-3049 DANI MAN PROF. DR. MET N EK C ZM R 2009 1
2
ÖZET Bugün nüfusu yakla k 200 milyon olan Türk Dünyas, dünya nüfusunun % 3 ünü olu turmaktad r. Dünyan n birçok bölgesinde ya ayan Türklerin aras ndaki ili ki sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel ba lar sayesinde peki mektedir. Bu ili kilerin sa lanmas nda en büyük rollerden birini ise dil, edebiyat ve halk bilimi alanlar nda yap lmakta olan ara t rma ve incelemeler oynamaktad r. 1991 y l nda Sovyetler Birli i nin da lmas yla ba ms zl n kazanan Türk devletlerinden biri olan Kazakistan, geni Türk Dünyas co rafyas içinde bulunan Türkistan topraklar nda yer almaktad r. Yukar da belirtti imiz gibi Kazakistan gibi ba ms zl na kavu mu Türk devletleri ile henüz ba ms zl na kavu amam Türk gruplar aras nda çok yönlü ili kiler devam etmektedir. Bu ili kileri sa layan önemli unsurlardan biri halk bilimidir. Bu çal mam zda Türk halk biliminin içinde yer alan masallar, özellikle de Kazak halk edebiyat ndaki ola anüstü masallar incelenmi tir. Bu çal man n amac, çocuklu umuzdan beri dinledi imiz ve sevdi imiz Kazak masallar n n sadece sanat eseri olmakla kalmay p, anlat ld klar sosyal çevre ve artlarla birlikte kültürel bir de er ve bir miras oldu u ortaya koyulmakt r. Çal mam z Giri ve üç bölümden olu maktad r. Giri k sm nda, masal n genel kavram, masal n özellikleri, masal n di er anlat türleriyle ili kisi ve masal n Kazak halk edebiyat ndaki yeri de erlendirilmi tir. Birinci Bölüm de, Kazak masallar üzerine yap lan çal malar hakk nda bilgi verilmi tir. kinci Bölüm de, Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktard m z k rk ola anüstü masal metninin epizot, motif yap s ve Kazak masallar ndaki formel ifadeler incelenmi tir. Üçüncü Bölüm de, Kazak ola anüstü masallar n n tip ve karakter özellikleri ve Kazak masallar n n genel i levleri de erlendirilmi tir. Sonuç k sm nda, ara t rmam zda elde etti imiz neticeler de erlendirilmi tir. 3
Çal mam z n Metinler k sm nda Kazak ola anüstü masallar na ait k rk masal metni Kazak Türkçesinde ve Türkiye Türkçesinde verilmi tir. Çal mam z, Dizin ve Kaynaklar k s mlar ile tamamlanm t r. 4
ABSTRACT Today the Turkic World whose population is about 200 million people constitutes 3 % of the world population. The relations between all the Turks who live in different parts of the world are provided by social, political, economic and cultural contacts. The research and analyses, which are carried out in such fields as language, literature and folklore, in their turn are of great significance in maintaining these relations. In 1991 after the collapse of the USSR, one of the Turkic states that got independence Kazakhstan is situated on the Turkistan lands taking place within the vast geography of the Turkic world. As we have noted above, the multi-dimensional relations between the Turkic states like Kazakhstan which have become independent and the Turkic groups not being still independent last. The folklore is one of the significant elements maintaining these relations. In this study the folktales which are one of the most important genre in the Turkic folklore, in particular the fairy-tales of the Kazakh folk literature have been analyzed. The purpose of this study is to show that the Kazakh folk tales which we have been listening to and have been fond of from our childhood are not only the work of art, but also have a cultural value and heritage in view of social environment and conditions they were narrate under. Our study covers Introduction and 3 Chapters. In the Introduction Part the common concept of folktale, the features of folktales, their connection with other narrative descriptions and the place of folktales in the Kazakh folk literature have been reviewed. In the First Chapter, the information about studies made on Kazakh folktales has been provided. In the Second Chapter, the episodes, motifs of forty Kazakh folktales, which were translated into Turkey dialect of Turkish from Kazakh dialect of Turkish and formulare expressions have been analysed. In the Third Chapter, the features of characters and the general functions of Kazakh folktales have been evaluated. 5
In the Conclusion Part, the findings in each chapter are summurised and are evaluated. In thetext part, forty Kazakh fantastic folktales in Kazakh dialect of Turkish and Turkey dialect of Turkish were given. Our study has been completed with an Index and Bibliography. 6
KISALTMALAR age : Ad geçen eser agm : Ad geçen makale C. : Cilt Çev. : Çeviren Dr. : Doktor Haz. : Haz rlayan S. : Say s. : Sayfa ss. : Sayfadan sayfaya vs. : Vesaire Yay. : Yay nlar I
Ç NDEK LER KISALTMALAR... I Ç NDEK LER... II ÖNSÖZ... IV G R :...... 1-13 1. Masal Kavram. 1 2. Masal n Baz Özellikleri... 4 2.1. Masal n ekil Özellikleri... 4 2.2. Masal n Muhteva Özellikleri. 5 3. Masal n Halk Edebiyat n n Di er Anlat Türleriyle li kisi... 5 3.1. Masal Destan li kisi.. 7 3.2. Masal Halk Hikayesi li kisi.. 8 3.3. Masal Efsane li kisi. 10 3.4. Masal F kra li kisi... 11 4. Çal mada Kullan lan Masal nceleme Yöntemi... 13 I. BÖLÜM : I.1. MASALIN KAZAK HALK EDEB YATI Ç NDEK YER... 14 I.1.1. Kazak Masallar n n Tarihi Geli imi... 14 I.1.2. Kazak Masallar n n S n fland r lmas... 17 I.1.3. Masal Anlat c s (Ertek i). 26 I.2. KAZAK MASALLARI ÜZER NE YAPILAN ÇALI MALAR.. 29 I.2.1. Çarl k Rusya Döneminde Yap lan Çal malar.. 29 I.2.2. Sovyetler Birli i Döneminde Yap lan Çal malar 33 I.2.3. Kazakistan Cumhuriyeti Döneminde Yap lan Çal malar 35 I.2.4. Türkiye de Yap lan Çal malar. 36 II. BÖLÜM: KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARININ YAPISI.. 39-109 II.1. Kazak Ola anüstü Masallar n n Olay Örgüsü ve Motif Yap s.. 39 II.2. Kazak Masallar n n Formel Yap s Üzerinde Genel Bir De erlendirme... 102 II
III. BÖLÜM: KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARINDAK T PLER VE KAZAK MASALLARININ FONKS YONLARI 110-117 III.1. Kazak Ola anüstü Masallar ndaki Tipler 110 III.2. Kazak Masallar n n levleri.... 115 SONUÇ 118 KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARININ MET NLER.. 120-435 Kazak Türkçesi ile Metinler.. 120-280 1. or av al (Ac mas z hityar). 120 2. Èdèl ilik hèm Gül A a (Adalet ve Çiçek A ac )... 128 3. Ahmetbek pen Hasen (Ahmetbek ile Hasen)... 132 4. Ü Jetim Zerek Bala (Ak ll Üç Yetim Çocuk) 120 5. Alt n us (Alt n Ku )... 136 6. Mergen Men Balas (Avc ile Çocu u). 143 7. Ayubala (Ay Çocuk) 145 8. Ba t bay Bi (Bakt bay Kad ) 151 9. Jalmav zd Alda an zdar (Cad y Aldatan K zlar)... 154 10. A ls z Berilgen Jaza (Dü ünmeden Verilen Ceza)... 156 11. Molda, Usta, Tigin i (Hoca, Usta, Terzi)... 161 12. Molda men Si r Èyel (Hoca ve Sihirbaz Kad n) 162 13. Edil men Jay t ñ udal ( dil ve Yay k n Dünürlü ü). 166 14. Ja s l pen Jamand ( yilik ve Kötülük).. 168 15. Ja an a (Jakan a)... 171 16. aramergen (Karamergen). 177 17. Küyev Tanda an z (Kocas n Seçen K z)... 182 18. Nav a Han (Nav a Han). 184 19. Omar men aziza (Omar ve Gaziza). 186 20. Bala Han (Padi ah Çocuk).. 188 21. Han a men Balas (Padi ah ile Çocu u) 194 22. Jo al an Han z (Padi ah n Kaybolan K z ).. 201 III
23. Pat a z n ñ Uva i as (Padi ah K z n n Hikâyesi). 203 24. Hann ñ oy s (Padi ah n Çoban )... 206 25. Pat an ñ Ü z (Padi ah n Üç K z ).209 26. Hann ñ Ü Ul (Padi ah n Üç O lu)... 211 27. Si r n ñ S y Os (Sihirbaz n Hediyesi) 215 28. Si rl z (Sihirli Bir K z). 219 29. Si rl To al (Sihirli Kuma) 223 30. ara J lan men A J lan (Siyah ve Beyaz Y lan)... 228 31. Süleymen men Di an (Süleyman ve Bir Çiftçi)...230 32. am it ( am it)... 233 33. A a At (Tahta At). 236 34. Tas Bol an ahar (Ta ehir) 252 35. Tölegen men Nazipa (Tölegen ile Nazipa)... 254 36. Ü Mur n (Üç Burun). 261 37. Ü ay l Adam (Üç Kayg l Adam)... 265 38. Va ts z Tajal (Zamans z Felaket). 271 39. Zay t pen M s (Zay t ve Kedi) 274 40. Bay men Balas (Zengin ve Çocu u). 277 Türkiye Türkçesi ile Metinler 281-435 KAYNAKLAR... 436 D Z N... 439 IV
ÖNSÖZ Yakla k, 2. 700. 000 kilometrekare yüzölçümüne, 16 milyon nüfusa sahip olan Kazakistan; Rusya Federasyonu, K rg zistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Hazar Denizi ile kom u olan bir Türk ülkesidir. 1991 y l nda SSCB nin da lmas yla ba ms zl na kavu mu olan Kazakistan n di er ülkelerle, özellikle de di er Türk devletleriyle siyasal, ekonomik ve kültürel ba lar geli meye ba lam t r. Bu geli menin sa lanmas nda en büyük rollerden birini ise, halk bilimi, dil ve edebiyat alanlar nda yap lm ara t rma ve incelemeler oynam t r. Bizler, bu dü ünceden hareketle, Kazak masallar üzerinde bir çal ma yapmay uygun bulduk. Bunun için, 40 masal metnini Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktar p bu masallar bilimsel bir bak aç s yla incelemeye çal t k. Çal mam z Önsöz, Giri ile üç bölümden ve Sonuç, Kaynaklar, Dizin k s mlar ndan meydana gelmektedir. Giri k sm nda masal tan mlar yla masallar n genel özellikleri ve masallar n di er anlat türleriyle ili kisi ele al nm, masal n Kazak halk edebiyat içindeki yeri tart lm t r. Birinci Bölüm de Kazak masallar üzerinde yap lan çal malar, kronolojik bir s ra takip edilerek, dört ana ba l k alt nda tan t lmaya çal lm t r. kinci Bölüm de, çal mada yer alan 40 Kazak ola anüstü masal n n epizot ve motif yap s tespit edildikten sonra, bu masallar n içerdikleri formel ifadeler üzerinde durulmu tur. Üçüncü Bölüm de, Kazak ola anüstü masallar nda yer alan tipler, karakterler ve Kazak masallar n n genel fonksiyonlar incelenmi tir. Çal man n Metinler k sm nda 40 ola anüstü Kazak masal n n transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine aktar lm metinleri yer almaktad r. Bu metinlerin orijinallerinin al nd kaynaklar ise, transkripsiyonlu masal metinlerinin ba l na eklenen dipnotlarda belirtilmi tir. V
Sonuç bölümünde ise her k sm n sonunda yap lan de erlendirmeler bir bütün haline getirilmi ve çal man n tamam n kapsayacak bir genel de erlendirme yap lm t r. Yard mlar n hiçbir zaman esirgemeyen ve bizlerin yeti mesinde büyük emekleri geçen hocam Say n Prof. Dr. Fikret TÜRKMEN e ükranlar m sunar m. Yüksek lisans derslerime ba lad mdan beri her türlü deste ini benden esirgemeyen, bana çal ma disiplini kazand ran, bu çal man n her a amas nda büyük yard m gördü üm dan man hocam Say n Prof. Dr. Metin EK C ye te ekkür ederim. Ayr ca, tez çal mam s ras nda dü ünce ve görü lerimi payla t m, maddi ve manevi anlamda destek olan, Türkiye Türkçemi kontrol ederek düzeltmeler yapan arkada lar m Bülent BAYRAM a ve Ar. Gör. Erhan AKTA a da te ekkür ederim. Alfiya ZHAMAK NA ZM R 2009 VI
G R Bu bölümde masal kavram, masal tan mlar, Türk masallar n n baz genel özellikleri ve masal n di er anlat türleriyle olan ili kisi üzerinde durulacakt r. 1. MASAL KAVRAMI Masal, halk edebiyat anlat türleri içerisinde en fazla ilgi çeken ve üzerinde çok say da çal ma yap lan yaratmalardan biridir. Üzerinde çe itli tart malar bulunsa da genel özellikleriyle masal olarak kabul etti imiz eserler Türk lehçelerinde çe itli ekillerde adland r lmaktad r. Kar la t rmal Türk Lehçeleri Sözlü ü nde masal kar l nda verilen kelimeler unlard r: 1 Azerbaycan Türkçesi: Ba kurt Türkçesi: K rg z Türkçesi: Özbek Türkçesi: Tatar Türkçesi: Türkmen Türkçesi: Uygur Türkçesi: Na l Äkiyät At çab (çomok) Ertäk Äkiyät Erteki Çöçäk Türkiye Türkçesi ndeki masal terimine kar l k olarak ngilizce folktale, Frans zca conte, Almanca märchen, Rusça skazka terimleri kullan lmaktad r. Günümüze kadar yap lan çal malarda masal konusunda çok farkl tan mlar yap lm olsa da bunlar genel olarak birbirine benzer veya birbirini tamamlayan tan mlard r. Masal n çe itli özellikleri göz önüne al narak ara t rmac lar taraf ndan birçok tan m yap lm t r. Bunlar n bir k sm n burada vermek masal türünün ana hatlar yla kavranmas için faydal olacakt r. Gümü hane Masallar Metin Toplama ve Tahlil adl eserinde, Prof. Dr. Saim Sakao lu masal ; Kahramanlar ndan baz lar hayvanlar ve tabiatüstü varl klar olan, olaylar masal ülkesinde cereyan eden, hayâl mahsulü oldu u halde, dinleyicileri 1 Kar la t rmal Türk Lehçeleri Sözlü ü, C. I. Ankara: Kültür Bakanl Yay., 1991, ss. 564-565. 1
inand rabilen, sözlü bir anlat m türü olarak tan mlar. 2 Saim Sakao lu nun tan m muhteva, yaratma, dinleyici ve ekil özelliklerine dayanmaktad r. Saim Sakao lu daha sonra bu bilgileri geni letmi ve masallarla ilgili olarak unlar yazm t r: Masal; halk anlatmalar n n en çok ilgi gören türlerinin ba nda gelir. lkel kavimlerde sözlü olarak ortaya ç kan masal daha sonraki dönemlerde geli mi ve güzelle mi olarak görülür. Masallar ku aktan ku a a sözlü olarak aktar l r. Masallarda ola anüstü olaylar söz konusudur. Masallar n tamam na yak n nesir eklindedir. Fakat zaman zaman naz m-nesir kar m parçalara da rastlamaktay z. Son zamanlarda tamam manzum olan masallar da görülür olmu tur. Masallar; hayvanlar âleminin, hayalî olaylar n ve günlük hayat n izleri olarak kar m za ç kmaktad r. Masallar n içerisinde atasözü, deyim, küçük hikâye (f kra), duabeddua gibi anonim halk edebiyat ürünlerine de rastlanmaktad r. Her ne kadar masallar n hayalî oldu unu söylüyorsak da ba ta baz Rus ara t rmac lara göre, masallarda gerçek hayat n izleri de görülmektedir. Hayvan masallar nda, mitolojinin izleri görülür. Av ve avc lar hakk ndaki masallar ise daha çok neolitik devirde ortaya ç km t r. Daha sonraki dönemlerde masallar n konusu ve ekli yenilenmeye ba lan r. Bazen ad belli olmayan ki iyle, bazen de devlerle ilgili olarak (yedi ba l dev vb. ) anlat l r. 3 Prof. Dr. Pertev Naili Boratav a göre ise masal; Nesirle söylenmi, dinlik ve büyülük inan lardan ve törelerden ba ms z, tamâmiyle hayâl ürünü, gerçekle ilgisiz ve anlatt klar na inand rmak iddias olmayan k sa anlat d r. 4 Pertev Naili Boratav n tan m muhteva, ekil ve yap, anlat c ve dinleyici ve de i lev özelliklerine dayan r. Prof. Dr. ükrü Elçin ise masal tan mlamaktan ziyade, onun baz özellikleri üzerinde durur; te böyle bir zaman içinde, köklü bir gelene e ba l, kolektif karakter ta yan, hayali-gerçek, mücerret-mü ahhas, maddi-manevî bir tak m konu, mâcera, vak a, problem, motif ve unsurlar, nesir dili ile vakit geçirmek, insanlar e lendirirken terbiye etmek dü üncesinden hareketle, husûsî bir üslûpla anlat l r veya yaz l r. 5 ükrü 2 Saim SAKAO LU. Gümü hane Masallar Metin Toplama ve Tahlil. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yay., 1973, s. 5. 3 Saim SAKAO LU. Masallar. Türk Dünyas Ortak Edebiyat -Türk Dünyas Edebiyat Tarihi, C. 2. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay., 2002, ss. 131-313. 4 Pertev Naili BORATAV, 100 Soruda Türk Halk Edebiyat. stanbul: Gerçek Yay., 1982, s. 75. 5 ükrü ELÇ N. Halk Edebiyat na Giri. Ankara: Akça Yay., 1986, s. 369. 2
Elçin in tan m muhteva, ekil, anlat c ve dinleyici ve de i lev özelliklerine göre yap lm t r. Prof. Dr. Bilge Seyido lu, masal çe itli özelliklerini zikrederek daha ayr nt l bir ekilde tan mlar: Masal kelimesi ile halk aras nda, yüzy llardan beri anlat lmakta olan ve içinde ola anüstü ki ilerin, ola anüstü olaylar n bulundu u, bir varm, bir yokmu gibi kli e bir anlat mla ba layan, belli bir uzunlu u olan, sonunda, yedi, içti, muratlar na erdiler yahut onlar erdi muratlar na biz ç kal m kerevetine, gökten üç elma dü tü, biri anlatana, biri dinleyene, biri de bana gibi belirli sözlerle sona eren, zaman ve mekan kavramlar yla kay tl olmayan, bir sözlü anlat m türü kastedilmektedir. 6 Bilge Seyido lu nun tan m muhteva, terim, anlat c ve dinleyici, ekil ve yap özelliklerine dayan r. Prof. Dr. Umay Günay ise masal ; Masallar en yayg n kabule göre masal mant denilen belli bir düzen içinde anlat lan hayat hikâyeleridir. Bu hayat hikâyeleri umumiyetle ya ad m z dünyadan farkl bir dünyay dile getirir ve imkans z gerçekle tirerek, kahramanlar neticede mutlu k lar, dinleyenlere ümit verir eklinde tan mlar. 7 Umay Günay, masal n geleneksel yaratma ba lam nda olu turulan fantezi yaratma sürecini tan mlamaya çal rken; dinleyici, anlat c faktörlerini ve muhtevay göz önüne alm t r. Ali Berat Alptekin masal Masal, nesirle söylenmi ve dinleyicileri inand rmak gibi bir iddiâs olmayan, tamam ile hayâl mahsulü olan mensur bir türdür eklinde tan mlar. 8 Ali Berat Alptekin in tan m ekil ve muhteva özellikleri esas alan bir tan md r. Masal tan mlar n de erlendiren Esma im ek ise masal u ekilde tan mlar: Genellikle özel ki iler taraf ndan, kendine mahsus (ola anüstü) zaman, mekân ve ah s kadrosu içerisinde, ya an lan hayat ile hayal edilen hayat n sistemli bir ekilde 6 Bilge SEY DO LU. Masal. Türk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi C. 6. stanbul: Dergah Yay., 1986, s. 149-153. 7 Umay GÜNAY. Elaz Masallar n n Muhtevas. F rat Üniversitesi, F rat Havzas Folklor ve Etnografya Sempozyumu Bildirileri. Elaz, 1992, s. 109. 8 Esma M EK. Yukar çukurova Masallar nda Motif ve Tip Ara t rmas, C. I. Ankara: Kültür Bakanl Yay., 2001, s. 3 den naklen; Ali Berat ALPTEK N. Ta eli Platosu Masallar nda Motif ve Tip Ara t rmas. Erzurum, 1982, VII (Yay mlanmam Doktora Tezi) 3
ifade edildi i; kli e sözlerle ba lay p, yine kli e sözlerle biten hayal mahsulü sözlü anlat m türüdür. 9 Yukar da verdi imiz masal tariflerini göz önünde bulundurarak masal u ekilde tan mlayabiliriz: Genellikle ola anüstü kahramanlar n ve maceralar n yer ald, olaylar n n geçti i yer ve zaman belirli olmayan, belli bir ki i taraf ndan dinleyicilere nesir eklinde anlat lan, belirli kal p sözlerle ba lay p yine kal p belirli sözlerle biten, e lendirme, e itme ve psikolojik rahatlatma gibi i levlere sahip, yüksek hayal ürünü, baz lar yaz l olarak yarat lmakla birlikte, genel olarak bir sözlü anlat m türüdür. 2. MASALIN BAZI ÖZELL KLER durulacakt r. Bu bölümde Türk masallar n n ekil ve muhteva özelliklerinin üzerinde 2. 1. Masallar n ekil Özellikleri 1. Masallar genellikle mensur eserlerdir. Manzum k s mlar masallarda oldukça azd r. 2. Masallar genel olarak birkaç epizodu içinde bar nd racak kadar uzun soluklu eserlerdir; fakat hayvan masallar ad verilen masal türleri di er masallara göre daha k sad rlar. 3. Masallarda farkl amaçlarla kullan lan ve tekerleme ad verilen kal pla m ifadeler vard r. Türk dünyas n n farkl bölgelerinde tekerlemelerin bulunmad masal örnekleri de bulunmaktad r. Bunlar farkl özellik gösteren baz anlatmalar n masal olarak adland r lmas ndan da kaynaklanmaktad r. 4. Masallar n kendilerine has bir üsluplar olmas na ra men masallar n dili genel olarak halk n anlayabilece i sade ve anla l r bir dildir. 5. Baz masallar n içerisinde atasözü, alk -karg, efsane, f kra vb. halk edebiyat ürünleri de bulunmaktad r. 9 Esma M EK. age. s. 3. 4
2. 2. Masallar n Muhteva Özellikleri 1. Masallarda kahramanlar, mekân ve zaman bak m ndan baz ola anüstülükler göstermektedir. 2. Masallar, iyilerin mükâfatland r ld, kötülerin cezaland rd edebî eserlerdir. Bu sebeple masallarda iyili e te vik vard r. 3. Her masal n, bir e iticili i, ders verme özelli i vard r. Bu husus, özellikle hayvan masallar nda göze çarpar. (Anne koyunun sözünü dinlemeyen yavru kurda yem olur; tilki kurnazl ile tehlikelerden kurtulur; karga her söze inand için peynirini tilkiye kapt r r.) 4. Masallar, uluslararas özellik ta yan eserler olarak kabul edilmekle birlikte; bünyelerinde ait oldu u toplumun millî özelliklerini, anlat ld kültürün, sosyal çevrenin, co rafyan n vb. birçok unsurunu da yans tmaktad r. 5. Masallarda kahramanlar n genel olarak, dualar ve beddualar gerçekle ir. 6. Masallarda tipler, baz karakteristik özellikleriyle kar m za ç kar. 3. MASALIN HALK EDEB YATINDAK D ER ANLATI TÜRLER YLE L K S Masallar ekil ve muhteva özellikleri bak m ndan halk edebiyat n n di er anlat türleriyle kar la t r lm t r. Masallar n ortaya ç k dönemleri, ekil ve muhteva özellikleri, içinde ya ad klar toplum taraf ndan ne ekilde de erlendirildikleri gibi; konular bak m ndan da özellikle mit ve efsanelerle kar la t rmal olarak ele al nm t r. William Bascom bu üç türün özelliklerini, i levlerini iki tablo halinde mit ve efsane ile kar la t rmal olarak vermi tir. 10 Nesir Anlat lar n Üç Türü Tür nanma Zaman Yer Kabul Edi Tavr Mit Gerçek Uzak Farkl bir Kutsal Geçmi dünya: Temel Karakter nsan d varl k 10 William R. BASCOM. Folklorun Biçimleri: Nesir Anlat lar. (Çev. R. Nur AKTA, Banu Aktepe vd. ) Halkbiliminde Kuramlar ve Yakla mlar (Yay. hzl. Gülin Ö. EKER, Metin EK C vd. ). Ankara: Milli Folklor Yay., 2003, s. 475. 5
Erken veya di er Efsane Gerçek Yak n Günümüz Kutsal veya nsan geçmi dünyas de il Masal Kurmaca Herhangi bir Herhangi bir Kutsal de il nsan zaman dilimi yer veya di er Yukar da destan, mit, efsane ve masallarla ilgili olarak her bölümde ayr nt l bilgi verilmi olsa da Bascom un mit, efsane ve masal n temel özellikleri konusunda sunmu oldu u tablo da bizim kar la t rmalar m z için faydal olacakt r 11 : Nesir Anlat lar n Temel Özellikleri Nesir Anlat Türleri Mit Efsane Masal 1. Biçimsel Özellikler Düzyaz anlat biçimi Düzyaz anlat biçimi Düzyaz anlat biçimi 2. Geleneksel Yok Yok Ço unlukla ba lang ç 3. Geceleyin S n rlama yok S n rlama yok S n rlama yok anlat lma 4. nanma Gerçek Gerçek Kurmaca a. Zaman Uzak geçmi Yak n geçmi Herhangi bir zaman b. Yer Erken veya di er Bugünkü gibi bir Herhangi bir yer dünya dünya 6. Kabul edilme Kutsal Kutsal Kutsal de il tavr 7. Temel karakterleri nsan d varl klar nsan nsan ve di er varl klar 11 W. R. BASCOM. agm. s. 477. 6
Yukar daki tablolarda verilen kar la t rmalardan da anla laca üzere, masal genel olarak mit ve efsane ile ili kisi bak m ndan daha fazla incelenmi tir. Bunun yan nda masallar n destanlarla olan münasebetlerinin de çe itli yönlerden incelenmesi gerekmektedir. 3. 1. Masal - Destan li kisi A. Benzerlikler 1. Hem masallar n hem de destanlar n temeli mitolojiye dayanmaktad r. 2. Hem masalda, hem de destanlarda, ortak olan motifler vard r; ak saçl ihtiyar, rüya, k, a aç, su, at, kad n, say, vs. gibi. 3. Masallarda s kça rastlad m z ekil de i tirme az da olsa destanlar m zda da görülmektedir. 4. Masallar n en büyük özelli i olan ola anüstü hadiselere destanlarda da rastlan r. 5. Her iki türde de kahraman n en büyük yard mc s at olup zaman zaman onlarla konu makta ve onlar çe itli tehlikelerden kurtarmaktad r. 6. Destanlarda, bölgenin hayat tarz na, örf ve âdetlerine, inan lar na s kça rastlan r. Masallarda da anlat c ya ba l olarak, ayn özellikler görülebilir. 7. Destanlar n özel anlat c lar vard r. (Manas destan n n tamam n anlatanlara Manasç, bir k sm n anlatanlara ise Irc /Y rc denir. Masallar n da, çok özel ve profesyonel olmasa bile, belirli anlat c lar vard r. Bunlara, Masal anas, Masal ninesi, Masalc vs. gibi adlar verilir. 12 B. Farkl l klar 1. Destanlar n konusu, sadece kahramanl kt r. Masallar n konusu ise, ola anüstülük içeren konu olabilir. 2. Destanlar m z n ilk eklinin manzum olmas na kar l k, masallar mensurdur. Ancak masallarda nadiren manzum k s mlara da rastlan r. 3. Destanlar, uzun soluklu anlat lard r ve yaz l metinleri de oldukça uzundur. Masallar ise, destana nazaran oldukça k sad r. 12 E. M EK. age. s. 9-13. 7
4. Destanlar n, gerçek hayatla ve tarihle yak n bir ilgisi vard r ve gerçek oldu una inan l r. Kahramanlar büyük ölçüde ya am kimselerdir. Masallar ise, genellikle hayâl mahsulü oldu u için kahramanlar da hayâlidir. 5. Destanlar millî, masallar beynelmileldir. 6. Her milletin çok say da masal olabilir, ama destanlar n n say s s n rl d r. 13 7. Destanlarda anlat ma saz ve ezgi e lik ederken, masallarda bu söz konusu de ildir. 8. Destanlarda, toplum ad na d dü manlarla, ola anüstü varl k ve güçlerle olan ili ki veya çat ma anlat l r. Masallarda ise, toplumu yöneten ideal ki ilerin toplum ad na d dü manlarla mücadelesi söz konusu de ildir. Masallarda ola anüstü varl k ve güçlerin yan nda, destanlardan farkl olarak toplumiçi, bireyler ya da s n flar aras ili ki ve çat malar da yer almaktad r. 14 3. 2. Masal Halk Hikâyesi li kisi A. Benzerlikler 1. Masallara giri formelleri ile ba lan r. Halk hikâyelerinin de ba nda kli e sözler vard r. Hikâyelerde bu formel ifadeler, sözlü kaynaklarda masal formelleri ile büyük ölçüde benzerlik gösterirken, yazmalar genellikle; Râviyân- ahbâr, nâkilân- asar ve muhaddisân- rûzigâr ve raviler... öyle rivayet ederler ki... eklinde ba lar. 2. Her iki türde de kahramanlar, ola anüstü özelliklere sahiptir. Kahramanlar n baz lar her iki türde de çe itli ola anüstülükler sayesinde dünyaya gelir. 3. Masal da, halk hikâyesi de halk edebiyat n n di er türlerinden (efsane, f kra, a t, mani, dua, beddua, vs.) istifade edebilir. 4. Her iki türde de pek çok ortak motif ( ekil de i tirme, yard mc ihtiyar, ola anüstü kahraman vs.) yer almaktad r. 13 E. M EK. age. s. 9-13. 14 Rabia UÇKUN. Gagauz Masallar n n Tip ve Motif Yap s Bak m ndan ncelenmesi. zmir, 2003, s. 12 (Yay mlanmam Doktora Tezi) 8
5. Halk hikâyelerinin a k ve meddah gibi adlarla an lan profesyonel anlat c lar olmas na ra men, masallar n profesyonel anlat c lar yoktur. Masal anlat c lar daha çok Masal Anas ve Masalc gibi adlarla an l rlar. 15 6. Her iki türde de kahramanlar halk n içinden ç kar, halk n verdi i isimleri ta r. Kahraman daima olaylar n merkezindedir, olaylar kahraman n etraf nda ceryan eder. 7. Masallarda oldu u gibi halk hikâyelerinde de olaylar genellikle hayal edilen, bilinmeyen ülkelerde geçer. Çin, Maçin, Kafda, Hind, Yedi Derya Adas gibi baz isimler, uzak ve bilinmeyen ülkelerin simgeleridir. Baz masal ve hikâyelerde olaylar n, reel ehir ve memleketlerde geçti i de görülmektedir. 16 B. Farkl l klar 1. Halk hikâyeleri, naz m - nesir kar m, masallar ise mensurdur. Ancak baz masallarda s n rl da olsa manzum k s mlar vard r. 2. Masallar n konusunun çe itli olmas na kar l k, halk hikâyelerinde, a rl a k ve kahramanl k te kil eder. 3. Halk hikâyelerinin gerçek hayatla ilgisi vard r. Masallar n konusu ise hayal mahsulüdür. 4. Halk hikâyelerinde mekân dünyad r. Çok nadir olarak, Hint, Yemen, M s r, vs. gibi masal ülkelerinden bahsedilir. Masallarda ise, bunlar n d nda, hayâli ülkeler de bulunmaktad r. Masallar belli bir mekana ba l olmaks z n da anlat l r. 5. Masallar k sa, halk hikâyeleri ise daha uzun anlat lard r. 6. Masallarda inand rma iddias yoktur. 7. Masallarda mekan ve zaman belirsizdir. 17 8. Masallar, kad nlar ve çocuklar aras nda anlat l rken, halk hikâyeleri genellikle erkekler ve yeti kinler aras nda, kahvelerde ve dü ün meclislerinde, köy odalar nda anlar lmaktad r. 15 E. M EK. age. s. 9-13. 16 Rabia UÇKUN. age. s. 13 17 E. M EK. age. s. 9-13. 9
9. Halk hikâyelerinde hikâyeci olaylar temsili in at ile nakleder. Yani hikâyeci ba atn haber verdi i çok uzak geçmi zaman ve mekan kay tlar ndan s y larak eserin aksiyonuna kat l r. A layan, bay lan hikâyeciler dahi bulunmaktad r. Bu anlat m özelli i masallarda söz konusu de ildir. 10. Halk hikâyelerinde anlat ma genellikle saz ve ezgi e lik eder, mimik ve ses taklitleri önemli bir yer tutar. Masallarda böyle bir durum söz konusu de ildir. 18 3. 3. Masal Efsane li kisi A. Benzerlikler 1. Her iki tür de nesir halinde olup manzum k s mlara çok az rastlan r. 2. Hem masalda hem de efsanelerde yer alan ortak motifler ( ak sakall ihtiyar, ekil de i tirme, k, konu an hayvanlar, vs.) vard r. 3. Efsaneler de, masallar da, büyük ölçüde beynelmileldir (Az da olsa, millî olanlar na rastlan r). Çünkü her iki türe ait anlat lar kolayca ba ka kültür çevrelerine adapte edilebilirler. 4. Her iki tür de, çok geni bir konu kapsam na sahiptir. 5. Bir masal metni içerisinde, efsane de anlat labilir. 19 B. Farkl l klar 1. Masallar, efsanelere göre daha uzundur ve kal pla m ifadelerin s kça kullan ld anlatmalard r. Efsaneler ise düz konu ma dilinde, her türlü uslüp kayg s ndan uzak, haz r kal plara yer bermeyen k sa ve özlü anlatmalard r.(rabia hoca) 2. Efsanelerin inand r c l k vasf vard r. Masallar n ise, bir hayâl mahsulü oldu u kabul edilir. ildir. 3. Efsanelerin dinî yönü a r basar. Bu durum, masallarda o kadar belirgin de- 18 Rabia UÇKUN. age. ss. 14-15 19 E. M EK. age. s. 9-13 10
4. Efsaneler belli olgular n ve varl klar n sebeplerini izah ederken, masallarda böyle bir aç klama iddias söz konusu de ildir. 5. Masal n Masal anas, Masal atas özel anlat c s vard r, efsanenin ise özel anlat c s yoktur. Efsane herkes taraf ndan anlat l r. 20 6. Efsanelerde ola anüstü varl klar, fiziksel olarak insano luna yak n, ruhsal olarak uzakt r. Bu varl klar, kendilerine ait bir dünyada ya ar. Masallarda ise tam tersidir, ola anüstü varl klar co rafi olarak insana uzak, ruhsal olarak yak nd r. Ola anüstü varl klar (öbür dünya varl kalr, ruhlar) dünyadaki varl klarla yan yana bir hayat sürdürmez. 7. Masal kahraman, ola anüstü bir varl kla (peri, sihirbaz, ku u k z, dev y lan vs.) hiç tereddüt etmeden evlenirken, efsanelerde böyle bir evlilik genellikle söz konusu de ildir. 8. Efsanelerde dönü üm kal c d r; cezal nd r lan ki i tekrar affedilemez, canl cans z varl klara dönü enler efsane sonunda eski hallerine dönmez. Masallarda ise dönü ümler kal c de ildir, masal n sonunda canl ve cans z varl klar eski hallerine döner. 9. Efsane kahramanlar, kendi memleketlerinde, do al mekanlarda ya ar ve çal r. Ya ad klar yeri kolay kolay terk etmez, ayr lmalar gerekti i zaman da s la özlemi duyarlar. Masallarda kahramanlar n do up büyüdü ü ve ya ad yer hakk nda bilgi verilmez. Masallardaki olaylar, özellikle kahramanlar n evinden ayr l p gurbete ç kmas ile h z kazan r, girftle ir. 21 3. 4. Masal F kra li kisi da görülür. A. Benzerlikler 1. Her iki tür de güzel vakit geçirmek, e lenmek ve e itmek için anlat l r. 2. Masallar n içerisinde, f kra metinlerine de rastlanabilir. 3. F kralarda, verilmek istenen bir ders, bir mesaj vard r. Ayn husus, masallarda 20 E. M EK. age. s. 9-13. 21 Rabia UÇKUN. age. ss. 16-17 11
4. Her iki türün de, geni bir konu kapsam vard r. 5. Her iki türün de ilk söyleyicileri belli de ildir, ikisi de anonimdir. 6. F kra ve masallar, baz ara t rmac lar taraf ndan tek bir tür olarak masal ba l alt nda de erlendirilmi tir. B. Farkl l klar 1. Masallar uzun, f kralar ise k sa anlat lard r. 2. Masallar n hayâl mahsulü olmas na kar l k, f kralar, az - çok gerçek hayatla ilgilidir. 3. Masallarda, ola anüstü kahraman ve hadiselerle s k s k kar la l r. F kralarda ise böyle bir ola anüstülük söz konusu de ildir. 22 4. F kralar sözlü ve yaz l olarak iki ekilde kar m za ç kmas na ra men, Türk masallar sözlü gelenekte ya amaktad r. 5. F kralarda okuyan veya dinleyeni inand rma gayesi güdülmektedir. Masallarda böyle bir gaye olmad gibi, daha masal n ba nda anlat lacaklar n yalan veya hayal ürünü oldu u belirtilmektedir. 6. F kralar n özel anlat c lar yoktur, kimileri daha güzel anlatmakta birlikte, herkes f kra anlatabilmektedir. Masallar n ise özel anlat c lar vard r. 7. F kralar genellikle belli bir tipe ba l olarak anlat l rken, masallarda böyle bir özellik yoktur. 8. Masallar genellikle çocuk ve kad n çevrelerinde anlat l rken, f kralar genellikle yeti kin erkek çevrelerinde anlat lmaktad r. 23 4. ARA TIRMANIN KONUSU, AMACI VE NCELEME YÖNTEM HAKKINDA 22 E. M EK. age. s. 9-13. 23 Rabia UÇKUN. age. s. 18 12
Bu çal man n ad Kazak Masallar Üzerine Bir nceleme dir. Çal mada Kazak Ola anüstü Masallar ve onlar n incelemesi yer almaktad r. Çal man n amac Kazak masallar içerisinde önemli bir yer tutan Ola anüstü Masallar n n Kazak Halk Edebiyat ndaki yerini göstermek, Türkiye Türkçesine aktarmak ve bu masallar n epizot ve motif yap s n ortaya ç karmakt r. Çal mada kullan lan metinlerin masal gelene i içerisindeki yerinin daha iyi tespiti için genel anlamda masal türü ve Kazak masallar ile ilgili genel bilgiler çal man n ba nda verilmi tir. Çal man n malzemesini te kil eden metinlerin öncelikle transkripsiyonu yap lm t r. Metin transkripsiyonunda Türkiye de yap lan çal malar sonucunda art k hemen hemen standart bir transkripsiyon alfabesine ula ld için biz de daha önce yap lan çal malarda kullan lan transkripsiyon alfabesini kullanmay tercih ettik. Transkripsiyonlar yap lan metinlerin Türkiye Türkçesine aktar lmas s ras nda Kazak Türkçesinde yer alan gramer yap lar n aktarmada tam olarak kullanmak yerine, Türkiye Türkçesine yap lan aktarmalar n daha anla l r olmas için, rahat bir aktar m tercih edilmi tir. Metinler Türkiye Türkçesine aktar l rken Kazak Türkçesinde yer alan metin yap s için önemli olan baz kelimelerin as l ekli verildikten sonra, parantez içerisinde Türkiye Türkçesindeki kar l belirtilmi tir. Çal mada kullan lan metinler taraf m zdan sözlü ortamda derlenmedi i için ba lam merkezli çal ma yap lmam t r. Metinler daha önce yay nlanm olan masal derlemelerinden al nd için metin merkezli bir çal ma yap lm t r. Bu nedenle çal mada; Halk Bilim ara t rmalar nda kullan lan Tarihi-Co rafi yöntemi kullan lm t r. Tespit edilen metinler epizotlar ve motifleri yönünden incelenmi tir. Motif incelemesi s ras nda Stith Thompson'un Halk Edebiyat n n Motif ndeksi (The Motif ndex of Folk Literature) katolo undan faydalan lm t r. Masallarda yer alan epizotlar ve motifler ad geçen katalog kullan larak tespit edilmi tir. I. BÖLÜM: I. 1. MASALIN KAZAK HALK EDEB YATININDAK YER 13
Temeli geni, sahas çok olan Kazak halk n n sözlü olarak anlatt, kendine has özellikleri yerle tirip geli tirerek olu turdu u masallar Kazak halk edebiyat nda önemli bir yer tutmaktad r. A a da Kazak masallar n n tarihi geli imi, ola anüstü masallar ve masal anlat c s üzerinde durulacakt r. Ola anüstü masallar, di er masal türlerine göre Kazak masallar içerisinde önemli bir yer almaktad r. Bu yüzden bu çal mam zda Kazak masallar n n di er türleri üzerinde fazla durmadan özellikle ola anüstü masallar üzerinde durmay tercih ettik. I. 1.1. Kazak Masallar n n Tarihi Geli imi Kazak halk edebiyat n n bir türü olan masal türünün tan mlanmas Kazak Edebiyat Ansiklopedisi nde öyle verilmektedir: Masal - sözlü edebiyat nesir türünün içindeki en görkemli, konu ve kompozisyonu geli mi türüdür. Onun hem e itici hem de estetik fonksiyonu vard r. Masal, gerçe i oldu u gibi de il, tam tersi olmad gibi anlatmaya çal maktad r. Genelde masal n uydurulmu ola anüstü hikaye oldu u dü ünülür. Fakat bu do ru de il. Çünkü masal, feodal devrinden önceki halk n dü ünce sistemini, onlar n gelenek göreneklerini, yani o zaman n gerçe ini yans tmaktad r. 24 Masal, ertegi terimi; geçmi erte, geçmi te ertede, geçmi zamanlardaki ertedeki anlam ndad r. Bazen ertek eklinde de adland r l r. Kazak Halk Edebiyat n n Masallar cildinde masal n özellikleri, masal n i levi u ekilde aç klanmaktad r: Masal, halk n i inin olmad zamanlarda; özellikle uzun k gecelerinde anlat l r ve dinlenir. Buna göre masal halk n e lencesi olarak dü ünülmelidir. Masal; içinde sosyal, tarihi ve siyasi özellikleri bulunduran bir halk edebiyat türüdür. Masal unsurlar hakk nda A.M. Gorki de birçok fikir ileri sürmü tür. Buna göre; masal olu turan unsurlar halk n hayat, ya ay, geçimi ve mücadeleleridir. Bu dü ünceye göre masal gereksiz durumlar anlatmaz; sosyal ve hayati unsurlar olan s rlar verir. Bu, bütün milletlerin masallar nda ortak olan bir özelliktir. Kazak masallar nda milletin eski tarihinden, geçmi sosyal hayat n n gerçeklerinden, halk n arzusundan, 24 Kazak Èdebiyeti: Entsiklopediya. Almat : Kazakstan Damuv nstituvt Yay., 1999, s. 226. 14
iste inden, hayalinden pek çok özellik vard r. 25 Burada sosyal, tarihi ve siyasi özellikleri içinde bulundurarak masal n halk n ya ay tarz n, hayat n yans tt n görmek mümkündür. Kazak masallar, tarihin tam olarak bilinmeyen zamanlar ndan günümüze kadar olan zaman diliminde do mu ve zaman içinde geli ip, ço alarak zenginle mi tir. Kazak masallar nda; Üysin, Kangl boylar n n zaman ndan ba lay p, K pçak halk ndan ve Mo ol hücumlar zaman ndan beri anlat lan olaylar çe itli ekillerde yer almaktad r. Kazak halk n n tarih sahnesine ç kmad, Müslümanl henüz kabul etmedi i eski dönemlere ve o dönemlerde ya ayan boylara ait pek çok masal bulunmaktad r. Dünyay tan ma, dine inanma alan nda Budizm ve amanizm hakk nda masallar oldu u gibi, eski inanç sistemlerinin tesirinde olu an masallar da vard r. O zamandan beri Arap ve ran kültüründen kitaplar vas tas yla Kazak edebiyat na geçmi pek çok masal da bulunmaktad r. Di er ülke ve milletlerin masal, efsane ve hikâyeleri; sava, askeri seferler, ülkeler aras ticaret ve ili kiler yoluyla Kazaklar aras na geçmi ve de i erek yeni bir yap kazanm t r. 26 Kazak masallar n n, efsanelerin ve hikayelerin di er halklar n masallar yla, efsaneleriyle kar arak nas l de i ikliklere u rad n Muhtar Avezov öyle ifade etmektedir: Çok eski devirlerde Orta Asya da yap lan sava lar n, askeri istilalar n pek ço u bugünkü Kazak topraklar nda meydana gelmi tir. Deniz yollar n n ke fine kadar Bat ile Do u aras ndaki ticaretin yap ld pek Yolu nun, bugünkü Güney Kazakistan topraklar ndan geçti i bilinmektedir. Bu seferlerde, istila eden halk n önünden kaçan milletin halk anlatmalar ile masallar birbiriyle kar m t r. Uzak Do u, Uzak Bat, Yak n Do u, Orta Asya, Mo olistan ve Tibet masallar birbiriyle kar m t r. Son yüzy llarda Kazak halk n n en çok ili kide bulundu u millet Ruslar oldu u için, Rus masallar ndan, Kazak masallar na de i erek geçmi olan birçok masal veya 25 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C. I. Almat : Jazuv Yay., 1988, ss. 5-6. 26 Muhtar AVEZOV. Folklor Yaz lar, Seçmeler (Haz. Yrd. Doç. Ali Abbas ÇINAR). Ankara: Bilig Yay., 1997. s. 68. 15
masal unsurlar na da rastlanmaktad r. Bu duruma, özellikle hayvanlar hakk ndaki masallarda çok rastl yoruz. 27 Kazak masallar n n tarihi sürecini olu turmak için yeterli malzemelerinin bulunmad n belirten Avezov, di er Türk boylar n n masal unsurlar n n Kazak masallar na nas l geçti ini a a da göstermektedir: Kazak masallar, Kazak halk n n etnik kökenini olu turmakta rol alan eski Türk boylar n n masallar n içermektedir. Bu ekillenme feodal dönemde gerçekle mektedir. Kazak masallar na Do u dan (Mo ollardan) ve Güney Bat dan (Fars, Özbekistan) gelen masallar eklenmeye ba lam t r. Güney Bat dan gelen masallar n önemi 19. yüzy ldan itibaren artmaya ba lam t r. 28 Kazak masallar n n yukar da gösterdi imiz tarihi geli im sürecini ele alarak Kazak masallar n n zaman içindeki geli imini u ekilde aç klamak mümkündür: 1. 16-18. yüzy llarda ola anüstü ve günlük masallar yayg nd. Bu dönemde Jiren e, adaletli hükümdarlar, Aldar-Köse hakk nda masallar olu maya ba lam t r. Sürekli devam eden sava lar n sonucunda kahramanl k masallar n n say s artm t r. 2. 19-20. yüzy l n ba nda Kazak masallar n n görünümü biraz de i meye ba lam t r. Daha çok günlük masallar anlat lmaya, satirik masallar artmaya ba lam t r. Aldar-Köse hakk ndaki masallar n derlenmesi tamamlanm t r. Kazakistan da Nasrettin Hoca hakk nda anekdotlar yay lmaya ba lam t r. Ola anüstü masallar ya amaya devam etmektedir. slami etkinin artmas neticesinde, aman efsanelerinin yerini slami anlatmalar almaya ba lam t r. 29 Böylece 19-20. yüzy lda Kazak masallar n n konular nda geni leme devam etmi tir. Bu durum, sadece kitaplar n yayg nla mas sonucu de il, Kazaklar n kom u halklar yla (Özbekler, Tatarlar, Ruslar) ili kilerinin geli mesiyle de ilgili olmal d r. 3. Masal, Sovyetler Birli i döneminde de ya amaya devam etmi tir. Bu dönemde masallar sözlü kaynaklardan de il, daha çok kitaplardan ö renilmeye ba lanm t r. Masallar n bütün türleri korunmu tur, fakat sözlü nesrin alt türleri (efsaneler) ayr bir grup halinde ele al nmaya ba lam t r. 27 M. AVEZOV. age. s. 68. 28 M. AVEZOV. age. s. 68. 29 E. KOSTYUH N. storiya Kazakhskoy Literatur T. 1 / Skazki. Almat : G l m Yay., 1968, s. 190. 16
Rus ara t rmac N. S. Smirnova, Kazaklarda feodal ili kilerinin geç geli mesinin, ataerkil geleneklerin güçlü olmas n n sonucunda Kazak masallar n n mitik özelliklerini korudu unu ve bu durumun Kazak masallar n n yap s na da yans d n iddia etmektedir. Ayn zamanda ara t rmac Kazak masallar n n senkretik oldu unu, yani ola anüstü masallar n birçok günlük epizotlar ya da tam tersine günlük masallar n ola anüstü epizotlar da içerdi ini belirtmektedir. 30 I.1.2. Kazak Masallar n n S n fland r lmas Andreyev-Arne nin uluslar aras masallar kataloguna göre Kazak masallar üç gruba ayr lmaktad r: A. Ola anüstü Masallar (Kiyal-Gacayip Ertegiler) Kazak masallar n n ço unlu unu olu turan bu masallar n kökleri çok eskilere dayanmaktad r. Bunun sonucu olarak ola anüstü masallar pek çok de i ikli e u ram t r. Hatta, eski yap lar bozularak yeni eklerle geli tirildi i de görülür. B. Hayvan Masallar (Hayvanattar Jay ndag Ertegiler) Kahramanlar hayvanlar olan bu masallar kökleri çok eski zamanlara kadar uzanan bir geçmi e sahiptir. C. Gerçekçi Masallar ( n l Ertegiler) Halk n dünya görü ünü, ev ve toplum hayat n, s k nt lar n, dertlerini, isteklerini dile getiren masallar bu gruba girer. Bu üçüncü grubun örnekleri Kazak masallar aras nda oldukça fazlad r; buna ba l olarak da ara t r c lar onlar da kendi aralar nda alt dallara ay rm lard r: a. Toplum Hayat yla lgili Masallar (Salt Ertegiler) Bu gruptaki masallar içinde örne ini çok fazla gördü ümüz ba l ca konular; nasihat verme, ak ll yi it, güzel k z, iki yüzlü sevgili, üvey annenin dü manl ve kader ile bahtt r. b. Güldüren Masallar (Küldirgi Ertegiler) Bu masallar çocuklara ve büyüklere ders vermek, belirli sonuçlara ula mak için k vrak bir zekâ ile gülünç olaylar üzerine kurulmu tur. Kahramanlar özel ki iler olup 30 N. S. SM RNOVA. Kazahskaya Narodnaya Poeziya. Almat : G l m Yay., 1967, s. 37. 17
ba l calar ; Tog z Tong ldak, Bir inkildek, Ur Tokpak, Kanbak al, Balbal al, Ayal Taz a, Kuv Bala d r. c. Menk beli Masallar (An z Ertegiler) Ba l ca özelli i tarihte ya am ki ilerin etraf nda olu mas d r. Bunlar n da önde gelenleri; Korkut, Asan Kayg, Aldar Köse, Jiren e ve Kojanas r (Nasrettin Hoca) d r. 31 Kazak masallar n n tür sistemini özellikle inceleyen Kazak bilim adam Muhtar Avezov ise, Kazak masallar n n s n fland rmas n a a daki gibi yapm t r: 1. Menk beli Masallar (An z Ertegiler) Yazara göre bu grup masallar eskiden ya ayan insanlar n hayat görü lerini korumaktad r. 2. Toplum Hayat yla lgili ve Örnek Masallar (Salt jane Ülgi Ertegileri) Bu grup masallarda eski ya ay tarz, iyilik ve kötülü ün çat mas yans maktad r. Yazara göre bu masallarda ilkel avc l k dönemi yans d için bu masallar en eski masallar olarak kabul edilmektedir. Örnek olarak yazar Kulamergen masal n göstermektedir. 3. Güldüren Masallar (Küldirgi Ertegiler) Bu grup masallar gerçek ve yalan, iyilik ve kötülü ün çat mas anlatmaktad r. 4. Yalan Hikâyeler (Ötirik Angimeler) nsanlar güldürmek ve ne elendirmek için anlat lmaktad r. Avezov un sunmu oldu u bu s n fland rma mükemmel olmamas na ra men Kazak masalc l n n olu maya ba lad nda sunulmas çok önemli bir ad md. 32 I.1.2.1. Ola anüstü Masallar Kazak ola anüstü masallar, Kazak masallar n n ço unlu unu olu turur. Bunlar kökü çok eskilere dayanan, tarihi en eski olan masallard r. Eski olmalar sebebiyle, üzerinden çok zaman geçti inden, pek çok de i ikli e u rayan masallar bunlard r. Bu türdeki masallarda meydana gelen de i iklikler çok çe itlidir. lk önce geçmi teki 31 Türk Dünyas Edebiyat Tarihi, C. II. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay., 2002, ss. 298-299. 32 S. KASKABASOV. Kazakhskaya Volçebnaya Skazka. Almat : Navuka Yay., 1972, ss. 8-9. 18
kal plar bozularak yeni ilaveler yap lm t r. Benzer masallarla birle erek kar an ve de i enleri de çoktur. M. Avezov, Kazak ola anüstü masallar n n tarihi süreçte nas l geli ti ini ve hangi halklar n masallar n n etkisinde kald n öyle aç klamaktad r: Ola anüstü masallar n belli ba l iki sahas vard r. Birincisi, Kazaklar n kendine ait olan, geçmi ten gelen masallard r. kincisi ise çe itli yollarla, bir halktan di er bir halka geçerek oradan Kazaklar aras na yay lan ve me hur olan al nt (kelgin) masallard r. kinci grupta Orta Asya n n di er halklar n n, Altay, Baykal, Sibirya da ya ayan Mo ol ve Türk soylu topluluklar n masal motifleri bulunmaktad r. Bundan ba ka Hint, eski Fars ve Araplardan da gelen masallar bulunmaktad r. Bu halklar vas tas yla eski Grek, Rum ve Afrika (M s r) halklar na ait masallar da Kazaklar aras nda çok yay lm t r. Orta Deniz (Hazar Denizi) etraf nda olup Do u halklar yla geçmi te ili kileri olan ve birlikte ya ayan di er birçok halk n masallar da Kazaklar aras nda yay lm t r. Özellikle geçmi ten beri ili kileri olan, son yüzy llarda bu ili kileri daha da artan Ruslardan da birçok masal al nm t r. Baz dinlerin dünyay tan ma, dini nasihatler ve dini terbiye dü üncelerinden do an büyük masallar da vard r. Kazak halk n olu turan eski boylar ve kavimler çe itli dinlerin etkisinde, çe itli toplumlarla kar arak, zaman n inançlar, duygu ve dü ünceleriyle donanm lard r. O dinin esas bilgileri bu masallarda yer alm t r. Bu çerçevede Hindistan ve Çin dü ünce dünyas nda do up geli en Budizm, Tibet bölgesinde do an amanizm ve ran dan ç kan Zerdü tlük inançlar yla ilgili, eski Kazak boylar na ait birçok al nt masal bulunmaktad r. Dünyan n yarat l s rr, insan n yarat l, gerçek sahip, ya ay, çe itli s rlar ola anüstü duygu ve inançlar bu dinlerin temelini olu turur. Yine bu hususlar n hepsi de masal ve mitolojik anlat türünde olu mu ve yay lm t r. Bu masallarda zaman n bilimi, kültürü, ya ay, sosyal mücadeleleri, adaletsizlikleri, yap lan zulümler, halk n adalet ve merhamet duygusu ve inan gibi birçok konu i lenmi tir. Masallar, o zamanki insanlar n ya ay na bak larak kurulmu, halk n kendine has temel hazinesi olmu tur. 33 Yukar da söylenenlerle ilgili olarak Kazak halk n n anlatt ola anüstü masallarda, yukar da bahsedilen halklar n masallar n n konular nda, onlar n niteliklerini, 33 M. AVEZOV. age. ss. 78-79. 19
masals canl -cans z birçok unsur görülmektedir. Bu de i iklikler sadece Kazaklarda de il, yukar da bahsedilen halklar n hepsinde de ya önceden meydana gelmi ya da günümüzde meydana gelmektedir. Kazaklardaki ola anüstü masallar n birço u uluslararas masal niteli indedir. unu özellikle belirtmek gerekir ki, bir masal n motifi, anlat l biçimi al nt olmakla beraber, Kazak halk n n kendi dilinde var olan birçok yeni unsur da bu masallara ilave edilmi tir. Bunun için bu grup masallar, uluslararas masal n Kazakça varyant diye ay rarak, birbirinden ayr olarak dü ünmeliyiz. Bunlar n uluslararas olan türleri, Kazaklar aras na girerek Kazaklar n kendi masallar n n etkisinde kalm t r. Bu masallar n baz motifleri, baz kahramanlar, ola anüstü özelliklere sahip, baz unsurlar da Kazaklar n kendisine ait unsurlar olarak masallara girmi tir. Baz ara t rmac lara göre al nt masallar n yeni türlerini ay rabilmek zordur. Bunlar n ara türler oldu u söylenebilir. Kazak halk n n tarihinden do an masallar di er milletlerin masallar ndan ayr olarak, kendine has özelliklerini bularak incelemek gerekir. Fakat bugüne kadar Kazak masallar tam olarak derlenmedi i için, bu a amada, bu durumu derinlemesine incelemek zordur. imdilik bilinen eski masallar n genel görünü ünü tahmini olarak saptayabiliriz. 34 Rus ara t rmac Kostyuhin ola anüstü masallar n konusunun ne oldu unu ve ola anüstü masallar n nas l bir anlat m yap s sergiledi ini öyle aç klamaktad r: Ola anüstü masal n konusu, kahraman n ola anüstü nesnelerin yard m yla birçok engeli a mas d r. Bu durumda iyilik kötülü ü her zaman yenmektedir. Ola anüstü masaldaki geleneksel dü üncelerin bütünü, masal n kompozisyonuyla, konusuyla, kahramanlar yla s k ba l d r. Ola anüstü masal a a daki kompozisyon özelliklerini içermektedir: -Kahraman n öbür dünyaya gitmesi; -Ola anüstü nesneyi almas ; -Zor engelleri geçmesi; -K z istemesi; -Dü manlardan kurtulmas d r. 35 34 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C.I. ss. 14-15. 35 E. KOSTYUH N. age. s. 203. 20
Ara t rmac bu s n fland rmay yaparak ola anüstü masallar n n klasik modelini göstermeyi hedeflemektedir. Çal mam zda yer alan Kazak ola anüstü masal metinlerinin s n fland rmas n öyle bir ekilde s ralayabiliriz: Ola anüstü Dü manlar (1, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20, 24, 27, 29, 35, 36, 37, 38, 40) Ola anüstü Olaylar (1, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 14, 15, 16, 18, 19, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40) Ola anüstü Yard mc lar (5, 7, 12, 15, 21, 22, 24, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 39, 40) Büyülenmi Koca ve Di er Akrabalar (7, 8, 12, 27) Sihirli Nesneler (2, 3, 5, 6, 7, 9, 13, 14, 15, 17, 19, 21, 24, 26, 27, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40) Dev Masallar (1, 5, 10, 18, 29) Verilmi olan s n fland rmada örnek olarak incelenen masal metinlerinin numaralar verilmi tir. M. Avezov, masal n genelde kahraman n evden ayr lmas yla ba lad n belirtir. Onun ayr lmas için pek çok sebep oldu unu belirtmektedir: Biri taylar kaç r r ve karde ler h rs z aramaya gider, kahraman n annesi Al p-kara Kus taraf ndan götürülür ve kahraman onu aramaya gider. lkel toplumunun da l p aile içinde problemlerin ortaya ç kmas yla masal ba lang c n n yeni formlar ortaya ç kmaktad r: Padi ah n büyük kar lar küçük han m n n çocuklar n n yerine köpek yavrular n koyar ve padi ah han m n kovar, baba küçük o lunun tavsiyesini be enmez ve onu evden kovar. Evi terk eden kahraman yola ç kar, ola anüstü varl klarla kar la r ve sevgilisini bulur. Kahraman n yolculu u çok uzun olur ve var yeri ise öbür dünyad r. Öbür dünya yeryüzünde ve yeralt nda olabilece i gibi, gökyüzünde ve sualt nda da olabilir. 36 Rus ara t rmac Kostyuhin kitab nda belirtti i gibi bazen öteki dünya büyük da lar n arkas nda olabilir ve kahraman öbür dünyaya giden yolda geçit vermeyen orman ve çöllerden geçmek zorunda kal r. Kahraman di er dünyadan çe itli 36 M. AVEZOV. M sli Razn h Let. Almat : Kazgostlitizdat Yay., 1961, s. 293. 21
zorluklardan geçerek istedi ini al p evine döner. Kazak ola anüstü masallar n n sonucunda kahraman evlenir ve ço u zamanda padi ah olur. ehrin daha önceki padi ah, padi ah n veziri, padi aha kötü i lerinde yard m eden zalim ya l kad n cezaland r l r ya da serbest b rak larak ehirden kovulur. 37 Biz burada masal kahraman n n bütün zorluklara ra men evine döndü ünü ve padi ah k z yla evlendi ini, kahramana zorluk çektiren kötü insanlar n cezaland r ld n görmekteyiz. Bu k sa bilgiden sonra ola anüstü masallar n içinde Kazak Türklerinin anlatt en eski tiplerden olan avc, ni anc hakk ndaki ola anüstü halk masallar ndan söz etmek yerinde olacakt r. Avezov, avc n n yak n zamanlarda olu an gerçekçi masallardaki avc -ni anc olmad n belirtmektedir. O, hayal dünyas nda bulunan avc -ni anc d r. Bu karakter Edil-Jay k, Kulamergen, Jerden kkan Jelim Bat r, Alaman men Jolaman gibi masallarda yer almaktad r. 38 Avc lar hakk ndaki masallarla benzer olan masallar; yi itler, kahramanlar ve cesurlar hakk ndaki masallard r. Bu avc karakteri, sadece Kazaklarda de il, di er Türk boylar n n ve Mo ol masallar n n da en eski karakterlerinden biridir. Elbetteki biz masaldaki kahramanlar, yi itleri bu milletlerin destanlar ndaki kahramanlardan ayr olarak dü ünmeliyiz. Çünkü kahramanl k destanlar nda rastlan lan yi it ve kahramanlar n hepsi de yak n zamanlarda ya am gerçek ki ilerdir. Ola anüstü masallarda anlat lan avc ise en eski zamanlar n ifadesidir. Bunun en aç k delili, ola anüstü masallara giren, hayali olan çok çe itli canl lardan ( ah slardan) olu an masal unsurlar n n bulunmas d r. Avezov, Kazak ola anüstü masallar nda insano lundan avc özelliklerine veya ola anüstü güçlere sahip â k biri olarak söz edildi ini belirtir. nsan n a z n n ay, gözünün güne oldu unu, alt n saçl k z ve bunlarla birlikte ya l cad n n da sivri ayakl, karga burunlu, kur un t rnaklara sahip oldu unu göstermektedir. Ayn zamanda bu masallarda tek gözlü dev, yedi ba l dev ve birçok kahraman yer almaktad r. Ola anüstü özelliklere sahip hayvan unsurlar ndan ejderha, yedi ba l ejderha, güçlü yi it karaku, 37 E. KOSTYUH N. age. s. 205. 38 M. AVEZOV. age (1997). s. 80 22
uçan at, alt n ba l gümü vücutlu geyik de dikkat çekmektedir. 39 Yukar da ad geçen varl klar n ba l ca motifler oldu unu söyleyen Avezov, onlardan bir grubun masal kahraman n dostu; bir grubun ise her zaman masal kahraman n n dü man oldu unu belirtir: Tek gözlü cad, ihtiyar cad kad n, yedi ba l dev, cad koca kar, ejderha, karakulak, kur un t rnak gibiler her zaman sözünde durmayan, kötülü ün sembolü dü manlard r. Alp karaku, uçan at ve ola anüstü özelliklere sahip tokmak, b çak, kazak, yüzük gibi unsurlar ise masal kahraman n n yard mc unsurlar d r. Böylece iki tarafa bölünen ola anüstü canl lar ile nesne ve e yalar aras nda bazen dost, bazen dü man olarak kar la lan birçok hayali ah slar vard r. Onlar çok güçlüdürler. Da a arlar, çok dikkatlidirler, çok h zl ko arlar, her eyi çabuk i itirler, gölü yutarlar. Bu grupta yer alanlar verilen görevi an nda yerine getiriler. ahmeran, alt n ba l geyik, cad kar ve s rr çözülemeyen sevgili bunlardan baz lar d r. 40 Bir ba ka önemli konu, ola anüstü masallarda kahraman n bulundu u yerdir. Avezov ve smayilov bu konuda unlar söylemektedir: Avc ile kahramanlar hakk ndaki masallar n ço unda masal kahraman n gezdi i yer, yeryüzü de il, gerçekçi masallarda az rastlan lan ss z dünyalard r, o yer alt demektir. Bazen yedi kat yerin alt, bazen de güçlü karaku un al p götürdü ü gökyüzüdür. Dünya, oradan örtü, para veya yorgan i nesi gibi görünür. Gidilen yerler bazen güne alt nda Güngüzel, ay alt nda Aygüzel ve Ayparça güzellerin bulundu u yerlerdir. nsano lunun ayak basmad, ula amad, gitmedi i; bazen de ate denizinin arkas veya gidince gelemedi i, sihir adas gibi mekânlard r. Baz mekânlar ise insano luna gizli, cad n n mekân veya su alt olmu tur. O dünyalara gidip gelecek avc ve kahraman ne eceline ne de baht na ula abilmi tir. 41 Bu tür masallar n hepsinde de insan nedir, insan koruyan dünya nas ld r, dünyan n yarat l s rr hakk nda o zamanki insanlar n ilk inanc ve dü üncesi nedir, mitolojik dü ünceleri nas ld r, bilinmeyen ile yarat l, bütün bunlar n içinde o zaman insan n n inanc ve bilimi ne derecede idi, insan n yarad l ile gücü, insan için ne kadar gizemli idi, yine o insan n kendi gücüne inanma güveni ne derecede idi sorular n n 39 M. AVEZOV. age (1997). s. 80 40 M. AVEZOV. age (1997). ss. 80-81 41 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. Kazak Ertegileri. Kazak Ertegileri. Almat : Kazmemkorkemmadebbas Yay., 1957, s. 17. 23
hepsini halk, kendi dü üncesinde ve hayalinde olu turdu u ola anüstü masallarda çe itli ekillerde kendine göre çözmü ve aç a ç karm t r. Bunu Avezov ve smayilov öyle ifade etmektedir: Burada aç k bir ekilde insan gücüne has inanma, güçlü bir güven özelli i belirtilmi tir. Masalda görülen güçlü ile zay fa, heybetli ile zehirliye, sihir, büyü, karde ve dü man gibi insano lunun görmedi i zorlu a, eziyete kim dayanabilir? Tarlas na, ba na, bahçesine yine yapayaln z insan gitmi tir. Onun gücü bilhassa özelli inde de il, sadece güçlü akl ile tevekkülde, kendine olan inanc ndad r. nsan ister avc olsun, ister kahraman, ayn karakterdedir. Kendisi yine halk n içinde biri olmu tur. O, ya korumas olmayan kahraman çocuk ya fakir biri ya da adaletsizlikten, i kenceden, u ursuzluklardan azap çeken, ceza gören mazlum, günahs z biridir. Adil, dürüst çal mas yla hayat n kazanan, geçmi ini sa layan, tevekkül sahibi Mergen (avc ), yi it biridir. Masalda, i te bu insan n ad güzellik, iyilik yolunda giden insan olmu tur. Buna dostluk, arkada l k, iyilik yapan n, hepsinin genel ad da güzelliktir. te buna kar gelen, onunla mücadele eden gücün genel ad ise kötülük, zalimliktir. O da çok gösteri li, görkemli bir ekilde anlat l r. yilik, güzellik ne kadar canl bir ekilde ise dü manl k, zalimlik de o kadar canl d r. Masallar özellikle ola anüstü masallar, bu dü ünceyi, bu ideali anlatmaktad r. Anlat c ile dinleyicinin e itilmesi amaçlan r. Ola anüstü masallarda terbiye etme özelli ine göre dü mandan zalim olarak bahsedilmektedir. Kocakar dev, sivri ayakl, kargaburunlu, kur un t rnak ve abart larak anlat lan dü manl klara, kötülüklere masallarda s kça rastlanmaktad r. çinde dü manl k olmasa, uysal görünse bile sevimsiz suratlar vard r. Bunlar da yarat l tan gelen kusurlar d r. Sonuç olarak masal, çok abart l bir ekilde anlat lan, ola anüstü, akla, mant a s mayacak bir ekil alm t r. 42 Ola anüstü masallarda, insana yard mc olan, ona dost olan unsurlara bakacak olursak, bunlarda derin bir anlam n, bir s rr n oldu unu görürüz. Canl ve cans z güzel unsurlar n hepsi de insano lunun geçmi ten beri arzulad, hayal etti i güzellikleri temsil eder. Masal kahraman n uzaklara götüren karaku, uçan hal, uçan at, vb. motiflerin hepsi de hayal ürünüdür. Halk n hayalindeki bu dü ünceler, say s z kargaya, 42 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. S. 18. 24
yarasaya, uçan ata, uçan hal ya, alp karaku a verilmi tir. Bunlar n uçmas insan n hayalindeki uçmay temsil eder. 43 Ola anüstü masallar n k saca e itici i levi üzerinde de durmak yerinde olacakt r. Ola anüstü masallar n insana e itim verdi ini belirtmek gerekir. Mesela masalda Da a t rman, insan ol, Da faresi gibi sadece ovay, dereyi, in a z ndaki otla bilip, inde do up, inde ölme denir. Ola anüstü masallarda dü man genelde güçlü, çok tehlikeli ve bilhassa çok kuvvetlidirler. Onlar n gücü insan n gücünden çok daha fazla olur. Onlar insana tehlikeli anlar ya atan kuvvetli yarat klard r. Bazen büyük oburun, cad n n can, kendi gövdesinde bulunmaz. Kimi zaman sudaki bal n içinde, kimi zaman ovadaki geyikte, kimi zaman da sihirli sand k içinde bulunur. Bir can de il, on can, k rk can olanlar da vard r. Böyle dü manlarla mücadele etmeden önce, masal kahraman ilk olarak, bunlar n can n n bulundu u yerleri, nesneleri yok eder, Can yumurtalarda, civcivlerde olan dü man n ele geçtikten sonra kolayl kla ölmedi i direnerek kanl bir ekilde öldü ü olmu tur. 44 Hileci, sihirbaz dü manlar daha önce belirtti imiz dü manlardan da tehlikelidir. Bunlar ya yi idin koynuna giren sevgili olarak ihanet etmeyi dü ünmü veya yi idin dü man na yard m ederek dü mana t ls m ve sihir gücü verir. nsan büyü ile ba lay p ta, köpek veya e ek yap p de i tirerek yahut ate e dönü türerek çe itli ekillere soktu u da olur. Böyle dü manlar aç k de ildir, de i ik ekillerde görünür ve sessiz, tehlikeli dü manlard r. Masal kahraman n n gördü ü eziyetler, i kenceler, azaplar bu tür dü manlardan gelir. Cad dü man, kendisinin ölüm zaman geldi inde, ölümden kaçarken dahi birçok de i ik ekillere girer. Masal kahraman onu öldürmek ister, onun bildi i sihri birçok güçlü ü a t ktan sonra ö renir. Masal kahraman da art k sihir, t ls m ve büyü yapabilmektedir. Sihirbaz cad ile masal kahraman büyü yar na, sihir yapma mücadelesine girer. Büyücü kad n uçan örde e dönü tü ü zaman, masal kahraman da onu kovalayan ahine dönü ür. Cad m s r tanesi oldu unda, masal kahraman tavuk olarak onu toplar. Cad kad n fare olarak kaçt nda masal kahraman kedi olarak onu 43 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. s. 19. 44 M. AVEZOV. age (1997). ss. 84-85. 25
kovalar. Bu ekilde sürüp giden mücadelenin sonunda kahraman cad y yener. Böylece kahraman n cad y nas l yenip onun sihrini ö rendi ini görebiliriz. 45 Yukar da verilen masallar n içinde geçen olaylar sadece Kazak masallar nda de il, di er birçok milletin masallar nda da rastlanmaktad r. Örne in, alp karaku, Simurg (en güçlü ku ) olarak Araplar n masallar nda görülür. Alp ad Arap ve ran masallar nda dev olarak geçer. Alp a, Rus masallar nda da yarar, göl yutar, çok h zl ko ar eklinde rastlan r. Yedi ba l y lan ejdarha ad yla Arap ve ran masallar nda, Dragon ad yla Bat masallar nda, Zmey Gor n ç ad yla Rus masallar nda rastlanmaktad r. Tek Gözlü Dev, Siklop olarak Grek, Hint ve M s r masallar nda bulunmaktad r. 46 Kazaklar n ola anüstü masallar içinde, yukar da gösterdi imiz karakterler en çok bilinenlerse de, bunlarla ayn veya bunlara benzer olan ve yak n zamanlarda kar an Arap, ran halklar n n Orta Asya ya ta d masallar da vard r. Bu halklardan gelip kar an masal unsurlar peri, cin, simurg, dan man papa an, evliya, efsun okuyup dü manl k yapan büyücüler gibi unsurlard r. Yine çok çe itli ilginç özellikleri olan amdan, kutsal yüzük, ola anüstü özellikleri olan i ne, sihirli takke gibi motifler de bulunmaktad r. Bunlar n aslen Arap, ran ve Hint kökenli olup, yak n zamanlarda Kazak masallar na girdi i, onlarla benzer özellikler gösterdi i anla l r. Cad ile ayn gruptaki periler (Müslüman peri, kâfir), dev ile ayn gruptaki han k z, ihtiyar cad ile ayn grupta olan evliya gibi birçok unsurlar ortakt r. Bu durum ola anüstü masallar n uzun zaman içinde de i iklikler geçirdi ini, yeni eklemelerin yap ld n gösterir. 47 I.1.3. Masal Anlat c s (Ertek i) Kazaklarda; Masal; masalc sayesinde masal olur diye bir atasözü vard r. Çal mam z n bu k sm nda masal n ku aktan ku a a aktar l p y llar boyu ya amas n sa layan, masal anlat c lar hakk nda bilgi verilecektir. Masal anlat c s teriminin aç klanmas, Kazak Edebiyat Ansiklopedisi nde k saca u ekilde verilmektedir: Eskiden gelen belli masallar ezbere bilen, onlar dinleyiciye edebi dilde dikkati 45 M. AVEZOV. age (1997). s. 85. 46 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C.I. s.19. 47 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C.I. s. 20 26
çekecek ekilde aktaran ki i masalc d r. 48 Kazak halk edebiyat nda masal anlatana, ertek i (masalc ) veya ertegi i (masalc ) denir. Bu isim ço u masal n ba nda aynen, hiç de i tirilmeden söylenir. 49 Masaldaki olaylar çekici bir ekilde kurmak, bir hikayeden ikinci bir hikayeyi yaratabilmek masalc n n ustal k seviyesini göstermektedir. Kazak yazar ve ara t rmac Malik Gabdullin; M. Avezov ve E. smay lov gibi ara t rmac lar n Kazak masalc lar n n hatiplik sanat n n incelenmesine özen gösterdiklerini vurgulamaktad r. Ayn zamanda onlar n masalc n n da sanat adam oldu unu iddia etti ini ve masalc y yetenekli bir ak na benzetti ini de belirtmektedir. 50 Gerçekten de masal anlatmak usta olmayan, a z laf yapmayan birinin i i de il, bu i belli bir ustal gerektirmektedir. Masallar ola anüstü olaylar zincirini bozmadan anlatmak, her epizodu ustal kla birle tirmek, masalda geçen olaylar çekici hale getirerek anlatmak, masallar n her kahraman na uygun niteleme yapmak büyük bir ustal k gerektirmektedir. Buna göre unu söylemek mümkündür: Herhangi bir masal n çekici olup olmamas masal anlatan ki iyle do rudan ili kilidir. Masalc bir sanatç oldu u için kendi repertuar n dikkatle toplam t r. Rus halk masallar n derleyen A.N. Afanasyev, N.E. Onçukov, M.K. Azadovskiy, Y.M. Sokolov gibi ara t rmac lar: Halk aras ndan ç kan büyük masalc lar, masal anlatman n büyük bir sanat i i oldu unu anlam ve masal anlatmak için çok çal m t r demektedirler. 51 Bu durum Kazak masalc lar n n da gelene inde vard r. Muhtar Avezov un Abay roman nda, Sebit Mukanov un Ömir Mektebi nde ve Esmagambet smayilov un Ak ndar (Ak n) adl monografilerinde Kazak masalc lar n n sanat n gösteren çok ilginç malzemeler vard r. 52 Avezov ve smayilov yay nlam olduklar ara t rmalarda masalc n n halk aras nda hangi seviyede oldu unu, masallar n nas l anlatt n ve Kazaklar aras nda ünlü olan baz masalc lar n isimlerini vermektedir: Halk aras nda ünlü olan masalc lara kar halk sayg duymu tur ve onlar y rc ve ak nlara denk koymu tur. Baz yetenekli masalc lar köy köy gezip halk n topland yerlerde masallar, hikayeler 48 Kazak Èdebiyeti: Entsiklopediya. s. 227. 49 KazaK Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C.I. s. 5 50 Malik GABDULL N. Kazak Halk n n Av z Adebiyeti. Almat : Kazakstan Memlekettik Okuv Pedagogikal k Yay., 1958, s. 95. 51 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. s. 14. 52 M. GABDULL N. age. s.96. 27
anlatm ve masallar tekrar etmeden halk n ondan önce duymad yeni masallar yaratm t r. Bunun için bir taraftan daha önce anlatt klar masallar kendilerine göre zenginle tirmi ; di er taraftan da halk masallar n n temelinde yeniden bol epizotlu masallar yaratm t r. Bunun temelinde baz masalc lar bir masal birkaç gün anlatm t r ve daha önce anlatt klar n tekrarlamam t r. Masal n devam n bir sonraki günler anlatmaya devam etmi tir. Böylece masalc bir masal uzun hikaye, roman derecesine uzatm t r. Bunu Abay n etraf nda olan masalc lar n sanat hayat ndan anlamak mümkündür. Belli ba l masal anlatanlar n aras nda Omar ipin, Kay p Aynabekov, Tölev Köbdikov, manjan Moldahmetov gibi ak n,yazarlar n ço u gençli inde çoban olan adamlar yer almaktad r. 53 Malik Gabdullin, masalc lar n, sadece eskiden gelen masallar anlatmad n, ayn zamanda halk geleneklerini koruyarak toplumsal olaylarla ilgili yeni masallar da yaratt klar n iddia etmektedir. Halk durumunu dü ünen masalc lar ise, masallar sayesinde i çileri ezen sömürücü s n f temsilcilerini, onlar n yapt zalimli i a ikar ederek anlatm, onlar n olumsuz suretlerini yapm t r. Böylece masalc lar kendi s n f fikirlerini bildirmi tir. 54 53 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. s. 15. 54 M. GABDULL N. age. ss. 95-96. 28
I.2. KAZAK MASALLARI ÜZER NDE YAPILAN ÇALI MALAR Kazak masallar, uzun y llardan beri a zdan a za dola arak canl l n sürdüren, sözlü halk edebiyat ürünleridir. Kazak masallar n n bir k sm sözlü gelenekte ya amaya devam etmi, bir k sm yaz ya geçirilmi, bir k sm unutulmu, bir k sm da di er metinlerle kar t r larak günümüze ta nm t r. Bu bölümde, Kazak masallar yla ilgili olarak yap lan çal malar Çarl k Rusya, Sovyetler Birli i, Kazakistan ve Türkiye de yap lan çal malar olmak üzere dört alt ba l kta de erlendirecek ve tan taca z. I.2.1. Çarl k Rusya Döneminde Yap lan Çal malar Kazak masallar n n halk aras ndan derlenip yaz diline aktar lmas 19. yüzy l n ikinci yar s nda ba lam t r diyebiliriz. 55 Kazak masallar n, 1917 htilali nden önce derleyip ortaya ç karan ara t rmac lar iki gruba ay rmak mümkündür. Birinci grubu; Rus bilim adamlar (Radloff, Potanin vb.) veya Rus okullar nda okumu ; eserlerini Rusça olarak yay nlam olan okan Velihanov ve Abdulkadir Divayev gibi Kazak co rafyas ndaki bilim adamlar olu turur. kinci grubu olu turanlar ise aslen Kazak as ll olup, eserlerini Kazak Türkçesi olarak yay nlayan ve yazarl k niteli i olan airlerdir. 56 Bu iki grup ara t rmac n n ortak bir özelli i Kazak masallar n ay rt etmeden Kazak folklorunun di er türleriyle birlikte ara t rmalar d r. Onlar masallarla birlikte tarihi hikayeleri, at malar, kahramanl k destanlar n, atasözlerini, bilmeceleri vb. derlemi tir. 57 Kazak masallar n derleyip yaz ya geçiren ara t rmac lar n aras nda u isimler bulunmaktad r: okan Valihanov, G.N. Potanin, V.V. Radloff, A. Divayev, A.E. Alektorov, A. Vasilyev, N. Pantusov, B. Dav lbayev, T. Seyfullin, O. Aljanov, J. Aymanov, B. Dos mbekov, M. bragimov. 58 Ad geçen ara t rmac lar o dönemde Kazak masallar n Orenburg, Omsk, Kazan, Astrahan ve Ta kent te yay nlanan gazete ve dergilerde seri halde yay mlam lard r. Onlar, derledikleri masallar ya Rusça ya da Kazak Türkçesinde yay mlam t r. Masallar 55 M. GABDULL N. age. s. 91. 56 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C. I. s. 7. 57 Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler C. I. s.7. 58 M. GABDULL N. age. s. 91. 29
Kazak Türkçesiyle (kiril alfabesinde Kazakça metinler) yay mland zaman mutlaka yan nda Rusça ya çevrilmi özeti yer alm t r. Ara t rmac lar n derledi i metinler 19. yüzy l n üçüncü çeyre inden itibaren Dala Valayat gazetesinde, Torgay Obl st k Vedomos ta, Akmola Obl st k Vedomos ta, Or nbor Gazeti nde, Or nbor Guberniyal k Vedomos ve Astrahan Gazeti vb. gibi gazetelerde yay mlanm t r. 59 Kazak masallar n n yaz l ilk metinleri V. Radloff un Obrazts Narodnoy Literatur Tyurkskih Plemen (Türk Halklar n n Halk Edebiyat Örnekleri) 60 adl eserinde yer alm t r. Kitapta ikisi kahramanl k, on tanesi ola anüstü masal olmak üzere 13 masal metni yer almaktad r. Onlar n içinde Alt n Bel, Han antay, Yerkem Aydar, Jaks l k pen Jamand k, Han K z, Tüs Satkan Taz a, Tülki, kask r, jolbar s, Ü Ul, Alt n bas, kümis ayak adl masallar yer almaktad r. Radloff tan önce okan Velihanov, Berezin ve lminskiy gibi ara t rmac lar Kazak masallar n derlemi lerse de, Radloff kadar ilmi sisteme tabi tutmay p Kazak Türkçesinde yay nlamam lard r. 61 Belirtmeliyiz ki, Radloff masal metinlerini kiril alfabesiyle Kazak Türkçesinde yay mlam t r. Sayede masallar n dil ve anlat m özellikleri korunmu tur. Ayr ca Radloff, Kazak masallar n n s n fland rmas n da önermi tir. 62. Kraft, Kazak masallar n eski zaman n bir parças olarak görmü tür. Onun yay mlad masallar, Kazak halk n n bizim zaman m zda da halen ya amaya devam eden eski geleneklerini yans tmaktad r. 63 M. Miropiyev in 1888 y l nda yazd Demonologiçeskiye Rasskaz Kirgizov (K rg zlar n eytanla lgili Hikayeleri) (Bu eser henüz Kazak ve K rg zlar n Çarl k Dönemi Rusya s nda ayr lmam olmas nedeniyle bu ad ta maktad r) adl eseri ilgi çekmektedir. Bu eserde eytanla ilgili hikayelerin yan s ra ola anüstü masallar da yer almaktad r. Mesela eytan ve cad hakk ndaki hikayelerin tür özelliklerine göre daha çok masallara benzedi ini görebiliriz. Kitab n önemli taraf ise her metinlerin arkas nda kaynak ki ilerinin isminin verilmesidir. 64 59 M. GABDULL N. age. s. 92 60 W. RADLOFF. Obrazts Narodnoy Literatur Tyurkskih plemen C. III. St.Petersburg, 1870 61 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. ss.8-9. 62 E. KOSTYUH N. age. s. 187. 63.. KRAFT. z Kirgizskoy Starin. Orenburg, 1900. 64 M. M ROP YEV. Demonologiçeskiye Rasskaz Kirgizov. St. Petersburg, 1888. 30
Kazak masallar n derleyip yay mlanan ünlü isimlerden biri G. Potanin dir. O, 1881 y l nda ç kan Oçerki Zapadnoy Mongolii (Bat Mo olistan Derlemeleri) kitab n n ikinci bask s nda Kazak folklorundan birçok örne i (masallar, kozmogonik ve eytan hakk ndaki hikayeler, vb.) vermi tir. 65 Bununla birlikte G. Potanin Kazak masallar na Kazak-Kirgizskiye i Altayskiye Predaniya, Legend i Skazki (Kazak, K rg z ve Altayl lar n Efsane ve Masallar ) eserinde ayr bir yer vermi tir. 66 Eserde 61 masal metni yer almakta ve her metnin arkas nda kaynak ki inin ismi ve ikamet etti i yer belirtilmi tir. Ayn zamanda baz Kazak, Rus ve Mo ol masallar ndaki benzer konularla ilgili bilgi verilmektedir. Potanin in Kazak masallar n n derlenmesinde eksikler de bulunmaktad r. Mesela, masallar halktan derledi i zaman onlar kelimesi kelimesine yazmadan, sadece özetlerini Rusça ya çevirmi tir. kinci olarak, masal, tarihi y r, kahramanl k y r n türlere ay rmadan hepsini bir bütün olarak ele alm t r. 67 A. Alektorov, N. Pantusov, A. Vasilyev, B. Dav lbayev, B. Dos mbekov gibi bilim adamlar ise halk aras ndan toplad klar masal metinlerini dört-be gazetede, ayr eser olarak da masallar yay mlam lard r. 68 Rus ara t rmac A. E. Alektorov un Kazaklardan derleyip Rusça ya çevirdi i masallar, 1880-1890 y llar aras nda Kazaklar n hayat tarz yla ilgili yay nlanan gazete, dergilerde ç km t r. XIX. yüzy l n son yirmi y l nda Alektorov yüzden fazla Kazak masal ve hikayesini derleyip yay nlam t r. Mesela, 1893 y l nda Astrahan Vestnik gazetesinde Agay nd yeki kuv, Lukpan hakim, Aytuvgan bat r, Omar molda, Jiren e men Aldar köse, Karagay men seksevil, Ab j lan, Agay nd ü jigit, Aldar köse men kbermes gaybay, Han men jigit, Yer Kosay bat r, Tülki men koy, Tak Süleymen, Ötirik yertek, Zal m Kali, Èvliye bala 69 gibi masallar yay nlam t r. 1898 y l nda derledi i Kazak masallar n ise iki dilde Kirgizskaya Hrestomatiya adl eserinde, Orenburg ehrinde yay nlam t r. 70 65 S. KASKABASOV. age. s. 19. 66 G. POTAN N. Kazak-Kirgizskiye i Altayskiye Predaniya, Legend i Skazki. Pg, 1917. 67 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. s. 10. 68 M. GABDULL N. age. s. 92 69 A. E. ALEKTOROV. Astrahanskiy Vestnik 1253, 1267, 1274, 1281, 1288, 1294, 1302, 1308, 1310. Astrahan, 1893. 70 GABDULL N. age. s. 92 31
A. Vasilyev, Kazak köylerini dola arak sözlü edebiyat örneklerini derleyip onlar Dala Valayat ve Torgy Obl st k Vedomos adl gazetelerde iki dilde yay mlam t r. 71 1898 y l nda ise A. Vasilyev in Obrazts Kirgizskoy Narodnoy Slovestnosti (K rg z Sözlü Edebiyat n n Örnekleri) adl eseri yay mlanm t r. 72 Eserde 25 masal yer almaktad r. Vasilyev in yapt çeviri orijinal metinlere en yak n olanlardand r. Güney Kazakistan da A. Divay ve A. Melkov un, Do u Kazakistan da A. Beloslyudov un, Orta ve Kuzey Kazakistan da G. Potanin in derledi i Kazak masal metinleri ilgi çekmektedir. 73 okan Velihanov dan sonra Kazak air ve yazarlar da Kazak Masallar n derlemeye ba lam t r. Onlar aras ndaki baz önemli isimler ise; I. Alt nsarin, O. Aljanov, R. Düysenbayev, M.J. Köpeyev dir. 74 Bu ara t rmac lardan Kazak masallar n daha ayr nt l olarak inceleyen Ma hür Jüsip Köpeyev dir. Onun derledi i Kazak masallar n n baz lar Dala Valayat gazetesinde yay nlanm t r. 75 Köpeyev in derledi i masallar n ço u el yazma eklinde Kazak SSR lim Akademisi nin kütüphanesindeki ar ivde korunmu tur. M.J. Köpeyev, derledi i masallar n yer, su adlar, tarihi ahsiyetlerin adlar yla ilgili baz masal ve efsaneler hakk nda aç klama ve yorumlara da yer vermi tir. Kazak folklorunun bütün türlerini derleyip yay mlayan A. Divay in Kazak masallar n n incelenmesinde büyük bir rol ald n belirtmek gerekir. O, 150 den fazla Kazak masal n derleyip, birço unu Etnografiçeskiye Materiyal (Etnografyal k Malzemeler) ve Turkestanskiy Sbornik (Türkistan Bildirileri) adl eserlerinde yay mlam t r. Kazak masallar n n özgünlü ünü bire bir göstermek için derledi i metinleri Kazak Türkçesiyle ve yan nda ise Rusça çevirisini vererek yay mlam t r. 76 Divayev, Radloff gibi Kazak masallar n n s n fland rmas n önermi tir, fakat ara t rmac lar n önerdi i bu çal malar geli tirilmemi tir. Görüldü ü gibi, Kazak masallar ilk defa Rus ve Kazak ara t rmac lar n ciddi çal malar yla Çarl k Rusya s zaman nda derlenmeye ba lanm ve Kazak halk 71 M. GABDULL N. age. s. 92 72 A. VAS LYEV. Obrazts Kirgizskoy narodnoy slovestnosti. Orenburg, 1898, I. Bask 73 E. KOSTYUH N. age. s. 186. 74 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. s. 11. 75 Ma hür Jüsip KÖPEYEV. Tülki, Kask r, Tüye, Ar tsan. Ta kent, 1929. 76 S. KASKABASOV. age. S. 22. 32
edebiyat nda masal konusundaki ilk çal malar n ad m Çarl k Rusya s döneminde at lm t r. I.2.2. Sovyetler Birli i Döneminde Yap lan Çal malar Kazak masallar n derleme ve inceleme çal malar Sovyetler Birli i döneminde de geni bir ekilde sürmü tür. Bu dönemde de Kazak masallar gazete ve dergilerde sürekli yay nlanm t r. Masallar n derlenmesine çok fazla önem verilmesine ra men, masal metinlerini ve incelemelerini kapsaml bir ekilde ihtiva eden bir eser yay nlanmam t r. Sadece küçük kitaplarda, almanaklarda ve hrestomatiyalarda (örnek metinlerin yer ald kitap) masallara yer verilmi tir. 77 Sovyetler Birli i zaman nda M. Avezov un, V. Sidelnikov un çal malar dikkat çekmektedir. V. Sidelnikov, Kazak masallar n n Rusça çevrisini (366 metin) bir kitapta toplam t r. 78 Kazak Türkçesindeki metinler ise E. smayilov taraf ndan hemen hemen Rusça çevrisiyle ayn zamanda haz rlanm t r. 79 XX. yüzy l n ba lar nda Kazak masallar yla ilgili çal malar yla dikkat çeken ara t rmac lar aras nda P. Falev ve M. Avezov bulunmaktad r. 80 Ancak bu iki ara t rmac Kazak masallar n n incelenmesine iki ayr bak aç s yla yakla m t r. P. Falev i, Kazak masallar n n konu yap s ve konu olu umunun incelenmesi ilgilendirmektedir. O, yap n n çe itlili ini ve bu çe itlili in sebeplerini masallar n ba ka halklar n masallar yla kar mas sonucunda oldu unda iddia etmektedir. Falev, baz konular n Kazak masallar na nas l ve nereden geçti ini belirtmeye çal m ve ona göre Süleyman hakk ndaki Kazak masallar Mo ollar n Ardji-Bordji ve Araplar n Binbir gece masallar ndan, skender hakk ndaki masallar ise Müslüman Do u dan gelmektedir. 81 M. Avezov e göre; masal öncelikle bir sanat türüdür. Avezov, masallar n insanlar n ilkellik dönemlerinde inand klar Tanr lar hakk ndaki hikayeleriyken, zamanla do a olaylar n anlamaya ba layan insanl n masallar hayal ürünü olarak kabul etti ini 77 M. AVEZOV, E. SMAY LOV. agm. ss. 12-13 78 V. S DELN KOV. Kazakhskiye Narodn ye Skazki. Almat : Jazuv Yay., 1958-1964. 79 E. SMAY LOV. Kazak Ertegileri. Almat : Jazuv Yay., 1957-1964. 80 S. KASKABASOV. age. s. 7. 81 S. KASKABASOV. age. s.7. 33
belirtir. Avezov u, masal n sanatsal tabiat çekmektedir. Ona göre, anlat m n bu türü belli bir zaman ve mekana sahip de ildir. Ola anüstü masallar, fantastik ülkeler ve s ra d varl klar olmadan ya ayamaz; masallardaki her eyin fantastik olduklar n dü ünmek de do ru de ildir; çünkü masallarda gerçekli in birçok yan da yans t lm t r. 82 M. Avezov, Masal adl makalesinde masal n biçimini incelemi tir. 83 Ara t rmac ; Kazak masallar n fantastik, günlük ve hayvan masallar olmak üzere üçe ay rm ve masallar n konu ve kahramanlar na ayr ca dikkat çekmi tir. XX. yüzy l n 30 lu y llar nda S. Seyfullin Kazak Èdebiyeti (Kazak Edebiyat ) kitab n n bir bölümünü masallara ay rm t r. Seyfullin e göre; Kazak masallar kad lar n Kazak halk n yönetti i dönemindeki hayat, dü ünceleri ve gelenekleri yans tmaktad r. Masallar; hayvanlar, bitkiler, eytan, peri, ruhlar, cad lar, bahad rlar, padi ahlar, fakirler, çobanlar hakk ndad r. 84 1935 y l nda Almat ehrinde Sorok Neb lits. Kazahksiye Skazki (K rk Masal. Kazak masallar ) ad yla Kazak masallar n içeren kitap yay nlanm t r. 85 Kazak folklorunun önemli türlerden biri olan masal 40 l y llarda okul kitaplar nda da yer alm t r. Böylece, H. Cumaliyev ve A. Margulan orta okul 8. s n flar n Kazak Èdebiyeti (Kazak Edebiyat ) kitab n n yar s n masala ay rm lard r. Prof. Dr. M. Gabdullin de Kazak Halk n n Av z Adebiyeti (Kazaklar n Sözlü Edebiyat ) kitab nda Kazak masallar na de inmi tir. Kazak masallar n inceleyen ara t rmac, onlar n nas l ve kimden derlendi ine dikkat etmi tir. Gabdullin e göre masal n içeri i, onun çekicili i ve anlat m özelli i do rudan masalc n n yetene inin derecesine ba l d r. 86 V.M. Sidelnikov, 1958, 1962 ve 1964 y llar nda 3 cilt halinde Kazahskiye Skazki (Kazak Masallar ) adl çal mas n yay nlam t r. 87 Halen hayatta olan ünlü Kazak folklorcu ve yazar Seyit Kaskabasov, 1970 y l nda yay nlad Geroy Kazakhskoy Vol ebnoy Skazki (Kazak Ola anüstü Masallar n n Kahraman ) ve 1972 y l nda yay nlad Kazakskaya Vol ebnaya Skazka (Kazak 82 S. KASKABASOV. age. s. 8. 83 M. AVEZOV. agm. ss. 283-350. 84 S. KASKABASOV. age. s. 9. 85 Ali Berat ALPTEK N. Kazak Masallar ndan Seçmeler. Ankara: Akça Yay., 2003, s. 24. 86 S. KASKABASOV. age. ss. 12-15. 87 V.M. S DELN KOV. Kazahskiye Skazki, T. 1, 2, 3. Almat : Jazuv Yay., 1958, 1962, 1964. 34
Ola anüstü Masallar ) kitaplar nda Kazak Ola anüstü masallar n ve bu masallarda yer alan kahramanlar n tasvirini vermektedir. 88 N. S. Smirnova n n Kazahskaya Narodnaya Poeziya (Kazak Halk iir) adl eserinde Kazak masal n n akraba ya da kom u halklar n n masallar yla olan ili kisi gösterilmektedir. Ara t rmac, masal n tarihi geli imini göstermi tir. Ona göre masalda halk n, arkaik dü üncelerden vazgeçip, sosyal ili kilerin anlam n alg lamaya ba lad klar yans t lmaktad r. 89 1988 y l nda yay mlanan Kazak Halk Edebiyat adl kitab n Ertegiler (Masallar) serisinin 1. cildinde 163 masal metnine yer verilmi olup, bunlar n ço unlu unu hayvan masallar olu turmaktad r. Ayn serinin 2. cildinde 74 masal metnine yer verilmi tir ve bunlar n ço unlu unu gerçekçi masallar olu turur. Ertegiler serisinin 3. cildinde ise 67 masal metnine yer verilmi tir. Bu ciltteki masallar n ço unlu unda ola anüstü masallar vard r. 90 storiya Kazakhskoy Literatur (Kazak Edebiyat n n Tarihi) kitab n n yazar E. Kostyuhin, kitab n n Masal bölümünde Kazak masallar n n tarihsel geli imini inceleyerek, masallar n ç k noktalar n tespit etmeye çal m t r. Ona göre, eski Türk kavimlerinin masallar Kazaklar n etnik kökeninin olu mas nda büyük rol oynam t r. Yazar, Kazak masallar n n kompozisyonunu, üslup özelliklerini ve kahramanlar n yap s n ayr nt l olarak incelemi tir. 91 Çarl k Rusya zaman nda ba layan ve daha sonra da Sovyetler Birli i döneminde de ara t r lmaya devam eden Kazak masallar Kazak halk edebiyat nda önemli bir yeredinmi tir. Fakat yine de Kazak masal metinlerinin o kadar çok derlenmesine ra men, Kazak masal metinleri üzerinde yap lan ba ms z bir eser yoktur. Masal metinleri sadece küçük kitaplarda ve ansiklopedilerde yer alm t r. I.2.3. Kazakistan Cumhuriyeti Döneminde Yap lan Çal malar Kazakistan ba ms zl n kazanal 18 y l olmu tur. Bu zaman zarf içerisinde Kazak masallar üzerine pek fazla çal ma yap lmam t r. Bu çal malar belli bir yazar n 88 A. ALPTEK N. age. s.25. 89 N. SM RNOVA. age. s. 14-15. 90 Kazak Hal k Èdebiyat C. 1, 2, 3. Almat : G l m Yay., 1988. 91 E. KOSTYUH N. age. ss. 184-185. 35
yazd çal malardan ziyade, birçok edebiyat ara t rmac s taraf ndan toplanarak yay nlanm çal malard r. Onlar n içinde Kazak masallar n n ço unu içeren Kazak Masallar eseri önemlidir. 92 Bu eser masallar konulara ay ran 6 ciltten olu maktad r. Kitab n 6 cildi de Kazak ola anüstü, hayvan, gerçekçi vd. masal metinlerini içermektedir. Ayn ismi ta yan Kazak Ertegileri adl bir ba ka eser de S. Mamet taraf ndan derlenmi tir. 93 Bu eserin içinde ola anüstü ve gerçekçi masal metinleri yer almaktad r. Genellikle çocuklar n okumas için haz rland ndan Kazakistan n ba ms z olduktan sonra Kazak masallar n n konular ve dili üzerinde ciddi bir inceleme yap lmam t r. Bu yüzden imdi Kazak masallar n n sadece seriler eklindeki metinleri yay nlanmaktad r. Bunlar n birkaç n örnek olarak vermek uygundur: Kiyal-gajay p Ertegiler: Hal k Av z Jelisi Boy n a, 94 Kazak Ertegileri: Hayvanat Ertegileri, 95 Alt n Saka Kazak Ertegileri. 96 I.2.4. Türkiye de Yap lan Çal malar. Bu k s mda, Türkiye de Kazak masallar üzerinde yap lm, bulabildi imiz çal malar kronolojik olarak tan tmaya çal aca z. Türkiye de Kazakistan dan derlenmi masallar üzerinde pek az çal ma yap lm t r. Türkiye de Kazak masallar hakk nda yap lan çal malar esas olarak 1980 l y llardan sonra yay nlanmaya ba lam t r. Bunda da Kazakistan n ba ms zl n kazanmas ve bu iki karde devletin birbirine yak nla mas etkili olmu tur. Kazak masallar üzerinde yap lan ilk çal malardan biri Mehmet Tezcan n 1985 y l nda Karda Edebiyatlar Dergisi nde çevirip yay nlad Seyit Kaskabasov un Kazak Türklerinin Peri Masal Kahramanlar adl makalesidir. 97 1996 y l nda Mehmet Aça, Kazak ola anüstü masallar ndan olan Kün Ast ndag Künikey K z masal hakk nda bir makale yay nlam t r. 98 92 Kazak Ertegileri. Almat : Jazuv Yay., 2000 93 Kazak Ertegileri: Kiyal-Gajay p, Turm s Salt (Derleyen S. Mamet). Almat : Balavsa Yay, 2001 94 Kiyal-Gajay p Ertegiler: Hal k Av z Jelisi Boy n a. Almat :Aruvna Yay., 2002 95 Kazak Ertegileri: Hayvanat Ertegileri. Almat : Balalar Adebiyat Yay., 2005. 96 Alt n Saka Kazak Ertegileri. Almat : Balalar Adebiyat Yay., 2008. 97 S. KASKABASOV. Kazak Türklerinin Peri Masal Kahramanlar. (Çev: Mehmet Tezcan) Karda Edebiyatlar Dergisi, S. 10, 1985, ss. 21-28. 36
1997 y l nda Kazak Hayvan Masallar 99 adl bitirme tezi Mustafa Sarg n taraf ndan haz rlanm t r. Bu çal mada Kazak hayvan masallar verilip metinler üzerinde inceleme yap lm t r. Ayn y l Ertegiler I / Gramer-Metin-Sözlük 100 adl doktora tezi Ça r Özdarendeli taraf ndan haz rlanm t r. Bu çal mada Kazak masallar n n metinleri verilerek gramer incelemeleri yap lm t r. Ça r Özdarendeli, doktora tezini Kazak masallar hakk nda yaz p, bu konuda incelemeyle b rakmam, 1988 y l nda Karde A zlar / Türk Lehçe ve iveleri Dergisinde Kazak Ertegileri, 101 2004 y l nda Türk Kültürü Dergisi nde Kazak Türklerinde Hayvan Masallar, 102 2004 y l nda Karda l k Dergisi nde Kazak Masallar 103 adl makaleleri yay mlam t r. 1998 y l nda Türk Dünyas Masallar Dizisi nden Mezgil satov un Kazak Masallar adl kitab yay nlanm t r. Bu eserde Kazak masallar ndan baz metinler verilmektedir. 104 Yine Türk Dünyas ndan Masallar Dizisi içinde 1999 y l nda Esra Gök en in haz rlad Tüy Baba adl kitap yay nlanm olup, bu kitaptaki masal da bir Kazak masal d r. 105 2002 y l nda Saim Sakao lu nun Türk Dünyas Ortak Edebiyat / Türk Dünyas Edebiyat Tarihi kitap dizisinin II. cildinde 294-299. sayfalar aras nda Kazak masallar yla ilgili bilgiye yer verilmi tir. 106 2002 de VI. Milletleraras Türk Halk Kültürü Kongresinde Ali Berat Alptekin Kazakistan da Anlat lmakta Olan Hayvan Masallar Üzerine Mukayeseli Bir Ara t rma adl tebli inde Kazak hayvan masallar na da k saca de inmi tir. 107 98 Mehmet AÇA. Bir Kazak Masal : Kün Ast ndag Künikey K z. Erciyes, S.19 (227), Kas m 1996, ss. 16-24. 99 Mustafa SARGIN. Kazak Hayvan Masallar. Mu la Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça da Türk Lehçeleri ve Edebiyat Bölümü (Yay nlanmam Bitirme Tezi). Mu la 1997 100 Ça r ÖZDARENDEL. Ertegiler I / Gramer-Metin-Sözlük. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yay nlanmam Doktora Tezi). Edirne 1997 101 Ça r ÖZDARENDEL. Kazak Ertegileri. Karde A zlar / Türk Lehçe ve iveleri Dergisi, S. 5. Ocak- ubat-mart 1988, ss. 10-11 102 Ça r ÖZDARENDEL. Kazak Türklerinde Hayvan Masallar. Türk Kültürü. Temmuz 2004 103 Ça r ÖZDARENDEL. Kazak Masallar. Karda l k Dergisi. Kas m 2004 104 Mezgil SATOV. Kazak Masallar. Türk Dünyas Masallar Dizisi. stanbul: Genda Yay., 1998 105 Esra GÖK EN. Tüy Baba. Türk Dünyas ndan Masallar, stanbul: Erdem Yay., 1999 106 Saim SAKAO LU. Türk Dünyas Ortak Edebiyat / Türk Dünyas Edebiyat Tarihi, C. II. Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara 2002. 37
2003 y l nda Prof. Dr. Ali Berat Alptekin Kazak Masallar ndan Seçmeler adl kitab n yay nlar. Eserin birinci bölümünde yazar Kazak masallar n n Tiplerine göre motif s ras n, ikinci bölümünde ise Stith Thompson un Motif Index of Folk- Literature ne ba l kalarak Kazak masallar n n motif yap s n vermektedir. Eserin üçüncü bölümünde Kazak masal n n Kazak Türkçe sinde ve Türkiye Türkçe sine aktar lm 47 metin yer almaktad r. 108 A a da Kazak masallar hakk nda yap lm tez çal malar n n adlar verilmi tir: 2001 y l nda, Bengü Özcan; Kazak Ertegileri Metni Esas nda Kazak Türkçesinde Fiil konulu Yüksek Lisans tezi. 109 2004 y l nda Gülay Yalç n n Kazak Masallar adl bitirme tezi, Bal kesir Üniversitesi nde yap lm t r. 110 Özetlemek gerekirse; Kazak masallar hakk ndaki ilk çal malar Çarl k Rusya döneminde daha çok derleme ve derlenen masallar n gazetelerde ve dergilerde yay nlanmas eklinde ba lam ; Sovyet Birli i döneminde baz bilimsel incelemelerle birlikte baz masal metinlerini içeren kitaplar yay mlanm t r. Kazakistan n ba ms zl n kazanmas ndan sonra Kazak bilim insanlar metin yay nlar ve incelemelere devam etmektelerse de bu yay nlar istenen düzeyde de ildir. Türkiye de ise Kazak masallar n n seçilmi metinlerinin yay nlanmas yan nda, baz bilimsel çal malara da konu edildi i görülmektedir. 107 Ali Berat ALPTEK N. Kazakistan da Anlat lmakta Olan Hayvan Masallar Üzerine Mukayeseli Bir Ara t rma. VI. Milletleraras Türk Halk Kültürü Kongresi Son Elli Y lda Türkiye D ndaki Türk Halk Kültürü Çal malar Seksiyon Bildirileri. Ankara: Kültür Bakanl Yay., 2002, ss. 14-25 108 Ali Berat ALPTEK N. Kazak Masallar ndan Seçmeler. Ankara: Akça Yay., 2003. 109 Bengü ÖZCAN. Kazak Ertegileri (Masallar ) Metni Esas nda Kazak Türkçe sinde Fiil. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yay mlanmam Yüksek Lisans Tezi). Ankara, 2001 110 Gülay YALÇIN. Kazak Masallar. (Bitirme Tezi). Bal kesir, 2004 38
II. BÖLÜM: KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARININ YAPISI Çal mam z n bu bölümünde, k rk Kazak masal n n s ras yla olay örgüsünü ve motiflerini ç kar p masallar n formel ifadelerini ve tip özelliklerini tespit etmeye çal t k. II.1. KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARININ OLAY ÖRGÜSÜ VE MOT F YAPISI Çal mam z n bu bölümünde s ras yla k rk Kazak ola anüstü masal n n olay örgüsü ve motiflerini tespit etmeye çal aca z. B R NC MASAL ACIMASIZ HT YAR Ana Dü ünce yi niyetli ki ilerin mutlu sona ula mas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir ihtiyar, ilk çocu undan sonra kar s n n do urdu u çocuklar n hepsini yer. htiyar n ilk çocu u olan o lan annesinin dünyaya yeni getirdi i k z karde ini kurtarmak için bebe i de alarak evden kaçar. 2. O lan hayvan avlar, iki karde hayatlar n bu ekilde sürdürür. 3. ki karde geldikleri bir ehirde devlerin insan etiyle beslendiklerini görür. Delikanl devleri öldürür, birini ehirdeki bir saray n içine hapseder. 4. O lan ava ç kt nda k z karde i saraylar dola rken a abeyinin kapatt devi bulup onunla a abeyinin haberi olmadan ya amaya ba lar. 5. Zaman geçince k z bir o lan dünyaya getirir; fakat a abeyinden korkarak çocu unu çal n n içine terk eder. A abeyi ise çocu u bulup evine getirir ve çocu a karde iymi gibi bakmaya ba lar. 6. Delikanl, k z karde inin devle ya ad n ve onlar n kendisini öldürmek istedi ini ö renince k z karde ini devi öldürür, çocu u alarak ba ka bir ehre gider. 39
7. Delikanl bu ehrin padi ah n n düzenledi i yar malara kat l p padi ah n k z yla evlenmek ister; fakat kaybedip hastalan r. Bunu ö renen çocuk a abeyini kurtar r ve k z da yanlar na alarak üçü oradan kaçarlar. 8. Böylece delikanl kendi ehrine dönüp mutlu bir ekilde ya amaya devam eder. Masal n Motif Yap s S.11. Zalim Baba Zalim adam yeni do an yedi çocu unu yer. R.150. Kurtarma Adam n o lu babas n n, bütün karde lerini yedi ini ö renince bir sonraki do acak karde ini kurtar r. G.11.6. nsan Eti Yiyen Dev Delikanl ve k z karde i devlerin kazanda insan eti pi irdiklerini görür. F.628.2.3. Devleri Öldüren Adam Delikanl evden ç kan alt devi öldürür. Q.465.3. Kuyuya Atarak Cezaland rma Delikanl alt devi öldürdükten sonra yedincisini kuyuya atarak kuyuyu ta la kapat r. F.531.6.3. Devlerin Evleri Delikanl anahtar al p devlerin evlerinin kap lar n açmaya ba lar. B.181. Sihirli At Devlerin evlerinden birinde yedi tulpar at vard r. C.611. Yasaklanan Odaya Girme A abey, k z karde ine devlerin evindeki son odaya girmesini yasaklar. C.920. Yasa n Çi nenmesi K z, a abeyinin yasaklad odaya girer ve ta n üzerine oturur. F.531.5.7. Devlerle nsanlar n Evlenmesi Genç k z, devi kuyudan ç kard ktan sonra ikisi birle irler. 40
K.2212. Hain K z Karde Genç k z a abeyinden kurtulmak için onu bulmas zor olan eyleri getirmeye gönderir. N.820. Yard mc nsanlar Delikanl n n yolda rastlad ya l adam, k z karde in istedi i nesneleri bulmaya yard m eder. K.1299. Hile le Aldatma Genç k z devden do urdu u çocu u a abeyinin onu bulup eve tekrar getirmesi için yolun kenar na b rak r. G.512.1. Devlerin K l çla Öldürülmesi Delikanl hain k z karde i ve kocas olan devi devin k l c yla öldürür. G.423. Ola anüstülüklerin f a Edilmesi Delikanl karde ine iki çiçek verip: Bunun biri ben di eri sensin. Bu çiçek aç p canlan rsa ben iyiyim, sarar rsa ba m derttedir, solarsa öldüm demektir der. R.150. Kurtarma Küçük karde a abeyini esirlikten kurtar r. K NC MASAL ADALET VE Ç ÇEK A ACI Ana Dü ünce Adaletin gücünün gösterilmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Fakir bir adam ailesiyle hayat n sürdürmek için sahip oldu u tarlay daha fakir olan kom usuna satmak zorunda kal r. 2. Bir gün tarlay sat n alan adam ekin ekerken alt n dolu bir testi bulur ve bir kuru unu bile almadan tarlan n eski sahibine götürür. Fakat ikisi aras nda anla mazl k ç kar ve her biri bu alt nlar di erinin almas gerekti ini söyler. Bir sonuca varamay nca padi aha giderler. Padi ah, iki adama çocuklar n evlendirip bu alt n onlara vermelerini emreder. 3. Bir gün padi ah bir çiçek a ac görüp buradan çiçek koparmak istedi inde a aç onu kendine yakla t rmaz. Bunun sebebini ö renmek için padi ah bir kad na gider. 41
4. Kad n padi ah bir ihtiyara gönderir. O ihtiyar padi ah a abeyine, o da en büyük a abeyine gönderir. Padi ah karde lerden en küçü ünün büyü ünden daha ya l oldu unu fark eder. 5. Padi ah karde lerin en büyü üne geldi inde ona çiçek a ac n n neden kendini yakla t rmad n ve bu adam n küçük karde lerinden daha genç oldu unu sorar. 6. Adam padi aha kar s ona iyi bakt, karde lerinin kar lar onlara kötü bakt klar için karde lerinden daha genç göründü ünü ve a ac n iki fakirin adil olduklar ndan kendi sahiplerinden ba ka insanlar kendine yakla t rmad n anlat r. Masal n Motif Yap s N.500-599. Meydana Ç kan Sahipsiz Hazine Fakir bir adam tarlas n sürerken topra n alt ndan alt nla dolu bir testi bulur. F.811. Ola anüstü A aç Alt n n bulundu u yerde alt n veren bir a aç ç kar. H.1320.1. Sihirli Nesneyi Ara t rma Padi ah, alt n veren a aç dallar n n neden gö e do ru yükseldi ini ara t rmaya gider. ÜÇÜNCÜ MASAL AHMETBEK LE HASEN Ana Dü ünce yi bir dostlu un ba güçlü olur. Masal n Olay Örgüsü 1. Padi ah n ve vezirin çocuklar ayn zamanda dünyaya gelir. Hasen, padi ah n; Ahmetbek ise vezirin o ludur. kisi birlikte büyüyüp arkada olurlar. 2. kisi günlerden bir gün bir kitapta bir k z n, sordu u bilmeceyi çözen adamla evlenece ini, çözemedi i takdirde o adam n ölece ini okurlar ve bu bilmeceyi çözmeye karar vererek, yola ç karlar. 3. kisi yolda bir saraya gelir. Geceleyin uyuyamayan Ahmetbek, iki ki inin konu tu unu duyar ve bunlar n Hasen ve kendisine kötülük yapmak istediklerini 42
ö renir. Fakat Ahmetbek, bunu ö rendikten dolay birine söyledi i takdirde ta olaca n da duyar. 4. Böylece Ahmetbek ve Hasen, k z n bilmecesini çözüp onu evlerine götürürler. Yolda çe itli engellerle kar kar ya kal rlar ancak Ahmetbek onlar kurtar r. Fakat onu anlamayan Hasen ve e i ondan nefret etmeye ba lar. 5. Ahmetbek arkada lar na gerçe i söylemek zorunda kal r ve bunu yapt ktan sonra ta olur. Hasen ve e i a lay p o ta bahçelerine koyar. 6. ki y l sonra bir o ullar olur. Hasen ve e i, Ahmetbek i diriltmeye karar verir. Fakat onu diriltmek için o ullar n kurban etmeye mecbur kal rlar ve sonuçta o ullar n kurban ederek arkada lar Ahmetbek i diriltirler. Masal n Motif Yap s F.71.12. Formulistik Say : 40 Padi ah n k rk veziri vard r. K.2015. Çocuk Sahibi Olma Padi ah ve ba vezirin uzun zamand r çocu u olmaz ama daha sonra kar lar hamile kal r ve iki o lan dünyaya getirir. T.596. Çocu a Ad Verme Padi ah o luna Hasen, vezir ise o luna Ahmetbek ad n verir. T.131. Evlenme art Bir padi ah n k z onun bilmecesini çözecek adamla evlenece ini, cevap veremeyeni ise öldürece ini söyler. D.1132. Sihirli Saray Hasen ile Ahmetbek yola ç kt ktan sonra her eyi kendili inden yap lan sihirli bir saraya rastlar ve orada geceler. C.420. S rlar Aç klama Yasa Ahmetbek, Hasen uyurken birilerinin onlar döner yolda nas l öldüreceklerini ve bunu birine söyledi i takdirde ta olaca n duyar. H.960. Ak l ve Beceriyle Zor S nav n Ba ar lmas Ahmetbek bilmecenin cevab n bulur ve k z Hasen le evlendirir. 43
V.52. Duan n Esrarengiz Gücü Yolcular n önünde sihirli bulak ç kt nda Ahmetbek dua okuyarak suya kamç yla vurur ve su kaybolur. B.181. Sihirli At K z kaç rmak isteyen sihirli at ç kt nda Ahmetbek ona kamç yla vurur ve at kaybolur. C.920. Yasa n Çi nenmesi Ahmetbek, s rr n aç klanmas n n yasak oldu unu bilmesine ra men gerçe i anlat r. D.231. nsan n Ta a Dönü mesi Ahmetbek s rr aç klad ktan sonra ta a dönü ür. D.712.4. Kan n Ak t lmas yla Sihrin Bozulmas Hasen ve kar s çocu unu feda ederek kan n ta n üzerine ak t r ve Ahmetbek i diriltirler. AKILLI ÜÇ YET M ÇOCUK Ana Dü ünce DÖRDÜNCÜ MASAL Ak l ve mant k yoluyla güç durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah vard r. Onun tek o lu hastalan p ölür. Bu yüzden padi ah büyük s k nt lar çeker. 2. Ayn ülkede ya ayan üç yetim çocuk padi aha ba sa l dileme e gider ve onu dü tü ü zor durumdan kurtar rlar. 3. Padi ah vezirlerini görevlerinden al p bu ak ll çocuklar vezir yapar. Fakat buna k zan vezirler çocuklara kar bir kötülük dü ünürler. 4. Bir gün padi ah vezirleriyle seyahate ç kt nda iki bayku görür. Çocuklar ku dilini bildikleri için ku lar n konu tuklar n padi aha anlat r ve padi ah halk n n bozuldu unu anlar. 44
5. Padi ah çocuklar vezirlikten al p eski vezirlerini göreve getirir ve onlara ad olmayan getirmelerini emreder. Vezirler bunun ne oldu unu anlamaz ve çocuklara sormaya gider. 6. Padi ah çocuklar tekrar vezirleri olarak kabul eder; fakat halk yetimlerin vezir olmalar n istemedi i için onlar tekrar bu görevden almaya mecbur kal r. 7. Çocuklar ba ka bir han n ülkesine gider. Bu han n hazinesindeki alt nlar çal p mezara getirirler. Fakat han onlar yakalay p öldürmek istedi i zaman çocuklar ak ll k ederek ölümden kurtulur ve han onlar vezir yapar. Masal n Motif Yap s E. Ölüm Padi ah n tek o lu ölür. P.251.6.1. Üç Erkek Karde Yetim üç erkek karde, o lunun ölümünden sonra kederlenen padi ah eski haline getirir. B.216. Hayvan Dilini Bilmek Üç karde lerden biri hayvan ve ku lar n dilinden anlad için iki bayku un aras ndaki konu may padi aha anlat r. C.755. Bir i Muayyen Bir Zamanda Yapma Padi ah vezirlerine üç gün içerisinde ad olmayan bir eyi getirmelerini emreder. J.120. Çocuktan Ö renilen Ak l Vezirler padi ah n emrini yerine getirmek için üç çocuktan ak l al rlar. F.1088. Ola anüstü Kaç lar Üç erkek karde, padi ah n hazinesindeki alt nlar çalarak her defas nda kaç p kurtulurlar. K.1812. Tebdili K yafet Giyen Padi ah Padi ah k yafet de i tirip üç karde i yakalamak için yanlar na gelir. F.660. Ola anüstü Hünerler Karde ler ola anüstü hünerlere sahiptir. 45
Q.112.0.8. Vezirli i Vererek Mükafatland rma Padi ah, yetim üç çocu u ölümden kurtar r ve üçünü de vezir yapar. BE NC MASAL ALTIN KU Ana Dü ünce yi niyetli ki ilerin mutlu sona ula mas. Masal n Olay Örgüsü 1. Biri zengin, di eri fakir iki karde vard r. Fakir olan n iki o lu dünyaya gelir. 2. Çocuklar alt n ku u yakalay p yüre ini yedikten sonra yast klar n n alt nda alt n bulmaya ba larlar. 3. Babalar alt ndan dolay çocuklar n ba na kötü bir eyin gelmemesi için onlar ba ka yere gönderir. ki karde yolda giderken konu an hayvanlar bulur ve onlar bölerek ayr yollara giderler. 4. Biri bir ehre gelip oradaki halk bir ejderhadan kurtar r. 5. Padi ah delikanl y kendi k z yla evlendirir; fakat o, bir gün cad ya yard m eder ve hayvanlar yla birlikte ta kesilir. 6. A abeyinin kötülü e u rad n ö renen karde i onu aramaya gider. Onun bulundu u köye gidip a abeyini kurtar r ve kendisi tekrar yola ç kar. 7. Yolda bir kad n n a lad n görür ve onun evlad olur. Kad n ehirde bir ejderhan n k zlar götürdü ünü söyler. 8. Delikanl, padi ah n k z n ölümden kurtar r ve padi ah ona taht n verip onu padi ah ilan eder. 9. Sonunda iki karde bulu up aileleriyle beraber ya amaya ba larlar. Masal n Motif Yap s H.1331.1. Harikulade Ku un Ara t r lmas ki karde in yengesi onlara sihirli ku u yakalay p eve getirmelerini söyler. N.135.2.1. ans n Verilmesiyle Hazinenin Ke fi ki karde yakalad klar ku un kalbini gizlice yedikten sonra her sabah yast klar n n alt nda alt n bulmaya ba lar. 46
J.343. Gurbete Ç kma ki karde alt nlar ndan dolay anne ve babas n n ba na kötü bir ey gelmemesi için ehirden ayr l rlar. B.211. nsan Gibi Konu an Hayvanlar ki karde yolculuklar s ras nda, konu an hayvanlara rastlar ve onlar yanlar na al rlar. N.772. Yol Kav aklar nda Ayr lma ki karde hayvanlar bölü erek iki ayr yola koyulur. S.562. Canavara Belli Zamanlarda Verilen Kurban Karde lerden birinin geldi i ehirde yedi ba l y lana her ay birçok k srak ve bir k z verilir. B.300. Yard mc Hayvan Delikanl yedi ba l devle dövü ürken yorulur ve kaplan yard m na gelip devi öldürür. K.950. Hile le Öldürme K z ve k srak sürüsünü getiren bekçi, delikanl ve hayvanlar uyudu unda delikanl n n ba n keserek öldürür. E.35.1. Parçalanan Vücudun Tekrar Canlanmas Hayvanlar uyand ktan sonra delikanl n n öldü ünü görürler ve tav an n getirdi i yapra delikanl n n vücuduna sürerek diriltirler. K.1299. Hile le Aldatma A ac n üzerinde oturan cad delikanl dan a ac sallamas n ister ve onlar ta a dönü türür. H.1385. Kaybolan nsanlar n Ara t r lmas Di er karde k l c n pasland n görünce karde inin ba na kötü bir eyin geldi ini anlar ve onu aramaya gider. R.150. Kurtarma Delikanl cad y öldürerek karde ini ve onun hayvanlar n kurtar r. H.1-H.199. Tan ma mtihanlar ki karde birbirine çok benzedi i için kad n, kocas n ancak onun alt n saatinden tan yabilir. 47
R.11.3. Devler Taraf ndan Kaç r lma Bir padi ah n k z her gece bir dev taraf ndan kaç r l r. E. Ölüm Padi ah k z n n çad r önünde nöbet tutan birçok delikanl k z koruyamad klar için padi ah taraf ndan öldürülür. G.512. Devlerin Öldürülmesi Delikanl devi öldürerek padi ah n k z n ölümden kurtar r. AVCI LE ÇOCU U Ana Dü ünce ALTINCI MASAL yi niyetli ve do ru kimselerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Günün birinde bir avc, ormanda et pi irirken bir cad görür. Cad avc y öldürmek istedi inde avc onu aldat p öldürür. 2. Avc bir tepeye ç k p bir köy görür. Köydekiler onu damat olarak kar lar ve yan na bir k z vererek bir evde b rak rlar. 3. K z, avc ya tan a ar ncaya kadar uyumamas n uyudu u takdirde bütün her eyin kaybolaca n söyler. Avc uyur ve k z köyüyle beraber kaybolur. 4. Avc üzülür; fakat dokuz ay sonra k z dünyaya getirdi i o lan avc ya verir ve bu çocu un avc ya baht getirece ini söyler. 5. Çok ak ll olan bu çocuk büyüdü ünde padi ah olur. Masal n Motif Yap s G.200. Cad Cad avc n n yan na gelip onu öldürmek ister. K.500. Hileyle Tehlike ya da Ölümden Kurtulma Avc a açtan insan yapar ve böylece cad dan kurtulur. K.950. Hile ile Öldürme Avc, cad y hile ile aldatarak öldürür. 48
Z.71.1. Formulistik Say : 3 Avc, bir tepeye ç kt nda üç ota görür. T.131. Evlenme art Peri k z, avc n n tan a ar ncaya kadar uyumad takdirde onunla evlenece ini söyler. K.2015. Çocuk Sahibi Olma Bir sene sonra peri k z, avc ya çocu u getirir ve bu çocu un ona baht getirece ini söyler. T.596. Çocu a Ad Verme Çocuk büyüdü ünde avc ya baht getirdi i için avc ona Bakt bay ad n verir. AYI ÇOCUK Ana Dü ünce YED NC MASAL Yap lan iyili in kar l ks z kalmamas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n kar s ve be o lu vard r. Padi ah ya lan nca ölür ve kar s otuz iki ya nda dul kal r. 2. Bir gün kad n evden ç kt nda bir ay onu kendi ma aras na götürür. Böylece kad n ay yla ya ar ve biri ay ya benzeyen, di eri insan olan iki çocuk dünyaya getirir. 3. Kad n insan olan o luna insan n yapt bütün eyleri ö retir. Bir gün ana, o ul kaç p kad n n ehrine gelirler. Ay Çocuk, ehirdeki bütün bahad rlar yener ve onlar Ay çocu u öldürmeye karar verir. 4. Ay Çocuk ehirden kaçar ve yolda y ld zlara bakarak iyiyi, kötüyü yorumlayan, bal klar n dilini bilen ve k rk y l önce b rak lan ayak izlerini tan yan üç adama rastlar. Dördü birlikte padi ah n bulunmas n emretti i alt n bulur ve Ay Çocuk arkada lar n padi ah n üç k z yla evlendirir. 5. Ay Çocuk ormanda bir k zla tan r ve ikisi birlikte ya amaya ba lar. K zla evlenmek isteyen o ülkenin padi ah, k z bulmak için bir cad gönderir. 6. Cad, Ay Çocuk un evine gelir ve Ay Çocuk un nas l ölece ini ö renince onu öldürüp k z padi aha getirir. 49
7. Ay Çocuk un öldü ünü duyan arkada lar onu bulur ve diriltirler. Bundan sonra padi ah n saray na gidip k z kurtar rlar. Masal n Motif Yap s B.601.1 Ay le Evlenme Ay, padi ah n dul kalm kar s n kaç r p onunla ya amaya ba lar. B.635.1. Ay n n O lu Kad n ay dan biri insan, ikisi ay üç çocuk dünyaya getirir. H.11.1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma Kad n, insan olan çocu u ile ay n n ma aras ndan kaçt ktan sonra evine döner ve olan biteni anlat r. T.596. Çocu a Ad Verme nsanlar ay dan do an çocu a Ay Çocuk ismini verir. F.601. Ola anüstü Arkada lar Ay Çocuk, birincisi y ld zlara bakarak iyi kötüyü bilen, ikincisi bal k dilini bilen, üçüncüsü ise k rk sene önce b rak lan ayak izlerini tan yan üç adamla arkada olur. T.131. Evlenme art Padi ah, kim iki gün içinde ç nar a ac n n alt ndan alt n bulup ç kar rsa k z n ona verece ini söyler. H.1385. Kaybolan nsanlar n Ara t r lmas Ya l padi ah genç k z n bulunmas için upe adl cad y gönderir. K.1299. Hile le Aldatma Cad, Ay Çocuk ve kar s n n oturdu u eve gelir ve yalan söyleyerek onlar n yan nda kal r. E. Ölüm Cad, k z sayesinde Ay Çocuk un ruhunun yay n n ucunda oldu unu ö renir ve yay n ucunu suya atarak evden kaçar. N.820. Yard mc nsanlar Ay Çocuk un arkada lar onun öldü ünü görünce onu kurtarmak için yola ç kar. 50
E. 154. Tekrar Dirilme Ay Çocuk un arkada lar onu ölümden kurtar r. SEK Z NC MASAL BAKTIBAY KADI Ana Dü ünce Ak l ve mant k yoluyla zor durumlar n çözülmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Fakir bir ihtiyar n hiç çocu u olmamaktad r. Bir gün bu adam yolun üzerinde beze sar lm bir çocuk bulup evine getirip ad n Bakt bay koyar. 2. Çocuk çok ak ll olarak büyür ve arkada lar onu kendi aralar nda kad olarak seçerler. 3. Bu ehrin kad s n n bir o lu olur. Delikanl e iyle yolda giderken eytana rastlar. eytan, delikanl n n ekline girer ve delikanl n n e i hangisinin kocas oldu unu anlayamaz. 4. Üçü kad ya gelir; fakat anne ve baba kendi çocuklar n bulamaz. 5. Be i yolda giderken Bakt bay a rastlar ve Bakt bay iki delikanl n n hangisi kad n n o lu, hangisinin eytan oldu unu anlar. 6. Bundan sonra kad Bakt bay ülkenin kad s tayin eder. Masal n Motif Yap s K.2015. Çocuk Sahibi Olma Çocu u olmayan ihtiyar yolda bir çocuk bulur. T.596. Çocu a Ad Verme htiyar, çocu un mutlu ya amas için ona Bakt bay ad n verir. G.303. eytan Kad n n o lu e iyle birlikte yolda giderken eytana rastlar ve eytan adam n ekline girdikten sonra ikisi kad n için dövü meye ba lar. N.820. yard mc nsanlar ki adamdan hangisinin kocas oldu unu bulamayan kad n, Bakt bay dan yard m ister. 51
H.1010. Yerine Getirilmesi Mümkün Olmayan Vazifeler Bakt bay kad, iki adama soyunarak yar malar n ve bir testiye girmelerini söyler. Q.211. Öldürerek Cezaland rma nsan n testinin içine girmesi imkans z oldu u için adam giremez. eytan ise testinin içine girip yakalan r ve öldürülür. CADIYI ALDATAN KIZLAR Ana Dü ünce DOKUZUNCU MASAL Ak l ve kurnazl k yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n üç k z vard r. K zlar çok fazla yemek yediklerinden dolay padi ah onlardan nefret etmektedir. 2. Padi ah k zlar na delik sepetler vererek onlar meyve toplamaya ormana gönderir ve bu s rada halk yla ba ka bir yere göçer. 3. K zlar ormanda epeyce dola p eve döner; fakat köyün yerinde olmad n gördükten sonra yola ç karlar. 4. K zlar bir cad n n evine gelir. Cad kendi k z na k zlardan birini pi irmesini söyleyip gider. 5. K zlar cad y aldat p cad n n k z n pi irir. Kendileri ise kaçarlar. Cad bunu ö rendikten sonra k zlar kovalamaya ba lar; fakat k zlar hileyle cad y aldat p öldürür. Masal n Motif Yap s Z.71.1 Formulistik Say : 3 Padi ah n üç k z olur. K.1299. Hile le Aldatma Padi ah k zlar ndan kurtulmak için sepetlerinde delik açarak k zlar ormana meyve toplamaya gönderir ve kendisi oradan göç eder. G.11.6. nsan Etini Yiyen Cad Cad, evine gelen k zlara küçük karde lerini pi irmelerini söyler. 52
D.1072.1. Sihirli Tarak K zlar cad dan kaçarken büyük k z n tara n att yerde a açlar ç kar ve orman meydana gelir. D.1163. Sihirli Ayna Küçük karde in aynay att yerde göl olu ur. K.950. Hile le Öldürme Cad gölü geçemeyip bo ularak ölür. ONUNCU MASAL DÜ ÜNMEDEN VER LEN CEZA Ana Dü ünce Kötü niyetli ki ilerin cezaland r lmas ve iyilerin mutlu olmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Zengin bir adam n birbirini sevmeyen e i ve k z karde i vard r. Kocas n n k z karde ini evden kovmak isteyen kad n ona kar kötülük yapar ve kocas karde inin ellerini keserek onu evden kovar. 2. Elsiz kalan kad n bir beyin evine gelir ve adam onunla evlenir. Adam ehir d ndayken kad n iki o lan çocu u dünyaya getirir. 3. Adam seven ba ka bir kad n, kar s n n iki köpek dünyaya getirdi ini söyler. Adam da kar s ve çocu unu görmeden onlar evden kovar. 4. Kad n iki çocu uyla bir nehrin k y s na geldi inde elleri yerine gelir. Kad n çocuklar n alarak bir ehre gelir ve orada a ç l k yapmaya ba lar. 5. Bu ehirde düzenlenen zengin adamlar n toplant s na kad n n a abeyi ve kocas da gelir. Toplant da hikâyeler anlat lmaya ba lad nda iki çocuk annelerinin hayat hikâyesini anlat r. 6. Böylece adam e i ve çocuklar na kavu mu olur. Kad n n a abeyi ise iflas eder ve bir gün kar s ona ba rd nda kad n kuyuya dü üp ölür. 53
Masal n Motif Yap s S.62. Zalim E Zengin adam n kar s kocas n n k z karde ini sevmedi i için ona iftiralar atarak kocas na onu kovdurur. N.711.1. ehzade Ormanda Buldu u K zla Evlenir Zengin bir adam, her gün bahçesine gelen elsiz k z evine getirip onunla evlenir. K.2213. Hain Kad n K z, iki o lan dünyaya getirdi inde zengin adama mektup gönderilir. O adam seven bir ba ka kad n mektupta k z n iki köpek yavrusunu dünyaya getirdi ini yazarak mektuplar de i tirir. V.52. Duan n Esrarengiz Gücü ki çocu uyla evden kovulan elsiz kad n Tanr ya dua eder ve iki eli yerine gelir. H.11.1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma Çocuklar büyüdü ünde zenginlerin toplant s nda annesinin ve kendilerinin hayat hikayelerini anlat rlar. F.347. Devlerin Nasihati K z n a abeyi iflas eder ve zalim kar s kuyuya dü üp öldükten sonra kuyudan ç kan dev ona kar s n b rak p onunla birlikte gelmesini söyler. HOCA, USTA, TERZ Ana Dü ünce ON B R NC MASAL Aç gözlülü ün iyilikle sonuçlanmamas. Masal n Olay Örgüsü 1. Hoca, usta ve terzi arkada olurlar. Üçü bir yere giderken gece olur ve yanlar nda k ymetli bir ey ta d klar ndan, çal nmamas için s rayla gözcülük ederler. 2. Kendi nöbetinde usta, a açtan insan eklinde bir ey yapar, terzi ona elbise diker, hoca ise Tanr dan ona can vermesini ister. 3. A aç güzel bir k za dönü ür. Her biri onu almak ister; fakat üçü bir sonuca varamaz. 54
4. Dördü önce bir kad ya gider.kad onlara bu k z n kendisinin kaybetti i k z oldu unu söyler. 5. Daha sonra dördü padi aha gider. Padi ah onlara bu k z n o lunun kaybetti i e i oldu unu söyler. 6. Üçü buna inanmazlar. Hoca, Tanr dan k z n can n almas n ister, duas kabul olur. Bunun üzerine terzi elbiselerini al r; usta ise a ac parçalar. Masal n Motif Yap s Z.71.1. Formulistik Say : 3 Hoca, usta ve terzi üç arkada t r. F.505. Ola anüstü K z Usta a açtan bir k z yapar, terzi k za elbise diker, hoca Tanr dan k za can ister. W.181. K skançl k Üç arkada, k z k skan rlar. N.820. Yard mc nsanlar Üçü anla amad klar için kad ya gider, fakat kad da k z istedi i için bu defa dördü padi aha gider. E. Ölüm Aralar nda anla amad klar için hoca Tanr dan k z n can n almas n ister. HOCA VE S H RBAZ KADIN Ana Dü ünce ON K NC MASAL Kötülük yapanlar n cezalar n bulmas, iyilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir hocan n sihirbaz bir e i vard r. Bir gün hoca, e inin gece bir yere gidip insan eti yedi ini ö renir. E i onu sihirle, köpe e dönü türüp evden kovar. 2. Köpe e dönü en hoca, bir padi ah n alt nlar n gökten inen kara bir buluttan korur ve padi ah onu saray na al r. 55
3. Di er ülkelerin padi ahlar köpe in bu özelli ini ö renip padi ahtan köpe i ödünç vermesini ister. Köpek onlara da yard m eder ve padi ahlardan birer alt n tasma hediye olarak al r. 4. Padi ah n evine bir adam gelir ve köpe i s namak ister. Köpe in s navdan geçti i takdirde adam padi aha taht n ve alt nlar n verece ini söyler. 5. Köpek eklindeki hoca, sihirbaz e inden öç almak ister; ancak e i sihirle onu öldürmeye çal r. Fakat hocan n yeni evlendi i e i de sihirbazd r ve kocas n daha önceki e inden kurtar r. Masal Motif Yap s F.505. Ola anüstü Kad n Bir hocan n sihirbaz bir e i vard r. K.1299. Hile ile Aldatma Kad n kocas n hileyle aldat p bir yere gider. G.11. Yamyaml n Çe itleri Kad n mezara gidip ölülerin etini yer. D.50. nsanda Sihirle Yap lan De i iklikler Kad n sihirle kocas n köpe e dönü türür. Z.71.1. Formülistik Say : 3 Üç h rs z yere iner. Q.46.4. ntikam Alma Köpek eklindeki hoca sihirli kar s ndan öcünü almak ister. N.820. Yard mc nsanlar Ya l bir kad n hocaya kar s ndan nas l kurtulabilece ini ö retir. V.52. Duan n Esrarengiz Gücü Hocan n yeni ald han m eski kar s n yakla t rmamak için dua okur. 56
ON ÜÇÜNCÜ MASAL D L VE YAYIK IN DÜNÜRLÜ Ü Ana Dü ünce Toplum yöneticilerinin gerçek yüzlerini göstermesi. Masal n Olay Örgüsü 1. dil in bir o lu, Yay k n ise bir k z olur. dil in o lu k z görmeye gider ve eve döndü ünde k za bir sonraki defa bir kazla gelece ini söyler. 2. Delikanl söyledi i gibi k z n evine kazla döner ve at için ota n içine biri süt, di eri su dolu iki yemlik koymas n ister. 3. Bir zaman sonra at ölür. Delikanl çok üzülür. Padi ah ise delikanl ya bir at al p yola ç kmas n ve yolda ne gördüyse ona anlatmas n söyler. 4. Delikanl yolda gördüklerini anlat r ve padi ah delikanl n n gördüklerine dair yorum yapar. 5. Delikanl gitti inde ni anl s hastalan r ve ölür. Delikanl da kendi köyüne döner. Masal n Motif Yap s B. 184.1.6. Sihirli At Delikanl n n iki kanatl at vard r. T.258. Merakl Kad n Evine dönen kad n at için yap lm olan ota merak eder. H.1450. Dikkat mtihan Yay k, damad n evine giderken yolda gördüklerini ona anlatmas n söyler. E. Ölüm Delikanl evine gitti i zaman ni anl s hastalan r ve birkaç gün sonra ölür. 57
Y L K VE KÖTÜLÜK Ana Dü ünce ON DÖRDÜNCÜ MASAL yilerin mükafatland r lmas, kötülerin cezaland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. yilik ve Kötülük adl iki arkada vard r. Bu ikisi yilik in yiyeceklerini yiyip bitirdikten sonra Kötülük, yilik in kulak ve gözlerini yemelerini teklif eder. 2. Böylece kulaks z ve gözsüz kalan yilik i, Kötülük ormanda tek ba na b rak r. 3. yilik ormanda kaplan, kurt ve tilkinin korudu u ç nar a ac na gidip iyile ir, obaya gidip alt n bulur ve zengin bir adamdan bir köpek sat n al r ve onu yak p kemiklerini cebine koyar. 4. yilik bir padi ah n saray na gelir ve bir zaman sonra ölen padi ah diriltir. Padi ah ona taht n verip k z yla evlendirir. 5. yili in durumunu ö renen Kötülük, yilik e onu ormana götürüp kulaklar n kesip, gözlerini ç kar p burada b rakmas n söyler. Kötülük ü gören kaplan, kurt ve tilki Kötülük ü öldürüp yer. Masal n Motif Yap s Q.2. yiler ve Kötüler yilik ve Kötülük iki arkada olur. S.165. Oyulan Gözler Kötülük, yilik in gözünü ç kar p pi irir. S.143. Ormana terk etme Kötülük, gözleri oyulan, kulaklar kesilen yilik i ormanda b rak r. B.211. nsan Gibi Konu an Hayvanlar yilik, ormanda kurt, kaplan ve tilkinin konu tuklar n duyarak onlar n ne yapt n ö renir. D.1505. Körlü ü Gideren Sihirli Nesneler Ormanda yilik sihirli bir a aca dokunduktan sonra gözleri yeniden görmeye ba lar. 58
E.151. Tekrar Dirilme yilik in getirdi i siyah köpe in kemi i padi ah diriltir. Q.112.0.1. Krall k Vererek Mükafatland rma Padi ah, yilik e onu kurtard için taht n verir. JAKAN A Ana Dü ünce ON BE NC MASAL Ak l ve sihir yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Eski zamanda bir padi ah vard r. Uzun süre sonra han m hamile kal r ve bir o lan dünyaya getirir. 2. Padi ah n o lu Jakan a çok h zl büyür ve on dokuz ya na gelince padi ah Jakan a ya taht n verir. 3. Günlerden bir gün Jakan a vezirleriyle birlikte ava ç kt nda bir da a gelir. Da da tav anlar n ya ad n görür ve tav anlar Jakan a n n kendilerinin padi ah olmas n isterler. 4. Jakan a ve vezirler tav anlardan kaçt ktan bir süre sonra yolda vezirler ölür, Jakan a ise insanlar bir gün ya ayan, di er gün ya amayan, suyu bir gün akan, di er gün akmayan bir ehre gelir. 5. Jakan a, ku lar padi ah yla tan r ve padi ah n evlerinin birindeki peri k zlar n görüp birine a k olur. 6. Jakan a, peri k z yla evlendikten bir süre sonra k z evden kaçar ve anne babas n n evine döner. 7. K z n anne babas ona k zar ve Jakan a y bulup k z ona verirler. 8. O s rada sava a giden Jakan a n n babas na periler yard m eder ve Jakan a n n babas evine sapasa lam döner. 59
Masal n Motif Yap s F.500-F.599. Ola anüstü nsanlar Padi ah n o lu Jakan a bir günde bir ya na, ikinci gün iki ya na, üçüncü gün üç ya na, sekizinci gün sekiz ya na gelir. F.771. Ola anüstü Kale Jakan a vezirleriyle bir da n tepesinde bulunan tav anlarla dolu olan bir kaleye gelir. B.211. Konu an Hayvan Tav anlar Jakan a ya kendilerinin padi ah olmalar n söyler. B.570. Hayvanlar nsana Hizmet Eder Jakan a, tav anlara padi ah olduktan sonra, tav anlar ona ve vezirlerine hizmet etmeye ba lar. D.931. Sihirli Kaya (Ta ) Jakan a ve vezirlerin ormanda buldu u ta n üzerinde hangi yöne gidilirse neye rastland yaz lmaktad r. K.1299. Hile ile Aldatma Jakan a ve vezirleri tav anlar sarho edip kaçarlar. A.2286. Hayvanlar n Özellikleri Jakan a y ve vezirleri kovalayan tav anlar yolda boyu kendileri kadar olan kar ncalarla dövü mek zorunda kal r. E. Ölüm Jakan a ve vezirleri tav anlardan kurtulup yola devam eder. Vezirler bir süre sonra ölür ve Jakan a tek ba na kal r. C.920. Yasa n Çi nenmesi ehir halk n n cuma günleri bal k tutmalar yasaklanmas na ra men kimse kulak asmay p bal k tutmaya devam eder ve bu yüzden ehrin suyu bir gün kuruyup, bir gün akmaktad r. C.755. Bir i Muayyen Bir Zamanda Yapma Padi ah, Jakan a ya söyledi i i i bir saatte yaparsa k rk gün ona bakaca n ve kendisine alt n verece ini söyler. 60
D.1312. Rüyada Nasihat Jakan a rüyas nda birinin, sa tarafa yuvarland nda da dan inebilece ini söyledi ini duyar. F.718. Ola anüstü Kuyu Jakan a da dan dü tü ünde eli aya k r l r. Ancak, daha sonra bir kuyuda y kanarak eski haline döner. F.234.2. nsan eklindeki Peri Ku lar padi ah n n üst taraf insana, belden a a k sm ise ku a benzemektedir. F.347. Perilerin Nasihati Ku lar padi ah, Jakan a ya k rk saray n n anahtarlar n verip k rk nc saraya girmemesini tembih eder. C.920. Yasa n Çi nenmesi Jakan a, ku lar padi ah n n yasaklad saraya girer. F.300. Perilerle Evlenme ya da rtibat Kurma Jakan a, üç perinin küçü ünü yakalay p onunla evlenir. F.1088. Ola anüstü Kaç lar Peri k z, Jakan a n n kendisinden saklad k yafetleri bulup kendi evine kaçar. B.450. Yard mc Ku Jakan a, kar s n bulmak için ku lardan yard m ister ve ku lar onu perilerin dola t yere götürür. KARAMERGEN Ana Dü ünce ON ALTINCI MASAL Yap lan iyili in kar l ks z kalmamas. Masal n Olay Örgüsü 1. Karamergen adl bir avc vard r. Kendisi çok fakirdir ve ne mal mülkü ne de çocu u vard r. 2. Karamergen bir gün ava gitti inde bir cad ya rastlar; cad onu öldürmek ister ancak Karamergen hileyle cad y öldürür. 61
3. Bundan sonra Karamergen bir da n tepesindeki köye ula r. Köydeki her ey kendili inden yap l r. 4. Karamergen in köy padi ah n n k z yla kalmak için s navdan geçmesi gerekir; fakat s nav ba aramaz ve k z kaybeder. 5. Karamergen kendi köyüne döner. Avlad hayvanlar n derilerini sat p zengin olur. Daha önce k s r olan e i bir o lan do urur. 6. Bir zaman sonra Karamergen in kaybetti i padi ah n k z bir o lan dünyaya getirir ve onu Karamergen e verir; fakat çocuk fazla ya amay p ölür. Karamergen in kendi çocu u ise o ülkenin padi ah olur. Masal n Motif Yap s P.414. Ava Ç kma Karamergen insan n ayak basmad yere ava ç kar. G.200. Cad Karamergen et pi irip yemek yerken yan na kad n k l ndaki cad gelir. K.1299. Hile ile Aldatma Karamergen, a ac insan ekline getirerek cad y aldat r. G.278. Cad n n Ölümü Karamergen, cad y tüfe iyle vurup öldürür. F.220. Perilerin Ya ad Yer Karamergen, içinde her eyin kendili inden meydana geldi i perilerin mekan na gelir. F.505. Ola anüstü K z Karamergen evde otururken içeriye dolunay gibi güzel peri k z girer. T.131. Evlenme art Peri k z, tan a ar ncaya kadar uyumad takdirde Karamergen le evlenece ini söyler. F.347. Perilerin Nasihati Karamergen, art n yerine getirmeyince peri k z na kavu amaz, ama bir sonra peri k z dünyaya getirdi i çocu u ona verir ve çocu a iyi bakmas n söyler. 62
ON YED NC MASAL KOCASINI SEÇEN KIZ Ana Dü ünce Adaletli seçimin yap lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n k z vard r. Padi ah, k z n onun seçti i delikanl yla evlendirece ini söyler. 2. Bir gün k z, kendisine hediye getiren delikanl lardan hangisinin hediyesini be enirse onunla evlenece ini söyler. 3. ehre yak n bir yerde k za hediye götüren üç delikanl kar la r. Birincisi çok h zl uçan hal y, ikincisi her yeri gösteren aynay ve üçüncüsü ise sihirli elmay götürürler. 4. Bir zaman sonra üçü aynaya bakarak k z n hasta oldu unu görüp hal yla saraya gider ve elmay verip diriltirler. 5. O zaman k z elma getiren delikanl yla evlenece ini söyler. K z, iki delikanl n n hediyelerini geri verebilece ini; fakat üçüncüsünün elmas n yiyip geri veremeyece i için onunla evlenmeye karar verdi ini söyler. Masal n Motif Yap s J.1111. Ak ll, Güzel K z. Çok eski bir zamanda çok ak ll ve güzel k z vard r. T.131. Evlenme art ( mtihan). K z, kendisine iyi hediyeyi getiren adamla evlenece ini söyler. Q.400-Q.599. Cezaland rma. Padi ah, k z n n hediyeyi be enmedi i takdirde adam n ba n kesece ini söyler. Z.11.1. Formülistik Say : 3 Üç ehirden ayn anda üç adam ç k p bir yerde kar la rlar. D.1300-D.1599. Sihirli Hal Birinci adam n uçan hal s vard r. D.1163. Sihirli Ayna kinci adam n her eyi gösteren aynas vard r. 63
F.813.1. Sihirli Elma Üçüncü adam n ifa veren bir elmas vard r. T.11.7. Sihirli Aynada K z n Görülmesi Üçü aynada k z n hasta olup ölmek üzere oldu unu görürler. E.151. Tekrar Dirilme Küçük karde elmay k za yedirip k z diriltir. T.0-T.99. Evlilik. K z elma getiren delikanl yla evlenir. NAV A HAN Ana Dü ünce ON SEK Z NC MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas, kötü niyetli ki ilerin ise, cezalar n çekmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Nav a Han adl biri padi ah olur. O, bir gün halk n toplay p herkesin ba ndan geçenlerin anlatmas n ister. 2. Bir adam, bir bahad r n yolda aln nda kula ve gözü olan bir grup adam gördü ünü ve onlar n Müslüman periler oldu unu anlat r. 3. Di er bir adam, yolculuk yaparak bir eve geldi ini, orada ya l bir kad n ve k z n gördü ünü, adam nas l yedirip içirip daha sonra öldürmek istediklerini anlat r. 4. Üçüncü adam, bir bahad r n mezara geldi inde bir ay n n mezar kazd n, o ay y öldürdü ünü, mezarda bir k z n diri diri yatt n, onu kurtar p eve getirdi ini anlat r. 5. Nav a Han üçünün de hikayelerini, özellikle bahad r n k z kurtard hikayesini de erlendirir. Masal n Motif Yap s F.531. Büyük Devler Yolcu, beyaz bir evde aln nda kula ve gözleri olan, büyük devleri görür. H.11.1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma Yolcu bilge bir adama rastlar ve ona olup biteni anlat r. 64
P.320. Misafirperverlik K z ve orta ya l kad n, adam evlerinde misafir ederler. F.92. Kuyuya Giri Adam, yata a yatar yatmaz derin bir kuyuya dalar. K.2213. Hain Kad n Kad n kuyuya inip adam öldürmek ister. E. Ölüm Adam kurtulup kad n ve k z öldürür. B.211.2.3. Konu an Ay Ay, k z yiyece ini söyler. K.1860. Ölüm veya Uyku Taklidini Yaparak Aldatma K z, ölü taklidi yaparak sessiz bir ekilde kuyuda yatar. R.150. Kurtarma Yolcu ay y öldürerek k z kurtar r. ON DOKUZUNCU MASAL OMAR VE GAZ ZA Ana Dü ünce yi niyetli ki ilerin mutlu sona ula mas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n iki kar s vard r ve ilk kar s n n çocu u olmamaktad r. Padi ah n ikinci kar s biri k z, di eri o lan iki çocuk dünyaya getirir. Adlar n Omar ve Gaziza koyarlar. 2. Padi ah n ilk e i onlar sevmedi i için padi aha kumas n n kedi dünyaya getirdi ini söyler ve padi ah bu çocuklar n at lmas n emreder. Çocuklar bir sepete koyup atarlar. 3. Bu sepeti bir bal kç bulur ve çocuklara bakmaya ba lar. ki çocuk sekiz ya na geldi inde bal kç ölür. 4. Omar avlanarak ikisinin ya am n devam ettirir. Omar, Gaziza ya saçlar n suda y kamamas n tembihler; fakat Gaziza onu dinlemeyip y kar ve padi ah onun bulunmas n emreder. 65
5. K z, padi ahla evlenir. Omar ise ona k z p ba ka bir ülkeye gidip padi ah olur. 6. Bir zaman geçti inde Gaziza iki çocuk dünyaya getirir ve a abeyini aramaya gider. 7. A abeyinin kör oldu unu duydu unda onu iyile tirir ve ikisi yeniden mutlu ya amaya devam eder. Masal n Motif Yap s P.10. Padi ah Bir padi ah n hiç çocu u yoktur. T.145.0.1. Birden Fazla Han mla Evlilik Padi ah n iki e i vard r. E. Ölüm Padi ah n kumas do um yapt ktan biraz sonra ölür. S.31. Zalim Üvey Anne Padi ah n ilk e i kumas n n dünyaya getirdi i iki çocu u sevmez. R.124. Çocu un Sudan Kurtar lmas Bal kç, sand sudan ç kard nda içinde iki çocuk oldu unu görür. P.253. K z ve Erkek Karde Omar ve Gaziza birlikte ya amaya ba lar. C.751. Baz eyleri Yapma Yasa Omar Gaziza ya saçlar n nehirde y kamay yasaklar. C.920. Yasa n Çi nenmesi Gaziza karde ini dinlemeyip saçlar n nehirde y kar. H.1301. Güzel K z n Ara t r lmas Hasan adl padi ah alt n saçl k z bulan adama koyun ba kadar alt n verece ini söyler. H.1563. Hüner mtihan Omar direkteki paray vurup o ülkenin padi ah olur. D.1505. Körlü ü Gideren Sihirli Nesneler Gaziza hizmetçisi vas tas yla Omar a sihirli elma verip onun gözlerini tedavi eder. 66
PAD AH ÇOCUK Ana Dü ünce Y RM NC MASAL Kötü niyetli ki ilerin cezaland r lmas ve iyilerin mutlu olmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n otuz e i vard r, fakat çocu u yoktur. En son evlendi i e i hamile kald nda mutluluktan kalbinin dayanamayaca n dü ünen padi ah ava gider. 2. Padi ah n e i bir erkek çocuk dünyaya getirir. Padi ah n di er han mlar onu k skand ktan kad na bir kötülük yapmay dü ünürler. 3. Padi ah n han mlar bir cad ça r r. Cad, çocu u bir camiye b rak r. Kad nlar ise çocu un yerine bir köpek yavrusunu koyup padi aha bir haberci gönderirler. 4. Padi ah e inin bir köpek yavrusu do urdu unu duyunca çok k zar ve e inin zindana at lmas n emreder. 5. Camiyi temizleyen ya l bir adam çocu u bulup evine götürür. Hayat boyunca çocuk sahibi olamayan ya l adam ve e i onu kendi çocu u gibi büyütür. 6. Aradan on y l geçer. Günlerden bir gün çocuk arkada lar yla oynarken çocuklar kendi aralar nda bir padi ah seçmeye karar veririler. Aralar nda anla p ya l adam n o lunu padi ah olarak seçerler. 7. Padi ah çocuk di er çocuklara sokaklarda dövü en ki ileri kendi huzuruna getirmelerini emreder. 8. Günlerden bir gün çocuklar bir at ve bir k srak için kavga eden iki adam padi ah çocu un huzuruna getirirler. Padi ah çocuk onlar n davas n dinledikten sonra onlar büyük padi aha gönderir. Büyük padi ah n onlar n davas n çözemedi i takdirde kendisine dönmelerini söyler. 9. Büyük padi ah iki adam n davas n çözemeyince iki adam padi ah çocu a döner ve o, ikisinin davas na çözüm bulur. 10. Bir ba ka gün çocuklar iki adam n bir kad n için kavga ettiklerini görüp onlar padi ah çocu unun huzuruna getirirler. Padi ah çocuk ilk önce onlar büyük padi aha gönderir. Fakat büyük padi ah onlar n davas n çözemedi i için ikisi padi ah çocu a döner ve padi ah çocuk onlar n davas n kolayca çözer. 67
11. Yine bir gün çocuklar iki adam n bir deve yavrusu için kavga ettiklerini görüp onlar padi ah çocu a götürürler. Padi ah çocuk onlar da dinler ve büyük padi aha gönderir. Büyük padi ah davas n çözemez ve iki adam padi ah çocu a döner. Padi ah çocuk onlar n davas n da kolayca çözer. 12. Padi ah çocu un adaleti hakk nda söylentiler büyük padi aha kadar ula r. Söylentilerin gerçek olup olmad n ö renmek isteyen büyük padi ah cami avlusunu temizleyen ya l adam ça r r ve ona; On be koyunumu do urtup on be gün sonra getir der. 13. htiyar, eve kederlenerek geldi inde çocuk onun neden kederli oldu unu sorar. Derdini ö renince kendisinin bu sorunu çözece ini söyler. 14. Aradan on be gün geçtikten sonra ihtiyar gelmeyince padi ah onun evine gider. Çocuk, padi ah n verdi i emri yerine getirir, fakat padi ah ona ba ka bir emir daha verir. Çocuk onu da kolayca çözer. 15. Kaybetmeyi istemeyen padi ah çocu u saray na davet eder, fakat ona bir art ko ar. Çocuk bu art yerine getiremedi i takdirde cezaland r lacakt r. 16. Çocuk padi ah n art n kabul edip saray na padi ah n istedi i ekilde gelir. 17. Çocu a yenilen padi ah bir gün onu evine ça rt r ve onu öldürece ini söyler; fakat çocuk kendisinin padi ah n o lu oldu unu söyleyerek olup biteni anlat r. 18. Padi ah çocu un annesini zindandan ç kart p, di er han mlar n ve cad y zindana atar. Böylece anne ile babas çocuklar na kavu ur ve ak ll çocuk babas n n taht na oturur. Masal n Motif Yap s T.145.0.1. Birden Fazla Han mla Evlenme Padi ah n otuz han m vard r. K.2015. Çocuk Sahibi Olma Padi ah n hiçbir han m ndan çocu u yoktur; fakat son ald han m nihayet hamile kal r. Z.71.? Formulistik Say : 7 Padi ah gittikten yedi gün sonra han m bir o lan dünyaya getirir. 68
W.181. K skançl k Padi ah n di er han mlar kad n k skan r ve padi ah avdayken çocu u cad n n yard m yla caminin avlusuna b rak r. K.1299. Hile ile Aldatma Zalim kad nlar padi aha kar s n n köpek yavrusu do urdu unu söylerler. R.41.3. Zindana Hapsetme Sinirlenen padi ah kar s n zindana att r r. N.825.1. Çocu u Olmayan htiyarlar Kahraman Evlat Edinirler Camiyi temizleyen ihtiyar, cami avlusunda bir çocuk bulur ve evine getirir. J.1113. Ak ll O lan Çocuk büyünce çok ak ll olur ve arkada lar onu kendilerine padi ah olarak seçerler. J.120. Çocuktan Ö renilen Ak l Çocuk olan padi ah gelen bütün davalar çözer. H960. Ak l ve Beceriyle Zor S nav n Ba ar lmas Padi ah, çocu a zor vazifeler vermesine ra men çocuk hepsini kolayl kla yerine getirir. Q.465.3. Kuyuya Atarak Cezaland rma Gerçe i ö renen padi ah, çocu un annesini serbest b rak r. Cad y ve bütün han mlar n kuyuya atar. PAD AH LE ÇOCU U Ana Dü ünce Y RM B R NC MASAL Ak l ve kurnazl k yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n e i ve o lu; e inin ise bir sevgilisi vard r. 2. Bir gün padi ah ava ç kt nda e inin sevgilisi kad na gelip ona o lu ve kocas n öldürmesini söyler. 3. Çocu un sihirli bir at vard r. Onun yard m yla kad n n çocu unu öldürmesi engellenir. 69
4. Çocuk ba ka bir ehre gider. Her soruya Bilmiyorum diyerek cevap verdi i için herkes ona aptal der. 5. O, ülkenin padi ah n n küçük k z çocu u görünce ona a k olur. Padi ah, k zlar n evlendirmek istedi inde küçük k z Bilmiyorum la evlenmek istedi ini söyler. 6. Padi ah damatlar n s namak için onlara birkaç görev verir. Bu görevleri sadece padi ah n küçük damad yerine getirir. Bu yüzden padi ah ona kendi taht n verip onu padi ah ilan eder. Masal n Motif Yap s S.12. Zalim Anne Padi ah n kar s sevgilisinin sözünü dinleyip o lunu zehirleyerek öldürmeye çal r. B.181. Sihirli At Padi ah n o lunun at çocu u her seferinde ölümden kurtar r. K.1825.1. Doktor K l na Girmek Padi ah kar s hastaym gibi yaparak sevgilisini doktor olarak evine ça r r. K.1299. Hile ile Aldatma Sahte doktor, kad n n iyile mesi için tulpar at n etini yemesi gerekti ini söyler. B.211.1.3. Konu an At Padi ah n o lunun at delikanl ya kendisini ölümden nas l kurtaraca n ona güzelce anlat r. R.150. Kurtarma Padi ah n o lu at n söyledi i zamanda at ölümden kurtar r. D.991. Sihirli K l Padi ah n o lu ve at ayr l rlarken at kendi k l ndan kopararak delikanl ya verir. Z.100. Sembolik simler Padi ah n o lu bir ehre gelir ve insanlar n bütün sorular na Bilmiyorum diye cevap verdi i için ona Bilmiyorum ad n verirler. 70
V.52. Duan n Esrarengiz Gücü Padi ah n o lu, Allah a önce bahçenin y k l p daha sonra daha güzel bir bahçenin yap lmas için dua eder. T.131. Evlenme art ( mtihan) Padi ah, üç k z na birer elma vererek evlenmek istedikleri adamlara elmay atmalar n söyler. Y RM K NC MASAL PAD AHIN KAYBOLAN KIZI Ana Dü ünce yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas, kötü niyetli ki ilerin ise, cezalar n çekmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n bir k z vard r. Padi ah onu çok sever ve asla yan ndan ay rmaz. 2. Bir gün padi ah, kom u bir padi ah n evindeyken k z kaybolur. Padi ah n k z n aramaya gönüllü olan bir delikanl padi ahtan on iki yaver ve bir gemi ister. 3. Onlar bir adaya var r ve orada bir ev görür. Delikanl, yaverlerini k z bulmaya gönderir. Delikanl evde yaln z kal nca bir ihtiyar gelir, onunla dövü ür ve yenilince ona k z nerede bulaca n söyler. 4. Delikanl yerin yedi kat a a s na inip k z bulur; fakat kötülük dü ünen yaverler, delikanl y orada b rak p k z götürürler. Gerçe i padi aha söyledi i takdirde k z öldüreceklerini söylerler. 5. Delikanl yer alt ndaki odalar dola rken üç ku yavrusunu ejderhadan kurtar r ve ku lar onu yer üstüne ç kar r. 6. Delikanl padi ah n saray na gelince k z onu tan r ve babas na olan biteni anlat r. Böylece delikanl k zla evlenir ve padi ah olur. Masal n Motif Yap s D.800-D.1699. Sihirli Objeler Padi ah ehir d ndayken ehre alt n gemi gelir. R.39. Çe itli Kaç rmalar Padi ah n k z gemiye girdi inde alt n gemi kaybolur. 71
H.1563. Hüner mtihan Padi ah, k z n bulan adama hanl n ve k z n verece ini söyler. D.1300-D1599. Sihirli Objelerin Fonksiyonlar Gemi kendili inden gider. S.62. Zalim Adam Eve ya l bir adam girer ve delikanl ile dövü meye ba lar. E. Ölüm Delikanl ihtiyar n ba n keserek öldürür. F.80. Alt Dünyaya Seyahat Delikanl, k z kurtarmak için yerin alt na iner. F.71.1. Formülistik Say : 3 Delikanl, yaverlerine kendisini üç gün beklemelerini söyler. F.71.12. Formülistik Say : 40 Delikanl k rk kap dan geçer. F.505. Ola anüstü K z Delikanl, ay ve güne kadar güzel bir k z görür. K.1931.2. Sahtekarlar, Kahraman Yer Alt Dünyas nda B rak rlar Delikanl n n yaverleri ona dü manl k besledikleri için onu yerin alt nda b rak rlar. R.150. Kurtarma Yeralt nda kalan delikanl ku yavrular n y landan kurtar r. B.450. Yard mc Ku Ku, yavrular n kurtaran delikanl y kurtar r. F.101.3. Ku Üzerinde Alt Dünyadan Dönü Ku, delikanl y yeralt ndan yeryüzüne ç kar r. Q.112.0.1. Krall k Vererek Mükafatland rma Padi ah, delikanl y aldatan yaverleri cezaland r p delikanl ya hanl n verir. 72
Y RM ÜÇÜNCÜ MASAL PAD AHIN KIZININ H KÂYES Ana Dü ünce Kötülük yapanlar n cezalar n çekmeleri. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n tek bir k z vard r. K z, kendisini gece korumakla görevli askerleri güvenilmez olduklar için öldürür. 2. Bilge ki iler, birisinin k z n rüyas na birinin girip onunla bir ey yapt n ve k z n askerleri bundan dolay öldürdü ünü söyler. 3. Padi ah, k z n n rüyas na giren ve onu rahats z eden adam bulmaya dan man n gönderir. Dan man o adam bir kad n vas tas yla bulur. Kad n, adam n sihirbaz oldu unu her gece k zlar n rüyas na girdi ini ve onlarla istedi i eyi yap p gitti ini anlat r. 4. Padi ah, adama k z yla evlenebilece ini söyler ve onu böylece kand r r. 5. Adam, padi ah n saray na geldi inde padi ah sihri nereden ö rendi ini ve nas l geli tirdi ini sordu unda adam anlatmaz. Fakat padi ah adam izleyip onun s rr n ö renir ve adam yakalay p öldürülmesini emreder. Masal n Motif Yap s F.1069. Rüyan n Anlat lmas Padi ah n k z, rüyas na bir adam n gelip ona istedi i eyi yapt rd n anlat r. N.820. Yard mc nsanlar Padi ah n k z n rahats z eden adam n yakalanmas için o adam n ya ad ehrin padi ah askerlerini gönderir. K.950. Hile ile Öldürme K z n babas, k z rahats z eden adam ça rt p k z yla evlendirdikten sonra hileyle sihrini ö renmek ister ve ö renince de adam öldürür. 73
PAD AHIN ÇOBANI Ana Dü ünce Y RM DÖRDÜNCÜ MASAL Ak l ve sihir yoluyla güç durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n çoban ve onun bir o lu vard r. Bir gün delikanl iki ay görür ve ona a k olup babas na anlat r. Babas, birinin padi ah n k z n n nuru oldu unu söyler. 2. Çoban, padi ah n k z n istemeye gitti inde padi ah, delikanl n n bir sihir ö renmesi gerekti ini söyler. 3. Çoban bir sihirbaza gidip o luna sihir ö retmesini ister. 4. Sihirbaz n k z delikanl ya a k olur ve ona sihri ö retir. 5. Bir gün delikanl evine döner ve çe itli hayvanlara dönü erek babas na onlar pazarda satmas n söyler. 6. Bunu ö renen sihirbaz çocu u öldürmek ister; fakat delikanl ya a k olan k z babas na yard m etmez ve delikanl sihirbaz öldürür. 7. Delikanl padi aha sihir ö rendi ini anlat r ve onun k z yla evlenir. Masal n Motif Yap s T.10. A k Olma Çoban n o lu aya bakarak a k olur. T. 131. Evlenme art Padi ah, çoban n o luna sadece bir hünerini gösterdi i takdirde k z n verece ini söyler. F.505. Ola anüstü K z Sihirbaz n k z çoban n o luna sihir ö retir. D.101. nsan n Hayvana Dönü mesi Delikanl güvercine dönü erek babas n n evine gelir. D.1505. Körlü ü Gideren Sihirli Nesneler Güvercin olan delikanl kör babas n n gözlerine kanatlar yla dokunup babas n n gözlerini açar. 74
K.1299. Hile le Aldatma Birkaç kere farkl hayvanlara dönü en delikanl y babas pazarda padi aha satar fakat geceleri delikanl insana dönü üp evine kaçar. K.500. Hileyle Tehlike veya Ölümden Kurtulma Sihirbaz delikanl y öldürmek istedi i zaman delikanl k z n yard m yla sihirli nesnelere dönü erek ölümden kurtulur. Y RM BE NC MASAL PAD AHIN ÜÇ KIZI Ana Dü ünce Ba ka birine ait olan sormadan almak sorumluluk ister. Masal n Olay Örgüsü 1. Padi ah n üç tane k z vard r. Padi ah ehre gitti inde k zlar n n ne istedi ini sorar. Padi ah n büyük k z mercan, ortanca k z alt n yüzük, küçük k z ise ceviz dal getirilmesini ister. 2. Padi ah iki k z n n istedi ini al r ve eve dönerken bir bahçeye u rar. 3. Bahçede cevizin dal n kopard nda padi ah bir ay görür. Ay ona küçük k z n getirmesini emreder. 4. Padi ah n k z bunu ö renip kendisi ay ya gider. Ay yak kl bir gence dönü ür ve k zla evlenir. Masal n Motif Yap s Z. 71.1. Förmülistik Say : 3 Padi ah n üç k z vard r. B. 211. 2. 3. Konu an Ay Ay, padi ah n onun bahçesinden cevizleri koparmas n n sebebini sorar. M. 244. Hayvanlar ve nsanlar Aras nda Anla ma Ay, cevizi padi aha vererek onun yerine k z n getirmesini söyler. D. 300. Hayvan n nsana Dönü mesi K z ve ay yerin alt na indikten sonra ay yak kl bir delikanl ya dönü ür. 75
PAD AHIN ÜÇ O LU Ana Dü ünce Y RM ALTINCI MASAL Büyüklerin sözüne itaat edip ak ll hareket etme. Masal n Olay Örgüsü 1. Padi ah n evlilik ça na gelmi üç o lu vard r. Padi ah, s ra ile o ullar na kiminle evlenmek istediklerini sorunca hepsinin de ayn k za â k olduklar n ö renir. 2. Padi ah, en de erli nesneleri kim getirirse k z onun alaca n söyleyip her bir o luna yüz deve mal ve otuz adam vererek onlar yolcu eder. 3. O lanlar yola ç kar. Büyük o lan her eyi gösteren bir ayna, ortanca o lan uçan bir hal, üçüncü o lan ise ölüyü dirilten bir elma sat n al r. 4. Karde ler ald klar n birbirlerine gösterirken büyük o lan elindeki aynada k z n ölmek üzere oldu unu görür. Ortanca o lan n hal s ile yeti ip küçük o lan n elmas n koklatarak k z diriltirler. 5. K z kimin alaca konusunda aralar nda anla mazl k ç kar. Padi ah, önceli in büyük o luna ait oldu unu söyler. Masal n Motif Yap s Z.71.1. Formülistik Say : 3 Bir padi ah n üç o lu vard r. H.507.3.2. Üç Karde in Ayn K z stemesi Padi ah üç o luna ayr ayr sordu unda üçünün de ayn k z istediklerini ö renir. T.131. Evlenme art Padi ah o llar ndan hangisi k ymetli bir ey getirirse k z ona verece ini söyler. D.1163. Sihirli Ayna Büyük karde bir ayl k uzakl kta olan biteni gösteren bir ayna sat n al r. D.1300-1599. Sihirli Hal kinci karde oturan istedi i yere götürebilen hal y sat n al r. F.813.1. Ola anüstü Elma Küçük karde ölmü adam dirilten elmay sat n al r. 76
T.11.7. Sihirli Aynada K z n Görülmesi Üç karde sihirli aynada k z n öldü ünü görür. R.150. Kurtarma Üç karde k z n evine ula p k za elmay koklatarak onu diriltirler. T.130. Evlenme Adetleri Padi ah, her zaman yolun sahibi büyük olan nd r diyerek k z büyük o luyla evlendir. S H RBAZIN HED YES Ana Dü ünce Y RM YED NC MASAL Kötülük yapanlar n cezalar n bulmas, iyilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir bahad r n e i vard r. Kad n n ba kas yla birlikte oldu unu ö renen bahad r e inin sevgilisini öldürür. Buna k zan sihirbaz e i bahad r köpe e dönü türür. 2. Köpek olduktan sonra bahad r uzakta ya ayan k z n bulmaya gider. K z babas n n son ald e i taraf ndan belaya u rad n anlar ve hocalar n, kamlar n yard m yla onu eski haline getirir. 3. Bahad r evine do ru giderken bir delikanl ya rastlar. kisi bir ehre gelir ve kim o ehrin padi ah n n k z yla tek ba na üç gün geçirirse evlendirece ini duyar. Daha önce bunu deneyen delikanl lar ölmü tür. 4. Bahad r ve delikanl k z alabilir. Yollar ayr ld zaman delikanl bahad ra bütün mal mülkü ve k z bölmek gerekti ini söyler. Fakat k z n bölünmesini istemeyen bahad r onu delikanl n n almas n söyler. 5. Delikanl k z ikiye ay r r ve onun içindeki cini kovar. Böylece bahad ra k z, mal mülkü ve sihirbaz kar s n öldürmek için bir parça toprak verir ve kendisinin zaman nda bahad r n kurtard bir kurba a oldu unu anlat r. 6. Bahad r eve döner ve sihirbaz kar s na delikanl n n verdi i topra saçar. Kad n k rk e ek ve bir kat ra dönü ür. 77
Masal n Motif Yap s Q.441.0.1.2. Adam Kar s n n Sevgilisini Öldürür Bahad r, kendisini aldatan kar s n n sevgilisini öldürür. D.101. nsan n Hayvana Dönü mesi Kad n kocas n köpe e dönü türür. B.300. Yard mc Hayvan Köpek, yolda rastlad kervanc lar n mal n e k yalardan korur. H.80. aretle Tan ma K z, köpe in kendi babas olup olmad n ö renmek için önüne biri insan n yedi i, di eri köpe in yedi i yeme i koyar. D.610. Dönü ümün Tekrarlanmas K z baks lara dua ettirip babas n tekrar insan ekline dönü türür. T.131. Evlenme art Padi ah, k z n n yan nda üç gün ve gece geçirebilen delikanl n n k zla evlenece ini söyler. R.150. Kurtarma Bahad r ve arkada k z n içinde olan ejderhan n zehrini ç kar p k z kurtar rlar. D.395. Kurba an n nsana Dönü mesi Bahad r n daha önce y landan kurtard kurba a, bahad r n daha sonra rastlad delikanl olur. Q.551. Sihir Tezahürü le Cezaland rma Bahad r cad olan kar s na sihirbaz n hediyesi budur diyerek topra onun üzerine saçar ve kad n k rk e ek ve bir kat r olur. S H RL B R KIZ Ana Dü ünce Y RM SEK Z NC MASAL Ak l ve sihir yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah n otuz dokuz e i vard r; fakat hiçbirinden çocu u olmaz. Padi ah n ald k rk nc e i hamile kal r. 78
2. Bir gün padi ah kaybolur. Onu eve götüren ihtiyar buna kar l k yeni do acak o lan ister. 3. Aradan on be y l geçer. O lan ihtiyara verme zaman gelir. Çocuk bunu ö renince kendisi o ihtiyar bulmaya karar verir. 4. Yolda giderken biri siyah di eri beyaz iki y lan n dövü tü ünü görüp siyah olan öldürür. 5. Yolda çocuk atl bir delikanl ya rastlar. O delikanl çocu un b rakt beyaz y land r. Çocuk kendi hikâyesini ba tan sona anlat r. 6. Delikanl çocu u bir suyun kenar na getirir ve bir k z nas l yakalayabilece ini ö retir. 7. K z n babas, k z çocu a ancak üç art yerine getirdi i takdirde verece ini söyler. 8. Padi ah n üç art n k z perilere yapt r r. Üçüncüsünü ise çocu a nas l yapaca n ö retip çocu un kendisi yapar ve bütün artlar yerine getirmi olur. 9. Daha sonra padi ah çocu un k z tan yabilmesi için onu üç s navdan geçirir. Çocuk k z n ö retti i gibi yaparak k z kolayca bulur ve padi ah k z n onunla evlendirir. 10. Günlerden bir gün çocuk memleketine gitmeye karar verir. K z onunla gider. Fakat ya onun ya da babas n n ölece ini söyler. 11. K z ve o lan hileyle k z n babas n öldürüp ondan kurtulurlar. 12. kisi çocu un memleketine gelir ve k z ehrin d nda onu beklemek için kal r. 13. Çocuk evine gelir ve babas onu ba ka bir kad nla evlendirir. Çocuk ilk e ini unutur. Fakat e i ona ku eklinde gelip kendisini hat rlat r. Çocuk onu da yan na al r ve iki e sahibi olur. Masal n Motif Yap s T.145.0.1. Birden Fazla Han mla Evlilik Bir padi ah n otuz dokuz kar s vard r. Z.71.12. Formülistik Say : 40 Padi ah k rk nc han mla evlenir. 79
N.820. Yard mc nsanlar Ya l bir adam kaybolan padi ah evine götürür. M.201. Söz ve Anla malar n Yap lmas Ya l adam padi aha onu ancak çocu unu verdi i takdirde evine götürece ini söyler. F.10169. Rüyan n Anlat lmas Padi ah rüyas nda adam n onu uyard n görür ve çocu una her eyi anlat r. D.101. nsan n Hayvana Dönü mesi Boz ata binmi delikanl kendisinin beyaz y lan oldu unu söyler. H.11.1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma Delikanl hayat hikayesini ba tan sona kadar anlat r. N.820. Yard mc nsanlar Boz atl delikanl di er delikanl n n suyun kenar na gidip ne yapaca n anlat r. D.300-D.399. Hayvan n nsana Dönü mesi Göle gelen ku ular güzel k zlara dönü ür. T.131. Evlenme art Padi ah k z n delikanl n n ancak üç art yerine getirdi i takdirde verece ini söyler. F.505. Ola anüstü K z K z, delikanl ya verilen vazifeleri kendisi çözer ve onlar perilere yapt r r. B.181. Sihirli At Delikanl n n ö retti i at köpe e dönü ür. H.1563. Hüner mtihanlar Padi ah, k z n çe itli nesnelere dönü türüp delikanl n n onu bulmas n söyler. K.1299. Hileyle Aldatma K z, delikanl yla evden kaçt zaman kendilerini aramaya ç kan ablalar n birkaç kere ola anüstü hüneri sayesinde aldat r. D.50. nsanda Sihirle Yap lan De i iklikler K z, ablalar n n ikisini bulmamalar için delikanl y, at ve kendisini çe itli nesnelere dönü türür. 80
D.170. nsan n Bal a Dönü mesi K z kendini turna bal na çevirir. E. Ölüm Sonunda k z babas n sihirle öldürür. S H RL KUMA Ana Dü ünce Y RM DOKUZUNCU MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas, kötü niyetli ki ilerin ise, cezalar n çekmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Zengin bir adam n iki e i ve iki e inden iki k z vard r. Bir gün adam n büyük e i ölür. 2. Küçük e i büyük e in k z n sevmedi i için onu evden atar. 3. K z be h rs z n ya ad bir eve gelir. H rs zlar onu k z karde i olarak görürler. 4. K z n iyi ya ad n duyan kuma h rs zlar n evine gelip k z zehirler Masal n Motif Yap s T.145.0.1. Birden Fazla Han mla Evlilik Padi ah n iki e i vard r. J.1111. Becerikli K z Padi ah n ikinci e inden olan k z istedi i her eyi yapabilmektedir. S.31. Zalim Üvey Anne Padi ah n birinci han m kuman n k z n hileyle evden kovar. N.820. Yard mc nsanlar K z be h rs z n evine gelir. Onlar k z, k z karde leri gibi görüp onu evlerinde b rak r. E. Ölüm K z n mutlu olarak ya ad n duyan üvey annesi k z uyurken onun bo az na alt n yüzük koyarak öldürür. 81
E.151. Tekrar Diriltme Üvey anne alt n kar l nda k z tekrar diriltir. W.181. K skançl k Üvey anne k z n evlenip tekrar mutlu olup ya ad n duyunca onu k skan r. K.950. Hileyle Öldürmek Kad n hileyle k z ve kocas n n evine girerek çocuklar n öldürür. E.151. Ola anüstü artlarda Tekrar Dirilme K z ölen çocu unu alarak kovulur. Bir y lan n ölü yavrusunu ate e atarak diriltti ini görünce kendi çocu unu da ate at p diriltir. G.512. Devlerin Öldürülmesi Çocuk büyüyüp bahad r olur. Üç devi öldürüp onlar n evlerine sahip olur. C.611. Yasaklanan Eve/Odaya Girme Çocuk annesine saraylar n anahtarlar n verip son saraya girmesini yasaklar. C.920. Yasa n Çi nenmesi Fakat annesi onu dinlemeyip yasaklanan saraya girer. F.531.5.7. Devlerle nsanlar n Evlili i Kad n sarayda devi görüp onu kurtar r ve onunla çocu unun haberi olmadan ya amaya ba lar. H.1010. Yerine Getirilmesi Mümkün Olmayan Vazifeler Kad n iyile mesi için delikanl y uzak, bilinmeyen bir yere gönderip ilaç getirmesini söyler. S.12. Zalim Anne Kad n haz rlad yeme e zehir kat p çocu unu öldürmek ister. B.300. Yard mc Hayvan Annesi taraf ndan öldürülmek istenilen delikanl y her zaman beyaz köpe i kurtar r. S.165. Oyulan Gözler Sonunda kad n ve dev delikanl y yakalay p onun gözlerini k zm demirlerle oyarlar. Q.465.3. Kuyuya Atarak Cezaland rma Gözlerini oyup delikanl y derin bir kuyuya atarlar. 82
Q.46.4. ntikam Alma Kuyudan kurtulup delikanl annesinden do an üç devle tan r ve onlar n babalar devi öldürür. OTUZUNCU MASAL S YAH VE BEYAZ YILAN Ana Dü ünce Baz durumlarda insan n hayvan dilini bilmesi iyi sonuç vermez. Masal n Olay Örgüsü 1. yi bir avc vard r. Günlerden bir gün ava ç kt nda biri beyaz di eri siyah olan iki y lan n dövü tü ünü görür. Siyah y lan n bak lar n n kötü oldu unu gören avc onu öldürür. 2. Beyaz y lan bir eyi yalamaya ba lar. Avc y lan n onun da yalamas n istedi ini dü ünüp yalamaya ba lar ve o anda dünyadaki bütün varl klar n dilini ö renir. 3. Y lan avc ya arkada olmalar n ve avc n n di er dilleri bildi ini kimseye söylememesini, söyledi i takdirde ise ölece ini söyler. 4. Avc ava ç k p bir adam n evinde misafir olur. 5. Kurdun ve köpe in ulumas ndan ne söylediklerini anlayan avc ev sahibinin koyununu ve kendi at n kurdun sald r s ndan korur. 6. Adam buna sevinip misafire istedi ini alabilece ini söyler. 7. Misafir di i toklunun be y l sonra bin olaca n anlay p be y l sonra gelip onu alaca n söyler. 8. Günlerden bir gün e iyle eve do ru giderken k srak ve tay n konu malar n anlayan avc güler. Bunun üzerine kar s onun neden güldü ünü sorar; fakat avc gülme sebebini eve var rken anlataca n söyler. 9. Evde horozun konu mas ndan ders alan avc kar s ona tekrar neden güldü ünü sordu unda onu döver. 10. Yine bir gün avc ava giderken kurdun onu yemek istedi ini duyar. 11. Bir kervana yakla p onu kurttan kurtarmas n ister, fakat kurt hileyle onu yer. 83
Masal n Motif Yap s E. Ölüm Avc siyah y lan n bak so uk oldu u için onu öldürür. B.216. Hayvanlar n Dilini Bilme Beyaz y lan avc ya onu kurtard için dünyadaki bütün varl klar n dilini ö retir. B.211.6.1. Konu an Y lan Konu an y lan, avc ya birbirlerinin arkada olmalar n tavsiye eder. C.420. S rr Aç klama Yasa Y lan, avc n n di er insanlara hayvan dilini bildi ini söyledi i takdirde ölece ini söyler. N.820. Yard mc nsan Avc ve ev sahibi hayvan için kavga edip anla amad klar için sorunu çözmeye kad ya giderler. E. Ölüm Avc, kurdun onu yemek istedi i duyar ve ondan sakland zaman kurt onu yakalay p öldürür. OTUZ B R NC MASAL SÜLEYMAN VE B R Ç FTÇ Ana Dü ünce Eme in her eyi yenmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. Süleyman peygamberin zaman nda bütün hayvanlar, bitkiler, nehirler, da lar ona itaat ederler. Her y l yap lan toplant ya hayvanlar n önderleri gelip Süleyman peygambere hesap verirler. 2. Süleyman peygamberin zaman nda ya ayan bir çiftçi vard r. Her y l onun ekini bol olup tarladan geçen herkesi kendine çekmektedir. Bunu görmek için her y l melekler de gelmektedir. 3. Süleyman peygamberin toplant s na her y l gelen ku lar çiftçinin tarlas ndan toplanan meleklerden dolay zorlukla geçerek bulu maya daima geç kal rlar. Buna 84
a ran ku lar çiftçinin Süleyman peygamberi hat rlay p hat rlamad n ö renmek için Süleyman peygambere sormaya karar verirler. 4. Toplant da Süleyman peygamber konu mas n bitirdikten sonra ku lar ona kendilerinin her y l çiftçinin ekinlerini görmek için gelen meleklerden zorlukla kurtulup toplant ya geç kald klar n anlat r ve o çiftçinin bereketli ekinini toplad zaman Süleyman peygamberi hat rlay p hat rlamad n sorarlar. 5. Süleyman Peygamber ku lara bunu sorup iyice ö renir ve bir sonraki toplant da cevap verece ini söyledikten sonra çiftçiyi aramaya gider. 6. Süleyman peygamber çiftçiyi bulur, çiftçi ona selam verip insan boyundaki bu daylar n gösterir. Süleyman onun yapt i e raz olup çiftçinin ekini ekerken ne söyledi ini sorar ve çiftçi ona ekini serpti inde Bismillah, toplad nda ise Do a, kara kazan, çocu umun iyili i için ver dedi ini söyler. 7. Süleyman buna çok k z p bu daya ye ermemesini, topra a bu day ç karmamas n, suya ise k rk kez a a inmesini emreder. 8. Çiftçi bunu ö renip daha fazla çal maya ba lar. Bu day yedi gün önce sudan ç karmay p onu kabart r. Tarlan n topra n yedi defa sürüp bu day serper. Ekin daha önceki y llara göre on defa fazla ç kar. 9. Sulama zaman gelince çiftçi Davut peygambere gidip ne yapmak gerekti ini sorar. O zaman Davut peygamber ona yol gösterdikten sonra dayanamayan su gö e do ru saç l p yeri sular. 10. Sulanm ekin önceki y la göre daha fazla ç kar. Bunu görmek için melekler daha fazla toplan r ve bu yüzden ku lar tekrar toplant ya geç kal r. 11. Toplant da ku lar Süleyman peygambere çiftçinin ekinin önceki y llara göre daha fazla ç kt n anlat r ve çiftçinin Süleyman peygamberi hat rlay p hat rlamad n sorar. 12. Süleyman peygamber çok k zar ve bunu ö renece ini söyledikten sonra gidip tohuma, topra a ve suya neden onun emrini yerine getirmediklerini sorar. O zaman tohum, çiftçinin kendisini yedi gün boyunca suda tuttu unu; toprak çiftçinin onu yedi defa sürdü ünü; su ise çiftçinin Davut peygambere gidip ondan yard m istedi ini anlat r. 85
13. Bundan hiçbir ey ç kmad n anlayan Süleyman peygamber eme in her eyi yenece ini görüp Eme i veren kar l n als n der. Masal n Motif Yap s P.41. Hz. Peygamber Eski bir zamanda dünyadaki bütün hayvanlar, bitkiler, nehirler, da lar Süleyman Peygamber e ba n e er. P.411. Çiftçilik Süleyman Peygamber zaman nda iyi çal an bir çiftçi vard r. Onun ekti i ekini görmek için her y l melekler gelir. B.211.3. Konu an Ku Süleyman Peygamber in her y l düzenledi i hayvanlar toplant s na her defa geç kalan ku lar, çiftçinin ekinini görmek için gelen meleklerden dolay geç geldikleri için ikayet ederler. N.820. Yard mc nsanlar Çiftçiye k zan Süleyman Peygamber, bu daya ye ermemesini, yere bu day ç karmamas n, suya k rk kez a a inmesini söyledi inde çiftçi Süleyman Peygamber in babas Davut Peygamber e yard m istemeye gider. AM T Ana Dü ünce OTUZ K NC MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas, kötü niyetli ki ilerin ise, cezalar n çekmesi. Masal n Olay Örgüsü 1. am it adl bir padi ah vard r. O, adaletli ve çok cömert bir padi aht r. 2. Günlerden bir gün am it in cömertli ini kullanmak isteyen Kalkanbay am it e taht n üç gün için ona vermesini sorar. am it Kalkanbay a taht n verir. 3. Fakat Kalkanbay halk kullan p kendisini destekletir ve am it i ehirden ailesiyle birlikte kovar. 86
4. Günlerden bir gün onlar dinlenmek için bir a ac n yan na otururlar. Oradan geçen bir kervan n adamlar am it in e inin ne kadar güzel oldu unu görüp onu kendi padi ahlar için kaç r rlar. am it ise iki çocu uyla kal r. 5. Üçü bir nehrin k y s na vard klar nda am it in küçük o lu su ister. am it büyük o lan b rak p küçü ü suya do ru götürür. Bu s rada büyük o lan kurt götürür. am it onu kovay m derken küçük o lan suya dü üp gider. Böylece am it iki o lunu da kaybeder ve hayat n sürdürmek için dilenir. 6. Aradan on alt y l geçer. Bir gün am it bir ehre gelir. O ehrin insanlar n n yeni bir padi ah seçmek için toplant yapt klar n görür ve halk devlet ku unu uçurup kimin ba na ku konarsa o adam padi ah olarak seçecektir. 7. Ku am it in ba na gelip konar; fakat ku un arkas ndan gelen iki adam ku un dilencinin ba na kondu unu görünce am it i dövüp halka dönerler. Halk onlara ku un kimin ba na kondu unu sordu u zaman ikisi bir dilencinin ba na kondu unu ve ikisi onu dövdü ünü söylerler. Fakat halk bunun do ru olmad n ve ku u tekrar uçurup ku tekrar o adam n ba na kondu u takdirde adam getirmelerini söylerler. 8. Ku tekrar am it in ba na konar ve iki adam onu halk n önüne getirir. Böylece am it bu ehrin padi ah olur. 9. am it padi ah olduktan sonra eski haline dönemezse bile kendini biraz toparlar. 10. Günlerin birinde am it i bir padi ah onu misafir olarak kendi ülkesine davet eder. Padi ah n ad Kusniden dir. Bu padi ah n kap s n n önünde bir fayton var ve onun yan nda her gün iki asker nöbet tutar. 11. Uzun zaman önce am it in e ini al p kaçan kervanba Kusniden dir. Kad na kimin kar s oldu unu sordu unda kad n am it in oldu unu söyler. Kusniden am it in kendisine veririm diye kad n faytona kapat r. 12. Gecelerin birinde faytonun yan nda nöbeti tutan iki asker uyumamak için birbirine hikayeler anlatmaya ba lar. Biri am it adl adam n o lu oldu unu, babas n n küçük karde ine su verdi i zaman onu kurdun götürdü ünü, bir adam n onu kurttan kurtard n anlat r. kinci asker de kendisinin de am it adl adam n o lu oldu unu, karde ini kurt al p götürdü ünde kendisinin suya dü üp bir de irmene tak ld n, ya l bir adam n onu kurtar p çocu u gibi yeti tirdi ini anlat r. 87
13. Onlar n hikayelerini dinleyen faytonun içindeki anneleri a lamaya ba lar ve onlara anneleri oldu unu söyler. Üçü a lay p faytonun yan nda uyuyakal r. 14. Ertesi sabah Kusniden faytonun aç k oldu unu ve iki askerin kad n n yan nda yatt n görüp askerleri öldürmeyi emreder. 15. am it saraydaki seslerden uyan p d ar ya ko ar, e ini ve çocuklar n gördüklerinde onlar birbirlerine sar l p a lamaya ba lar. 16. Zaman geçince am it kendi memleketine döner ve onun taht n alan Kalkanbay kovup yerine büyük o lunu padi ah olarak b rak r. Böylece murad na erer. Masal n Motif Yap s P.12. Padi ah n Karakteri am it, halk na iyi davranan adaletli bir padi aht r. K.1299. Hileyle Aldatma Kalkanbay, am it i aldat p onun taht na oturur. R.39. Çe itli Kaç rmalar am it in büyük o lunu kurt kaç r r. B.450. Yard mc Ku lar Ku am it in ba na konup onu padi ah olarak seçer. P.320. Misafirlik am it i kom u ülkenin padi ah misafir eder. P.251.5. ki Karde am it in o ullar birbirini tan madan annelerinin bulundu u faytonun yan nda bekçilik ederler. H.11.1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma S k lmamak için iki delikanl birbirlerine hayat hikayelerini anlat rlar. R.150. Kurtarma Kad n esirlikten kurtulup kocas na ve çocuklar na kavu ur. 88
OTUZ ÜÇÜNCÜ MASAL TAHTA AT Ana Dü ünce Hile ve sihir yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir han n tek o lu vard r. Bir gün padi ah n huzuruna üç sihirbaz gelip yapt klar eserleri gösterirler. 2. Han n o lu son sihirbaz n eseri olan tahta ata binip yukar do ru uçar. Delikanl bir ülkenin birinin padi ah n n k z n n saray na gelip k za â k olur. Fakat k z n babas k z ona vermedi i ve onu öldürmek istedi i için o lan hileyle tahta at na binip evine uçar. 3. Delikanl eve gelince babas ndan tahta at yapan ustay serbest b rak lmas n ister ve o k z hakk nda her ey anlat r. Babas onu dinlemek istemeyince delikanl k z kaç rmak için tahta ata binip gider. 4. Delikanl k z evine getir. Fakat zindandan serbest b rak lan k zg n sihirbaz k z tahta at yla beraber çal p gider. 5. K z ve sihirbaz gören ba ka bir ülkenin padi ah k za a k olur, sihirbaz ise zindana atar. 6. K z n nerede oldu unu ö renen delikanl k z hileyle oradan kaç r r ve evine döner. Delikanl n n babas dü ün yap p k z n babas n da ça r r. Masal n Motif Yap s D.810. Sihirli Nesnelerin Hediye Edilmesi Üç sihirbaz, padi aha yapt klar hediyeleri arma an ederler. B.184.1.6. Sihirli Atla Uçma Padi ah n o lu tahta ata binip gö e uçar. F.505. Ola anüstü K z Padi ah n o lu bir ehre gelir ve ehir padi ah n n çok güzel k z n görünce a k olur. 89
K.1299. Hile le Aldatma Delikanl, k z n babas na askerleriyle dövü ece ini söyler fakat onlar kand r p tahta ata binerek uçup gider. R.41.3. Zindana Hapsetme Padi ah, o lu atla birlikte kayboldu unda tahta at yapan sihirbaz zindana atar. R.39. Çe itli Kaç rmalar Tahta at yapan sihirbaz padi ah saray n n içinde at n ve güzel k z görünce ata binip k z kaç r r. Q.465.3. Kuyuya Atarak Cezaland rma Rum ehrinin padi ah sihirbaz n k z kaç r p onu aldatt için kuyuya atar. H.1385.5. Kaybolan Sevgilinin Ara t r lmas Padi ah n o lu saraydan kaybolan sevgilisini her yerde aramaya ba lar. N.450. S rlara Kulak Misafiri Olmak Delikanl, kervanc lar n onun sevgilisine benzeyen bir k z hakk nda konu tuklar n duyar. K1825.1. Doktor Gibi K yafet De i tirmek Delikanl k z n hasta oldu unu ö renince odas na doktor olarak girer. R.150. Kurtarma K z n hastal n n ancak tahta ata binerek dua okundu u zaman geçece ini söyleyen padi ah n o lu k z ata bindirip ehirden kaçar. TA EH R Ana Dü ünce OTUZ DÖRDÜNCÜ MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. htiyar bir kar kocan n hünerli bir o lu vard r. 2. O lan yolculu a ç kmak için babas ndan izin ister. 3. O lan her eyiyle ta kesilen bir ehre gelir. ehrin niçin ta kesildi ini ara t r rken yolu saraya dü er ve padi ah n k z ile kar la r. 90
4. O lan sarayda oturup üç gece dua ederek ehri eski haline getirebilirse k z onunla evlenecektir. 5. K z, o lana üç mum vererek gider. O lan üç gece boyunca s ra ile mumlar yak p sabaha kadar dua eder. Bu s rada cinler de üç gece boyunca o lan korkutmaya çal rlar. 6. Dördüncü gün ta kesilen halk dirilir, ehir eski haline döner. Padi ah da k z n delikanl ya verir. Masal n Motif Yap s J.343. Gurbete Ç kma Delikanl, anne ve babas ndan izin al p ehirden ayr l r. F.771. Ola anüstü ehir Delikanl n n geldi i ehrin içindeki her ey ve herkes ta olur. T.131. Evlenme art Padi ah n k z, delikanl n n üç gece dua edip ehri beladan kurtard ktan sonra kendisiyle evlenece ini söyler. V.52. Duan n Esrarengiz Gücü Delikanl üç gece dua edip cinleri kovar ve ehri beladan kurtar r. J.1111. Ak ll K z K z, babas n n uyand nda k zmamas için delikanl ya ehri kurtarmas için ne yapt n duvara yazmas n söyler. OTUZ BE NC MASAL TÖLEGEN LE NAZ PA Ana Dü ünce Ak l ve sihir yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Ya l bir adam ve kad n n bir çocu u olur; ona Tölegen ad n verir. 2. Bir gün Tölegen in rüyas na bir k z gelir ve ad n n Nazipa oldu unu söyler. 3. Tölegen k z aramaya karar verir; fakat anne ve babas onun gitmesini istemez. 91
4. Tölegen yolda giderken bir cad ya rastlar ve onu hileyle öldürür. Daha sonra iki defa daha tehlikeyle kar la r ancak kolayca kurtulur. 5. Yolda biri casus, ikincisi münekkit, üçüncüsü ise hesap uzman olan üç ihtiyarla tan r. 6. htiyarlardan biri bir yerden kötü bir sesin geldi ini söyler ve Tölegen oraya gidip bir k z ejderhadan kurtar r. 7. Padi ah, k z n Tölegen le evlendirmek ister; fakat delikanl k z bir ihtiyara vermesini söyler. 8. Tölegen ve di er ihtiyarlar denizden geçerken gemi yan yatmaya ba lad nda Tölegen in eline iki alt n yüzük ve bir lastik ayakkab ilinir. 9. Gemiden indikten sonra bir eve gelir. Orada ya ayan kad n n üç k z vard r. Tölegen in buldu u iki yüzük ve lastik ayakkab k zlara aittir. 10. Bir gün Nazipa Tölegen in rüyas na girip kendisinin nerede oldu unu söyler. Tölegen oraya gider ve ikisi birlikte ya amaya ba lar. 11. Bir padi ah, cad n n birine, Nazipa y getirmesini emreder. Cad hileyle Nazipa dan Tölegen in nas l ölece ini ö renir. Cad Tölegen i öldürüp Nazipa y padi aha götürür. 12. Tölegen in öldü ünü ö renen üç arkada onu kurtar r ve Tölegen Nazipa y geri al p köyüne gider. Masal n Motif Yap s K.2015. Çocuk Sahibi Olma Altm ya ndaki kad n bir erkek çocuk dünyaya getirir. T.596. Çocu a Ad Verme Ya l kad n ve kocas, çocuklar na Tölegen ad n verir. T.11.3. Rüyada A k Olma Tölegen rüyas nda bir k z görür. K z n ismi Nazipa d r. Tölegen ona a k olur. B.184.1.6. Sihirli At Tölegen Nazipa y bulmak için yola ç kt nda at n ça r r fakat yerine uyuz bir tay gelir. Ertesi gün tay güzel bir ata dönü ür. 92
M.430. ah slar n Bedduas Tölegen in anne ve babas onun gitmesini istemedikleri için çocuklar na beddua ederler. G.200. Cad Tölegen ormanda et pi irirken yan na bir kad n gelir. Tölegen onun cad oldu unu anlar. K.500. Hileyle Tehlike veya Ölümden Kurtulma Tölegen, cad n n geri dönüp kendisini öldürece ini bildi i için ondan hileyle kurtulur. G.278. Cad n n Ölümü Tölegen, k l c yla cad n n beline vurunca cad ortas ndan ikiye ayr l r. K.950. Hile le Öldürme Tölegen, yolda kendisine sald ran taylak ve y lan öldürür. N.820. Yard mc nsanlar Tölegen üç ihtiyara rastlar ve üçü yolculuk s ras nda Tölegen e yard m eder. S.562. Canavara Belli Zamanlarda Verilen Kurban Bir ihtiyar n tarifeyle Tölegen ejderhaya kurban edilen padi ah k z n bulur. Z.71.1. Formulistik say : 3 Tölegen, insanlara nehrin kar taraf na geçmelerine yard m ederken suda üç nesne bulur. F.1068. Realist Rüya Tölegen bir ta n üzerine oturup uyuyakal r. Rüyas nda Nazipa kendisinin o ta n alt nda oldu unu ve ona nas l ula abilece ini anlat r. K.2293. Hain htiyar Kad n Tölegen ava ç kt nda ya l bir kad n onun pe ini b rakmadan ona, kendisinin annesi oldu unu yalan söyler. K.1299 Hile ile Aldatma Ya l kad n Nazipa ya kocas n n ölüsünün nerede oldu unu ö renmesini söyler. E. Ölüm Ya l kad n Tölegen in ölüsünün nerede oldu unu ö rendikten sonra Tölegen ölür. 93
dirilir. B.24.5. Konu an Bal k Suda yüzen bal k, arkada lar na sar bir kuma gördü ünü söyler. E.64. Sihirli Objeyle Yeniden Dirilme Tölegen in arkada lar sar kuma Tölegen in yüzüne y rt p atar ve Tölegen H.94. Yüzükle Tan ma Nazipa, çocu un getirdi i yüzü ü görüp Tölegen in ya ad n anlar. ÜÇ BURUN Ana Dü ünce OTUZ ALTINCI MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Zengin bir adam n hiç çocu u olmamaktad r. Sonunda bir o lu olur ve o lu büyüdü ünde adam o lunu kom u ülkedeki zengin bir adam n k z yla evlendirmek ister. 2. Delikanl k z n evine gelir. Yemek yerlerken k z n k z karde i b çak getirmeye gitti inde evde büyük burunlu üç yabanc n n konu makta oldu unu duyar. 3. Büyük burunlu üç adam, delikanl k z al p eve giderken yapacaklar engeller hakk nda konu urken, k z bunu duyar. 4. Yolda giderken üç adam n dedi i gibi delikanl ve yan ndakiler o engellere rastlar; fakat k z n yard m yla kurtulurlar. Bu engellerin iyi oldu unu dü ünen delikanl k zdan nefret eder ve eve geldiklerinde ona kötü muamele edip, hizmetçilik yapt r r. 5. Bir gün k z ehirden iki kutsal ta getirtip onlar bir keçinin iki boynuzuna takar. Halk toplay p bütün olanlar anlat r. Delikanl ondan özür dileyip ona iyi bakmaya ba lar. Masal n Motif Yap s K.2015. Çocuk Sahibi Olma Bölgedeki durumu çok iyi olan zengin adam uzun süre çocuk sahibi olamad ktan sonra bir gün e i bir o lan dünyaya getirir. 94
N.450. S rlara Kulak Misafiri Olma Genç k z eve girerken burunlar büyük olan üç adam n eni tesine kar kötülük dü ündüklerini duyar. R.150 Kurtarma Genç k z eni tesini üç adam n söyledi i sihirden kurtar r. C.423. Ola anüstülüklerin f a Edilmesi K z, konu tu u üç adamdan duyduklar n ve kendisini kurtarmak istedi ini eni tesine anlat r. K z, e er söylediklerinin do ru olmas durumunda beyaz keçinin ikiye bölünüp ölece ini de belirtir. ÜÇ KAYGILI ADAM Ana Dü ünce OTUZ YED NC MASAL yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir padi ah vard r. Bir gün ava ç kt nda yolda balç n içine saplanm üç ç plak adam görür. 2. Padi ah, adamlara burada olmalar n n sebebini sordu unda üçü s rayla hikayelerini anlatmaya ba larlar. 3. Üç adamdan biri, zengin bir adam n o ludur. O, Ba dat ehrinin padi ah n n k z n aramaya gider. Yolda ve ehre ula t nda geçirdi i olaylar, ihtiyarla nas l tan t n, k z nas l kurtard n, sonunda ise k z n ölüp kendisinin de üzüntüden buraya geldi ini anlat r. 4. kinci bir adam, e k yalar n onu nas l serbest b rakt n, bir ehre gelip ya l bir adam n evinde ya ad n, ya l adam n kar s n n ona nas l kötülük yapmak istedi ini, sonunda ya l adam n k z yla evlenip onun nas l öldü ünü ve kendisinin ise bu sebepten dolay burada oldu unu anlat r. 5. Üçüncü adam ise domb ra çalmaktad r. Adam, kargalar n kendisini perilerin ehrine nas l getirdi ini, peri padi ah n n k z yla birlikte olup uyuyakald için ondan ayr ld n anlat r. 95
gönderir. 6. Padi ah onlar n anlatt klar hikayelerinden sonra üçüne üç kad n ve üç at verip Masal n Motif Yap s H. 11. 1. Hayat Hikayesini Anlatarak Tan ma Çamurda devrilen üç ç plak adam padi aha kim olduklar n anlat r. T. 11. Görmeden A k Olma Zenginin o lu Ba dat ehri padi ah n n k z n görmeden ona a k olur. P. 233. Baba ve O ul Baba, o luna çok su gördü ünde iki defa namaz k l p geçmesini, büyüklere sayg göstermesini, büyük a ac n gölgesinde uzanmamas n nasihat eder. D. 370. Bal n nsana Dönü mesi Delikanl n n yard m etti i yay n bal ihtiyara dönü üp ona yolculu u s ras nda yard m eder. K. 1299. Hile le Aldatma htiyar, kendisini kovmak isteyen padi ah evine ça rd ktan sonra ona söylediklerini dinlettirip bir hafta kadar evinde tutar. F. 347. Perinin Nasihati htiyar, delikanl ya kar s yla üç gece yatmamas n tembihler. B. 11. Ejderha htiyar, padi ah k z n n ejderha olan kocas n, kaynatas ve kaynanas n öldürür. S. 31. Zalim Üvey Anne Delikanl n n üvey annesi delikanl y be enir fakat delikanl kar l k vermeyince onu evden kovmaya çal r. F. 300. Perilerle Evlenme ya Da rtibat Kurma Delikanl n n peri k z yla evlenmesi için üç gün üç gece uyumadan oturabilmesi gerekmektedir. 96
ZAMANSIZ FELAKET Ana Dü ünce OTUZ SEK Z NC MASAL yilerin mükafatland r lmas, kötülerin cezaland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Bir ihtiyar n dokuz o lu vard r. Babalar, ölmeden önce o ullar na k tl n olaca n ve onlar n ba ka yere gitmeleri gerekti ini ö ütler. 2. htiyar öldükten sonra o ullar yola ç kar. Yolda bir keçiyi görüp kendileri için al rlar ve bundan sonra her gün birer, iki er karde ler kaybolmaya ba lar. 3. Sonunda iki karde di er karde lerini keçinin yedi ini görüp onu yakalamaya çal r. Fakat keçi k za dönü ür ve bir ülkenin padi ah onunla evlenir. 4. K z kalan iki karde i öldürmek için onlar annesinin evine gönderir. ki delikanl yolda genç k za rastlar ve onlar n yard m yla k z n onlar öldürtmek istedi ini anlar. 5. kisi k z n annesinin evine gelir. Hileyle k z n annesini ve ninesini, daha sonra eve dönünce de k z öldürürler. Padi ah e ini kaybetti i için üzüntüden ölür ve iki karde padi ah n taht na oturur. Masal n Motif Yap s Z.71.? Formulistik Say : 9 Bir ihtiyar n dokuz o lu vard r. J.154. Ölmek Üzere Olan Baban n Nasihati Ölmek üzere olan adam o ullar n toplay p onun ölümünden sonra ne yapmalar gerekti ini söyler. C.735.2. Belirli Bir Yerlerde Uyuma Yasa Delikanl lar e leriyle birlikte, babalar n n gitmelerini yasaklad i deye gelirler. C.920. Yasa n Çi nenmesi Adam n baz o ullar babas n n sözüne inanmay p onun yasaklad i denin alt nda gecelerler. B.100-B.199. Sihirli Hayvanlar Karde lerin yakalad mavi keçi on sekiz kova süt verir. 97
D.300-D.399. Keçinin nsana Dönü mesi Son iki karde keçinin di er karde leri yedi ini gördükten sonra keçi onlardan kaçar ve bir k za dönü ür. K.1299. Hile le Aldatma Padi ah n kar s iki karde in ölmesini istedi i için onlara evine gidip alt n tabak ve tara n getirmelerini söyler. K.700. Aldatma Vas tas yla Kaçma ki karde k z n evine gelmeden önce k z n yazd mektubu yeniden yaz p k z n ablalar na verir ve az zaman sonra o evden kaçarlar. E. Ölüm ki karde k z n ve ablalar n n ruhlar n n bulundu u çubuklar k rd ktan sonra cad lar ölür. OTUZ DOKUZUNCU MASAL ZAYIT VE KED Ana Dü ünce Sihir ve mant k yoluyla zor durumlar n üstesinden gelme. Masal n Olay Örgüsü 1. Fakir bir adam vard r. Onun Zay t, Rafik ve Gabbas adl üç hizmetçisi var. 2. Adam onlar ça r r; hangisi çok iyi bir at getirirse onun yan nda kalaca n söyler. 3. Zay t, aptal bir delidir. Bu yüzden arkada lar onu b rak p atlar n aramaya giderler. 4. Zay t ise bir kediye rastlar. Kedi, Zay t a üç y l ona hizmet edece i takdirde çok iyi bir at verece ini söyler. 5. Zay t, kediye üç y l hizmet eder, onun söylediklerini yapar. Kedi, Zay t a evine gidip at beklemesini söyler. 6. Zay t eve ats z ve kötü giysili geldi i için adam onu kazlar n yan na gönderir. 7. Bir zaman sonra bir k z çok güzel bir at getirip adama verir. Zay t güzelce giydirip ikisi gider. 8. Zay t n arkada lar de irmenciye biri kör, di eri aksak bir at getirirler. 98
Masal n Motif Yap s Z.71.1. Formulistik Say : 3 Bir de irmencinin üç o lu vard r. B.211.1.8. Konu an Kedi Zay t a abeyleri taraf ndan terketildi i zaman bir kediye rastlar ve kedi ona nereye gitti ini sorar. B.599.2. nsan n mtihan Geçmesinde Hayvanlar Yard mc Olur Kedi, Zay t a ona üç y l hizmet etti i takdirde iyi bir at verece ini söyler. D.1132. Sihirli Saray Kedi, Zay t kedilerin dolu oldu u sihirli bir saraya getirir. C.755. Bir i Muayyen Bir Zamanda Yapma Kedi, Zay t a bir saray yapmas n ve gümü balta ve b ça a zarar vermeden ot kesmesini söyler. KIRKINCI MASAL ZENG N VE ÇOCU U Ana Dü ünce yi niyetli ki ilerin mükafatland r lmas. Masal n Olay Örgüsü 1. Zengin bir adam n hiç çocu u olmamaktad r. Bir gün evine bir divane gelip üç kar s n n da hamile olup dünyaya çocuk getirece ini; fakat padi ah n ona ortanca kar s n n çocu unu vermek gerekti ini adama söyler. 2. Divane adam n üç kar s na elma verir, kad nlar birer o lan dünyaya getirir. 3. Divane yedi y l sonra adam n ortanca o lunu al p götür. kisi yolda giderken çocuk bir kurukafa görür. Kurukafa, çocu a divaneden nas l kurtulabilece ini ve bundan sonra ne yapmas gerekti ini anlat r. 4. Çocuk kurukafan n söylediklerini yapar; fakat en son tembih edileni yanl yaparak yerin yedi kat a a s na dü er. 5. Yerin alt nda yedi y l geçirip kel olur. Oradan ç kt ktan sonra bir padi ah n düzenledi i yar maya kat l p padi ah n k z yla evlenir. 99
6. E ini al p evine döner; fakat köyünün yok oldu unu görür. ehre geldi inde a abeyleri ile anne ve babas n n fakir dü üp yakacak satt klar n görür. Onlara bir ev yapt r p onlarla ya amaya ba lar. Masal n Motif Yap s V.60. Zenginlik ve Yoksulluk Zengin bir adam n fakir kom usu vard r. T.145.0.1. Birden Fazla Han mla Evlilik Zenginin üç kar s vard r. K.2015. Çocuk Sahibi Olma Zenginin hiçbir kar s ndan çocu u yoktur. M.201. Söz ve Anla malar n Yap lmas Bir divane zengine çocu unun olaca n fakat zenginin ona ortanca kar s n n çocu unu vermesini söyler. F.813.1. Ola anüstü Elma Divane, zenginin kar lar na birer elma verir ve kad nlar birer erkek çocuk dünyaya getirir. K.1299. Hile le Aldatma Zengin ortanca çocu unu divaneye vermek istemedi i için çocuklar ayn ekilde giyindirerek okula gönderir. N.800-N.899. Yard mc lar Divane çocu u bulup evine götürdü ünde bir kurukafa çocu a divanenin evinde ne yapmas gerekti ini söyler. K.950. Hile le Öldürme Çocuk divaneyi aldat r ve onu kazana atarak öldürür. C.920. Yasa n Çi nenmesi Kurukafa, çocu a kurukafay öldürdükten sonra evdeki iki at n içinden ak boz at almas n söylemesine ra men çocuk gök boz at al r. F.80. Alt Dünyaya Gidi Çocuk gök boz at ald nda yerin yedi kat a a s na dü er. 100
T.131.1. Ok Atarak Evlenme Padi ah, a açta as l gümü parças n at p dü üren adama k z n verece ini söyler. Z.71.12. Formulistik Say : 40 Padi ah, k z ve damad na k rk deveye yük koyup k rk kul vererek onlar damad n evine gönderir. 101
II.2. KAZAK MASALLARININ FORMEL YAPISI ÜZER NDE GENEL B R DE ERLEND RME Bu bölümde Kazak masallar n n formel yap s üzerinde durmaya çal aca z. Daha önce formel teriminin k saca aç klaman n faydal olaca kanaatindeyiz. Formel terimi masal n bünyesinde, muayyen vazifelerle ve muayyen bir ekle sahip olan kal pla m ifadeler olarak tan mlan r. 111 Formel ifadeler, masal metinlerine öylesine s k s k ya ba lanm lard r ki, masal denince ba ta Bir varm, bir yokmu formel ifade, formel ifade denince de akla hemen masal gelmektedir. Formel ifadeleri, masallarda yerli yerinde kullanmak anlat c n n kabiliyetine ve becerisine ba l d r. Bir anlat c masaldaki formel ifadeleri de i ik amaçlarda kullanabilir. Formel unsurlar n ba l ca kullan m amaçlar unlard r: 1. Dinleyiciyi gerçek hayattan al p masal n hayal dünyas na götürmek. Giri formelleri genellikle bu amaçla kullan l r. 2. Dinleyicinin dikkatini çekip onu masala daha ilgili hale getirmek. Ba lama ve Geçi formelleri bu amaçla kullan l r. 3. Anlat c n n konuyu hat rlayamad yerlerde zaman kazanmaya çal mas için tekerlemeli formeller kullan l r. 4. Masal anlat c s n n masal anlatmadaki kabiliyetini göstermek için kullan l r. Kazak masallar n n formel yap s, üç ana gruba ayr lmaktad r: 1. Ba lang ç formelleri, 2. Geçi formelleri, 3. Biti formelleri. 1. Ba lang ç Formelleri Kazak masallar n n ba lang ç formelleri di er formellere göre say ca daha fazlad r. Kazak masallar ndaki ba lang ç formelleri unlard r: Ertede bir bay bopt ; Ertede bir han bopt ; Ertek ertek erte eken; Erte-erte, ertede, e ki kuyr g keltede; Erte, erte, ertede, e ki jüni börtede, baylar kiyip k rm z, jarl n n ton keltede, jerdin üstinde, aspann n ast nda, alemdi tan etken ; Erte künde ü agay nd jigit bopt ; Ertede bir han ; Men bir er edim; Ol bur n zaman bolgan ; 111 Saim SAKAO LU. Gümü hane Masallar, Metin Toplama ve Tahlil. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yay., 1973, s. 314. 102
Bur n bur n bir padi ah bolgan; Bir kedey bar edi; Bur ng ötken zamanda; Eretede, bizdin atam zd n bilmeytin zamanda, Ertek-ertek erte eken, Bar eken, jok eken, E ki jüni börte eken, Böri bökevil eken, K rgav l k z l eken, Tülki jasav l eken 112 Kuyr k jüni uz n eken, Muzga mingen eken, But s ngan eken. 2. Geçi Formelleri Kazak masallar nda geçi formelleri oldukça k sad r. Aydan aydar jürdim, j ldan j ldam jürdim; Abalaktay anam-ay, kaydan keldin balam-ay?; Adamzat iyisi gad ; jul nday jerden jiptiktey tütin gad gibi k sa geçi formelleri ile kar la r z. 3. Biti Formelleri Genelde Kazak masallar ayn biti formellerle sona ermektedir. Onlar n birkaç n ve örnek eklinde bir masal n biti formunu a a da gösterece iz. Kazak masallar n n biti formelleri: Bar a murat na jetken eken; toyd tamam ettiler; Barl murat bas na jetip, sakaldar kayr l p art na jetipti; Dèvren surip tatuv bol p ömir süripti; Bar a murat bas na jetip, sakal siyrag na jetip, bir jan ötipti Sol jerde devdin k z n Jelim bat r al p, hann n k z n agas al p, ekevi eline kayt p, murat-maksatttar na jetipti (Jelim bahad r devin k z n alm, abisini ise padi ah n k z yla evlendirmi, böylece evlerine dönüp maksat muratlar na ermi ). 112 Türk Dünyas Edebiyat Tarihi Cilt II. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Ba kanl, 2002, ss. 298-299; S. KASKABASOV. Kazahskaya Volshebnaya Skazka. Almat : Navuka Yay., 1972, ss. 191-192; M. GABDULL N. Kazak Halk n n Av z Adebiyeti. Almat : Kazakstan Memlekettik Okuv Pedagogikal k Yay., 1958, s. 94. 103
4. Say lar 3 Say s : nsanlarla lgili Olanlar: 3 o lan (26 ) 3 yetim (4, ) 3 çocuk (7, 40) 3 k z (7, 9, 15, 21, 25, 28, 33, 35) 3 arkada (7, 11) 3 h rs z (12) 3 adam (17, 33, 36, 37) 3 kad n (37, 40) 3 hizmetçi (39) Hayvanlarla lgili Olanlar: 3 ku yavrusu (22) 3 tavuk (28) 3 güvercin (28) 3 koyun (35) 3 at (37, 39) Di er: 3 ota (6) 3 ehir (17, 26) 3 dev (29) 3 mum (34) 7 say s : Hayvanlarla lgili Olanlar: 7 tulpar (at) (1) 7 ba l y lan (5) 104
nsanlarla lgili Olanlar: 7 evliya (1) Di er: 7 jalmav z (1) 9 say s : nsanlarla lgili Olanlar: 9 o lan (38) 9 gelin (38) 40 say s : nsanlarla lgili Olanlar: 40 vezir (3, 15) 40 e (28) 40 ki i (37) 40 kul (40) Hayvanlarla lgili Olanlar: 40 e ek (27) 40 deve (37, 40) Di er: 40 saray (15) 40 kap (22, 40) 40 kova (31) 40 anahtar (40) 5. Zaman Formelleri Ya ile lgili Olanlar Yedi ya (6, 10, 40) 105
Sekiz ya (10, 19) On ya (20, 35) Onbir ya (18) Oniki ya (21) On dört ya (15) Onbe ya (3, 27, 28) Onalt ya (32) Onyedi ya (32) Onsekiz ya (32) On dokuz ya (15) Otuz iki ya (7) Altm ya (35) Yetmi ya (35) Gün ile lgili Olanlar: ki gün (4, 7, 24, 31, 33, 35, 37, 40) Üç gün (4, 7, 15, 21, 22, 25, 27, 28, 31, 32, 33, 34, 35, 37, 40) Be gün (21) Alt gün (21) Yedi gün (5, 20, 31) Sekiz gün (15, 16, 37) Dokuz gün (15, 19) Onbe gün (18, 20) K rk gün (15, 22, 28, 29, 36, 37) Gece ile lgili Olanlar Üç gece (34, 37) Yedi gece (5) Ay ile lgili Olanlar: Bir ay (29, 37) 106
Üç ay (6) Alt ay (6) Sekiz ay (7) Dokuz ay (15, 19) Y l ile lgili Olanlar: Üç y l (39) Yedi y l (40) Onalt y l (32) 6. Renkler Kara (Siyah) Kara at (1, 3, 28, 36) Kara ta (3, 5) Kara yer (4) Kara bulut (12) Kara deve (14) Kara ku (22) Kara köpek (27, 28, 30) Kara y lan (28, 30) Kara kazan (40) Sar Sar ay (1) Sar köpek (12) Sar bez (35) Sar bal k (35) K rm z K rm z ku (5) K rm z elma (40) 107
Beyaz Beyaz ev (5, 18, 35) Beyaz ilaç (14) Beyaz ku (15) Beyaz y lan (28, 30) Beyaz köpek (29) Beyaz at (29, 40) Beyaz e ek (35) Beyaz ta (36) Beyaz elma (40) Mavi Mavi yay (7) Mavi kase (12) Mavi demir (16) Mavi e ek (35) Mavi (kutsal) ta (36) Mavi keçi (38) Mavi at (40) Beyaz Beyaz ota (7, 13) Beyaz kurt (12) 7. Yer Formelleri Barsa Kelmes (1, 29) Doksan yolun kesi ti i yer (6) Toratbas (13) zem ek (13) ñ rlav (13) 108
Sanga (33) Rum (33) Pars (33) Ba dat (37) Kazak masallar n n ba lang ç formellerinde genel olarak masal kahraman, olay n ba lang ç mekan gösterilmektedir. Fakat bununla birlikte Kazak masallar n n ba lang ç formelleri tipik ola anüstü masala ait kafiyeli ifadelerden olu tu unu da belirtmemiz gerekmektedir. Ayn zamanda bazen naz m, ço u zaman ise nesir eklindeki giri formellerine rastlanmaktad r 113 Kazak masallar n n biti formelleri, masal n özetinden olu makta ve kahraman n maksad na ula t n ifade etmektedir. 114 Verdi imiz bilgiden ç karak Kazak masallar formellerinin içinde ba lang ç formellerinin say s ve çe idi geçi ve biti formellerine göre daha fazlad r ve bu yüzden masal n ba lang c daha fazla ilgi çekmesi gerekti ini dü ünmekteyiz. 113 S. KASKABASOV. age (1972). ss.190-191 114 S. KASKABASOV. age (1972), ss. 201 109
III. BÖLÜM: KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARINDAK T PLER VE KAZAK MASALLARININ LEVLER Çal mam z n bu bölümünde, Kazak masallar ndaki tipleri s ralamaya ve Kazak masallar n n genel i levlerini belirlemeye çal aca z. III.1. KAZAK OLA ANÜSTÜ MASALLARINDAK T PLER Ola anüstü masallar di er masal türleri gibi belli bir zaman ve ortam belirtmedi i için onun içinde yer alan kahramanlar da ola anüstü i levlere sahiptir. M. Avezov un belirtti i gibi Kazak masallar n n en eski kahraman olan avc tipi, daha sonra gelen tipik avc tiplerinden ziyade ola anüstü avc -kahraman tipine has özellikler ta maktad r. 115 Ola anüstü masaldaki avc -kahraman, ava nadiren ç kt için yolculu u s ras nda hayvanlara de il, ola anüstü varl klar ve canavarlara rastlamaktad r. Bu tip o dönemdeki ideal kahraman oldu u için ola anüstü varl klarla olan çat malarda kahraman her zaman kazanmaktad r. 116 Mesela, avc ava ç kt nda cad ya rastlamakta ve onu yenmektedir. Bunu biz Karamergen masal nda görebiliriz. Böylece, o dönem masallar, ava ç kan de il, insanlara zarar getiren ola anüstü varl klar yenen kahramana ihtiyaç duymaktad r. Masallarda genellikle öyle denilmektedir: Avc -kahraman uzun bir yolculu a ç kmakta (genelde ni anl s na kavu mak için), yolda insanlara zarar veren ola anüstü canavarlara rastlamaktad r. Kahraman canavar yendikten sonra o bölgenin insanlar ona müte ekkir olmaktad r. 117 Kazak ola anüstü masallar n n bir di er tipi, küçük o lan tipidir. Küçük o lan tipi dünyadaki birçok halk n masallar nda da yer almaktad r. Kazaklar, her zaman küçük o lan n yerini ayr tutmu tur. O, baba evinin (ülken an rak) sahibi olarak kalm, a abeyleri ise kendi ota lar n alarak baba evinden ayr ya am lard r. Küçük o ul hakk ndaki Kazak masallar iki gruba ayr lmaktad r: Birinci grup masallarda, küçük o lan avc kahraman rolünde insanlar ola anüstü varl klardan 115 M. AVEZOV. age (1997). s. 80. 116 S. KASKABASOV. age. s. 129. 117 S. KASKABASOV. age. s. 130. 110
korumaktad r; ikinci grup masallarda karde ler aras nda ortaya ç kan anla mazl k ve çat malar yans maktad r. 118 Önce birinci grup masallar inceleyelim. Birinci grup masallarda kahraman olan küçük o lanla birlikte ona yard m eden ve ak l veren a abeyleri de yer almaktad r. Mesela Kedeydin Ü Balas (Fakirin Üç O lu) masal n inceleyelim. Masaldaki karde lerden üçü de bahad rd r. ki büyük karde büyük yedi ba l ku u ve devi, küçük karde ise birinci defa altm devi, ikinci defa ejderhay ve üçüncü defa üç devi öldürmektedir. Fakat iki büyük karde ba ka hünerler de göstermektedir: Birinci karde y ld zlara bakarak en küçük karde in öldü ünü ve gölün dibinde oldu unu görmekte, ikinci karde ise gölün suyunu içip di er ikisi küçük karde lerini kurtard ktan sonra üçü de zalim padi ah ve cad y öldürmektedir. 119 Rusya Kazakistan n topraklar n i gale ba lad nda soy kurallar n n yok olma süreci h zlanm t r. Küçük ba ms z aileler kuran büyük karde ler, baba miras n n haks z payla ld n dü ünerek karde ler aras nda anla mazl klar ortaya ç kmaya ba lar. Bu çat malar, küçük o lan hakk ndaki Kazak ola anüstü masallar n n ikinci grubuna yans m t r. Küçük karde i k skanan a abeyler onu yok etmek için çe itli hilelere ba vururlar. Fakat masal n sonunda küçük karde ola anüstü varl klar n yard m yla ölümden kurtar lmakta ve gerçek ortaya ç kmaktad r. 120 Kazak ola anüstü masallar nda yer alan önemli tiplerden biri de taz a (Kelo lan) tipidir. Bu tipe, bütün Türk Dünyas masallar nda rastlanmaktad r. Taz a tipi, di er halklarda oldu u gibi Kazak masallar nda, özellikle gerçekçi-güldüren masallarda daha yayg nd r. Genelde kahraman Taz a n n ekline girerek ba ka bir ülke padi ah n n koyunlar na bakmakta ve sonunda padi ah k z yla evlenmektedir. 121 Kazak ola anüstü masallar nda ba kahraman rolünde sahte taz a n n yan s ra gerçek taz a gelmektedir. Taz a, evi, bark olamayan fakir bir çoban tipidir. Bu yüzden Kazaklarda çoban ve taz a kelimeleri ço u zamana ayn anlamda kullan lmaktad r. K sacas, taz a Kazak toplumunun en a a seviyesinde yer almaktad r. Bazen taz a jaman (kötü, yaman) lakab n ta maktad r. 118 E. KOSTYUH N. age. s. 207 119 E. KOSTYUH N. age. s. 207 120 S. KASKABASOV age. s. 137 121 S. KASKABASOV. age. s. 147 111
ki varyant olan baz Kazak masallar taz a tipini ba ka bir ekilde göstermektedir. Birinci varyantta taz a bir rüya sat n al r ve onu aramaya gider. Taz a bir ba ka ülkeye gider ve taz an n kendi sevgilisi oldu unu dü ünen padi ah k z onunla evlenir. kisi bir ba ka ülkeye gitti inde o ülkenin padi ah k za a k olur ve taz a dan kurtulmak için ona zor vazifeler verir. Fakat taz a sihirbaz olan kar s n n yard m yla bütün vazifeleri yerine getirir ve sonunda zalim padi ah yenerek onun taht n ele geçirir. Bir ba ka varyantta ise ku dilini anlayan padi ah k z hakk nda söz edilir. Padi ah k z, kazlar n Kötü kocay iyi e de i tirir dediklerini duyar ve taz a ile evlendikten sonra padi ah ikisini saraydan kovar. Fakat ak ll han m n yard m yla taz a mutlulu a erer ve sonunda padi ah n yerini al r. 122 Gördü ümüz gibi masal n iki varyant nda da taz a ak ll kar s n n yard m yla ya da talihli olaylar sonucunda mutlulu a ermektedir. Bu masallar taz a n n toplum içindeki a a seviyesini göstermek için yaz lmaktad r. Kazak ola anüstü masallar n n kahraman döneme ve toplum düzenine göre de i en halk n estetik idealidir. Böylece halk, yukar da ad geçen tipler yard m yla masallarda güzellik anlay n ve adalet hayallerini yans m t r. Masal kahramanlar n n döneme göre çe itlili i ile birlikte onlar n yard mc lar da çe itlidir. Onlardan baz lar eski aman inanc na, di erleri atalar kültüne, di erleri ise slam a ba l d r. 123 nsanlar n totem anlay yla ilgili olan en eski ve yayg n hayvanlar ve ku lar unlard r: kurt, karga, kartal, at, y lan, köpek, koyun, deve vb. Kazak ola anüstü masallar nda s k rastlanan tiplerden biri y lan tipidir. A a da y lan n masaldaki i levini ve kahramana hangi ko ullarda yard m etti ini gösterece iz: 1. Kahraman yer alt y lan n n ülkesine iner. Y lanlar n padi ah kahraman n cesaretini kontrol ettikten sonra ona zarar vermeden onu de erli bir misafir olarak a rlar. 2. Yeralt na inen kahraman oradan ç kamay nca ate le y lan ça r r ve y lan onu yeryüzüne ç kar r. 3. Padi ah, insanlar na rüyalar n aç klamalar n söyler. Y lan, fakir kahramana rüyalar yormada yard m eder ve fakir zengin olur. 122 M. GABDULL N. age. s. 98 123 S. KASKABASOV. age. s. 153 112
4. Kahraman, y lan ate ten kurtar r. Hediye olarak y lan kahramana hayvanlar n dilini ö retir. 5. Kahraman, beyaz ve siyah y lanlar n dövü tü ünü görür. Beyaz y lana yard m ettikten sonra y lan ona ola anüstü e itim verir. 6. ki ya l kar kocan n y lan eklinde bir o ullar dünyaya gelir. Delikanl, parçalanan padi ah sihirle diriltir, k z için ba l k paras n verir ve sonunda yak kl bir delikanl ya dönü ür. 124 Ola anüstü masallarda hayvanlar n yan s ra kahramana di er insanlar da yard m etmektedir. Onlar n aras nda en yayg n olan tip ak ll ya l adamd r. Yard mc ya l adam n yer ald baz masal epizotlar unlard r: 1. Kahraman çölde ya l adama rastlar ve adam ona Savnabir padi ah n n ülkesine nas l gidece ini söyler. Ya l adam n dedi ini yaparak kahraman çift ba l kartal n yavrular n kurtar r ve kartal onu ba ka yere ta r. 2. Sualt dünyas na gitmek isteyen kahramana ya l adam bal k padi ah ndan sihirli sand almas n tavsiye eder. Böylece kahraman, sand n yard m yla gitmek istedi i yere ula r. 3. Üç geçilmez da n arkas nda oturan ku lar padi ah olan dostuna gitmek isteyen kahraman ya l adama yard m eder. Ya l adam kahramana kumlu, s cak ve buzlu da nas l geçece ini ö retir. 4. Sava a giden kahraman ya l bir adama rastlar. Adam kahramana dü man nas l yenece ini ve kendisinin kazanaca n söyler. 125 Kahraman, yolculu u s ras nda yard mc insanlar yan s ra ona engel olan, zarar vermek isteyen çe itli kötü tiplere rastlamaktad r. Onlar; y lanlar, ejderhalar, insan eti yiyen cad lar, devler, tek gözlü devler vb.dir. Kazak masallar nda onlar n aras nda daha s k rastlanan tipler ejderhalar, devler ve cad lard r. Türk Mitolojisinde ejderha motifinin kökü çok eski zamanlara dayanmaktad r. 126 Ejderha tipi, yard mc y lan tipinin tam tersidir. Ejderhan n mekan 124 S. KASKABASOV. age. ss. 153-154 125 S. KASKABASOV. age. s. 160 126 Alimcan NAYET. Türk Dünyas nda Efsane ve Masallar nda Bir Dev Tipi Yalmavuz/Celmo uz. zmir: Külcüo lu Kültür Merkezi, 2007, s. 56 113
da lar ve yer alt d r. O yerlere gelen insan ejderhan n cezas ndan zor kurtulmaktad r. Ejderha, ayn anda hem emir verici hem de yutucudur. Birkaç örnek verelim: 1. nsanlar n kahramana da da ya da da n kenar nda gecelemeyi yasaklamas na ra men kahraman yasa çi ner ve da da geceler. Ejderha kahraman yakalar. Ejderhan n yenemedi i birçok dü man olur. Bu yüzden ejderha kahramana bir art koyar. E er kahraman ejderhan n dü manlar n öldürürse o zaman ejderha onu serbest b rak r. Kahraman, ejderhan n art n yerine getirerek serbest b rak l r. 2. Kahraman, kendisine k z istemeye giden babas na da da gecelememesini söyler. Fakat kahraman n babas o lunun tavsiyesini dinlemeden ejderha taraf ndan yakalan r. Ejderha adama bir art koyar: serbest kalmak istersen o lunu bana ver. Kahraman n babas ejderhan n art na raz kalmaya zorunda kal r ve o lu ejderhaya gider. Ejderha kahraman n kom u ülke padi ah n n k z n getirmesini emreder. 127 ki örnekte gördü ümüz gibi ejderha, emreder ve ister, kahraman ve onun akrabalar ise ejderhan n emrini yerine getirir. Fakat masallarda daha çok yutucu-ejderha tipine rastlanmaktad r. Mesela: 1. Her gün (her ay ya da her y l) ejderha, bir sürü koyun ve bir k z yer. nsanlar ejderhadan korktuklar için onun emrini yerine getirir. Ancak kahraman ejderhay öldürerek insanlar beladan kurtar r. 2. Her sene ejderha Simurg ya da Al p Kara Ku un yavrular n yer. Kahraman, yavrular ejderhadan kurtar r ve ku kahramana yard m eder. 128 Ayn zamanda ejderha, ölüler dünyas n n bekçisidir. O, bir ruh al c s d r. 129 Kazak ola anüstü masallar nda ejderha d nda kahraman n dü man olan cad (calmav z-kempir) tipi de yer almaktad r. Cad, kad n k l nda, genç, yedi ba l, tek gözlü, çok çirkin eytan eklinde tasvir edilir. nsan yiyen kötü bir ruh olarak tan n r. Genellikle akci er olarak su üzerinde yüzer. nsanlar ona yakla nca, o yedi ba l kad na dönü erek insan çeker al r veya çocu unu vermesini ister. 130 127 S. KASKABASOV. age. s. 176 128 S. KASKABASOV. age. ss. 176-177 129 S. KASKABASOV. age. s. 177 130 A. NAYET. age. s. 13 114
Cad n n dola t yer su, su kenar oldu u için onun sualt dünyas, yani inanca göre ölülerin dünyas ile ilgisi oldu unu söyleyebiliriz. 131 Burada, Kazak ola anüstü masallar ndaki belirli baz tipler tespit edilmi, özellikleri tasnif edilmi ve bu tip tiplerin ili kileri de erlendirilmi tir. III.2. KAZAK MASALLARININ LEVLER Ara t rmam z n bu bölümünde Kazak masallar n n i levleri üzerinde durmaya çal aca z. Ayr ca bu bölümde, Kazak masallar n n sadece basit halk anlat lar olmad n, bu anlat lanlar n göçebe Kazak Türkleri için ne kadar önemli oldu unu da göstermeye çal aca z. Ne yaz k ki son zamanlara kadar masallar n toplumda üstlendikleri rol ve i levleri konusu ihmal edilmi ; masal türüne kar tek yönlü, eksik bir bak ve dü ünce tarz hakim olmu tur. Masal daima bir e lence arac olarak görülmü, e itici ve kültür malzemesi olma i levleri göz ard edilmi tir. Fakat tam tersine masallar ve onlar n vermek istedi i mesajlar n insanlar iyiye, güzele ve do ruya yöneltmede, psikolojik ve sosyal bak mlardan etkilemede, onlara sorumluluklar n hat rlatmada, iyi ve örnek birer vatanda olarak ve toplumsal artlar n gereklerine göre yeti melerinde, baz dü ünce ve fikirlerin telkininde ve daha geni kamuoyunun olu turulmas nda önemli rolü vard r. Kazak masallar n n i levleri maddeler halinde öyle s ralanabilir: 1. Ho ça Vakit Geçirme, E lendirme Masallar, özellikle günümüz ileti im araçlar n n bulunmad dönemlerde di er halklarda da oldu u gibi Kazak Türkleri için de tek e lence arac olarak kabul görmü tür. Çocuklar oyalamak, onlara ho ça vakit geçirtmek aile büyü ü kad nlara dü mü, onlar da anlatt klar masallarla bu i levi yerine getirmi lerdir. Masallar sadece çocuklar için de il, ayn zamanda yeti kinler için de bir e lence arac olmu tur. 132 Özellikle k gecelerinde, kad nlar n toplu olarak bulundu u ortamlarda usta masalc lar taraf ndan anlat lan masallar dinleyen genç k zlar ve kad nlar bir taraftan 131 S. KASKABASOV. age. s. 79 132 S. KASKABASOV. age. s. 171. 115
yard mla arak i lerini yapar di er taraftan ho ça vakit geçirirler. En az çocuklar kadar, yeti kinler de masallar büyük bir zevkle dinler, hatta masalc n n uyar s na ra men masal n büyüsüne kap larak anlat lanlar n gerçek oldu una inan r, kendilerince hayaller kurarlar. Masallar halk e lendirmeyi amaçlamas ve halk için yegane bir e lence arac olmas sebebiyle, anlat ma dayal türler içinde daima özel ve önemli bir yere sahip olmu tur. Masal tekerlemelerinin de e lendirmek ad na önemli bir i levi vard r. Özellikle giri tekerlemeleri gerçek d bir dünya kurgulayarak dinleyenleri masal atmosferine haz rlamaktad r. Masal n ba nda komik ve a rt c olaylar anlat larak ak l ve mant k devre d b rak lmakta, ortak de er ve do rular n al lm kurallar n d na ç k larak gerçekler önemsenmeyip problemler alaya al nmakta, böylece dinleyenler, psikolojik ve toplumsal bask dan kurtularak rahatlamakta ve e lenmektedir. Baz masal tekerlemeleri ise, mant ks zl klar sebebiyle dinleyiciyi güldürmekte ve ho ça vakit geçirmesini sa lamaktad r. Buradan hareketle tekerlemelerin ba l ca i levinin, anlat lanlar n gerçek olmad n hat rlat p hayal oyunlar ile dinleyicileri a rtmak ve e lendirmek oldu unu söyleyebiliriz. Masal, insanlar gerçek hayatla dü leri aras ndaki uzla madan do an ideal bir dünyaya götürmektedir. nsanlar arzu ettikleri fakat çe itli sebeplerden dolay ya ayamad klar hayat ancak masallar arac l ile elde etmeye çal makta ve mutlu olmaktad r. 2. Tarihi Gerçeklik ve Kültürü Ku aktan Ku a a Sa lama Masallar n tarihi önemi, Kazak Türkleri gibi yerle ik hayata geçmeden önce göçebe hayat ya ayan di er Türk boylar için çok büyüktür. Masallara dayanarak, eski insanlar n ya am tarzlar, ne gibi i lerle me gul olduklar tahmini olarak da olsa anla labilir. Masallarda, slamiyet in kabulünden önce var olan Feti izm, Animizm gibi ilkel dinlerin izlerini de görmek mümkündür. 133 Eski Kazak toplumunda i ten artan zamanlarda ak amlar, görmü, geçirmi, bilgili insanlar n çevresine toplanarak onlar n söylediklerini dinlemek büyük küçük herkes için yayg n bir gelenek haline gelmi tir. Böylelikle gençler, bilge ki ilerin hayat 133 M. GABDULL N. age. ss. 97-98. 116
tecrübelerinden istifade etme ans na sahip olmu lard r. Bu suretle gençlerin hayat anlay lar na adetleri ve ahlaki ölçüleri yerle tirmek ve onlar yönlendirmek daha kolay olmu tur. Masallar, böylelikle kültürün ku aktan ku a a aktar lmas n sa lam t r. Daha önce de söyledi imiz gibi halk hayat nda önemli bir yeri olan hayat ve çe itli olaylar yorumlama ve anlamada masallar önemli bir i leve sahiptir. Uzak geçmi te masallar n bu görevi yerine getirdi ini anlayabilmek için masallarda yer alan olaylar n gerçek hayatla ba lant s n ara t rmak zorunludur. Masallar n gerçek hayattan uzakta yarat lmay p aksine ya am n tam ortas nda olu tu unu, onlarda hiçbir fikrin olmad kan s n n tersine hepsinin onlar yaratanlar n ya ant s ile son derece ba nt l oldu unu görmek gerekir. 3. Ö üt Verme ve E itme Toplumu e iten temel ögelerden biri olan masallar incelendi inde, onlarda anlat lan olaylar n toplumsal bir gerçekten kaynakland görülür. nsanlar hayat n gerçeklerini, kar la t klar problemleri ve onlar n çözüm yollar n, korku ve endi elerini, umut ve hayallerini masal yoluyla anlatm ve bunu yaparken de gelecek ku aklara örnek olmay, onlar hayat n zorluklar na ve sürprizlerine kar haz rlamay ve e itmeyi hedeflemi tir. Kazak masallar n n önemli i levlerinden biri e itimdir. Masallar vas tas yla gençlere istenilen davran lar n kazand r lmas, istenilmeyen davran lar n terk edilmesi sa lanm t r. Ayr ca, gençlerin gelece e yönelik bilgilenmesi ve e itilmesi yine masallar vas tas yla sa lan lm t r. Di er Türk boylar gibi Kazak Türklerinin de göçebe bir toplum oldu unu dü ünecek olursak masallar n e itim ve ö retimdeki i levini daha iyi anla lacakt r. Sonuç olarak, verdi imiz i levlerin Kazak masallar n n genel i levleri oldu unu belirtmek gerekir. 117
SONUÇ Kazak masallar, nitelik ve nicelik bak m ndan, Kazak halk edebiyat n n önemli bir k sm n te kil etmektedir. Bu sahada Çarl k Rusya, Sovyet Birli i ve Kazakistan Cumhuriyeti dömeninde birçok çal ma yap lm t r. Fakat Türkiye de bu konu üzerinde yap lan incelemeler yok denecek kadar azd r. Dolay s yla, halkbilimi disiplininin ilgili ara t rma kuram ve yöntemlerine göre, Kazak masallar hakk nda yap lacak ciddi ve kapsaml çal malara ihtiyaç duyulmaktad r. Buradan yola ç k larak haz rlanan çal mam zda, Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine k rk Kazak ola anüstü masal metni aktar l p olay örgüsü, motif, i lev ve tipler aç s ndan incelemeye çal lm ve bilimsel sonuçlara ula maya çaba gösterilmi tir. Çal mam zda elde edilen sonuçlar öyle s ralamak mümkündür. Bu çal mada yer alan Kazak ola anüstü masallarda ola anüstü güce sahip olan bahad rlar; cad, dev ve peri gibi ola anüstü yarat klar; sahibinin her emrini yerine getiren tarak, ayna, hal gibi sihirli e yalar; sahibine yolculuk boyunca e lik eden, onu tehlike an nda uyaran ve zor durumlarda yard mc olan at; kahramanlar n çe itli hayvanlar n ekillerine girmesi; yetim üç karde in ak ll ve ba ar l olmas ; çocuklar olmayan ailelerin Tanr ya dua ederek ya da k s r kad nlar n sihirli elmay yiyerek çocuk sahibi olmas ; kötülerin her zaman cezaland r lmas ; ba kahraman n sonunda padi ah k z yla evlenip padi ah n taht na oturmas gibi ve daha çok ba ka motifler dikkatini çekmektedir. Bu yap lar n hemen hepsi Türk Dünyas n n di er bölgelerinde anlat lan masallarda ve di er anlat türlerinde de vard r. Baz Kazak masallar n n epizotlar birbirine geçmi tir ki bazen ola anüstü masallarda gerçekçi masallar n ya da gerçekçi masallarda ola anüstü masallar n epizotlar na rastlamak mümkündür. Bu yüzden baz zamanlarda hangi masal n hangi masal türüne girdi ini ay rmak çok zordur. Bu durumu çal mada verdi imiz baz masal metinlerinde görmek mümkündür. Kazak masallar ndaki tipler, Kazak Türklerinin ya ad dönemlere göre de i mektedir. Mesela, feodal dönemindeki masal kahraman Kazak Türklerinin Rusya idaresi alt na girdikten sonraki masal kahraman ndan farkl d r. Halk n, ya ad döneme 118
göre kendilerini koruyan, gençlerin örnek alabilece i bir kahramana ihtiyac vard. Bu sebepten yola ç karak halk, kendi ihtiyac na göre kahraman yaratm t r, denilebilir. Kazak masallar n n özellikle giri formelleri çok çe itlidir. Bazen naz m, ço u zaman ise nesir eklindeki giri formellerine rastlanmaktad r. Kazak masallar nda geçen olaylar belli bir zamanda ve yerde geçmese de, baz zamanlarda ülke ve ehir adlar nda rastlar z. Mesela, Bu çal mam zda Türkistan topraklar nda ya ayan Kazak Türklerinin halk edebiyat nda önemli yer alan Kazak masallar incelenmi ve okuyuculara Kazak masallar n tan ma imkan sa lanm t r. 119
MET NLER KAZAK TÜRKÇES 1. OR AV AL 134 Bir or av kisi bol pt. Ol üylengennen keyin èyeli bir ul tav pt, tuñ nan keyingi balas n r etip jerge tüskende-a èkesi dayar ot rad eken de, özi jep oyad eken. Süytip ol jeti balas n jep oy pt. Èyeli to z n bala a jükti bolad. Jal z ul èkesiniñ öz balalar n jep oyat n n bilgen soñ endigi bav r n aman al p aluvd oylast rad. e esi tol at p jat anda bala nèresteni al p a pa a dayarlanad. Èkesi p a n jalañdat p, balan jeymin dep añd p ot rad. Tañ a ja n al tal s p uy tap ketedi. Bala r etip jerge tüskende a as balan ñ kindigin kesedi de, orap al p a a jöneledi. Oyan p ketken èkesi tura uvad. Bira bala jetkizbey sol küyi ut l p ketedi. Bala bav r n al p ü o a t ñ bav r nda bir ara a üyge keledi. Ol üyge bav r n ba t rad da, özi añ avlap, èlgi üydiñ kisilerin ba p jüredi. ut ar p al an bav r èyel bala eken. Keyin kele ol edèvir er jetedi. Endigi jerde ar ndas n ertip, el aralap kete barad. Jürejüre tündeletip bir ala a keledi. alada e kim jo. Bir-a üyde ana am jar körinedi. Baspalap üyge kelse, bir azan et as l p turad. Söytse ol adamn ñ eti eken. Endi bir üyde küñgirlegen dav s ad. Jas r n p kelip t ñdasa: -Bul alan ñ adam tavs ld, endi adamd aydan tav p jeymiz?-dep, söz l p ot rad üydegiler. Bir zamanda birevi: - azanda et pisken ar, körip keleyin,-dep s rt a a bergende, on ñ da bas n a p alad. -Ekevi birigip etti jep jat r ma, aray n,-dep an ü in ini öltiredi. Söytip altav n öltiredi. -Bèri jiy l p al p etti jep jat an körinedi,-dep as s soñ birevi a bergende, on ñ bas n a p alad. Bira, ol os adam jeytin jeti jalmav zd ñ bast -eñ kü tisi eken. l on ñ bir ekesin ana a p tüsiredi. Jaral adam jigitpen al sa ketedi. Al s p jürgende or av bir ud a ulap tüsip ketedi. Jigit ud t ñ av z n ülken tiyirmen taspen bast r p oyad da, or avlar ot r an üyden tintip jürip kilt tav p alad. Kiltti al p 134 orkav al. Kazak Ertegileri C.I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 222-226. 120
èr üydiñ esigin a p arap jürse, bir üyde jeti tulpar baylavl turad. Aldar na bir ja nan suv a p kelip tur da, bir ja nan öp kelip tur. inde bir erek e bölek bir ara ubar at turad. Mun körgennen keyin jigit ar ndas na keledi. Jigit ar ndas men èlgi en èride tura beredi. Özi añ avlap künköris lad. Bir küni jigit añ a arda: -Sen m na üydiñ esigin a pa, ana ud t ñ av z nda tast ñ üstine ot rma,-dep ar ndas na taps rad. A as ketken soñ z üydiñ esigin a ad da, jeti att köredi, ud t ñ av z nda tas a da ot rad. Bir kezde ud t ñ i i düñgirleydi. z ud av z nda tast opar p arasa, i inen: -Sen ne l an jans ñ?-degen bir adamn ñ dav s n estidi. -Biz jal z a ammen ekevimiz os èrige kelgen eki jolav m z. azir os èride turam z,-deydi z. -Sen ne p jat an adams ñ? -Biz l i adam jeytin jalmav z edik. Os alan ñ adam n tügel jep bold. Bir küni tünde seniñ a añ birimizdi birimizge ospay, bildirmey öltirip ketti. Men jaral ald m. Meni os ud a tüsirip amap ketti. Endi sen meni ar p al. Ekevmiz birigip jan ba ay, bul èride e kim almad. A añ bèribir seni al p jat an jo,-deydi jalmav z. -Meniñ a am ogan köne me, on aytemiz? -On ñ amal tab lar, pèlen üydiñ ald nda meniñ jart eke süyegim jat r, sen ald men son al jène ubar att ñ sav r jüninen al, süyekti orn na oy, sonañ soñ jündi suvlap jaran aynald ra japs rsañ bas m alp na keledi. z or avd ñ ayt an boy n a isteydi de, ekevi os l sad. Mun a as bilmeydi. a an da a as añnan kelgende z tajald sand a t p ba ad. Süytip jürgende z eki abat bol p alad. z ötirik av r an bolad da, bir küni a as na: -Men avruv bold m,-deydi. -Sa an nemene em bolar eken?-dep, agas ab rji surayd. - al ay bir jerde jeti èvliyeniñ ra bar, son èkelip ber,-deydi. Jigit jal z ar ndas ü in azaptan or pay ra t izdep ketedi. Kele jat p bir kisige jol ad. O an sèlem berip amandas an soñ aruvas n aytad. 121
-On tabuv a bolar, ol pèlen jerde, bir jerde jeti èvliye namaz o p ot rad, solard ñ jeti am bar. Betegeden biyik, jusannan alasa bol p bar da, olar èri arap namaz o p ot r anda amd al p al,-dep jol körsetedi. Èlgi kisiniñ aytuv boy n a amd tav p, al p a p ar ndas na keledi. ar ndas tur an jerge ja nda anda jold ñ boy nda, tikenniñ tübinde bir jas bala j lap jatad. balan alad da, ar ndas na: -Joldan bir bala tav p ald m, mun bav r l p alay, ekev edik, endi ü ev bold, sen ba,-dep beredi. Èsilinde bul ar ndas n ñ tap an balas bolat n. A as n ñ aras köringende jalmav z ekevi èdeyge tikenniñ tübine oy p oy an edi. -Men èli jaz la almad m,-dep keyipti ar ndas. -Endi ne em bolad?-degen a as na: -Pèlen jerde bir sar ayu bar, son ñ apan nan öp èkelip ber, son aynat p i ip, juv nsam jaz larm n,-deydi z. A as mun da izdep ketedi. Ay jüredi, j l jüredi. Jol-jönekey ta èlgi kisige jol ad. O an aruvas n ayt an soñ, ol kisi: -Balam, ol Barsa-kelmes degen jerde, ol kisi jeytin ayu, on ñ apan na kiruv iy n. iyamen iyalap, j l adan jor alap, betegeden biyik, jusannan alasa bol p bar p almasañ, ol a tüspeydi,-deydi. Jigit mun da èkeledi. Ol kele jat anda z ben tajal: -Bul ta da ölmepti, endi aytemiz?-dep a ldasad da, may a uv sal p, elpek pisirip jigitke beredi. Jigit ayd urttap, elpekti jevge umt lsa, èlgi jas bala jigittiñ ol n a ad, jigit ü ret umt lad. Bala ü ret a ad. Os kezde körip jat an tajal: -M nan ñ orl -ay,-dep at p tur p jigitpen al sa ketedi. Ekevi birin-biri ala almay jürgende jigittiñ ar ndas tajald ñ aya n ñ ast na kebek, agas n ñ aya n ñ ast na bur a tögedi. Os kezde tajal bala a: -Meniñ bel balam bolsañ, l md èkep ber,-deydi. -Meniñ joldan tav p al an inim bolsañ, l md èkep ber,-deydi jigit. Sonda bala: -Sen meniñ èkem bol an ñmen meni dala a tasta ans ñ, sonda a am èkelip meni ba an,-dep a as na l èkep beredi. Süytip jigit tajald öltiredi. ar ndas n da 122
öltiredi, bul jerde birne e j l mekendeydi. Bala da birtalay jas a kelip alad. Sonda olar bir èrige kö edi. Bul alan ñ han : Meniñ paluvan m bar, son j an kisige z md beremin,- dep jar salad. Jol a arda inisine eki tal gül öp egip berip: -Mun ñ biri-men, biri-sen. M na öp gül a p ulp r p tursa, meniñ jol m bol an, sargay p tursa, meniñ bas ma kün tuvgan, uvrasa ölgenim, öp sar aya alsa meni izde,-dep tastap ketedi. Jigit hann ñ Arlan töbet atal an paluvan n j ad da, zd alad. Süytip jürgende ta bir èriniñ pat as : Meniñ ögiz paluvan m bar, son j an kisige z md beremin,-deydi. Bul habard estigen jigit paluvand j p, zd inisine al p beruvge ketedi. Bul jol jigit ögiz paluvannan j l p alad da, tut n a al nad. Os kezde gül sar aya bastayd. Bala a as n izdep jol a ad. Birne e kün jürip a as n ñ üyin tabad. Ke tetip kelip a as n ñ üyine onad. -M nav meniñ küyevim oy, bul ma an nege ündemeydi,-dep tañ al an jeñgesi tünde tör ald nda jat an küyeviniñ jan na keledi. Körpeni a a bergende bala sol nta men èyeldi a p alad. at n añ-tañ bol p tösegine kelip jatad. Tañerteñ a as n ñ jönin u ad da, bala jol a tüsedi. Birne e ay jürip hann ñ av l na keledi. Bol p jat an bir toyd ñ üstinen tüsedi. Derev ögiz paluvanmen küresip, on j p èri öltirip, a as n tut nnan ar p alad. zd da alat n bolad. uda, küyevdi s ylaym z degen atpen, han bir üy dayarlatad. Jène i ine tolt ra ta am oyad. Bul üy temirden sal ngan eken. Bu an kirerde a as : -Bulard ñ türi jaman, kirmesek aytedi?-deydi. -Tèvekel, kireyik, or pay,-dep inisi tur p ald. Adamdar üyge kirgen soñ: Jal z att lar a z beremiz be? Örtep jo altay -dep olar üydiñ s rt nan ot nd üyiip ört oyad. Temir üy z p bol anda bala irgesin köterip, a as n ertip p ketedi. Amal tavs l an han a r z n beredi. Ü evi jol a ad. Jol ortada inisi a as na: -Ekevmiz kü s nasay,-deydi. 123
-A ay nd ekevimizdi kü s nasuv m zd ñ jöni jo,-dep könbeydi a as. Bala: -Onday bolsa men ketemin, seni körmeymin,-dep tur p alad. Lajs zdan a as kü s nasuv a könedi. -Ende e, meniñ sol na a md at,-dep köterip turad. Lajs zdan inisiniñ sol na a n atad. At p bol annan keyin: -Ne ü in ma an at zd ñ? Eger os n ñ s r n aytpasañ men ketemin, seni körmeymin,-dep a as tur p alad. A as n ñ ketuvine közi jetken inisi n n aytad : -Sen jo ta men seniñ üyine keldim. Jeñgem meni sen dep oyn ma jatpa bold. Sonda men sol na a mmen a p jiberdim. Sond tan os na a m kinèli bold. Sol ü in at zd m. Os dan keyin arada bol ms z, èri bilinbey bara jat an tüyin ek e ilip, ekevi öz èrine kelip murat na jetipti. 124
2. ÈD L L K HÈM GÜL A A I 135 Bir alada erli-zay pt eki adam bol pt. Bir balas bar eken. Meylin e kedey bol p e bir jum s luv a maldar jo eken. Bira egin salat n az ra jerleri bar eken. On da özderiniñ orn na bir kedey kör ilerine satad eken. Sol kör i eki ögiz amaldap tav p al p, sol jerge egin sala bastapt. Bir uva tta jerdi so amenen j r tp jürip jerdiñ ast nan so as tiyip s ld ra an um ran ñ s bd r estiledi. Jerdi az p um ran tav p arasa, tol an alt n eken. Sonda kedey alt nn ñ birine timesten kömip oy p, jerdiñ iyesine bar p habar beripti. Seniñ jeriñnen alt n sal an um ra tapt m, jürip son j ldam ra al,-deydi. Sonda jerdiñ iyesi ayt pt : Jer bu künde ma an tiyisti emes, men sa an sat an edim paydalanuv a, sol sebepti alt n da sa an tiyesili,-dep. Köpke eyin eki kedey eregisipti. Sen al, sen al,-dep. A r nda töbelesip birin-biri jaral l p, handar na bar p ar z l pt. Han ar zdar n t ñdap, ekeviniñ adald na tañ al p surapt : Balalar ñ bar ma, an a? -dep. Jerdi paydalan p jürgen kisiniñ bir z bar, bur ñ iyesiniñ bir ul bar eken. Sonda hann ñ l an biligi ekeviniñ balalar n neke l p os p, tab l an alt nd jastar a ber dep ükim l pt. Sonda ekevi de bilikke raz bol pt. Jastar a èybat üy sal p, toy l p bar a mañay nda alalard a r pt. Eki jas meylin e ba tt bol p atalar da zaruvat körmepti. Ne e zaman ötken soñ baya alt n tab l an jerge gül a a ösip, güldengende alt n arat n bold deydi. Bir küni pat a añ a p, köp jürip baya alt n tab l an jerge kez bol p, gül a a n körip j ldam kelip gülinen jul p alay n degende, a a kökke köterilip ketipti. Pat a köp ayran bol p tur pt. Sonan soñ keyin ayt p bar p arasa, a a orn na bar p al pt. Pat a aytadan ja n kelip aynal p arap, ta da ustav a umt l an eken, ta köterilip ketipti. Pat a ü mèrtebe jahat l p bolma an soñ üyine bos ayt pt. Pat a saray na kele sala nökerlerin, moldalar n jiy p körgenin bayan l p ayt p, bul ne nèrse dep surapt. E ays s tav p javap bere almapt. Sonda pat a üyin, hal n, jurt n tastap, sol körgen nèrsesin biluvge ahid l p, jolav bol p jönelipti. Öz ahar na ja n bir alada kempir köripti. Sol kempirden biledi oy dep öz jum s n sura an eken. 135 Èdil ilik hèm Gül A a. Kazak Ertegileri C.III. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss.25-27. 125
Kempir bir aharda bir art bükir al biledi dep közdep jiberipti. Pat a ayt an ahar a kelip köp izdep, a r nda ayt an a a t bükir ald tav pt. Sol al pat an ñ jum s n t ñdap bol p, ayt pt : Seniñ izdep jürgen jum s ñd biletin kisi men emespin, ol meniñ ortan a am, ja n pèlen aharda turad,-depti. Sonda pat a arttan a az al p, ayt an ba ana ald ñ a as n tav p al pt. Sol art jas ülken bolsa da ba ana inisinen jas ra, t ñ eken deydi. a n ñ a da az deydi. Sonda pat a tañ al pt. Bul jas kisi oy, baya kempir art dep ayt p edi, ba ana art ötirik aldap jibergen eken oy dep, a r jum s n ayt pt. al estip bol p bas n ay ap ayt pt : Meniñ halim kelmeydi hèm seniñ izdep jurgen al ñ men emespin. Emn ortan inisimin. Endi bèrimizden ülken a am z ta bar. Sol bu söziñdi biledi,-depti. Özi bir aharda teñizge ja n turad,-depti. Sonda pat a bu aldan ta a az al p, tuñ artt izdep jönelipti. Pat a izdep ayt an ahar na kelip, tuñ artt tav p al pt. Sol tuñ art dep izdep kelgen kisisin pat a körgen jerde tipti ayran al pt. art dep aytat n emes deydi, jap-jas, beti uv lj p tur an, a ap- ara deydi. Pat a jum s n ayta bastapt : Men seni izdep keldim. Sen ayta oy,-dep. r a gül a a aydan keldi, alt n saba tar menen? Men ja ndap barsam gülderinen jul p alay n dep, kökke köterilip ketedi, ketsem ayta orn na barad,-deydi. Ta da sennen bir tañ al p surayt n m, ne sebepten os nday jass ñ? Ortan iniñ jas ki i bolsa da a n ñ a bar. Keje iniñ müldem art al. a appa, senderdiñ èkeleriñ be dep oylayt n? -dep. Sonda al pat a a bèrin ayt p beruvge uva da l p, èveli ot r p tama i eyik dep ot r z pt. Tama jep bol an soñ ald ñ at n bir arb z al p kelipti. al ol arb zd aytar p, özge arb z èkel depti. at n eriniñ buyr men barsa da, bastap arb z n ayta èkelipti. Sebebi, özge arb z jo, bar bol an birev-a eken. Sonda al at n n on eki aytara jumsapt, özge arb z keltir dep. A r nda sol arb z n jep, pat a a aytt deydi: Kördiñiz be, pat am, bizde bar bol an jal z arb z bar edi. Oz n özim bile tura at n md ne e mèrte jumsad m, arb z keltir dep jène at n m eki abat. Sonda da at n m arb z alam n dep on eki sat l bas penen tömeñgi üyge on eki bar p, on eki keldi, sonda da ma an a uvlan p lèm degen jo. Meniñ at n m a ld, juvas, sol sebepten men inilerimnen t ñ, jasp n, jas m köp bolsa da, kenje inimniñ at n meylin e dol, sol sebepten erin artaytt. Ortan inimniñ at n on a dol da emes, on a ja s da 126
emes özine, sol sebepten eri köp artaya öy an jo. Endi öz jum s ñ tuvras nda aytat n m m nav: Gül a a an jerdi bir kedey adam özge bir kedeyge sat an hèm sat p al an kedey jer j rt p jürip bir um ra alt n tav p al an. Sonda eki kedey urs s p hann ñ a l menen balalar n os p ja ndas pt. Sol gül a a eki kedeydiñ adald na an bir ba t, öz iyesinen bas a e kimge buyr jo. Sol ü in güldi aspann ñ jibergeni, aldar ja s turs n dep. Böten kisi bul gülden ala almayd. On ñ aspan a köteriletini alam n degen sol adam a bildirgen belgisi. 127
3. AHMETBEK PEN HASEN 136 Ertede bir han bol pt. Hann ñ r vèziri bol pt. Han da, hann ñ bas vèziri de köpke deyin bala körmey jürip, bir küni ekeviniñ at n da ul tav pt. Han balas n ñ at n- Hasen, vèziri- Ahmetbek oyad. Bul balalar n tu annan Birge tèrbiyeleydi, o tad. On bes jas nda ekevi de ülken al m bolad. Bir küni kitaptan bir hann ñ z n ñ jaz an n köredi. Onda b lay depti: Pèlen e jerde, pèlen aharda, pèlen degen hann ñ z n ñ bir jumba bar. Sol jumba n e ken kisige tiyedi, e e alma an kisiniñ bas n alad deydi. Jumba n e uvge talay talay adam bar p e e almay bas n ald r an. Os habard estip Ahmetbek pen Hasen: Biz ne e j l o d, ölsek os n ñ soñ nda öleyik, èytpese jumba n e ip, os zd al p keleyik,-dep ekevi jol a tüsip ketedi. Ekevi jol bay jürip kele jat p, bir elsizge kez bolad. El taba almay zar p kele jatsa, aldar nan bir ja s saray üy kezdesedi. Ekevi uvan p ketip, attar nan tüse sal p üyge kirse, üyde adam jo, ülken bir taza saray eken deydi. Ekevi üydi körip ne de bolsa bügin os nda bol p ay dep, attar n do aray n dep t s a sa, attar özi do ar l p al pt, ayta üyge kirgen. ay jasavl tür deydi. ay a ot r an eken, ay özinen-özi uy la bastapt. Sodan ekevi ayd i ip bol p endi att ot a jibereyin dep t s a sa, attar ot a jay l p al pt. Üyge ayta kirgen eken, eki tösek sal n p oy pt. Ekevi eki tösekke jatu a or p ekevmiz bir tösekke jat p tünimen uy tamay bir künde oyav-a ay, os üyde bir sumd bar oy desedi. Al, endi uy tamasa ermek bols n, bir èñgime ayt, Ahmetbek,-deydi Hasen. Ahmetbek bir uza èñgime ayt p jat anda tañ a da tayap alad. Hasen uy tap ta alad. Ahmetbek jal z özi uy tamay jatad. Bir uva tta bir bur tan: Os ekevi ayda barad? -degen dav s ad. ars bur tan: Bular èlgi pèlen hann ñ z n ñ jumba n e emiz dep barad. On Ahmetbek e edi de, ol zd bular alad, bira on aytarda bulard öltirip, men alam n, -deydi. Birin i bur ta dav s: -E, alay öltiresiñ? deydi. Soñ dav s: - aytarda bular ta os üyge keledi. Bul üyden bular tama tanad, sonda öltirip, zd alam n. 136 Ahmetbek pen Hasen. Kazak Ertegileri C.I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss.93-96. 128
Mana dav s: Bular aytuda munda kemleydi, öytkeni Ahmetbek endi seniñ bar ekeniñdi biledi, kelmeydi -deydi. Soñ bur tan: -Eger bunda tünemese bular ekin i onarl a jete almayd, attar ar ayd, özderi jayav jürip èbden tabandar av rad, sol kezde lb r md ubat p er-to md ara ar ma bol p a kelem, sonda z minse, al p a p ketem. Ahmetbek pen Hasenniñ biri minse, tuvlap j p öltirip ketem. O an bolmasa, aldar nan kümis bula bol p a p jata oyam, sol suvd öldep zar p kele jat an el jab rlap i edi. Sonda zdan bas as na uv bol p tiyem, süytip bar p alam, èytpese tipti ala almayt n bolsam üyine bar p jat anda zd ñ betinen j lan bol p a p öltirem. ime küyik bol an a ma an da, o an da jo lam n,-deydi. Al a bur ja tan an dav s: -Seniñ os söylegeniñniñ bèrin de istetpeydi,-deydi. Son bur tan an dav s: -Eger Ahmetbek os n bilip, birevge aytat n bolsa, ara tas bol p ats n,-deydi. Son men ekeviniñ sözi bitedi. Tañ da ata bastayd. Ahmetbek uy tamastan tañd at z p, bar jayd bilip alad. Tañ at an soñ Hasendi oyat p, tes a p betterin juv p kelse, ay jasavl tur eken. ayd i ip, t s a sa attar jeguvli tur eken. Abralar na minip jürip ketedi. Hasen: M nav körim bold, ta aytarda os nda kelip bir t n p alam z, -dep boy bermey kele jatad. Ahmetbek talaspay jüre beredi, bira èytevir aytuda bul üyge onbaym z deydi. Joda birne e kün jürip, ekevi bir küni özderi izdep kele jat an hand kine jetedi. Han bulard ald nan kütkizip al p, bölek üy tikkizip beredi. Birne e kün jat annan keyin z na söz salad. Biz os lay jumba e e kelip edik, ru sat bolsa sol jumba n estisek eken,-deydi. z a r p alad da, jumba n aytad, jumba m nav eken: Bir ü joldas bol p, ol ü eviniñ bireviniñ düniye jüzin köretin ural, bireviniñ közd a p-jum an a düniye jüziniñ ay jerine bolsa da u p barat n, bireviniñ anday avruvdan bolsa da ölgen adamd tiriltip alat n ural bar eken. Bir küni jerdiñ jüzin arayt n arap jiberip, bir bayd ñ z ölip, kömip jat an n köredi de, ü evi sol jerge bar p, zd tiriltedi. Bay rza 129
bol p, z n èlgilerge bermek bolad. Endi os zd ü eviniñ ays s aluv kerek? -deydi. Jumba os eken. Ahmetbek turad da: Tañdav zda bolad da, z ay süygenine tiyedi de,- deydi. e uvi dur s nda os lay bolad. z Ahmetbektiki bolad. Bira Ahmetbek zd özi almayd, Hasenge beredi. Ahmetbekke deyin e uvlerdiñ birevi tiriltuv ige tiyedi, birevi köruv ige tiyedi, birevi barat n a tiyedi degen eken, bulard ñ barl n ñ da bas al n an eken. Èkesi zd birne e jasav art p, jigit os p jöneltedi. Jol boy jürip ot r p, tap onarl va ta jolda üyge keledi. Hasen onay dese, bolmay Ahmetbek ond rmayd, al p ötedi. Hasen: Ap rmay, Ahmetbek, ar ap- ald p jetkende ènevgide rahattan p jat an üyge ond rma an ñ ne? -dep renjip alad. Ahmetbek: -Hasen, men Sa an ast istemeymin oy, meniñ ayt an md istey berseñ i,- deydi. Ta da èr-beri jürgen soñ aldar nan bir èybèt bula a p jatad. Hasen ay ay sal p: -Èy, jükti to tat ñdar, os bula bas nda onam z,-deydi. Ahmetbek jügirip bar p bir du an o p, suvd am men tart p-tart p jibergende suv jo al p ketedi. Hasen ta da renjip: -Ahmetbek, seniñ mun ñ alay, jaña ana jerge ond rmad ñ, endi onay dep kele jat an suvd jo alt p jiberdiñ, èlde at n ñd öziñ alma an soñ biz ne bolsa, sol bols n dep kele jat an bolars ñ,-dedi. Ahmetbek e nèrse demey jüre beredi. Endi biraz jürgen soñ aldar nan lb r n ubalt p bir er-to md ara ar ma a keledi. Hasen: Minemiz, ustañdar! -dep umt lad. Ahmetbek jügirip bar p ar ma t bastan am men tart p-tart p jiberedi. Ar ma jo bol p ketedi. Hasen ta da renjip, av z na kelgenin söyley beredi. Ahmetbek e nèrse demey jüre beredi. Birne e kün jürip, aman-esen eline keledi. Birne e kün toy isteydi. Ahmetbek tünde uy tamay Hasendikine jat p, endi j lan bol p keluvin añdid. Bir küni tañ a ja n közi ilinip ketkende Hasenniñ at n ar ete tüsedi. Ahmetbek közin a p alsa, at n tal p al pt. Betin jaña ana a p bir ara ubar j lan tösekten tüsip barad eken. Ahmetbek tösekten at p tur p j land a an jerin sor p al p 130
tükirip tastayd. Sol uva tta Hasen oyan p ketip: Uy tap jat an mda at n mn ñ betin süydiñ,-dep èlek salad.- at ñd öziñ a al, men Sa an èvelden ayt am n. Ènevgi jol boy istep kelgeniñ anav,-dep at nnan bezip ot r p alad. Ahmetbek sonan soñ ot r p bastan-aya bar èñgimesin aytad. Ekevi bara jat anda jolda iyesiz üyden estigen èñgimesin aytad. Bosa a a öltirip t an j land körsetedi. Betinen seniñ at n ña z p süygem jo, j lann ñ uv n aytaruv a süygem,-dep soñ sözin ayta beredi de, ara tas bol p atad. at n men Hasen j lap-j lap ba as n ñ i inen bir ja s or n jasap, tast so an oy p sa tayd da ot rad. Süytip jürgende eki j l ötedi. Bir erkek bala bolad. Ol da ekige keledi. Bir küni bir ba s n ertip kelip Hasen: Ahmetbekti tiriltuvge bola ma? -dep surayd. Ba s : Os balañd tiridey tast ñ üstine tur z p oy p an arsañ tiriledi,-deydi. Hasen at n men a ldas p bas m z jas oy, bala tab lar, Ahmetbektey joldas tab lmas dep, balas n jetelep kelip, tas a tur z p oy p, ekevi eki ol nan ustap tur p an arad. Sol uva ta Ahmetbek u p tura keledi. Ekevi bas sal p Ahmetbekke kezek-kezek körisipamandas p üyine ertip keledi. Ahmetbek te öi süygen z n al p, ekevi Birge tur p dèvren süredi. 131
4. Ü JET M ZEREK BALA 137 Ertede, erte zamanda, e ki uyr ketle zamanda bir pat a bar eken. On ñ jal z ul bol pt. Ol ul ajal jetip av r p ölipti. Jal z ul n ñ küyiginen pat a dala a pay jat p al pt. Bul pat a a birne e pat a köñil suray bar pt. Sonda da turmapt. Pat a bas arma an soñ eli küyzelipti. Os elde jan-a r adam jo, èke- e e, a a-ini degendey tu an tuv s jo ü jetimek bar eken. Bular ü evi a ldas p biz pat an ñ köñilin surasa aytedi degen oymen pat a a barma bolad. Bular hal tar na biz bar p köñil surasa aytedi dep a ldasad. Hal tar : Sen ü eviñ tügil senderden de zorlar bar p köñil ayt an sonda da turma an pat a, senderge tura ma? -depti. Èrine ol uva ta jetim-jesirdi kö ede kö ke elemeytin uva oy. Os küni bul ü evi j lap-j lap av l na aytad. Ta bir kün ü evi a ldas p, al an betimen pat an ñ ordas na barma bol p, üyinen p, sol betimen orda a keledi. Baray n dese ald nda arav l ru sat etpeydi. Os jerde bular tura beredi. Ol arav ldar bar p, habar etedi. Bala degen soñ pat a anday jum s bar eken èkel deydi. Son men ü evi bar p ot rad. Onan soñ pat a: o, jum star ñ ne, ayt,-deydi. Ü eviniñ i inde birevi tur p aytad : - ya, talas m z bar. anday Talas, ayt ène? -deydi pat a. Bala birevin olmen körsetip: M nav bir jerge alt n oy p ketipti. On m nav öy an jerden al p ketipti. Os alt n oy an balaniki me, jo bolmasa, oy an jerden al an balaniki me, mine, os talas m z,-deydi. Pat a: Èrine, oy an balaniki,-deydi. Bala tur p: Sonda alt n oy andiki bold ma?. - ya. -Ne ü in turmay jat rs z tösekten, jarat lsa jarat ld, bala bold sizge, öldi- ayta bard ol, bala bold ay r ara jerge. Ne ü in apa bol p tösekten turmay jat rs z?-dep köñil ayt pt bul ü evi. Onan soñ pat a orn nan tur p esin jinap, aytadan hal n jinap al pt deydi. Pat a vèzirlerin a r p, bulard vèzirlerdiñ atar nan bosat p, bulard ñ orn na ü jetim balan a ld, bilgir, zerektigi ü in vèzirlik atar na eñgizipti. Al endi bular vèzir bol p tura turs n. Bur ñ eski vèzirlerine keleyik. 137 Ü Jetim Zerek Bala. Kazak Ertegileri C.I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 258-262. 132
Bular ü jetimniñ vèzir bol an n köre almay elge ügit tarat p, os jerdegi tam tast uvatuv a, eldi büldiruvge kirisip, alan ñ köp jaylar n buzd r p os nday èreket jasap jürgen kezde pat a bir küni jor a bur ñ, soñ vèzirlerimen pa bold. Söytip jor a p kele jatsa bir ay r l s jerde eki bay z att us a közi tüsedi. arasa birevi oyda, ekin isi rda ot r an eken. Ü jetim bur n aytad eken biz ust ñ da tilin bilemiz dep. On ana vèzirler biledi eken. Bular ayt pt, pat a a: Os sizdiñ jañadan daylap al an ü vèzir balañ z aytat n edi, biz ust ñ da tilin bilemiz dep, eger de biletin bolsa anav ot r an bay zd ñ birevi oyda, ekin isi rda na p ot r eken os n surañ zs,-depti. Bay zben tildesip bilip keluv ü in birevin jiberedi. Ol at nan tüsip, at n ñ erin aytadan m tap tart p al p, ayta at na minip art nan uv p jetedi. Analar surayd : Ne ü in birevi oyda, ekin isi rda ot r eken? -deydi. Bala sonda: -Oyda ot r ann ñ jal z ul bar eken, rda ot r ann ñ z bar eken, ekevi al ñ mal söylesip ot r eken. z bar a ul bar aytad eken meniñ balama z ñd ber deydi eken. Ol an a mal beresiñ depti. Ul bar: Ot z alt n berem,- depti. z bar ayt pt : Onda sa an z md bermeymin, sebebi ot z alt n özimde bar, odan da köbirek ber,- dep, bitise almay ot r eken,- dep bala os men sözin tamamdapt. Sonda pat a tur p: È, meniñ adamdar m buz l an eken oy,- dep oy a ketipti. Söytip seruvendep bol p ke ki uva tta jay-jay na taras pt. Ke ke taman pat a jaman kiyim kiyinip al p, alas n aralap köruvge p, alas n teñ jar m buz luv a ta al p al an eken, on körip aytad. Erteñine o endi, balalar, el bülinip, ala buz l pt, bar jaylar ñd tab ñdar dep, ü jetimdi vèzirlikten bosat p oya beripti. Balalar söytip bas am men jüre turs n. Endi ala a keleyik. Bur ñ vèzirlerdi ayta saylap al pt da, pat a selk etpey al as nan jat p vèzirlerine at -jöni jo Èkel! depti. Eger ü künge eyin èkelmeseñder bastar ñd kesem,- depti. Son men bular ne èkel degenin bilmey, a ldas p, os ana ü jetim balalar zerek edi, son zdey k depti. Son men bul ü evin eki kün ötip, ü in i küni izdep tav p alad. Kele bular balalar a sèlem beredi. Ol ü evi de sèlemin ab ldad da: o, jol bols n, ayda baras zdar? * dep surav surad. Bular javap berdi. Biz sizderdi izdep jürmiz. Sebebi biz öletin bold, pat a bizge uva t berdi. Ol m naday, al as nan selk etpey, 133
at -jöni jo Èkel! deydi, ne èkel degenin bilmey kelemiz, son men bizge ü kün uva t berdi. Ol bügin bitetin küni,- dedi. Dur s, onda ala buz l an, son jöndev ü in usta ekel degeni oy!. Olar sol küni, sol uva tta art na keyin aray ayt p, birne e usta aparad. Sonda pat a: E, o, ü künnen beri usta taba almad ñdar ma? Ne p ke iktiñder, ayt ñdar ñd! -depti. Sonda analar tur p: - Ne èkel degeniñizdi bilmey èlgi ü baladan surap bildik,- depti. È, rzas ñdar ma, zeriktigine? - depti pat a. - Irzam z, sol ü evin oy ñ z,- depti. è, bolmasa ertip èkel,- dep ald r p, ayta vèzir saylayd. Endi az künnen soñ elinde naraz l tuv p, biz jetimdi vèzir saylamaym z degen soñ, eli buz l p ketetin bol an soñ, aytadan ü evin bosat p oya beredi. Son men bul ü evi basar tav jo, barar jeri jo añ r p bas a pat an ñ ol ast na ketedi. Ü eviniñ endigi kèsibi pat an ñ az nas nan alt n al p av at etpek i bold. Bulard ñ üyi molan ñ tesigi bold. Tünde pat an ñ az nas nda alt nd ü evi ü dorbalap tas p körge èkelip jinay beretin bold. Azanda pat a az nas n arasa, alt nn ñ azay an n köredi. Erteñine pat a arasa, ta azay p al an. Pat a apalan p özi arav l bol p turad, köreyin i anday neme ol dep ar ndap, sol küni özi arav l bolad. Sonda da pat a a bildirmey èlgi ü evi ta da az nadan alt nd urlap alad. Azanda az nan arasa, ta da jo biraz alt n, apalan p pat a sol küni ke ke jans z bol p, jaman kiyimdi kiyip al p ke ke tünimen jüredi, söytip jürse, bir jerde bir ü ev bir nèrse ar ala an, rs- rs etedi. Derev pat a art nan ere beredi. Balalar jaña adamnan: ayda baras z,- dep surayd. Ol adam özderinen: Sizder ayda baras z? - deydi. Bul ü evi nan talap deydi. Èlgi adam da men de nan talapp n, ara m deydi. Èñgimelesip körge aray kele jatsa, bir jerde it üripti oymastan, sonan soñ jaña ü eviniñ biri tur p: È, siz pat a ma ediñiz, ana it ma an i teriñde pat a bara jat r dep ürip tur oy,-depti. Sonda sol: Jo, ra m, menen pat al ne als n, bira ki kene künimde özderim e oynap jürgenimizde balalar meni pat a etip oynav edi,- dep jaltart pt. Olar 134
os ayt an a nnan senipti. Ü evi èlgi adammen bulard ñ èdis-aylas n biluv ü in èr türli sözge sala ot r p, ü evine ayt pt : -Url etuv ü in anday amaldar ñ bar? depti. Ü balan ñ birevi: Meniñ amal m pat an ñ az nas nan alt n urla an md e kimge bildirmeymin de sezdirmeymin de, mine, mine meniñ ayla èdisim,- depti. Ekin isi: Meniñ amal m ürgen ittiñ tilin bilem! -depti. Ü in i birevi: Men bir körgen adam md ayn tpay kündiz tav p alam n, ma an bèribir jeti arañ da körsem de, kündiz körsem de tanim n,- depti. Bul ü evi sözin bitirip bol an soñ: è, sizdiñ anday amal, aylañ z bar? -depti. Bul adam ayt pt : Ajal a ketip bara jat an adamd ajaldan ut aram n,- degen eken. Endi bular sözin tav s p törtevi uy a ketedi. Sol uva tta ana ü evin uy tata sal p pat a aytadan bur ñ kiyimin kiyinip bol p, derev tez arav ldar na bar p: Dèl körde ü bala bar, son bar p ü evin birdey dar a tart p, alt nd az na a sal! -depti. Drev arav ldar kelse, ü bala uy tap jat r, as nda alt n. Alt nd al p sol tünde az na a salad da, azañ a eyin arav l turad. Azanda ü evi tursa, alt n da, jan nda adam da jo. Derev ü evi jan-ja na ala tap, sasa ala tap dala a ay n dese, ana arav l èskerler ü evin ustap al p, aya - ol n baylap dar a aspa ü in dar a beredi. Dar ü eviniñ moyn na jip baylap a pa bol p jatad. os uva tta pat a bir biyik jerden jaña ü evin körmek i bol p tur edi, sebebi anday èdister jasar eken dep oylap edi. Sol uva tta adam tan bala derev dar dan ul sat surap moyn n bosatt rd da, èlgi pat a a: -E, adam, tündegi adam sen emes pe ediñ, ölimge, ajal a ketip bara jat an adamd ölimnen, ajaldan ut aram degeniñ ayda, ut ar, mine, ölimge ketip bara jat rm z,- deydi. Sonda pat a dar a bosatt r p, ut ar p jiberipti. Söytip, özine èlgi ü evin vèzir l p al pt. 135
5. ALTIN US 138 Ertede bir eki a ay nd jigit bol pt. Ülkeni alt n ay rat n kèsip i eken. Bul ülkeni m ñd ayda an bay bol pt. Ki isi kedey bol an eken. Bul ki isiniñ üyelmeli-süyelmeli eki ul bol pt. Ülkeninde bala jo eken. Jaña eki bala ki kentay, kisige jaldanuv ol nan kemleydi, jas eken, tek ülken üyiniñ tezigin terip, s bolsa a a jinap berip tama tar n as rayd eken. Künderde bir küni al ñ a a t ñ i inde ot n terip jürse, jüni èp-èdemi, bir kök ala, anat n ñ, uyr n ñ ü iniñ alas bar, èdemi güldi, kisi z arl us köredi. Mun körgen soñ eki bala uvad. us ta balalardan uzap ketpey u p- on p, u p- on p jüredi. Bir mezgilde balan ñ biri ust ñ uyr nan ustay al anda us u p ketip, bir tal ust ñ uyr balan ñ ol nda alad. Ot n n al p balalar üyge kelip: Biz èdemi us kördik, ustatpay ketti, bir tal uyr ol m zda ald,-dep ayta keledi. uyr t körip jurt tañ al p: M nav tegin us emes,-desti. Köptiñ i inde bir köpti körgen ariya adam ot r p: M nav alt n ust ñ uyr, bul ust ñ ustap al p soy p etin jese, ol adamn ñ bas na uy tap tañerteñ tur anda l i alt n tüsip ot rad,-dedi. Mun estigen bèybi e eki bala a may berip, aspa berip köñildendirip: Sol ust ustap èkeliñder,-dedi. Eki bala uvan p ot n èkeluvge, ust ustap èkeluvge ketti. Kündegi aga teretin jerlerge kelse, özderi körgen ala us ta da jür eken. Balalar erteden ke ke deyin soñ na tüsip jürip, èlden uva tta ust ustap ald. Balalar uvan p jene esine èkelip berdi. Jeñe esi balalar a bir-bir tosta an ayran men bir-bir uv s urt berip edi, sekirip, sekirip uvan p balalar ketti. Bèybi e ust bav zdap, jünin jul p üytip, ba ra a may a uv rd. Èlden uva tta balalar ot n al p kelse, as üyde oña a ba ra ta j ldap ust ñ eti pisip tur eken. Eki bala z p ketip, ki isine esikten añd t p oy p ülkeni as pen ust ñ bir ki kene bölegin al p r na t p ald. Sas p-p s p eki bala üydiñ s rt na p arasa, ust ñ jüregi eken. Eki bala jürekti ortas nan bölip jep al p, av zdar n sürtip üyge keldi. Kelse, bay men bèybi e ekevi ust ñ etin jep ot r eken. Balalar a bermedi. Balalard ñ on men jum s bol an da jo. Ke kisin üylerine kelip jat p ald. Tañerteñ tur p eki bala bayd ñ üyiniñ buzav men oz s na ketip ald. e eis üydi jüy p jürse, eki balan ñ jast n ñ ast nda on alt n 138 Alt n us. Kazak Ertegileri C. III. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 3-9. 136
jamb jat r. Ündemey-tündemey bay ekevi uvan p alt nd t t da oyd. Endi uy lar èbden an p bay men bèybi e tur p jast tar n ñ ast n sipalap arasa, alt n tügil tük te jo. Bul ötirik bold desti de oyd. Aylardan ay ötti, j ldardan j l ötti, eki balan ñ bas nan on alt n jamb künde tab l p turat n bold. Bir künderi eki balan ñ èkesi alt nd ar p sata bastad. Az uva t a jetpey bay p ketti. Mun ñ bay an n a as köre almad. Bir küni a as inisin a r p al p: -Sen m na eki balañn ñ közin jo alt, bezdirip jiber, èytpese seniñ m na alt n ñd körse, ul eki balañd öltiredi, èytpese öziñdi öltiredi,-dedi. Mun estigen soñ or n kirip ne istev kerek degen oy a ald. Eki balas tur p a l berdi. -Èke, sen sapsa, o an oylap jüdeme, biz ekevmiz keteyik. Endi m na bayl pen ölmeysiñder. Biz de ölmeymiz, bir tabarm z,-dedi. Èkesi mun ma ul dep, eki balas na az èzirlep bergizip, eki balas n jöneltedi. Eki bala kele-kele jat r, aylardan ay ötti, künderden kün ötti. Biz zamanda bir al ñ orman a a a kelip kirdi. Biraz jer jürgen soñ a a t ñ i inen on a t taz kelip, eki balan talav a umt ld. Balalard ñ r lda an davs men taz lard ñ iyesi bir añ keldi. Kelip, balalard ay r p ald. Balalardan: ayda baras ñdar, ne l an balas ñdar? -dep surad. Balalar: Balas jo kisige bala bolam z,-degendi aytt. Añ : Ende e, ma an bala bol ñdar! Meniñ balam jo, bala l p alay n,-dedi. Balalar da: Jarayd, bolsa bolay,-desti. Añ balalard al p üyine keldi. Balalard öz balas nday l p tèrbiyeleydi. M lt atuvd üyretti. Balalard ñ bastar nan tañerteñ tur anda l i jast tar n ñ ast nan alt n tav p turad. Añ èyelimen ekevi birs p ra a deyin bul ne keremet dep or p jürdi, art nan üyrenip ketti. Söytip, añ n ñ üyi alt n a simay ketedi. Bul alt nn ñ art nan or p, bul eki baladan endi ut lma bolad. Añ eki bala a sada, aruv-jara n saylap berip jöneltedi. oldar na a almas anjar beredi. Bul anjardan ekeviñ bölinseñder biriñniñ amand tar nd ekin iñ anjar a arap ot r p biluvleriñe bolad, eger biriñ ölseñder anjard tot basad,-deydi. Mun estip eki bala anjard al p jürip ketti. Aylardan ay ötti, künderden kün ötti. Kele jatsa, bir oyan ketip bara jat r edi, ekevi sada n ol na al p atuv a umt ld. oyan jügirip kelip: Sender meni atpa, men senderge eki oyan al p kelip bereyin,-dedi. Eki jigit oyand atpad. oyan eki oyand ertip berip kete bard. Eki 137
jigit kele-kele jatsa, bir tülki kezdesti. Tülkini atuv a eki jigit sada t ol na al p edi, tülki jügürüp kelip: Meni atpañdar! Men eki tülki èkep bereyin,-dep, eki tülki ertip kep berdi. On ertip eki jigit jüre berdi. Kele-kele jat p ald nan bir as r kezdesti. Atuv a eki jigit sada tar n oldar na al p edi, as r jügirip kelip: Meni atpañdar, men senderge eki kas r ertip èkep bereyin,-dedi de,,-dedi de, eki as r èkep ertip berdi. Onan jüre-jüre kelip, bir jolbar s a kezdesti. Sada tar n al p atuv a umt l anda jolbar s kelip: Men eki jolbar s èkep bereyin, meni atpañdar,-dedi de, eki jolbar s ertip èkep berdi. Añdar n ub rt p kele-kele jat p bir eki ay r jol a keldi. Ekevi bul eki jol a bölinbek bold da, jold ñ ortas nda tur an bir bèyterekke anjard an p, jandar nda añdard bir-birden bölisip al p, eki jol a tüsip ketti. Ülkeni kele-kele jat p, bir ülken ala a keldi. alan ñ etine kelip, añdar n ub rt p tama tanat n, jatat n üyge kirip añdar da, özi de tama tand. Kö ege a kelse, alan ñ i i ay l, öñkey ara kiyingen jurt teñseluvde. -Bul bizdiñ jerimizde jeti bast j lan bar, ol j lan a ay nda bir tuv biye men bir zdan berip turat n edik. Bügin bas a jurt ñ zdar tavs l p kezek hann ñ z na kelip, son bügin jeytin kün edi. So an jurt ay lan p jür,-dedi. Mun estigen soñ: Ol ay jerde, alay baruv kerek? -dep surad. Barat n jerin bilip al p, añdar n ertip al p, j lann ñ bar degen jerine aray bet burd. aladan bes-alt a r m jerde tiguvli tur an a üyge keldi. Kirip kelip edi, üyde ay dese avz bar, kün dese közi bar bir suluv z ot r. Jigitti körip z j lap oya berdi. A ajan, ketiñiz! azir j lan keledi de sizdi de, meni de öltiredi, ketiñiz,-dedi. Biraz èñgimelesip ot rad da, azdan soñ j lann ñ keletin uva n tos p jatt. Èlden uva tta dav ldat p, borandat p jeti bast jalmav z aydahar kelip, jigitti körip: Al spa kerek pe, at spa kerek pe? -dedi. Ekevi al sa ketti. Jeti kün, jeti tün al st. Jigit èlsirep j luv a tayav kezde jolbar s jetip kelip, j land jard da tastad. Jeti bas n kesip, jeti bas n ñ tiliniñ ü terin kesip, oramal a tüyip al p, añdar n ertip al p bir jerge bar p t n p uy tav a kiristi. Jigit küzetuvge jolbar s a uy tama dep taps rd, jolbar s as r a, as r tülkige, tülki oyan a taps rd. Jigit uy tap ald, añdard ñ da bèri uy tap ald. Bular uy tap al anda j lan a z ben biyeni al p kelgen küzet i jügirip kelip, jigittiñ bas n kesip al p, zd arbas na sal p al p ala a betin burd. z a: 138
Endi sen ma an ti, timeseñ azir özltirem,-dedi. Eger tiseñ uvèdeñ bols n, m na umd jut,-dep bir uv s umd eriksiz jut zd. Söytip, han a kelip süyin i surad. Eljurt n jiy p, at apt r p han toy ld. Bana zd èkelgen adam köringen èli jetken adamdard ñ tilin kesip ald. Söytip olar èbiger bol p jat anda jigittiñ añdar uy s nan oyan p tursa, jigittiñ bas bir bölek, keyingi ja bir bölek jat r. Jolbar s as rd st, as r tülkini st, oyan sas an nan alay jügirdi, b lay jügirdi, èlden uva tta bir jerge jügirip bar p, bir jerden bir jap ra al p keldi. Jap ra t al p denesi men bas n os p, jap ra pen üykep jibergende att uy tap ketken ekenmin dep, jigit bas n kötere tura keldi. Bas a habarlar a èbden an p al p, añdar n ertip baya tama hanadan tama i ip toy n p al p, jiy nga keldi. Kelse z ay l, jan nda bir adam ot r, jigit kelgen soñ z jügirip bar p u a tay ald. Han: J land kim öltirdi? -degende, jigit altas nda oramal a tüyilgen tilderdi tastay bergende, han jigitti jan na al p, zd ñ jan nda adamd dariya a tastav a buy rd. Toyd tarat p, han z n jigitke berip oya berdi. Jigit künde añdar n ertip jürip añ a p turd. Barl añdard ñ moyn na alt ndap ar ta t, oyann ñ moyn na alt n sa at ta t. Künderde bir kün añda jürip bir al ñ to ay a kezdesti. Söytken e bol an jo ara dav l so p tün bold. Añdar n jinast r p tursa, bir ülken bèyterek tur eken. Bèyterekke ja n kelse, bèyterektiñ tübi añ alp nda, mal-jan alp nda at p al an ara tas. Tañ al p jan na ja n kelse, bèyterektiñ bas nda bir kempir ot r. Jigitke arap kempir: ara m, m na a a t r a,-dedi. Jigit nan p a a t r ap al anda jigit te, at da, añdar da ara tas bol p at p ald. Èyeli, el-jurt jinal p jo tap jürdi. Mun men bul tura bersin. nisi bir jerge bar p ayta aytt. Baya a as men ayr l an jerge kelip, an p ketken almas l t arasa, tot bas p al pt. Ay!..tuv s an m ne ölgen eken, ne ala jansar eken,-dep agas n ñ tüsken jol na tüsip tart p berdi. Künderden kün ötkende baya a as n ñ kelgen tama hanas na kelip añdar n tama tand r p ot rsa, tama beretin adamdar èlginiñ jay-küyin surap, èyeliñmen alay turas ñ dep surap jat r. Jigit ne ekenin bilmey, añ-tañ bol p ot ra berdi. Tama n i ip jaylan p, alan ñ ortas na aray añdar n ertip kele jat r edi, hann ñ küzetuv isi jetip kelip: Sen pèlen künnen beri aydas ñ? Biz izdep taba almay jürmiz,-dep at n ñ bas nan jetektep üyine 139
al p kelip at n baylap, añdar n jaylap üyge eñgizedi. Hann ñ z u p tur p u a tay al p süyip, mèz bold da ald. Jigittiñ oy nda dèneñe jo, tañ al p ot r. Ke kisin èyel tösekti kündegisindey sald. Jigit te zd ñ ñ ay na arap tur edi. Jat ñ z, nege ot rs z? -degen zd ñ s ñs an jiñi ke dav s sañ etti. Jigit biraz oylan p ot r p tösekke jatt. Jumsa erinder öpildep süyisuvmen bold. Tañ att, jigit bul al ñ s rd ñ betin alay a sam eken degen oymen olar a s r bermey, ertemen añdar n ertip añ a t. Bar p kele-kele bu da bir añnan ekin i añd uvuvmen jürip baya al ñ to ay a keldi. Kelse, to ay i i t p-t n, e bir añn ñ d b s bilenbeydi. Jötelgen dav s to ayd jañ r t rd. Èlden uva tta: Balam, beri kel! - degen bir jamman dav s ula na sañ ete ald. Jan-ja na arasa, art nda, bir aspanmen tildesken bèyterektiñ bas nda bir kempir ot r. Ja n kelse, bèyterektiñ tübi tol an tasta añn ñ da, adamn ñ suvretteri. Bay asa, m na ja nda bir att adamdar da tur. Jan na ja n barsa, soñ nan tur an jolbar s, as r, tülki-hayuvann ñ suretterin körip, munda bir s r bar n bildi de, kempirden jön surad. Kempir: ara m, men jerge tüse almay turm n, ot rsam tura almaym n, tursam ot ra almaym n. M nav bir a a t oz a, sonañ soñ men jerge tüsip senimen èñgimelesip jönimdi aytay n,-dedi. Jigit sada n ol na al p: Aytpasañ azir atam n,- dedi. Kempir sas p bana a a t ñ buta n s nd r p al p edi, bana tas bol p al an añdar, adamdar-bèri oz al p, bul jigittiñ aya na j l p jatt. Kempirdi at p öltirip art na arasa, a as añdar n jaylap jat r. Köre sal p ekevi u a tas p körisip, amandas p elge aray jüruvge bet ald. Kele jat p a as inisinen jön surad. nisi bas nan ötken uva i an ñ bèrin uva t ñ da ald rmay ayt p berdi. A as mun estigen soñ oylan p, a uvland da: Sen meniñ èyelimmen oynad ñ,-dep inisiniñ bas n l pen bir-a apt, eki bölinip inisi ala berdi. Jüre tüsip bar p a as oy a tüsti. oy, meniñ mun m jaramas, bilmegen uv i edi oy, jal z inimdi öltirip,-dep kayta bar p, baya jap ra öppen inisin tiriltip al p, añdar n uvlat p ay n na keledi. Kelse, hann ñ z bul ekeviniñ ays s bay ekenin bilmey, ekeviniñ kiyimi, mingen at, türlerinen bir-biriniñ ayr s z ekeni sonday, tek ana oyann ñ moyn nda sa at nan tan p, küyevin ay r p ald. Ötken jol istegen isi esine tüsip, san n bir-a so t. Hann ñ z nan bas a er balas jo edi. Özi hand nan tüsip, küyevine hand n berdi. 140
Bul eki jigittiñ ki isi biraz kün day ndal p, az -tüligin al p jol jüredi. Künderden kün, aylardan ay ötkende bir ahar a kelip jetti. ahard ñ etinde bir kempirdiñ üyine kelip tüsti. At n baylap jaman üyge kirip kelse, bir kempir j lap ot r. Jigit kempirge: e e, nege j lays z? -dedi. Oy, ara m-ay, men j lamay kim j las n. Bizdiñ han m z bar, on ñ bala degende jal z z bar edi, sol kündiz sav bolad, tünde aspannan körinbey albast tüsip zd iyektep ketedi, küzetke künde tünde bir-bir jigitten turad. Ol jigittiñ özin al p kalad, on han öltirip ot rad. Mine, ötken tüni meniñ balamd os lay küzette tur an nan j n al p, bügin balamd öltirgen küni edi. So an j lap ot rm n,-dedi. Jigit: Ende e, e e, j lama, balañn ñ orn na bala bolam n,-dedi. Ol kün son men t n p, kelesi küni kempirden surap hann ñ üyine keledi. A boz üyde ay men kündey bir suluv z ot r. zben èñgimege kirip ot r anda ke bold. z m rs etip küldi. Nege küldiñ? -dedi jigit. Men adam balas j ñ a kiriptar bolad oy dep küldim,-dedi. Nege? -dedi jigit. z: Oybay, bügin os üydiñ töbesinen peri tüsedi. Sizdi al p ketedi oy dep küldim,-dedi. Söytken e bolmad bir jigit jetip keldi. E, nege ot rs ñ?! Küzetke turam,-dedi. Jigit: Jo, bügin men bolay n küzette, sen jüre ber,-dedi. Jolav, oy, alma! -dep z ü ay rd. Jigit te ü ay rd, bolma an soñ z: alsañ al,-dedi. Ekin i jigit uvan p ketip ald. Èlden uva tta el uy tad degen kezde zd ñ r lda an davs t. Jigit oyana kelse, bir tükti peri zd ñ tizesin sor p jat r eken. Endi peri du a o p eki ol n jaya bergende, oñ ol nan jigit ustay ald. Al s p, al s p èlden uva tta jigit al p so p öltirip, usta an ol n kesip al p altas na sal p al p tura jönelgende, z eteginen ustay al p, art etegin kesip al p ald. Erteñgisiñ ertemen tündegi küzetke tur an jigit üyge jüügirip kelse, bir nèrse ölip jat r. z kündegiden deni sav, jügirip bar p hannan süyin i surad. Os lay javd öltirip zd aman al p ald m,-deydi. Han at apt r p toy l p jurt a jayad. Ba ana jigittiñ ayt an na nanbayd. Kimde-kim perini öltirse, son ñ oñ ol men öziniñ art etegi kesilse, so an z md berem jène ta md berem,-deydi. Köringen jurt bir èlgi kelgenniñ oñ ol n kesip al p, öziniñ art öñirin kesip men öltirdim dep keledi. Bèri de u saspayd. Endi elde kim ald? -degende: Pèlen e kempirdiñ üyindegi ona tan bas a adam al an jo,-deydi. a r! -dedi han. 141
-Hann ñ mende aruvas jo edi oy, dep top a keldi. Kelisimen z: Meni javdan ut ar an os jigit, men os an tiyemin,-dep u a tay ald. Amal bar ma, han: Ne belgiñ,-degende altas nan old al p tastay beredi. Han toy jasap, tömengilerge töbel biye, jo ar elge jor a biye soy p, at apt r p ülken toy l p, z n èlgi jigitke berip, ta n berip han p oyd. Os men biraz uva t ötti. Bir uva tta jigittiñ esine a as men èkesi tüsti. Atas nan ul sat surad. Os lay meniñ a am pèlen jerde han edi. Ul sat etseñiz ordan son ñ jan na kö ireyin,-dedi. Atas o an ars bolmad. Hann ñ ordas alay bar an n jas han özi de bilmey ald. Erteñgisin a as inim keldi dep toy l p jatkan n köredi. Os men biraz uva t ötti. Eki han èkesin izdevdi ma ul kördi. Söytip, èke- e esin ald r p, ortaga ülken üyin tigip, eki jan na eki hann ñ ordas n tigip èkesi de, balalar da barl murat bas na jetip, sa aldar ayr l p art na jetipti. 142
6. MERGEN MEN BALASI 139 Ertede bir mergen bold. Sol mergen bir to ayda ot ja p, et pisirip jep ot r anda, bir kelin ek üsti kümis ekenin de ne temir ekenin de bilmedi, s ld rlap to ayda mergenge kelip, ott ñ bir ja etine ot rd. Mergen jep ot r an etinen berip edi, kelin ek ol n körsetpey jeñimen al p jedi. Budan soñ mergen ettiñ süyegin müjip ot r anda: As ld as l a sald ñ-av,-dep kelin ek ketip ald. Mergen tur p: Ap ray, bul bir pèle-av. Budan ayt p ut lam n,- dep etin jep, ot n örtep ja t da, adam boy dèv ilegeni èkelip ot jan na jat z p, üstine apan n ay arañ nan japt da, özi taza jerge bar p m lt n o tap day ndal p turd. Az tur an soñ baya kelin ek a r n kele jat an n mergen kördi. Kelin ek ja ndap, ar - ar külip, jat an mergendi bas salad. Öltirdim oy dep, ol n ayta tart p jemek bol p edi, ol ayta pad. Ah-haha bolattan jarat l an adam eken-av, bu an ötken meniñ t rna m almas eken-av,- dep, kelgen zal m kelin ek küldi. Bul kelin ek uvan p tu randa mergen ökpeden al p m lt a bast. Kelin ek ökpesinen o ötip j l p jata ketti. Mergen kelip arasa, t rna na jez kiyip al an eken. Oy, bir jalmav z eken!. Mergen t rna tar n aru a ta at etpey savsa men os p kesip ald da birev kelip ala ma dep, tañ at an a küzetti. Tañ at an soñ mergen at na minip to aydan p tav a arap kele jat p bir say aba na p edi, ülken ba kördi. Ba t ñ köleñkesinde öñkey ulann ñ ul ndar baylavl tur, ü otav tur. Bul ne ajap dep mergen tañdan p, sol otavlar a ja ndap kelip edi: Küyev keldi, küyev! - dep z-kelin ekter ald nan jügirip p, attan köterip al p, eki z eki ja nan süyep bir oña a otav a èkelip ot r zad. Türli tama tarmen, m zdarmen tama sus ndand rd. Ke bat an mezette èdemi kelin ek jahanda suluv bir zd èkelip: Küyeviñ mine, os zd usta, seniñ èyeliñ, süygen jar ñ os,-dedi de p ketti. Mergen añ-tañ bold. Èri-beri oylan p ot r p: Ey, sen ma an èyel bol al ot rs ñ, mana kezde zkelin ekter de küyev-küyev dep urmetteysiñder. Men senderge aydan küyev bold m? -dedi. Sol kezde z tur p: Ol b lay- os to ayda bizge as jalmav z dèv bar edi. Sol jalmav zd kü i kelse biz öltirip, bolmasa bizdi olar öltirip ketuv i edi. Sonan 139 Mergen men Balas. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, 84-86. 143
öle-öle bir jalmav z al p ustatpay jüruv i edi. Ke e kelse bizdi öltirip kete beretin. Sonda èkem tur p: Os jalmav zd kim öltirse, so an z md beremin dep edi. Siz ke e sol jalmav zd öltirdiñiz, endi sizge èkem meni berdi. Men sendikpin, sèvlem! Biz È ireti èssèlam degen jurt bolam z, biz de öziñdey adamb z. Son men sizge biz buy rd, bira sen bügin tünde uy tama, uy tasañ menen aj rays ñ, uy tamasañ aman al p al p alas ñ,-dedi z. Mergen: Ma ul, bir uy md oyay n,-dep zben oynap-külip jata berdi. Tañ im l bergen mezette mergen al p ketip közin ayta a p al p edi, ü otav da jo, oyn nda z da jo, z-kelin ek te jo, jal z ald. Ne isterin bilmey at na minip ar apt, beri apt, jerden jan adam körinbedi. Mergen eline ayta kelip, bas a at minip tav a ayta izdep jüredi. Bir dèv us kelip: E, mergen bat r, i imde ü ayl balañ bar, endi alt aydan soñ to san jold ñ torab nan tav p al balañd. Ja s lap küt, sol bala sa an ba tt bala bol p ar,-dedi. Mergen alt ay tol p ald -av degen kezde el aralap to san jold ñ torab degen ayda dep izdedi. Ek im ayta almad, bir balger tur p: To san jold ñ torab bazar, ar ja nda kö e bar. Sol jerde balañ,- dedi. Mergen bazar a bar p edi, baya körgen us : E, mergen, beri kel, balañd al - dep, tormenen balan mergenge tastad. Ja s lap küt balañd. Ja s lap kütseñ-murad na jetesiñ,- dedi. Mergen, oy endi,-dep us jay na u p kete berdi. Mergen balan al p eline kelip, ja s as rap, jas nan molda a berdi. Bala jeti jas a kelgende pat an ñ ja s köretin vèziri öldi. Uèzirlikke kim jarayd degende, mergen balas ja s, sol jarayd dep, mergen balas n vèzir ld. Bir künderde han öldi, hand a kim jarayd dep jar sal anda, senimdi vèzirimergen balas jarayd dep, jurt mergen balas n han saylayd. Mergen balas üylenip, el bilep mergendi murad na jetkizedi. Sol uva ta mergen Ba tt balam-ba tbay dep at n oyad. Budan bur n balan ñ at n ne dep oyar n bilmev i edi. 144
7. AYUBALA 140 Ertede bir as an bay bol pt. On ñ bir bèybi e èyeli bol pt. Èlgi bèybi eden bes ul tuv pt. Bes ul er jetip, bay artay p ayt s bol pt. Bèybi e èyeldi ot z eki jas nda jesir al pt. Sonan bir j ldar el jaylavdan etekke tüsken kezde jaylan p j lda bir ot rat n tav etegindegi on s nda ot rad. Söytip ot r anda bir küni iñirde dala a sa, bir nèrse köterip al p a p ketedi. Bèybi e or and nan davs da payd. Söytse ayu eken deydi. Sol apar an n ayu üñgirine aparad. Bèybi e üñgirde amal p jatad. jeytin tama - alma, iki et, türli jemister bolad. Ayu kündiz ketip, tünde kelip tünep turad. Türli jemis, etti èkep turad eken. Sonan bèybi e üyrenip, ayumen birge küneltkizip tura beredi. Al endi al an eldegi bèybi eniñ balalar e esiniñ ayda ketip, alay jo al an n an a boljat p izdep surast rsa da e anday derek bile almay, jan-ja tan surast ra beredi. Olar süytip jürgende ayumen birge tur an bèybi e bir künderde jükti bol p, ü bala tabad. Balas n ñ birevi adamzat bol p, al an ekevi ayu a u sayd. Ayu a u sa an balalar añn ñ may n sor p kün köredi. Adam a u sa an bala e esin emip er jetedi. Bèybi eniñ elden kigen kiyimi toz annan keyin teriden, jap ra tan üytip-büytip üstin japs rad. Sonan kün ötip, ay ötip balalar er jetip özderi jüretin de bolad. Söytip, er jetken balalar ayu a u sa an, ayudan almayt n bolad. Erte ketse, ke kelip ayu balalar men birge jüredi. Adam a u sa an bala e esimen bir al p, sar ay p uvay mda an e esine ermek bol p, e esi balas n èbden adam tiline jat l p üyretedi. Söytip, üñgirde bala men e esi jata beredi. Bir küni bala erigip esikke kelip, adam kötere almayt n esikti köterip a p, dala a bar p oynap keledi. Mun e esi bilip bala a tüsindiredi. Endi pa,-deydi. e esi: Eger sañ ayu seni talap öltiredi,-deydi. Bala e esiniñ tilin almay, oynap p kelip jüre beredi. e esi balas na ergen soñ sada üyretedi. Bir a a t al p, on iyip, bala on èbden üyrenip, sada atuvmen èvestenip ketedi. Söytip jürgende bala bir küni e esine sura oyad : -Apa, apa, os analard ñ türi bir bölek, bizdiñ türimiz bir bölek, on s nesi? deydi. On e esi tüsindiredi. Biz- adamzat, olar-añ bolad. Añ os lay tavda jüredi. 140 Ayubala. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 86-91. 145
Adam bolsa özderi bir bölek mal as rayd, at a minedi. Bas nda üyi bolad. Ot ja ad, tama pisiredi. Olard ñ turm star ja s bolad. Men özim sol jerde jürgenimde os ayu meni tünde köterip al p a p ketken. Sonan ne e j lday os nda tur p, sender payda bol as ndar,-dep e esi balas n èbden köndiredi. Balas onan ja s tüsinip: Olay bolsa keteyik,-deydi. e esi or p: Jo, ayu öltiredi. Kete almaym z,-dep to talad. Sonan balas bolmay, e esin ar alap, e esi jol bastap a ad. Sol a annan a p aman-esen eline ketedi. Eldiñ etinde bir oy a jol p kiyim ketedi. Sonan bir av l a kelip, surast ra bèybi e balarl n tav p alad. Balalar uvan s p, artay an e esi tab l p uvan pen toy jasayd. Barl av l adamdar na, balalar na bèybi e bas na ke ken iyin l n bayandayd. Av l tañ alad. Bèybi eniñ körgen iyin l töñiregindegi elge jay l p ketip, jalp elge mèlim bolad. Èlgi balas Ayubala bol p alad. Sol toyda Ayubala küreske tüsip, birne e jigitti tald r p tastayd. Bir-ekevin mertiktiredi. Ayubala m t bol p atalad. Al p bolad. Betine jigit ara almayd. Köringen z-kelin ekti özine arat p, av lda boz balalard señ so anday lad. Elge s ymay bas a jigitterdiñ mazas n ala bergen soñ barl jigitter bol p bas n os p Ayubalan öltirmek i bolad. Ayubala on sezip e esimen o tas p, beti av an ja a a p ketedi. Özi as an mergen bolad. ol nda jal z sada bolad. Sonan birne e künder jolmen jürip kele jatsa, bir adam jol ad. Ayubala: Ne l an adams ñ? -deydi. Ja s l izdegenmen joldas bolat n kisimin,-deydi ol. Ayubala on joldas l p alad. Sonan ekev bol p kele jatsa, ta bir adam a jol ad. -Ne l an adams ñ?-deydi. Ol da: Ja s l izdegen adammen joldas bolam,-deydi. On da ertip alad. Ü ev bol p kele jatsa, ta bir adam jol ad. -Ne l an adams ñ?-deydi. Bul da: Ja s l izdegenmen joldas bolam,-deydi. On da ertip alad. Söytip törtev bol p bir köldiñ ja as na kelip us at p, bal avlap, tama tan p ot r p Ayubala analardan jön surayd. Eñ al a joldas na Ayubala: -Seniñ ne öneriñ bar?-deydi. Ol: -Men aspanda juld zben jaman-ja s n boljap bilem,-deydi. 146
Ekin i joldas na: -Seniñ ne öneriñ bar?-deydi. -Men suvda bal t ñ tilin bilem,-deydi. Ü in i joldas na: -Seniñ ne öneriñ bar?-deydi. -Men r j l bas p ketken izdi bilemin,-deydi. Söytip Ayubala öziniñ önerin aytad : -Men as an mergenmin,-deydi.-bira meniñ jan m uy ta anda kök sada t ñ u nda bolad,-deydi. Analar tañ alad. Sonan törtevi bir hann ñ eline keledi. Kelse bir ülken jiy n bol p jat r eken deydi. Èlgi jiy nd surast r p bilse, bir bèyterektiñ ast nda tört jüz adam jerde at bas nday alt n bar dep bir ba s n ñ aytuv boy n a han ü z n bèygege tigip, eki künniñ i inde alt nd al p bergen kisige ü z md otav men mal bölip beremin dep uvède jasap, eger ayt an küni al p bere almasa èlgi jigitterdiñ bas n alad eken. Ne e paluvan m rza jigitter uva t nda al p bere almay, hann ñ ol nan aza tap an eken. Bul jiy n son ñ jiy n eken. Mun esitip törtevi han a bar p uvèdelesip, uvèdeli künnen erte az p al p berip, uvède boy n a han ü z n, otav n men mal n bölip beredi. Sonan Ayubala èlgi ü joldas na ü zd süygeni boy n a os p, hann ñ as na ornalast r p, özi o tas p bir körisermiz o bol ñdar dep öz betimen jal z bir ja a jürip ketedi. Jal zdan-jal z birne e künder ötken soñ al ñ togay a keledi. Os al ñ orman-to ayda birne e kün küneltedi. Ülken añdar amap èreñ ut l p, a a bas na tünep, jan ja stap jüredi. Östip jürgende bir adamd körip èlgi adammen añdas p, èlgi adamd at p öltiredi. Söytip, bir a a t ñ bas na sa, bir tald ñ aras nan s z l p an tütindi körip, èlgi tütin an jerge barad. Barsa bir or ann ñ i inde a otav tur. A otavd ñ i ine kirip kelse, bir as an suluv z ot r eken. zben amandas p törge ot rad. z jön surayd. Ayubala jönin aytpay, elimizde so s bol p, elimiz r n körip, sonan bas a kün tu an soñ os al ñ orman-to ay a kelip birne e kün künelttim deydi. Endi zdan jigit jön surayd. z aytad : -Bizdiñ elimiz os suvd ñ aya nda boluv edi. Men bir kedeydiñ z edim. Elimizde alp s a kelgen han bar edi. Ol han j l nda eki z aluv edi. Biy l èkem ölgen soñ jas m jetip han èyeldikke meni alat n bol an. Bir jal z bav r m bar edi. Son men 147
birge ekevimiz elden bölinip bir künde kelip os jerdi segiz ay meken l p ot rm z. At, tüyemiz bar edi, añdar talap jep oyd. Üyimizge añ kemleydi. or an jasap ald, bav r m añ avlav a ketti,-dep sözin dogarad. Jigit tüsinip, bagana öztirgen kisi son ñ bav r ekenin bilip, z a bildiredi. Jigit ay pt ekenin moyn na alad. z: -Siz ay pt emesiz o an, siz ben bizderdiñ köre egimizdiñ aydav oy,-deydi. Sonan bir-eki kün ötkennen keyin jigit z a eki mèsele oyd. ra m, bav r ñ öldi, meni uday aydap senderge kez keltirdi. Endi elge apar deseñ elge aparay n, bira bas a elge aparay n. Men a a bolay n, sen meniñ ar ndas m bol. Bolmasa ekevmiz birigip ömir sürelik e ja a barmay,-deydi jigit. z könip, jigitti süyip ekevi ömir sürmek bol p os lad. Ekevi turad, asa süyikti bolad. z üyde alad, jigit künde añ avlayd. Söytip ekevi ömir süredi. Bul ekevi ömir sürip tura turs n. Endi hann ñ ja day na keleyik. z jo bol an künnen-a jan-ja a surav sal p han izdetedi. Elindegi balgerba s lard jinap boljatad. Sonda ara degen bir ba s han a b lay deydi: z suvd ñ jo ar ja nan tab lad. On tabat n üpe degen m stan kempir bat eken. Sol ana taba alad. Sonda sol kempirge taps ruv kerek,-deydi. Han o an könip kempirdi a r p al p, kempirdi jumsayd. Kempir asa uv, jeñgek, iyis il, bolja kempir eken deydi. Han kempirge kerekti köp zat beredi. Jol a jevge kempir eki-ü oyd ñ ökpe-bav r n al p ketedi. A p jat an özendi örlep kempir jüre beredi. Birne e jotalar jürip Ayubala tur an al ñ orman a keledi. Kempirdi añ amayd. Azap egedi, üytip-büytip kempir amaldan aman alad. Ne e kün to ayd aralap jürip kempir bir küni tanerteñ Ayubalan ñ üyin tabad. Kempir kirip keledi. Analar özderinen bas a ol mañayda kisi körmegen soñ, olar or p alad. Kempirden jön surayd. Kempir b lay deydi: - ara tar m, elimizde javger ilik bol p añ r p p ketip senderge duv ar bold m. Enesi jo a ene bolam, e esi jo a e e bolam,-deydi. Bal tan kisi jasay almay ot r an Ayubala e e bol dep, kempirdi e e l p alad. Kempir èbden üyir bolad. Ayu jigit añ a ketedi. Kempir men z èñgimelesip bir-birine ermek bol p küneltedi. 148
Bir küni kempir z a bas n arat p ot rad da: - ara m, küyeviñ ja s köre me?-deydi. z: -E, ja s köredi, on nege surad ñ z?-deydi kempirge. Kempir: -Oy, ra m, biz jas künimizde küyevimizdi èr alay s nav edik, ara m. Sen os küyeviñdi s nap kördiñ be?-deydi. z kempirge: - e e! alay s nav ediñiz? Men alay s nasam tuvra bolad eken?-deydi. -Oy, ara m, biz èr türli s nav edik. Küyevimizge jan ñ ay jerde bolad. Seniñ süygeniñ ne, neni ja s köresiñ dev i edik. Ta anav-m nav suray beruv i edik. Sen, ra m, küyeviñdi s na, s na anda jan ñ ay jerde dep sura. Aytpasa bolma, büginnen bastap sura, sonda ja s körse aytad, jek körse-aytpayd. z jarayd dep ke ke kelgende surayd. Jigit aytpayd. Erteñinde kempir: Aytt ma? -deydi. Jo, aytpad,-deydi z. -Ü ke deyin sura, bügin sura, erteñ sura, sonda aytar,-deydi kempir. Sonan z eki-ü kün surap, ü in i kün jigit aytad : Men özim sada t ja s köruv i em, künde uy ta anda jan m kök sada t ñ u nda bolad. Erteñinde Ayubala añ a ketken soñ kempirge z aytad. Kempir uvan p: Tuv, ja s köredi eken oy, ömirleriñ uza bols n,-dep ja s l söz aytad. Kempir jigittiñ jan n ayda ekenin bilgen soñ bir künderi turad da, kök sada t ñ ü n a p jat an özenge la t r p tastap, özi keyin a p eline ketedi. Birne e künde eline kelip, hanga mèlim lad. Tanerteñ z tur p oyatsa turmayd. Jigitttiñ öletinin bilip, kempir sura an kök sada t ñ u esine tüsip, kempirdiñ du pan ekenin sonda ana biledi. J layd, zarlayd. Sab r etip jigitti orap tösekke jat z p oyad. Sonan hann ñ elinen hann ñ vèzirleri kelip zd al p ketedi. Eline bar an soñ han zd küñ lad. Bas na a otav tigilip, mola bol p Ayubala ölip alad. z keterinde kök sada t bas na jastap ketedi. Üydi bekitedi, añ kirmeytin lad. Jigit pen zd oya tur p, endi baya hann ñ zdar n al p, hann ñ as nda al an ü joldas na keleyik. Ü joldas mal jaldan p, jan jandan p ketken eken deydi. Bir küni bolja joldas boljap ot r p Ayubala sondayl halge u ragan n biledi. Joldastar na aytad, bèri 149
a ldas p, aruvlan p os- ostan at minip izdevge ad. Sonda r j l bas p ketken izdi biletin bir joldas izben kelip ne e künder jürip izdep tabad. Kelse bir a otavda jat an Ayubalan köredi. Olay oylap, b lay oylap kök sada t Ayubalan ñ bas ja nan tav p al p, kök sada t ñ u èlgilerdiñ esine tüsip, bolja boljap, kempirdiñ suvga tastagan n biledi de, bal tilin biletin joldas suvda bal tan surayd. Bal tilin biletin adam suvda bal tan surast r p kök sada t ñ u n tav p al p, on kiyik mal men maylap kök sada t ñ bas na u n kigizip, Ayubalan ü kün i inde tiriltip alad. Ayubala körgen-bilgenin ayt p, kempirdiñ kelgenin ayt p joldastar na tüsindiredi. Sonan sol jerden atan p törtevi birdey zd al an hanga kelip, bir tün hand öltirip, küñdikte jürgen Ayubala èyelin bosat p al p, tört joldas men sol elden oljal bol p ayt p kelip, üydi kö irtip al p, ana ü joldas n ñ as na bar p, törtevi birdey dèvren sürip tatuv bol p ötipti deydi. 150
8. BA TIBAY B 141 Ertede öz eñbegimen kün ke irgen bir kedey al bol pt. al ömirinde bir r etken körmepti. Bar tilegi bir bala eken. ald ñ kèsibi ot n l eken. Ot n algal say a ketip bara jatsa, jold ñ etindegi bir top idiñ tübinde oravl jat an bir zatt köripti. Al p arasa, jaña tuv l an nèreste bala eken. al ol na al s men bala r ldap j lay bastapt. udayd ñ bergeni dep, ald ñ uvan an son al, ot n almastan balan oyn na sal p al p üyine ayt pt. Ömiri bala körmegen ald ñ kempiri de jüregi jar la uvan pt. Üyine kelgen soñ mañay nda kör ilerin a r p toy jasapt. al balas n ñ ba tt boluv n tilep, on ñ at n Ba t bay dep oy pt. Kün ötipti, ay ötipti, j ldar ötipti. Ba t bay eseye bastapt, èkesi Ba t bayd o uv a beripti. Bala öte zerek, al r bol p ösipti. Özi tustas balalardan a l ana url m art bol pt. Bas a balalar bir-birimen töbelesip ata arsa, Ba t bay ünemi olar a ara a bol p, a l n ayt p jüretin bol pt. Sond tan balalar on özderine bi saylap al pt. Ba t bay bi bol an küninen bastap balalar aras nda ur s-janjal tügepti. Balalar aralar nda bol an èr anday isti bitiruvge Ba t bayd ñ adl na jüginiske keletin bol pt. Öz eliniñ biyiniñ jal z ul bar eken, ol kelin egin törkindetip kele jatsa, bular a joldan bir saytan kelip os l p al pt. Èlden uva tta kelin ek bay ap arasa, küyevi ekev bol p al pt. Bir-birinen tittey de ay rmas jo. Kelin ek ays s öziniñ küyevi ekenin ay ra almapt. Sol ja nda s n öz küyevim deyin dese, on ja nda s da öz küyevi siya t. Oñ ja nda s n öz küyevim deyin dese, sol ja nda s da öz küyevi siya t. Söytip, kelin ek ays s s n öz küyevim derin bile almay, eki ja na jalta jalta aravmen jüre beripti. Al öñi-tüsi ay r s z bi ul men saytan jol jönekey kelin ekke talas p kerisüvmen bol pt. Ekevi de kelin ek meniki dep, özine aray beyimdep, kelin ektiñ at n ñ avjay na jarmas pt. Söytip, bi ul men saytan kelin ekke talas p èbden töbelesipti. Bidiñ ul öziniñ süygen èyelinen ayr lmav a m t kirisipti. Saytan da oñay körinbepti. Os lay a dav-talaspen sol ü evi bidiñ üyine bar pt. Bidiñ balas attan tüse sal s men jügirgen küyi èkesine bar p: -Èke, ay n jurt ma bar p aytt m, bira jolda m na bir adam bizge jab s p al p, èyelimdi meniki dep, talas p bolmayd. Öziñ ay rmasañ mende ama jo,-depti. Bun ñ art nan ile- ala baya saytan kelip: 141 Ba t bay Bi. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 180-183. 151
- Èke, ay n jurt ma bar p aytt m. Bira m na birev neme meniñ èyelime jab s p talas p bolmay jür, bun öziñ ay r p bermeseñ, mende ay rarl ama jo,-depti. Sonda kelin ek: -Ata, men de ay ra almad m, ays s sizdiñ balañ z ekenin. Bul ekevi jolda os nda jetke e davlas p-töbelesip keldi,-depti. Bi an a ba darlap arasa da, ays s öziniñ jal z ul ekenin ay ra almapt. Bidiñ èyeli de ays s öz balas ekenin bilmepti. Söytip, èke- e esi balas n ñ èr anday belgelerin arast rsa da u sas bol pt. E anday nètije ara almapt. Bular a l tavs l p amal tappa an soñ, a r nda kör i eldegi bir bilgi ke bar p s natpa bol p, özi, èyeli, balas, kelini jène saytan bol p besevi bilgi ke aray attan pt. Bidiñ ul men saytan t n jürmey jol-jönekey kerildesip ot r pt. Bular uza jol jüripti. Bir av ldan öte bergende ülken ormand saydap oynap jürgen bir top bala a kezigipti. Jolav lard ñ davlas p bara jat an na tañ r a an balalar jinal p bulard to tat p al pt. -Sizder nege davlas p kelesizder, eger sizder e e alma an is bolsa, biz surap bitirip oyay,-depti balalar. Davl lar bulard ñ ol nan ne keledi dep, mensinbey jürip ketipti. Sonda balalar ta da: Bizdiñ a ld da èdil biyimiz bar, bitpegen anday jum s, dav bolsa da on ñ bilik aytuv a a l jetedi,-depti. -Bas an ñ ol nan kelmegen jum st bular aydan bitirsin,-dep ta da keketip, sayd örley jürip ketipti bular. -Bizdiñ sondayl a ld da èdil biyimizdi nege közge ilmeydi. Bular a köresisin körseteyik,-dep barl bala jab la sayd ñ tas men at lap, èlgi besevin jürgizbey oy pt. Jüruvge jol tappay bögelgen bi basta an bes jolav lajs zdan balalard ñ biyiniñ adl na bar p jüginipti. Balalar a bol an o igan bayandap beripti. -Ey, eki jigit, ekevin azir jalaña tan p e iniñder, e inip bol an soñ anav töbeden beri aray jar sas ñdar, oz p ketkeniñ m na um ran ñ i ine kiresiñ de, artta al an ñd öltiremin. Kelin ek oz p kelgendiki bolma,-depti Ba t bay. Ba t bay balalar a buyr retinde: Sender söreden kömbege deyin eki ja a az atar tizilip tur ñdar, artta al and ustap al ñdar,-depti. Bul bilikti estigende, bi de, bèybi e de, kelin ek te zère- ut almay u pt. Art ne bolar eken dep kütipti. Son men jar s bastal pt. Bir kezde eki jigittiñ bitevi oz p kelipti de, Ba t bay èzirlep 152
oygan um ran ñ i ine enip ketipti. Ba t bay jalma-jan um ran ñ av z n t ndap al pt. Al artta algan jigitti öltirmevge balalar a buyr beripti. Bun estigen balalar: -Ba t bay bi, sen büginge deyin eki u t bilik aytpa an ediñ, m nav n alay, mun èlginde öltir demep pe ediñ, endi öltirmeñder deviñniñ mènisin ayt,-dep, janja tan sura oya bastapt. Sonda Ba t bay bi as pastan tur p b lay dep javap ay r pt. -M na um ra a kirgen adam emes, saytan. Al m na artta al an jigit na z adamzat, èyeldiñ jubay os. Men bul ekeviniñ ays s adamzat, ays s saytan ekenin ay ruv ü in os amald oldand m. nd nda m na um ran ñ i ine adamzat simayd,- depti. Bu an balalar èbden riza bol pt. um ran balalard ñ adl nda ülken ot ja p örttep tastapt. Söytip, èlgi jigitti saytann ñ pèlesinen os lay a ut ar p, kelin egin os p oy pt. Bun körgen bi uvan oyn na simapt. Ba t bay a köp al s ayt p, elin a r p toy jasapt. - a an da eldi a ld adam surav kerek. Büginnen bastap eldiñ biyi Ba t bay,- dep öz av z nan jariyalapt. oy as deme, ol na ja s sa a oy degen ma al os dan al pt. 153
9. JALMAVIZDI ALDA AN IZDAR 142 Ertede bir bay bol pt. Ol bayd ñ ü z bar eken. Os ü z tama t köp jeydi eken. Son ñ ü in zdar n jaman köredi eken. Bir küni bay zdar na ayt pt : - ra tar m, bügin sender oldar na elek al p, to aydan jemis teriñder. Söytip, oldar na tübi tesik elek berdi. zdar e nèrseni oylamay, uvan p, jemis teremiz dep, to ay a ketipti. Togay a kelip, jemis terip jürgeninde, èkesi böten ja a kö ip ketipti tergen jemisteri elektiñ tübinen tüsip ala beripti. On ñ ü in olar to ayd köp aynal p jüripti. Ke ke taman zdar üyine kelse, üy orn nda jo eken. zdar j lap-s tavmen orn na tünep, erteñine türegelse üyiniñ orn nda bir ayna, tara, ine jat r eken. zdar ineni, tara t, aynan al p jol a kete beredi. Kele jat p bir uva tta jol m üyge kelipti. Os jol m üyde jalmav z kempir turad eken. zdar üyge kelse, üyde bir ki kentay z ot r eken. Sol zdan olar surad : -Üydiñ kisileri ayda? Sonda z aytt : -Bul üydiñ iyesi-men, ta da meniñ e em-jalmav z kempir. zdar or p, ke ke eyin jalmav zd kütip ot rad. Ke ke taman jalmav z kempir üyine kelse, üyinde ü z ot r eken. Olard körgen soñ jalmav z kempir uvanad, bir tüstügüm bolar dep. Kempir erteñgilik añ avlav a bara jat p, ülkenine aytt : -Ma an ki kentaylar ñd pisirip oy ñdar, tüske ayt p kelermin. Jalmav z kempir ketken soñ, öziniñ ki kentay z n azañ a as p, özderi a a berdi. Tüste kelse, zdar jo. azan aynap tur. Jalmav z kempir kelisimen etti jey bastad. Kempir öziniñ z ekenin bas nan ta p, èlgi zdard uva bastad. Bir uva tta zdar art na arasa, jalmav z kempir jetip al an eken. Apas körisimen tara t tastapt, ülken to ay bol pt. Jalmav z kempir bir tisin balta l p, to aydan ötipti. Ekin i ret jete bergende ortan s inesin tastayd, biyik tav bolad. Onan da iy nd pen ötedi. Ü in i ret ki kentay aynas n tastayd, ülken köl bolad. Jalmav z kempir öte almayt n ülken köldi köredi. Sonda ol surayd : 142 Jalmav zd Alda an zdar. Kazak Ertegileri C. III. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 27-28. 154
-Sender aytip öttiñder? zdar aytt : -Moyn m z a tas baylap öttik! Kempir tas baylap, suv a tüskende, suv a bat p ketti. zdar üyin tav p keldi. 155
10. A ILSIZ BER LGEN JAZA 143 Bur n ötken zamanda bir ülken bay bol pt. On ñ èyeli bol pt, bir ar ndas bol pt. Mine, os bay bayl pen bir dèvir boy ömir sürip turad. Söytip jürgende èveli men ar ndas ö tesip ur sa beripti. Èyeli küyevine ar z tüsirgendi de oymapt. On bay t ñdamay jüre beredi. Künderde bir kün bay uza jerge bir aharga jiy n a ketedi. Os sapardan ol bay oral p üyine keler arsañ nda èyeli üy i indegi bar düniyesin j rt p, sayman n s nd r p, üydiñ ortas na üyip oy pt. Bay üyine kire, düniyeniñ bölingeniñ körip: Bul ne? -dese, èyeli j lap oya beripti. -Men sa an aytt m, èyelim dep meniñ sözimdi t ñdamays ñ. M na istiñ bèrin seniñ m na ar ñdas ñn ñ istegen isi. Os ar ndas ñnan ut l desem bolmad ñ. Mine, a r bar eñbegiñdi e etti. Al endi budan ut lmasañ, bir küni öziñniñ tübine jeter,-dedi. Say al, jala or uv èyeldiñ bul jala sözi bay a att èser berdi. Söytip düniyesi bülinip, i i küyip tur an bay oylamastan att a uv a keldi de, dala a p at jektirdi de, ar ndas n a r p al p arba a ot r zd da, iyesiz dala a aray al p jöneldi. Artta al an èyeli ay aylap: -Tiri tastap aytpa, öltirip ayt jeksur nd!-dep, i inen uvan p tur. Söytip iyesiz bir dalada al ñ orman i ine al p keldi. A l köp tolma an jas bald r an z eñirep j lavda. Bir jerge èkelip arbadan tüsirip, ol na baltas n al an kezde, ülpildegen jas r nn ñ eñiregen dav s ormand küñiretti: - ayran a a, bir ursa tan jar p an jas tölek edik. Ne jaz m bar edi. Meniñ as tay an md isañ!-degende, a as : - s art sözdi, aramza, uv an. Sal ol ñd ay ast r p m na tübir a a a!- dep, bir kesilgen a a t ñ tübirin körsetti. Sol kezde esi an z j lay berdi yè, ayran jal z m, ne isteseñ de öziñ bil. Ne de bolsa tuv s m ediñ, aman bol, jal z m! - degende: - oy sözdi!-dep a a t ñ tübirine ay ast r l p oy an eki old baltamen av p tastad. -Al endi añ r p öl!-dep, iyesiz dala a tastap, üyine aray jürip ketti. 143 A ls z Berilgen Jaza. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 173-177. 156
Son men jas z j lay-j lay, j lavmen ömirin ötkizip orman i inde öptiñ bas n terip jep jüre berdi. Künderde bir kün sandal p jürip, ta bir ülken bayd ñ ba as na kez bolad. Ol ba an ñ i inde jinavl alman köredi. Söytip künde tün uva t nda kelip, almadan tizerlep jat p jep toy p ketedi. Söytip bir küni küzet i almas n jo tap, ba an aralap jürip, tünde kelip jep jat an zd ustap alad da, bay a al p èkep beredi. -Bul bay jas jigit eken, èyel alma an, èlgi zd mon a a tüsirtip, tazart p kiyim kigizip, ol na jal an ol jasap kigizip, èyeldikke alad. Mine östip bular biraz uva t ömir sürgennen keyin bul eki abat bol p, bala köteredi. Söytip os èyeldiñ bosanar a nda küyevi uza jol a, jiy n a ketedi. Ol jiy n a bar an kezde üydegi èyeli bosan p, eki ul tav pt. Mine, os dan keyin ol bayd ñ art nan hat jaz p kisi apt r p jiberedi. ap n kisi kele jat p jolda bir üyge on pt. Söytse, ol da os bayd ñ tüsip- on p jürgen üyi eken. Ol èyel almay jürgende bul èyeldi alam dep jürse kerek. Mine, söytip, bul ona tan: - ayda baras z?-dese, ona o an: -Bizdiñ bay jiy n a ketip edi. Sol kisiniñ èyeli bosan p edi. So an hat berip edi, apar p ber dep. Son èkele jat rm n,-depti. Sol kezde èyel tur p: -Hat n ber i, o p köreyin,-dep hat n al p o sa, hatta èyeliñ bosand, eki ul tapt dep jaz pt. On ñ orn na bul èyel, eki ul degen sözdiñ orn na eki it tapt dep, jaz p jiberipti. Ol hatt abarman al p kelip, jiy n bol p jat an üydiñ esik ald nda küzet ige beripti. S rt nda jazuv boy n a, ol hatt bay a èkelip tab s etedi. Bay al p jiberip o sa, hatta: -Èyeliñiz bosand, süyin i, eki ittiñ kü igin tapt,-dep jazuvl tur eken. Bay ne bol an n bilmey a uvlan p, aytadan javap jaz pt buyr retinde: - anday ja daymen bolmas n men bar anda ol èyeldiñ közin urtat n bol ñdar!- depti. Os hatt abarman al p av l na jetedi. Elderi hatt a p o sa, hatta èyeldiñ közin urt dep jaz pt. Bayd ñ buyr eki bolmav edi. Mine, os buyr boy n a èyeldiñ eki ul n eki em egine baylap berip, añ rt p oya beripti. Mine, os men kün ötti, ay ötti, j l ötti. Bir künderde bir jerge kelip, a p jat an özennen öldegen soñ suv i eyin dep eñkeye bergende balalard bayla an jibi üzilip ketip, eki bala suv a tüsip ketipti. Eki 157
ol jo sorl èyel r ldap jan almay avjañdap, ola ol men suv a ketken eki balan ustay almay, köp orl kördi. Söytip, jürgende ol bey aran ñ köz jas na kenetten ol bitipti. Söytip eki balan suvdan aman al p özine-özi senbey, ötirik pe, n ba, uday-av, öñim be, tüsim be dep, balas n emizip, eki ol n kezek-kezek sipap köp ot rad. Söytip ot r p èyel demin al annan keyin oy, endi men eldi-kündi jer tav p, bir jum s a ornalasay n dep, jürip ketti. Bir küni bir ülken ala a kelip jum s izdep, bir pat an ñ ol ast na ashana a as jasav bol p zmetke ornalasad. Söytip birne e j ldar zmet etip turad. Eki bala jeti-segiz jas a keledi. Söytip jürgende os aharda ülken jiy n a lad. Os jiy n a jan-ja tan bay-köpes-bèri jiy lad. On ñ i inde bul èyeldiñ küyevi de keledi jène ol n kesken a as da kelipti. Bèrin s rt nan köredi de, ündemey aruvas n istep jüre beredi. Jène eki balan èbden üyretip ayta beripti, bas nan ötken uva i an n bèrin. Söytip jiy nda ot r anda adamdar ke ke taman ashana a kelip as i ip, arap i ip dem al p ot r p, bir-birine èñgime ayt ñdar degende, mana aspaz èyel eki balas n jibere oy pt, men üyretken èñgimeni bastan-aya ayt dep. Söytip eki bala hal ald na kelip: A alar, biz aytay èñgimeni,-depti. z p ot r an adamdar: Ayt, ayts n! -dep, uv ete al pt. Eki bala tur p: Biz èñgime aytam z, bira ta e kim sözimdi buzbayt n bols n,- depti. Sol arada bir adam p: E kim sözderiñdi buzbayd, buz an adamnan jüz som ay p èperemiz,-dep uvède etedi. Söytip birin i bala jurt ald na p: -Bir bay bol pt. Ol bayd ñ bir èyeli, bir ar ndas bol pt. On ñ èyeli men ar ndas ekevi ö bol pt. Bir küni bay jiy n a ketkende èyeli ö tesip bar düniyesin büldirip, üy ortas n ajiy p oy pt. Bay kelgende, bul ne degende, at n a st r p ar ndas ñ bèrin büldirdi depti. Sodan ol bay ar ndas n arba a sal p aydalaga apar p, orman aras nda a a tübirine oy p eki ol n av p tastapt,-degende, e esiniñ èlgi a as day almay ol n köterip: Olay emes edi!,-degende, bas adam balan ñ sözin buzd ñ, èkel jüz som ay p dep, jüz som a a al p beripti. Endi ekin i bala p söyledi: -Sol èyel son men añ p birne e uva ttar os iyesiz dalada ömir ötkizedi. Bir künderde bir bayd ñ ba as na bar p, tünde sodan alma terip jep, kün körip jüripti. Bir küni on bayd ñ küzet isi ustap al p bay a al p barsa, bay ol èyeldi juv nd r p- ay nd r p ol na jal an ol sal p, özi èyeldikke al pt. Söytip jürgende bul èyel eki abat bol p bala 158
köteripti. Ol èyel ay -künine jetip ot r anda ol bay jiy n a ketipti. Ol jiy nga ketkende èyeli üyinde bosan pt. Ol egiz ul tav pt. Söytip baydan süyin i suratuv a hat jaz p, kisi apt r p jiberedi. Ol kisi jolda kele jat p, bir üyge on pt. Söytse, sol üydiñ èyeli bur ñ os bayd ñ alam dep jürgen èyeli eken. Sol kisiniñ èkele jat an hat n surap al p, orn na bas a hat jaz p beripti. Ol hat nda eki erkek bala tapt degen orn na, eki ittiñ kü igin tapt dep, jaz p berip jiberipti. Mine, os hatt ol adam bay a bergende bay: Men bar an a közin urts n,-dep aytadan hat jaz pt. Mine, bayd ñ os hat boy n a èyeldiñ eki balas n eki em egine tañ p añ rt p jiberipti. Sonda tap an eki balas, mine, m na ekevmiz,-degende, bay: Mende bir söz,-depti. Sonda bas adam: Balan ñ sözin buzd ñ,-dep, odan jüz som al p bala a berip, endi e eñdi a r p kel depti. Söytip, eki bala e esin ertip èkeledi. e esi hal ald nda bar bol an uva i an, bas nan ke kendi-bèrin ayt p, eki balan ñ ayt an sözi bèri ras, sonda meniñ ol md ap an bav r m anav ot r an, sonda meni m na eki balamen añ rt p jibergen küyevim anav ot r an dep, bèrin-bèrin körsetip beripti. Mine, os aradan bastap sol köp ilik jinal p, bi a as n saylavd orn nan al p, jay aruva etip jiberipti. Al endi küyevi èlgi hatt özgertip jaz an èyeldi al an eken. On añ rt p jiberip, eki balas men öz èyeline ayta os l pt. Mine, endi bular baya z dèvirine ayta tüsip, um r sürip jata bersin. Endi al a ast istegen a a-jeñgesine keleyik. Agas n ñ bur ñ dèviri jo, bir aharda kedey bol p ot n ar alap sat p kün körip jüredi. Künde bir ar a ot n èkelip sat p jiy rma-ot z tiy n alsa, on ustap oyas ñ dep, èyeli a p al p ot rad eken. Bir künder bol anda a uvlan p ot nd az ana al p kelip, on tiy n a sat p èkelse, èyeli: Sen bügin a an nege az èkeldiñ, künde köp èkeluv i ediñ. Seni sor p jürgen bir sor bar oy,-dep, ertesine ot n a bar an jerine èyeli osa kelip, ay ay sal p, seni sor p jürgen albast ayda dep, ar -beri jügirip jürse, beti öppen jab l an bir ud jatuv edi, èlginiñ as na bar anda bay èyeline: Ey, anav jat an ud a tüsip ketesiñ oy bay a! -dese at n: A, seni sor albast ñ os eken oy,è? -dep bar p öpti bas salsa, sald r-küldir ud a tüsedi de ketedi. Kedey jügirip kelip arasa, tübi jo ud eken. inen bir peri ar p ad. Söytse, èlgi èyel ud t ñ tübine bar anda periniñ üstine tüsipti. Peri o p bulk ete alsa: Meniñ bay md sor p jürgen sen ekensiñ oy,-dep jat an perini tüte bastapt. Sonan peri os p, jer betine ar p p, ud a arap 159
turgan kedeydi körip: Sen ne istep turs n? -dese, kedey: Meniñ èyelim tüsip ketti, soñ nan arap turm n,-deydi. Sol kezde peri: Èyeliñ dol ma edi? -dese, ol: yè, dol edi,-depti. Peri: Ol onday bolsa, èyeliñdi tasta, men sa an èyel tav p berem,-dep, kedeydi az r p al p ketedi. Söytip, bul kedey perini ja tap, peri bol p ketedi de, jala or èyeli ud a tüsip ölipti. 160
11. MOLDA, USTA, T G N 144 Bir molda, bir usta, bir tigin i-ü evi joldas bol p kele jat p, barat n jerine jete almay, tün bol p ketkeñ soñ bir jerge ona ketipti. Art p kele jat an nèrsesi bar eken, ü evi de uy tasa birev èketip alar dep, kezekpen arav l öy pt. Eñ ald men ustan arav l öy pt. Molda men tigin i uy tayd. Usta jal z özi zerigip, uy s kelgen soñ bir ülken a a t kesip al p, adamn ñ denesin ayn tpay jasap ar pt. Sos n tigin ini oyat p, özi uy a kirisipti. Tigin i a a tan istegen adamd körip meniñ önerim budan kem be dep, derev èdemi kiyim tigip aga a kigizedi. A a ta tek jan jo bol an bolmasa, adamnan ayn mayd. Tigin i moldan oyat p, özi uy a kirisedi. Molda a a adamd körip tañ alad. Bular önerin körsetipti, endi men aytem dep ay r pt molda. Sos n endi os a a a jan bitirseñ eken dep uday a jal n p j lapt. uday köz jas n ab l al p, a a a jan bitip, bir suluv z bol pt. Suluvl son al, betiñe arasañ köziñniñ jüzi tayad eken. Tañerteñ usta men tigin i oyan p, bir suluv zd köredi. Ekevi bu an jan bitkenine tañ alad. Ü evi zd birinen-biri z anad. Birevi men alam, eñbek meniki deydi. Ekin isi jo men alam, eñbek meniki deydi. Eñ soñ nda molda ör elenip: Jo, men alam, men bolmasam, o an jand kim salad? -deydi. Ü evi kelise almay jüginuvge bir az a barad. az zd ñ bet-ajar na bir arap p üreylengendey: Oybay, m nav meniñ z m, budan ü j l bur n jo alt anm n. Sender mun aydan ald ñdar? -dep a rad. Bul bitimge könbey törtevi han a kelip jüginipti. -M nav meniñ balamn ñ al ñd oy. Budan bes j l bur n jo al an. Sender mun aydan ald ñdar, özime beriñder,-dep han a uvlan pt. Èdildik taba alma an ü evi os l pt : Bergen jan ñd ayt p al! -dep molda uday a jal n pt. Güldey jaynap tur an z jan nan ayr l p sol an bèy e ektey, emendey at p, aga alp na kelipti. Tigin i özi tikken kiyimdi al p oy pt. -Mè, balañn ñ al ñd bolsa sen-a al!-dep usta a a t pat an ñ adl na at p ur pt. 144 Molda, Usta, Tigin i. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 250-251. 161
12. MOLDA MEN S IR I ÈYEL 145 Ertede bir molda bol pt. Moldan ñ bir o an si r èyeli bol pt. Èyeli üyinde tama i peydi, moldan si rlap uy tat p tastayd da, özi l i bas a bir ja a bar p ayt p jüredi. Bir küni molda èyelin andid. Tama day ndap berip, èyeli üyden ketisimen molda jalma-jan kiyimin özgertip, arañ tünde èyeliniñ soñ nan eredi de ot rad. Èyel bir mola a barad. Moladan jaña kömilgen adamn ñ etin al p jeydi. Mun öz közimen körgen molda èyelinen bur n üyine kelip jat p alad. Art nan köp ke ikpey èyeli de kelip jatad. Tañerteñ tur p molda tama a ot r anda, èyel kündegisindey tama jemey arap ot rad. O an molda a uvlan p: -Meniñ tama m sa an ölgen adamn ñ etinen aram bold ma?-dep, èyelin am men tart p-tart p jiberedi. Sonda èyeli kök kesege suv uy p alad da, bay n ñ üstine a p jiberip, ol na bir kök b al p: Èy, it bol r,-dep, sal p-sal p alad. Molda tabanda sar it bol p a keledi. at n ol na kösev al p, itti üyden uv p ad. at n dalada Malaylar na itti ur p öltiruvge buy rad. t a p a padan a bergende, uyr a pa a ilinip, jul n p al p, sar ola it bol p jönine kete beredi. t betimen añ p jürip, mal lar a kez bolad. Mal lard ñ oylar na as r av p, j l lar n ur lar al p maza bermeydi eken. Ma l lar sar ola itti as rap alad. Sar ola it kelgeli oylar as rdan, j l lar ur dan aman bolad. Sond tan Sar ola asiyetti it atanad. Bir küni otar na bay kelip, Sar ola it kelgeli maldar n ñ amand n biledi. ttiñ asiyetin bay av ü in bay Sar ola t av l na ertip ketedi. Av lda o an soy an mald ñ ökpesin tastap turad. Bayd ñ uras nan j l say n alt n az nas urlan p turad eken jène bay kim urla an n taba almay jüredi eken. Bir küni sol uran ñ jan na èlgi itti baylap oyad. Sar ola birne e kündey tapj lmay uran küzetedi. Bir küni tünde èveden ap- ara bult bol p, ura a ü ur tüsedi. Bira bul jol ur lar e nèrse ala almayd. Sar ola ittiñ bir asiyeti bar n bilip, on bur n s nan da adirlep ustayd. tti kün suv ta üyge jat zat n bolad. Bul bayd ñ bir bay dos bar eken. Ol ul men z a zar eken. Öytkeni 145 Molda men Si r Èyel. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 124-127. 162
bèybi e at n j l na bir bala tuvsa da, aspannan bir ara bult kelip, köterip al p ketedi eken. Sol bay dos n ñ ol nda bir bay a asiyetti iti bar dep estip, adam jiberip, hat jaz p, ol nda itti uva t a bere tutuv n surayd. Bay jan na adam os p, itin merzimdi künge berip jiberedi. tti al p barsa bayd ñ bèybi esi tol at p jat r eken. Ja alay üy tol adam, aptap ot r an at n- ala eken. Bay barl adamd üyden ar p, itti bèybi eniñ jan na oyad. Bèybi e tol at p, bala r ldap tuva bergende añ ra tan bir ara bult kelip tönedi. t ars ldap aspan a ap p, bultt bala a juv tpayd. Bala aman alad, bult kökten ar l p, jurt jinala bastayd, bala ul bolad. Bay uvan p, el jiy p, at apt r p, ülken toy jasayd. Sar ola t ast na tört abat jibek körpe tösep, toyda bay ma tap ot rad. Toydan keyin bay Sar ola ittiñ moyn na ar ta p, r ap-j r ap oñ ravl par atpen aytarad. yesine s yl dep, bir ay r üyir j l beredi. Bayd ñ Sar ola itiniñ adiri bur n s nan da artad. Bay on öz jan na al p al iy p jatat n bolad. Sar ola ittiñ dañ talay elge jay lad. Bir künderi ta da bir bay arnavl kisi jiberip, bay a ötinip, hat jazad. tin birer künge berip jiberuvin surayd. Bul bayd ñ da alt n az nas n j l say n bult urlayd eken. Bay itin as nda adam os p, bul bay a da berip jiberedi. t bar an tüni bayd ñ uras na ur tüsip, it on aman al p alad. Bul bay da ay r üyirli j l men birne e dildè berip, ittiñ moyn na alt n ar ta ad. Son men Sar ola itti bay jal z ul nday ja s köredi. O an kün say n oy soy p, oyd ñ Bv r n berip turad. Künderdiñ küninde bayd ñ üyine bir han kelip ona bolad. Bay ona a to t soy p, uyr, bav r n itine beredi. Bay ma tan p itiniñ barl kasiyetterin bayan etedi. Sol arada han eregesip: Os ittiñ asiyetin köreyin, erteñ barl orañda oy ñd öriske ar da os itke ba t r. Eger bir oy ñd as rga tart zsa, itindi alam, al oy ñd ke kisin aman al p kelse, hand md berip, itiñniñ moyn na alt n ar baylaym n,- dedi. Söytip han ketip alad. Erteñine bay barl orada oylar n öriske ar p, Sar ola itti Birge jiberedi. Kün ke ke aynal an kezde, oylard ñ etine at minip, a kiyim kigen birev av p keledi de, at nan tüse alad. Tüse alad da, ülken a as r bol p oy a abad. t te as r a ars abad. Ekevi ay asa ketkende it as rd talap, közin a z p, oydan aydap ad. 163
as r añs rap, jeñilip, oyd ñ etine ad da, adam bol p at na minip, a a jöneledi. t oylard ke ke aman-esen av l a aydap keledi. t üyge kirse, bayd ñ tör adl nda bir közi tañuvl èlgi han ot r. Han bay a hand n berip, ittiñ moyn na alt n ar tañad. Son men endi ittiñ moyn nda alt n ar ü ev bolad. ttiñ adiri künnen künge kü eyip, endi hann ñ barl ba t os itke baylan st bolad. Ay b it demese, Sar ola adanman adirli bolad. Etteñ tili jo, söyley almayd, èytpese barl èñgimeni adam a tüsinip ot rad. Baya at n nan kek al s kelip, zadan i i azanday aynayd. Keteyin dese han jibermeydi, a p keteyin dese moyn nda alt n ar s men jolda birev ustap ala ma dep or ad. Östip jürip it özinen özi jüdep, a r av rad, tama i peytin bolad. Han biletin ja s balger, emgerlerdiñ bèrin al p aratad, bira it jaz lmayd. Han av rla an ar dep moyn nda ar lar n al p tastayd. Sol küni tünde Sar ola jurt tegis uy ta an kezde el-jurt na a p ad. Birne e kün jol jürip, a r el-jurt na jetedi. Mun ñ kele jat an n bal a p, at n bilip, küni bur n amdan p ot rad. t esikten kirgen ñgayda at n kök kesedegi suvd a p jiberip: Ey, tor ay bol r,-dep kök b pen tart p alad. Sar ola it baya it alp nan r ldap tor ay bol p, u a jöneledi. U p kele jat anda ar a körip al p, uv p beredi. Tor ay jan u r p, r ldap kele jat p, dalada egin or p jürgen bir kempirdiñ oyn na kirip ketedi. Söytip, öldim-tald m degende torgayd ñ jan alad. Kempirdiñ as nda jürgen eki balas tor aymen oynap mèz bol p alad. Tor ay r lday bergen soñ kempir közine zine arap turad da, kesemen suv a p: Ey, adam alp na tüskir,-dep b pen tart p jiberedi. Tor ay adam bol p a keledi. Kempirge al s ayt p, bas nan ötken uva i alard ayt p, bayan lad. Sol uva tta kempir aytad : -Seniñ èyeliñ bas nda menen o p edi, onan keyin ol bar p jer ast nda abir kirpisinen o an edi. Seni ol os nday av r azap a tüsirgen eken, sen endi odan ö iñdi alam n deseñ, m na kesedegisuvd taza oramalmen jap ta, kök b olga al. Èyeliñ tap os küni mon ada, eptep esikti a ta, kök kesedegi suvd üstine a p jiberip, b pen tart p al, sodan keyin ol sen ne deseñ, sol bolad,-deydi. Bul jügirip ketedi. Kelse, degendey èyeli mon a a tüsip jat r eken. At bol r,- dep üstine suv a p, b pen tart p jiberedi. Èyeli at bol p a keledi Söytip, molda bir z a üylenedi. Bul z da si rl t o an eken. 164
z moldan as nan armayd. Üyin aynald ra biyik berik or an so t r p, a pas n kündiz tüni jap z p oyad. Bir küni a aga ur rap, kisinep tor at keledi. Bira kelgenimen i ke kire almayd. or ann ñ s rt nda tur p z ben moldan duvalay bastayd, bira zd ñ o uv bas m bol p, tor att n ( at nn ñ) duvas dar mayd. Sol arada tor at ar a bol p u p ketedi. ar a bol p u p ketkende, o uv n zdan artt r p, molda men z ekevinniñ bas n joyu ü in ol tike baya o an jerine tartad. Bira zd ñ duvas on jerine jetkizbey orta joldan keyin ay r p, tuvra üyine keltirip ond rad. Söytip, z at nd duvamen mèñgilik kün etip esiginde ustayd. 165
13. ED L MEN JAYI TIN UDALI I 146 aza t ñ Alav bat r n ñ zaman nda bolsa kerek, attar Edil, Jay degen eki adam bol pt. Edil Edildiñ ar betin, Jay Jay t ñ s betin on stan pt desedi. Edildiñ ul bar eken, Jay t ñ z na uda tüsedi. Edil kelinin alma bol p, balas n bir j l bur n ur n jiberipti. ayn na kelip bala attanarda, al nd küyevinen surayd : Endi a an kelesin? - dep. Küyevi: Alda j ld ñ kökteminde azben Birge kelemin, -depti. Köktem a Jay kelinderine a otavd ñ kiyizin tiktiredi, jeñgeleri kiyiz tigip jat anda astar nda uzatat n bike i ot r eken, m rs etip külip jiberipti. Ömirine bir külmegen z eken. Jeñgeleri jab la surapt : Aynalay n bike jan! Külgeniñdi körmegen edik, ne nèrsege küldiñ, ayt? -dep. z aytpayd. A r ki i jeñgesine aytad. B lt r küyev irkiniñizden attanarda endi a an kelesiz? - dep sura an mda: Alda j l köktemde azben Birge kelemin, -degen edi. az anatt us, jerdegi adam u an us a ilese ala ma eken? Al, kelseñ köreyin, azir bir top az ötti. So an küldim, -depti z. Sol mezette birev: Anav töbe bas nda at n ustap ot r an adam ba anadan ot r, ne l an adam? - depti. Biluvge barsa, küyev eken. Av lda z- at n ald nan pt. Küyev: Men èzir ot ram n, meniñ özime bir otav, at ma bir otav tiktiriñiz, sol bitken soñ baram n, -deydi. Att ñ otav n ñ i ine eki astav jasat ñdar, birine süt, birine suv tolt r ñdar, -depti. Bèri de bitipti, küyevdi apar pt, att ñ bir ja na bir astav sütti, ekin i ja na bir astav suvd oy p suv tad. Kün tumay oy n-toydan üyine ayt p bara jat p bir sus lda an at n arnay otav tiktirgen ne l an at, köreyin i dep, sabav men tuv rl etegin köterip al anda suv p tu ran at o p ketip n anda, keñirdegi üzilip ketip ölipti. Att ñ sübeliginde art a aray bitken s a eki anat bar eken, suv anda birin sütke mal p, birin su a mal p suv p tur eken. Att tav bas na apar p adam a jerlep, bas n narörke top ra na ornatad. Munan keyin küyev ay lan p otavda jat p alad. Atas Jay küyevine: Turs n, bol p bol anda s rt tük, i i bo bir ayuvan oy, men on ñ orn na bir at beremin, sol atpen erteñ p bir künde au l ña jetsin, bir on p ayt p, bir künde munda jetsin. Barukelude jol nda ne körse de ma an bayan etsin, -depti. Küyevi or ndapt, at ta sonday n jüyrik ja s at eken. Atas amandas p bol an soñ küyevinen jolda körgenin surapt. Küyevi: Baruda e teñe körmedim, aytuda japan düzde adams z osa ta tu ran köp 146 Edil men Jay t ñ udal. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 46-48. 166
oyd bir jetimek oz emedi, bira ta toymayd, mun kördim; onan keyin mi dalada tur an appa otav a kelip ay aylap edim, d b s bermedi. At mnan tüsip esigin a sam adam jo, i i tola sas an ölimtik. Onan ötkende jönine aray ketip bara bara jat an bir top z-kelin ek kördim, jeteyin dep att ra jursem de jete almad m, a r uzay-uzay ay p bold, -depti. Atas Jay küyevine: Japan düzdegi osa ta tur an köp savl hal, emip jat an jetimek oz èkimderge m sal, hal t an a sorsa da toymayd ; mi dalada a otav kündegi adamb z, s rt m z èdemi, i imiz ölimtiktey aram oy; ald ñda jönine aray jürip bara jat an bir top z-kelin ek os keluvdegi ma sat ñ edi, bul ma sat ñ sa an jetkizbey ketse, ma sat ña jete almay bos aytad ekensiñ, ra m, depti. Küyev av l na ketken küni al ñd av rd m dep jat p al an eken, bügin avruv atañ jat pt, bir-eki künnen keyin düniyeden ayt pt. Küyev al nd n ol nan tor att ñ as na oy s p, j lap-j lap eline ayt pt. Os küñgi Oral alas n ñ s nda Toratbas, zem ek, ñ rlav degen jer attar sonan al pt desedi. 167
14. JA SILIK PEN JAMANDI 147 Bur ñ zamanda Ja s l pen Jamand joldas bol pt, ekeviniñ de at-ton, az bol pt. Bira Jamad öz az n armay, ekevi Ja s l t ñ az men küneltip jüripti. Jep jürgende Ja s l t ñ az tavs l pt. Jamand ayt pt : Ja s l m, az ñ tavs ld, endi aytesin?, -depti. Ja s l : Jamand m, öziñ bil -depti. Özim bilsem, at ñd soyay,-deydi Jamand. Ja s l t ñ at n soy p, etin ekevi bölip jepti, az ta da tavs l pt. Ja s l m, endi aytesiñ at ñn ñ eti tavs ld,-dedi Jamand. Jamand m, öziñiz biliñiz,-depti Ja s l. Özim bilsem, Ja s l m, bir ula ñd pisirip öziñe bereyin, jeymisiñ? - deydi Jamand. Jeymin, Jamand m,-depti Ja s l. Bir ula n kesti, bir künge az bold. Jamand aytt : Bir ula ñd bir künge ta da as p bereyin,-depti. Ja s l t ñ ekin i ula da as ld, bir künge az bold, ekin i küni ta da az tavs ld. Ja s l m, endi ayteyin,-depti Jamand. Jamand m, öziñ bil,- depti Ja s l, Ja s l m, özim bilsem bir köziñdi oy p, bir künge az l p bereyin,- depti Jamand. Söytip, Ja s l t ñ at-ton, az, ula, közi tavs l pt. Jamand Ja s l t ñ az n Birge jep tavs pt. Ja s l t ñ az tavs l an soñ Jamand az n bermeydi. Ja s l m, at ñd soy p jedik. Eki köziñdi oy p, ula ñd kesip tört kün az bedrim. Ja s l m endi aytesin? Endi ula ñ jo, seni tastap ketemin,-dedi. Jamand m, tastap ketseñ bir al ñ to ayd ñ i ine tasta,-deydi Ja s l. Jamand al ñ ara to ayd ñ i ine Ja s l t èkelip tastap ketti. To ayd ñ i inde Ja s l ot rsa, bir jolbar s, bir tülki, bir as r keñesedi. as r aytad : Jolbar s m, sen os to aydan pays ñ to ayda ne istep jüresiñ,-deydi. Bul to ayda eki bèyterek bar. Közsizge köz beredi, ula s z a ula beredi. Men son añd p ot ram n,-dedi jolbar s. Jolbar s aytt : Sen, as r, os jerden pays ñ, ne l p jüresiñ,-dedi. M na jerde bir m ñ oy bar bay bar, ol bayd ñ bir ara töbeti bar, os ara töbettiñ süyegi ölgen kisige jan beredi. Men son alay n dep jürmin,-dedi as r. as r aytt : Sen, tülkim, os ara oban ñ tübinen pays ñ, ne l p jürsiñ? - dedi. ara oban ñ tübinde at bas nday alt n bar, os n alay n dep jürmin, dedi tülki. 147 Ja s l pen Jamand. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 78-80. 168
Ba ana Ja s l ü eviniñ sözin estidi, to ayd ñ i in aralad, aralap jürgende eki bèyterekke ol tidi. Közine üykedi-közi bitti, ula n üykedi-eki ula bitti. Ta aydan Ja s l t, ba ana ara oban ñ tübine keldi, tülkiniñ arap jürgen at bas nday alt nd ald. At bas nday alt nd al p, m ñ oyl baydikine keldi. Bay, ara töbetiñdi satam s ñ? At bas nday alt n bereyin,-dedi. At bas nday alt n berseñ, al,-dedi bay. ara töbetti at bas nday alt n berip ald da, dala a al p t. ara töbetti bir jerge kelip ur p öltirdi. Ja s l a pa n a t, ol ja t, ara töbetti örtedi. ur ara töbettiñ süyegi ald, süyegin ja s l ald, süyegin al p tüydi, tüyip eki altas na sal p ald. Jürip bir handikine keldi. Ne p jürgen adams ñ,-dedi hann ñ han as. Uls z a ul bolay n dep jürmin, zs zga z bolay n dep jürmin,-dedi. Hann ñ han as aytt : Uls z a ul bolsañ ma an ul bol, meniñ ul m jo, han av r p jat r,-dedi. Ul bolay n sa an,-dedi Ja s l. Ul bol p, j l a ketti. Ke ke Ja s l j dan kelse, han ölip al pt. Han a j lap ot r. Ja s l j l dan kelip: J lama, tiriler,-dedi. Ba ana ara töbettiñ süyeginen han a a ki kene berip: ara töbettiñ süyegi ölgen kisige jan beredi, apar p hann ñ avz na sal,-deydi. Han a bar p hann ñ avz na sal p edi, han: att uy tap ketippin,- dep türegeldi. Erteñinde han el-jurt n jidi. Ja s l han a a: Han el-jurt n jiyip al p ma an ja s l l an kisi bar ma dep surasa, meni aytpa,-dep, özi j l a ketti. Erteñine el-jurt nan han: Ma an ja s l l an kisi bar ma? -dep surad. Eljurt : Ek im ja s l l an jo,-dedi. El-jurt tar ap ketti. Endi kim ald,-dedi han. Han a aytt : Han m, sen av r p jat anda men bir jigitti bala l p al p edim. J l da bir sol-a ald, son a r,-dedi. Han Ja s l t a rt p ald. Sen ma an ja s l ld ñ ba? -dedi han. Men sizge köp ja s l l an m jo. Han a a bir ki kene a dèri berip edim, han a apar p sizdiñ avz ñ z a sald. Siz att uy tap ketken ekenmin dep türegeldiñiz, men sodan bas a ja s l l an m jo,-dedi. Han a, dèri bergeni n ba? -dep han surad. Han a aytt : n, bergeni ras,-dedi. Han alt n ta nan tüsip, alt n ta n Ja s l a bedri. Ay dese avz bar, kün dese közi bar bir suluv z bar eken, sol jal z z n berdi, ara uladan a jar p mal n bedri, küyev l p ald. Ja s l bay p turd. 169
Ja s l bir künderi j l da jürse, baya joldas bol an Jamand joldas kez keledi. Ja s l, sen alay adam bold ñ,-dedi Jamand. Ja s l barl n n aytt. Jamand aytt : Ja s l m, meni al ñ ara to ayd ñ i ine apar p tasta, men de sendey adam bolar ma ekenmin,-deydi. Men seniñ eki közüñdi oy p, eki ula ñd kesip al p, to ayd ñ i ine tastap keteyin. Sen de adam bolas ñ,-dedi Ja s l. Ja s l apar p to ayd ñ i ine Jamand t tastad. Barl bayl tar nan ayr l p, èbden a ulan an tülki, as r, jolbar s ü evi to ayd ñ i in arap jürip, bir jerde Jamand t tau p al p, jep oyd. Ja s l a ja s l, jamand a jamand degen os eken. 170
15. JA AN A 148 Bar eken de, jo eken, a eken de to eken. Ertegim ertek eken, e kileri börte eken, r av l z l eken, uyr jüni uz n eken, muz a mingen eken, but toñ an eken. Ötken zamanda bir pat a bol pt. On ñ balas bolma an eken. Bir küni uvay mdap ot r anda vèziri kelip: -Ey, pat a, nege apa bolas z?-depti. Sonda pat a ayt pt : -Balam jo, on öziñ de bilesiñ. Men ölip ketsem meniñ orn ma èldekim iye bolad,-degende vèziri bir kitap a arap ayt pt : -Sizdiñ at n ñ z jükti, to z ay, to z kün degende bir ul tuvad. Ol ul ñ zd ñ at n Ja an a oyas z,-depti. Ayt an nday, to z ay, to z kün degende bala tav pt. Balas Ja an a bir künde Birge, eki künde ekige, ü künde ü ke, segiz künde segizge kelipti. Ja an an molda a beripti. Bir ayda Èptiyekti tavs pt. On törtke kelgende urand jattapt. Odan soñ añ l a üyretipti. On to z a kelgende jurtt jinap toy l p, öziniñ orn na pat a l pt. Bir küni Ja an a r vèzirimen añ a pt. È teñe ata almastan ayt p kele jatsa, üsti-bas oñ ravl bir alt n kiyik jol pt. On r vèzirimen amalap tur p, Ja an a ayt pt : -Al endi os kiyik kimniñ üstinen ar p ketse, sol adam özi bar p ustap alad,-depti. Kiyik Ja an an ñ ayt an sözine tüsinip, Ja an an ñ öziniñ üstinen ar p ketipti. Sonda Ja an a ayt an sertimnen taymay n dep, art nan uvalap ketipti. Ol kiyik bir dariya a ars u rap, dariyadan jüzip ötip ketipti. Ja an a ne lar n bilmey alañdap tursa, bir bal n ñ ay tur eken. ay t al p mineyin dep jat anda alt vèziri art nan kelipti. Ja an a ay a ot ra bergende alt vèziri Birge minip jüre beredi. Dariyan ñ ar ja na ötip, jan-ja na arasa, kiyik ar ap, tilin sala tat p jat r eken. Ja an a bar p l pen sal p al p, ortas nan a bölip, kiyikti al p, ay a sal p dariyan ñ ortas na kelgende jañb r jav p, dariya tas p, ay men a p kete bar pt. Al stan bir tav köripti. as na ja ndap, sol jerge tüsipti da, eki vèzirin jiberipti, bar p ara ne bar dep. Vèziri bar p arasa, èr türli jemister köp eken. Jemisten birevin al p jat anda jart bast adam köripti. Ol adam öziniñ tilin e ba r p söylepti. Birazd ñ aras nda jart bast adam köbeyip ketipti de, bular a tas ata bastapt. Bular ay na minip a a beripti. a p bara jat anda ta bir tav köripti. Ol tavd ñ töbesinde bir alt n or an köripti. Sol jerge 148 Ja an a. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 144-149. 171
tüse sala bular or an a kiripti. Kirip arasa, bir pat an ñ ta körinedi. Bular ar ap kelip sol jerge uy tap al pt. Bir mezgilde oyansa, jan-ja n ñ bèri oyan a tol p al pt. Bular tañ al pt. Bir oyan kelip ayt pt : -Bizdiñ pat am z jo. Senderdi jibermeymiz. Bizge pat a bolas ñdar!-depti. Bular bolay depti. oyandar a pat a bol p jüre beredi. Bir küni añ a pa bol pt. Añ a p bir to ay a kelipti. Ol to ayda ülken añdar umt la bergende m lt men bas p sal pt. Añdard ñ ölgeni ölip, al an a p ketipti. Bir jerde jazuv bar ülken tas köripti. O p arasa: Kün s a barsañ ülken añdar köp, soltüstikke barsañ diyülar köp, künbat s a barsañ ülkendigi oyanday um rs alar köp, Oñtüstikke barsañ jezt rna siya t lar köp,-depti. Bular añ-tañ bol p oylan pt. Vèzirleri ayt pt : -Tört jag m zd ñ törtevi de ziyand eken. Endi tezdikten a pasa bolmayd,- depti. Ja an a ayt pt : -Künbat s a a sa, ut larm z,-depti. Sol küni Ja an alar ara t köbeytip oyandard èbden mas l pt da, jetevi ja s jeti at a minip a pt. Kündik jerge bar anda oyandar art nan bilip al p uv pt. Ja an alar bir töbege p arasa, oyandar men um rs alar ur s p jat r eken. Bular pèleden ut ld pa dep, kete beripti. Söytip kele jat anda alt vèzirdiñ at bold r p aram ölip, özderi a tan ölipti. Ja an an ñ jal z özi al pt. A r nda Ja an an ñ jal z özi al pt. A r nda Ja an an ñ at da ölip, ara bas al pt. Biraz jürgen soñ ald nan dariya pt. Dariyan ñ ar ja nan bir ala köripti. Ja an a dariyadan jüzip ötpek i bol p e inip jat an nda, tur p bir adam ay aylap söylepti. Bul dariyadan jüzip öte almays n. Erteñ suv ürid, erteñ öt,-depti. On ñ ayt an tilin al p sol jerde jat pt. Erteñine oyan p arasa, suv ur p al pt. Dariyadan ötip ala a barad. Barsa adamdar n ñ jart s at p al pt. Ja an a bir adanman surapt : -Adamdar ñn ñ jart s nege at p al an? Dariya bir kün a p, bir kün a payt n nesi?-depti. Sonda èlgi adam ayt pt : -Kesirler künde bal avlay berdi. Juma küni bal avlama dese de, t ñdamay avlay berdi. Sodan keyin suv bir kün ur p, bir kün a p, adam bir kün at p, bir tirilip jüretin bol an,-deydi. 172
Ja an a surapt : -Men bul jerde kün köre alam n ba?-depti. -Kün köre alas ñ. -Bazar a an bolad?-depti. -Bazar erteñ bolad,-depti. Ja an a erteñine bazar a bar p ot rsa, birev jar a r p jür: Bir sa at jum s md istegen adamd r kün ba am n, r kün alt n beremin,-dep. Jurt senbepti, sense de barmapt. Ja an a: -Men isteymin!-depti. Jüre oy, balam,-dep al p ketipti. Kirip barsa, bir pat a ot r, bir ja nda z, bir ja nda kelini. -Kele oy, balam, müsèpir ekensin,-dep, as na ot r z p Ja an a a av at berip arn n to tap, üstin tazalap kiyim kiyindirip, r kün ba pt. Küni bitken soñ: Balam, endi bir sa att k jum s ñd iste,-depti. Ja an a: -Bolad, isteyin,-depti. Ja an a a bir at mingizip, pat an ñ özi bir at minip, vèziri bir at minip j l n ssoy p al p, bir tavd ñ eteginekelipti. Jaña j l n ñ soy an terisin körsetip, Ja an a a ayt pt : -Sen os n ñ i ine kirip jat, ne bilseñ, ne tüs körseñ ma an aytas ñ,-depti. -Bolad!-dep, i ine kirip jat pt. Bir nèrse köterip tasta anday bol pt. Ja an a bas n ar p arasa, tavd ñ töbesine ustar gar p tastapt. Ja an a pat a a ayt pt : -Endi men aytip tüsemin? depti. Sonda pat a ayt pt : -Sen tavda tast beri tastay ber,-depti. Ja an a èbden tastap bol an soñ, bold dep, tüyege art p al pt. Endi seni biz tüsirmeymiz, sol jerde alas ñ,-depti. Pat a tavd ñ bas nan alt n tüsiretin m st al p ketedi eken. Ja an a j lap tavd kezip arasa, janja nda ölip jat an adamdardan bas a è nèrse körmepti. Ja an a j lap bir jerde uy tap alsa, tüsinde birev kelip ayt pt : -Oñ ja ña aray domalasañ, ut l p ketesiñ!-depti. Ja an a oyan p, oñ ja na aray domalapt. Domalap jerge tüsken soñ ol-aya an, jar l an a an a j lap èreñ 173
kele jatsa, bir ud kez kelipti. Ol ud a om l pt. Üsti-bas n ñ bèri- an, jar l an jeri jaz l p baya day bol pt. Ja an a jürip bar p or ann ñ i ine kirip arasa, ust ñ pat as ot r deydi. Bas ja adamn ñ bas na u sapt, aya ja us a u sapt. ust ñ pat as ayt pt : -Balam, seni jel u r p keldi me, suv a z p keldi me?-depti. Ja an a bas nan ötkeniniñ bèrin ayt p beripti. ust ñ pat as ayt pt : -Èytpese, men seni erteñ bir us a mingizip eliñe jibereyin,-depti. Ja an a uvan p: Jarayd,-depti. Bir us pat as na a az al p kep beripti. a azd o p arap pat a: -Meniñ a am toy lma eken. Meni so an a r pt. Sa an r sarayd ñ kitlin berip ketemin. ays s n arasañ son s n a p tama a l p jürersiñ,-depti. -Men ü künde kelemin, ot z to z n a, art nda birevin a pa. A sañ bas n pèlege alad,-depti. Sarayd ñ bèrin a p tama a l p jür dep, al m na sarayd nege a pa dedi eken? -dep oylapt Ja an a. Son bir a p köreyin,-dep a sa, bir ülken suv, bir ja nda ta, bir ja nda alt n lap n, bir alt n ömi tur. Ja an a jas r n p jat pt. Bir kezde ü us kelipti. Ülkeni ayt pt : -Adam iyisi ad,-depti. Ortan s ayt pt : -Ras, apa, ad,-depti. Ki kenesi ayt pt : - sa ne lad deysiñ,-depti. Ü evi ü silkinip, ü z bol pt. Suv a tüsipti. Ja an a zdard körip tal p al pt. Ü kün ötken soñ ust ñ pat as kelipti. Kelip sarayd ñ bèrin arapt, taba almapt. Sol sarayda ar dep, a p arasa, avz nan a köbigi a p jat r deydi. Tezden on av z na suv tam z p tiriltip al pt. Ja an a ayt pt : -Ma an sol zdard ñ ki kenesin al p beresiz,-depti. Pat a ayt pt : -Ol zdar j l nda bir ret kelip, om l p ketedi. Olar peri bolad. Sen on alam n deseñ añd p jatas ñ, endigi kelgeninde ki kenesiniñ kiyimin kiyip al p, jal nsa da bermeysin,-depti. Ja an a: Bolad,-dep añd pt. Ekin i j l ü evi jène kelipti. Jène ülkeni ayt pt : 174
-Adam iyisi keledi,-depti. Ortan s : Ras aytas z,- Ki kenesi; Ne lad deysiñ? -depti. Ü evi ü silkinip suv a tüsipti. Ki kenesiniñ kiyimin kiyip al p bermepti. Ekevi talas p tur anda periniñ eki apas u p ketipti. Pat a kelipti. Pat a a z jal n pt. Pat a: -Bolmayd, ekeviñdi os p oyam z,-depti. -Bolad,-dep könipti. Pat a Ja an an ñ özin a r p al p ayt pt. -Sen m na kiyimdi a an bir bala tuma an a bermegin,-dep. Pat a bir ülken ust a r p al p aytad : -M na ekevin eline al p bar p tastays ñ. Üstine miñgizip al p, eline al p bar p tastap, us ayt p ketedi. Ekevi atas n ñ ta na barad. Atas uvan p: Balam keldi,- dep elin jiy p, toy l pt. Bir künderi Ja an a öz kiyimin kiyip, zd ñ kiyimin bir temir sand a sal p oy pt. Bir küni z üydi s p r p jürgende kiyiminiñ iyisin bilipti. Sand ta ekeniñ bilip, sand t aya men bir tevip buz p, kiyimin kiyip, bir silkinip us bol p, üydiñ töbesine p, Ja an an kütip ot r pt. Bir mezgilde Ja an a kelipti: -Ja an a, men kettim,-dep u p ketipti. Ja an a sol jerde tal p al pt. Atas jurtt jinap: -Os balamd kim jaz p berse, bastan aya na deyin alt n a am n,-depti. Sonda bir adam ayt pt : - r pat an ñ, r bayd ñ z kelip öleñ aytsa, sonda tüzeledi, türegeledi,- depti. Sonda da Ja an a tüzelmepti, türegelmepti. Son ñ aras nda eline jav kelip al pt. Pat a eki m ñ èskerimen ur s a p ketipti. Ja an a a bir mezgilde jan kirip, esin jiy p, türegeleyin depti. Türegelip bir vèzirin ertip ur s a ketedi. Bir jerge kelip vèziri men ekevi dem al p uy tap al pt. Ja an a oyan p: -Men ur s a bar anda ne bitiremin,-dep oylan pt da, men z a baray n dep, z a aray jönelipti. Ja an a birne e künnen soñ baya ust ñ pat as na bar pt. Bas nan ötkenin ayt pt. Sonda ust ñ pat as ayt pt : -Men bilmeymin, meniñ a am bar, sol biledi. Men a ama a az jaz p beremin,- dep, a az jaz p berip, bir us n a r p al p miñgizip jiberipti. Birne e künnen soñ pat an ñ a as na bar pt. Pat an ñ a as a azd o p körip: Men bilmeymin, 175
ustar mnan surap aray n,-dep ustar nan surapt. ustar n ñ i inde bir a kèri us ayt pt : -Men ki kene künimde meniñ èkem izdep ketkende periler ustap al p edi,- depti. Sonda ust ñ pat as n ñ agas ayt pt : -Èytpese, sol èkendi ustap al an jerine al p bar p tasta,-depti. -Bolad!-dep, üstine mingizip al p bar p tastapt. Ja an a aydalada jal z özi añ r p al pt. Sol kezde a p ketken peri z üyine kelip jetipti. Sonda peri zd ñ èke- e esi urs pt : -Sen sonday bir pat an ñ balas n tastap kelgeniñ bola ma?-dep. Periniñ èke- e esi eki jüz peri jinap, sol balan tav p keliñder depti. Birevi bar p baya jürgen Ja an an körip, at n surap bilip, a r an adam sen ekensiñ dep, periniñ üyine al p kelip toy l pt. Sodan perilerdi jinap z ben ekevi eki jüz perimen Ja an an ñ eline kelse, atas baya javmen ur s p jat an eken. Ja an a eki jüz perige ayt pt : -Anavs meniñ atamn ñ èkseri, anav kelgen jav,-depti. Eki jüz peri jav a ur s a pt. Javd ñ bèrin irat p jiberipti. Son men toy l p, Ja an a periniñ z n al p, eline kelip jav n r p, èkesi men özi murat-ma sat na jetipti. 176
16. ARAMERGEN 149 Bur n ötken zamanda aza jurt nan bir aramergen degen kisi bol pt. Öziniñ dèvleti jène perzenti jo eken. Mergendikpen bu at p, ulan at p, èr türlü añ at p, terisin sat p jan sa tayd eken. Jaz kelse- s ketip, s kelse-jaz ketip, joldass z jal z jüredi eken. Bir künderde mergen m lt n al p: s -jaz el barmaytu n, adam jürmeytu n bir al s jerge baram n, - dep jürip ketipti. arasa, tavda adam jürgen jol jo. Köp ma a at tart p tavd ñ üstine pt. Jan-ja na arasa, kiyik isaps z köp eken. Mergen uvan p, bir bastavd ñ bas na kelip, tastan üy jasapt, töbesin birtalay usa a a pen añn ñ terisimen jauv pt. Jeti, segiz künde bold r an at semirip ur at bol pt. aramergen tu al munday san türli jemister ösken jerdi körgen jo eken. Ne e türli a a tar bitken, bulbul ustar sayra an bir ja s jaylav eken. Mergen köp añ at p, müyiz, terilerin tuzdap at r p jatt. Bir küni mergen ba r n as p, et pisirip tünde ot r edi, bir nèrseniñ jürgen d b s estildi. Mergen: Bul nemeneniñ d b s, bul jerde adam jo edi, - dep ayran bol p tursa, bir kök köylekti at n kirip kelipti. E bir javap lmay bir tizerley ot r pt. arasa, tüsi sar, közi ala jène eki közin mergennen ay rmayd. Mergen oylayd : Bul nemene, ta bol p ösken adam ba, jas küninde dalada al p. Bir ziyandas nèrse me? dep èr türli oy a ketip aviptenip ot rd. Bir uva tta sorpas, ba r ur ldad. Mergen ba r n tüsirip al p, etin jedi. at n eki közin mergennen ay rmad. Endi mun n ne ekenin bileyin dep, ülken selebe p a n ñ u na bir domala et an p al p: Mè! dep att a rd. Ündemey jeñ u nan ol n körsetpey etti al p, at n jep oyd. Èlden soñ jène bir ülkenirek etti an p: Mè! -dep ta a rd, ta da ündemey al p jut p oyd. Mergen bildi, Bir ziyandas neme eken oy dep aviptenip, közin ay rmastan ot r p etin jep bol an soñ ol na selebe p a n al p att a rd :, jatam n! -dep. at n közin tigip tur p: Èrine, èrine dep türegeldi de art men p jüre berdi. Mergen s alap arap tursa, at n ayañdap bir belden as p ketti. Mergen tura sal p üyin j p jiberip, a am n dep oylayd da: oy, mun m jaramas, a p bar p uy m kelgende jatarm n, izimmen kelip öltirip keter, ne de bolsa hayla l p, añd p jat p m lt pen atam n, - dedi de, uva a a jiy p kisige u sat p, 149 aramergen. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 4-9. 177
üstine kiyimin jav p, er-to m n tösep jat zd jène börkin kigizip, özi bar p m lt tiyetin jerde, bir uñ rga jas r n p jatt. Bir mezgilde kün bulttan p ar javd da, jerdiñ jüzin a art p ketti, bir uva tta at ar anda tur p bir nèrseden ürikkendey bol p dübirledi. arasa, at n ayañdap kele jat r. Ne de bolsa bir at p ölemin, - dep mergen bu p jatt, at n keldi de, kisige u sap jat an a a t Èrine, èrine dep bas sald, a a sald r-sald r etti. at n türegeldi de, jan-ja na arap turd. Mun ñ jalmav z ekenin bilip, m lt men mergen at p edi, at n Èrine, èrine dep o tigen jerin ol men bir oy p ald da, sekirip-sekirip janja na arap, jele bas p jüre berdi. at n bir belden as p ketken soñ, mergen jügirip kelip at n erttep mineyin dep er-to m na kelse, kisige u sat p jat z an a a p a pen keskendey bol p kertilip, bölek-bölek bol p al pt. Mun körip mergen jan nan ümit üzip or p turd jène oylad : aray n, eger m lt t ñ ötken bolsa an a an ar, eger an a pasa, udayd ñ ma an bergen azas oy, -dep at an jerin arasa, bir-birlep an tam lap a p al an eken. Mergenniñ köñili az uvan anday bol p, tañ at an soñ izimen birge az jerge bar p edi, ald nda bir üñgir tas körindi, at nn ñ izi sol üñgirge kiripti. Mergen m lt n ol na al p, dav stap èri-beri jürdi. at nn ñ dav s pad. Mergen kelip arasa, üñgirden aya p at n ölip al pt. Attan tüsip aya nan tart p ald, arasa, dambal jo, adanman e bir böten jeri körinbeydi. Bul alay? ol n köreyin i, -dep arasa, eki ol n n ala an p a t n jüzindey kök temir eken, savsa tar n ñ u nayzaday ötkir tas a kirip ketedi eken. Mergen bir ol n kesip ald. Mun ñ bir erkegi bar ar, bir ja tan kelip alar, -dep at na minip, jürip ketti. Bur ñ at an añdard ñ terisin, müyizin bir jerge jiy p oyd da, munan bas a bir tav a keldi. arasa, bu, maral köp eken. Bir bu n atay n dep jas r n p kelip m lt n kezese, ol dirildep ata almay, Bul ne hi ayat dep bas n köterip arasa, at al tu ran bu n ñ bergi ja nda bir am day a nèrse im ldayd, ne de bolsa atam n dep m lt n al p at p edi, jo bol p ald. Kelip arasa, bir j lan eken, bas üzilip tüsken eken. Bas n kisesine sal p mergen jène jürip ketti. Bul tavda ta da o j landar bar ar, özge bir tav a baray n, -dep kele jatsa, san j b rlapt, birazdan soñ san av r pt, ne bold dep arasa, kisesi tesilip j lann ñ bas san na bat pt. Bast or p tastap ketti. Ke ke taman jène bir tav a kelip ond, erteñ erte arasa, bir özeñge el kelip on p, biyesin baylap jat r. Üyleri appa, künge 178
a l sad. Mergen mun körip ayran al p turd. Bul alay? Bul jerde el jo edi, aydan kelip ald, jav ma, el me, adam ba, peri me? Endi ne de bolsa baray n, meni bular da körgen ar, -dep at na minip keledi. J l lar ul n uv p jür, ur tar alt n, kümis, birevi de mergenge közin salmad. Bir buvr l sa ald adam biye bayla an jeliniñ bas nda tur. Mergen so an keldi. arasa, jeli ar an jibekten. Mergen kelip sèlem berdi. Avz im lda anday bol p sèlem ald. Düniyeniñ jüzin ap- arañ bol p tuman bas p ketti. E nèrse körinbey, mergen iman n ayt p, jan nan ümitin üzip turd. Bir mezgilde at n birev jetektegendey bol p at n burd, bir jerge kelip olt nan tartt tüs degendey bol p, mergen tüsti. Jür degendey bold, mergen jürdi, bir jerde esik a ld, mergenniñ moyn nda m lt al nd. Mergen kirip kelse, bir ülken üy alt n-kümisten ba andar bar, atlas, jibek kilemder töselgen, körpeler atarlan p tur, jüktiñ üstinen to z abat tor n körpe özikelip tördiñ adl na sal n p jat r. E bir jan bar nèrse körinbeydi. Mergen kelip, esik adl na ot ray n dep edi, bir nèrse kelip köterip tastad. Ot r zbay eteginen tart p al anday bol p, töriniñ adl na ard. Mergenniñ esi ketip ot rd. Bir mezgilde samavr n özi kelip, dastar an özi jaz l p, ne e türli jemister sal n p, ay uy ld eki n a. Bir n n mergen i ti, bir n özi uy l p, özi i ilip turd. Munañ soñ bir kümis aramen m z keldi, i uvge alt n aya a uy l p turd, mergen i ti. Bir mezgilde mergen: Toyd m, -dedi. m z köterilip ketti de, bir taba az, atra keldi. Mergen oylad : Meni semirtip soy al ot r an bir nèrse oy, ne de bolsa jeyin, -dep toy an n a jeydi jène art nan palav keldi, ne e türli jemis te bar. Mergen jène jeydi de: Endi toyd m, e nèrse jemeymin, sizder ne l an jans zdar, mun ama meni urmettediñizder, tu al körmegen s y md kördim, jemegen tama md jedim, endi meni öltirseñizder de közime körinseñder eken, - deydi. E nèrse körinbeydi, dastar an jiy l p ketti, bir kümis um an keldi, bir lap n keldi, ol na suv uy ld, mergen ol n juvd, bir a tor nnan jasal an sülgi oramal kelip ald nda salb rap turd. Mergen ol n sürtip bol p aytt : Men müsègir ar ap jürgen adam edim, bir kiyiz bolsa, at mn ñ art na bar p sal p jatsam eken. Alla raz bols n, mun a körmegen ja s l t kördim. E javap bolmad. Mergen ne lar n bilmey ot rd. Tüzge ot ray n dep dala a t. arasa, at ar andal p tur. Er-to m jiy l p, on ñ üstinde m lt süyevli tur. Özge e nèrse közine körinbeydi. Mergen oylad : Ne ölemin, ne bolmasa körmegen ja s l t köremin, -dep. Üyge ayt p kelip kirdi. 179
Mergen kirgen, an mezgilde esik özi a l p-jab l p turd. Mergen kelip ol n juay n dep edi, baya kümis uman kelip, özi uy ld, sülgi oramal berildi, mergen ol n juv p bol p ot rd, aytt : Uy m keldi, jatay n, -dep edi, e bir javap bolmad. Bir alt n m ld üydiñ oñ bosa as na ur ld. Eki kümis ba an menen jüktiñ üstinen bir mam tösek jène to z abat körpe bar p m ld t ñ i ine töselip sal nd. Bir uva tta esik a l p, bir z üyge kirip keldi. arasa, suluvl tol an ayday, üstindegi kiyimi z l alt n a ar bol an, sèvlesi arañ üydi jar lad. Mergen ork p orn nan turay n dep edi, z kelip: Turma, öz nèsibeñdi öziñ or tutpa,-dep tur zbay, ol n ustap köristi, mergenge süyenip ot rd. Mergen aytt : Ey, ta s r, aynalay n ja n ot rma, t m jaman kirlep jürmin, -dedi. z aytad : oy, öziñdi-öziñ or tutpa, -deydi. Mergen aytt : Ru sat bolsa, kiyiz bergizseñiz, at mn ñ art na jatay n, ar ap jürgen arip edim, -deydi. z aytt : up bolad, tösek sal nd, jat ñ z, -dedi. Mergen türegelip edi, z da türegeldi, mergen kiyimin e e bastad. Mergen aytt : oy, ara m, keleke lma, tösekke jatay n. z aytt : Sizge salgan tösek m nav or pay jat ñ z. Mergenniñ jaman kiyimin zorlap e ip, m ld t ñ i ine kirgizip, köylek, dambal n tastat p, tösekke jat zd da, özi de e inip, mergenniñ oyn na kirip, mbat körpe jam l p jatt. Mergen köp oy a tüsip ündemey jatt. z aytt : Sen or pa, men Sagan at n bolam n, öz at n ñ zday körip jat ñ z. Mergenniñ köñili uvan p zd u a tap jatt. Endi, ara m, jay ñd ayt! Ne sebepten os nday jaman kiyimimen men aripti lay kördiñ?. z aytt : Biz kö peli jerden bolam z, elimizdiñ adeti adamzat jürmeytu n jerde jüremiz. Eger ap da adamzat körse, so an z beredi. Ol zd ñ èkesi bir jerde pat a bolad. On segiz m ñ alamda adamzattan asiyetti nèrse jo ekenin bilmeymisin?! Endi kün an a uy tamay jat. Erteñ bizdiñ el bèri kelip körisedi, budan art s y köresiz. Eger uy tap ketseñ, menen ayr las ñ, jat ñ z, -dedi. Mergenniñ köñili ösip, zd u a tap murad n has l l p jatt. Bir mezgilde mergen tüzge t. z türegelip, bir as l i ikti mergenge jav p, esik a p ard. arasa, at nan bas a e nèrse körinbeydi. Tuman bas anday bol p tur. Mergen ayt p kelip, tösekke kirip jatt. zbenen külip-oynap jène tüzge t. arasa, tuman a l p, özen tol an a av l, köp mal bèri körinip turd. Tañ a ar p kele jat r eken. Mergen uan p üyge kirdi. Endi uy tamay-a tañ atar, -dep, zben u a tas p jatt. 180
z aytt : Uyi tamay jatiñiz, tañ a az-a ald. Oybay, ara m, ne l p uy tay n, -dep mergen zd att - att u a tap jat p, sor aynap, közi ilinip ketipti. Kün u a tayan p al pt. oyn nda z da jo, baya üy de jo, bèri de jo. Mergen oybaylap j lap: Bul nemene, tüsim be? - dep jan-ja na arasa, at ar ndaul, erine m lt süyevli al pt, jambas n n ast nda as l körpe al pt. Aynala kesip-kesip al p ketipti. Mergen j lap-j lap aytad : Oybay, ara m, ayda kettiñ? Men uy ta an m jo, -deydi. an a zarl ld, e nèrse bolmad. Mergen aytad : Bas nda körgenimde öltiredi dep or p edim, a r nda ay s nan ölemin-av! - dep ne e kündey jat p, e payda bolma an soñ üyine aytt. Üyine kelip at an añn ñ terisin, müyizin sat p bur n dan on ese payda kördi. Baya jambas n ñ ast nda al an körpeniñ i m n sat p edi, alp s baytald ñ pul bold. Mergenniñ mal köbeye bastad. udan ñ udiretimen bur n bala tappa an at n jükti bold. Bir küni mergen oylayd : B lt r os uva tta uday jar l ap edi, biy l ta da jar l amas pa eken? - dep. B lt r zben os l an orn na bar p birne e kün jatt, e nèrse bolmad. Bir küni mergen oybaylap j lap aytad : yè, uday m, bir zd körsetip meni ot a jand rt an a bas nda jan l p jaratpasañ edi. zben tañ at an a birne e av z ana söz söylestim, èrbir sözi bur ñ ötken um r mnan art edi, -dep keyip, Nege uy tad m dep, pu ayman bol p ot rd. J lap ot r edi, aramergen dep birev dav stad. Dav s ay ja mnan ad? - dep alañdap tur p edi, aspannan dav stad. Ey sorl, endi j lama! Bir sa at uy s z ala almay menen ayr ld ñ, öz obal ñ öziñe, endi m ñ j l j lasañ da menen sa an payda jo, èure bolma, b lt r amanat ñ, minekey, ja s l p as ra, or bolmas n, -dep ay p bold. Mergen arasa, bir alt n besik tüsti, i inde bir ul bar. Mergen mun körip, oybaylap a rd. Bir söylesip ketseñ i, aynalay n ara m! - dep edi e bir javap bolmad. Mergen ne e kün j lap-j lap, üyine balas n al p aytt. Üyine kelip, ülken toy ld. A r bul mergen isaps z bay bol p hèm han bol p dünyieden aytt. Mergenniñ öz at n nan bir ul tud, èkesiniñ orn na han bold. Periden tu an bala jas küninde köz tiyip, düniyeden aytt. 181
17. KÜYEV TANDA AN IZ 150 Baya da bir hann ñ elden as an a ld, suluv z bol pt. Han z n e kimge atast rmapt. z m kimdi süyse, so an bars n,-deydi eken. Künderde künder ötkende, hann ñ z èkesine söz salad. -Meniñ erge at n uva t m bold, kimde-kim köñilime ja at nday s yl èkelse, sol kisige rizal md beremin, eger köñilime unamasa, s yl èkelgen kisiniñ bas n alam n,-deydi. Èkesi z n ñ ayt an sözin ma uldap, aharda hal a jar sal pt. -Ey, halay, kimde-kim z mn ñ köñiline ja at nday s yl èkelse, z md so an berem, egerde s yl z mn ñ köñline tolmasa, sol kisiniñ bas n alam,-deydi han. Han z n ñ suluvl na esi av an jigitter, bayd ñ m rzalar jer-jerden kelip jatad. Biri i ik, biri pastay köylek, endi biri ne e türmen è ekeylene alt ndal an etik èkeledi. Han z n ñ köñiline bir de biri ja payd, s yl èkelgen kisilerdiñ bas al nad. Kesilgen bas bir töbe bol an eken. Os mezgilde ü ahardan ü kisi p, han eliniñ küre jol na kelgende ü evi bir-birine jol ad. Birinde kilem,ekin isinde ayna, ü in isinde bir alma bolad. Ü adam han z na èkele jat an s yl tar n ñ asiyetterin aytad. Birin i jigit: Meniñ kilemim közdi a p-jum an a ala an jeriñe jetkizedi,- deydi. Ekin i jigit: Eger de meniñ aynama arasan, jer üstinde ne bol p jat an n köresiñ,-deydi. Ü in i jigit: Meniñ almam jan a ipa, tèñge dèri. Eger alman jese, ölgen adam tiriledi,-deydi. Os kezde kilemi bar jigit aynas bar jigitke: Aynaña ara, jer üstinde ne bol p jat r eken,-deydi. Ayna a arasa, han z kirpigi ana im ldap, èl üstinde jat r eken deydi. Mun körgen ü jigit kilemge ot r p al p, han z na jetip keledi. Almas bar jigit almas n jegizip, zd tiriltip alad. Ü evi de èkelgen s yl tar n tirilgen han z n ñ adl na tartad. Han z kilemdi öz iyesine, aynan da çz iyesine aytar p beredi. Al, almas n jegen jigitke timek bolad. 150 Küyev Tañda an z. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 102-104. 182
Sonda kilemi, aynas bar jigitter tur p: Bizdiñ s yl m z e kimdikinen de kem emes, eger aynamen arap körmesek, kilemmen j ldam u p kelmesek, sen ölgen bolar ediñ, al sen alma èkelgen jigitke tidiñ,-dep ökpe aytad. Sonda z tur p b lay deydi -Ke kelse de ol jigit tiriltip alar edi. Bul bir, ekin iden, men almas n jep oyd m. Endi men ol alman aytar p bere almaym n. Al senderdiñ aynalar ñ men kilemderiñ özderiñe,-deydi. Eki jigit sözden jeñilip, eline ayt p ketedi. z alma èkelip tiriltken jigitke os lad. 183
18. NAV A HAN 151 Nav a han öziniñ han bol p tur an uva t nda barl eliñ jinap al p surapt : Meniñ ol ast mda anday bat r bar? Kimniñ anday körgeni bar? -dep surayd. Sonda sol köptiñ i inen birev türegelip aytad : Meniñ bir körgenim bar edi, ul sat etseñiz men aytay n. Ol özi jal z jolav bol p kele jat p, tün i inde jol boy nda jal z a üyge keledi. Üy aynalas tol an at, üsteri tol an aruv eken. O da kelip at n baylap esikten arasa, mañday nda ula, közderi bar, moy ndar bir kez tol an adam eken. Sodan keyin ol kiruvge or p, keyin bar p jatuv a da or p, at n as na al p ot rad. Bir mezgilde ar a an jolav uy tap ketedi bir mezgilde èlgi adamdard ñ birevi bir taba et, bir ay tekemet, jez uman, oramal èkelip beredi. M na ona on jevge or p, kiyizdi ast na sal p, bas as n as na oy p, ta uy tap alad. Tañ at p oyan p arasa, ast nda kiyiz de jo bol p alad. Ol kisi sodan keyin bir bilimpaz adam a tap bol p os körgen nèrsesiniñ bèrin aytad. Ol kisi b lay dep jor pt : On ñ bèri mus lman perisi eken, jav a attan p bara jat an, sond tan sa an urmet etken eken, - depti. Ekin i bireyi ta körgenin aytad. Ol da jayav jolav ldap kele jatad. Tüs mezgilinde jol boy nda ülken bir a üyge keledi. Kelse, ol üyde on bir jasar z bala, sar ar n kelgen ara at n ot rad. Olar kelgen ona a iyirilip bar tama n beredi. ona tama tan p bol an soñ jüruge aynalad. Sol mezgilde olar b lay deydi: Sal n tüsken soñ jüresiñiz, azir jat p uy tañ z, -deydi. ona olay bolsa, ma ul dep, uruvl tösekke jata bergende ast na ulap ketedi. Ol jerdiñ tereñdigi 40 kez bolad. Sodan keyin i in arasa, köp ölgen adam eken. Ol kisi bir sumd t ñ bol an n bilip bir jañadan ölip kevip jat an adam a kiyimin e ip jav p, özi köp öliktiñ aras na kirip jatad. Sodan keyin at n z na amd berip, özi ülken ara nayzamen èlgi kiyim jap an adamd tüyreydi. M na jat an adam ba r p ay aylayd. Ana kisiniñ i i bas l an kezde davs n èlsiretip oyad. Dav s bas l an soñ, at n ud i ine bir baspan sal p, bir ol na am al p, ekin i ol na balta al p ud a tüsedi. Sol mezgilde m na kisiniñ on nda p a bar eken at n deñge kele bergende ökpeden bir-a salad. Sol mezgilde ud avz nda am ustap tur an z am n tastap a a jo alad. Bul da j ldam p zd uv p as nda köp a a a bara bergende zd jetip öltirip üyge kelse, eki sand a a bar eken. Ar alap eline ketedi. 151 Nav a Han. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 48-50. 184
Ta bir adam körgenin aytuv a lu sat al p söyleydi. O da jolav lap kele jat p adasad. Sodan keyin ol bur n n ñ jol n oylap dala a jat an a mola a jat degen dep, mola a kelip at n baylap ot rsa, ay betinen ülken bir añ köredi, bul ne eken dep, jiy rma ula l n ol na al p barad. Ja ndap kelse, bir adam j layd. T ñdayt nday ja ndap kelse, bir nèrse bir kördi az p jat r eken. as na kelip tur p, èlgi nèrse ekin i köringende l pen av p jiberedi. Sol mezgilde èlgi nèrse ñ r anda m na kisi biraz tal p jatad. Art nan esin jinap ol n t p arasa, eki bölinip jat an ayu eken, ar ja n arasa, kördiñ am s eken, am st a p alsa: Adamb s ñ? - dep birev söylep oya beredi. Közin a p arasa, bir z eken. Èlgi avruv usta anda öldi dep kömgen eken. Sodan keyin ol z j lap jat anda, ayu bilip on jeymin dep az p jat r eken. Sol jerde z bar hal-jay n ayt p, Seni jar ayd, so an bar dep av l na jiberedi. Av l a kelgen soñ arasa, èke- e esi ü tik sada as n berip jat r eken, budan keyin av ldar nanbay art nan erip keledi. Eger de ölgen kisi tirilse, sa an ala an ñd beremiz, -deydi. zd èkelgen soñ, ol jigitti köterip at nan tüsiripti, ol bes kün ona tap, öziniñ erkin e mald aydap ketipti. Bular èñgimesin ayt p bol an soñ Nav a han bular a ba a beripti, Bèriñ de er ekensiñ, bira ta m na soñ körden zd az p al an er eken dep, ba a beripti. 185
19. OMAR MEN AZ ZA 152 Ertede bir hann ñ balas bolmay jürgende ki i èyeli jükti bol p köp uzamay to z ay, to z kün degende bir ul, bir z tuv pt. Os kezderde han dalada d r stap jüripti. Balalar n ñ at n Omar men Gaziza oy pt. Eki-ü ay bolgas n e esi ölipti. Balas jo bèybi e eki balan alay jogaltuvd ñ jol n oylapt. Ol ü in bir m stan kempirdi jaldapt. Han kelgende èyeliñ eki m s tuvd dep ald nan m stan p: M s tuvgan na ökpelegen èyeliñ, bul uday meni èbden oy n lay n degeni me, büyütken e ölgenim art dep, uv i ip öldi,-depti. Son ayt an m stann ñ sözine sengen han a uv n to tata almay: M s t da jo alt ñdar! -dep a r pt. Bul sözge öte uvan an bèybi e: Eki balan sand a sal p suv a tastañdar! -dep buy rad. M stan bèybi eniñ ayt an n jasa an. ara tol nn ñ aras nda oyna an sand kete barad. Tas n ayda an sand t av sal p ot r an av körip, avmen ustap alad. A p arap, eki balan körip uvanad. Balas jo av eki balan as rayd. Balalar segiz jas a kelgende av öledi. Ol ölerinde Omar men aziza a: -Balalar m, men köp ke ikpey ölermin, sender meni kömiñder jène art mda al an m na jal z av md közimdey körip ustañdar,-deydi. Ke ikpey av öledi. Omar men aziza av ölgesin ekevi birigip kün körüv tèsilin oylayd. oldan jasa an sada men añ avlap añmen ar ndas ekevi kün köripti. aziza-uz n boyl èdemi z bol pt. Künderdiñ küninde Omar aziza a: -Sen bas ñd özenge, ne bolmasa a n suv a juvma,-deydi. Bira aziza a as n ñ ayt an a l n alma an, a n suv a bas n juvsa, a na ta an alt n tul m tüsip ketipti. Bun ñ a alma pat al nda bir av n ñ av na ilinedi. Bul tul md ol Hasan degen pat a a s yl etedi. Bul tul md körgen Hasan eline jar salad. Os a t ñ iyesin tap an adam a oy bas nday kümis berem,-dep lepiredi. Sonda bir kempir kelip, bul a os özenniñ ar bas nda Omar degen bat r bar, son ñ ar ndas n ñ a dep aytad. Hasan sol künnen bastap so s a dayarl jasap, jaz ortas nda attanad. Köp ke ikpey Omar a jetedi. Sol künderi Omar añda jür eken, aziza kelgen javd körgesin arap ot r p ölgen e, so s p öleyin degen pikirge keledi. Üyine kele jat an Omar ar ndas n 152 Omar men aziza. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 244-246. 186
ut ar p alay n dep, bir etinen kelip kiriskende Hasan èskerin siretip-a tastayd. Eñ son nda Hasand közdegende aziza kelip: -A a, atpay-a oy, men os kisini süydim,-deydi. ar ndas n ñ öz jav na tigenine ökpelep ula düzge aba jöneledi, sodan esinen av p bir jerge bar p ulayd. Omar esin jinap at na minip kele jatsa, bir elge kezigedi. Bul eldiñ han ölip, han ta ay ndav a, han orn nda ot ruv a balas, tu andar bolma an. Sodan ba ana a tiy n baylap, son at p tüsirgen kisi han bolad depti. Ata-ata kezek Omarga kelipti. Omar at p tüsiripti, sodan sol elge han bol pt. Hasan al p ketken ar ndas bar as n eki perzenti bolad da, ülkeygen say n a ama baray n degen iyal a kelip, bir küni birne e vèzirmen özen ja as na barad. Suv a süñgip üyrengen aziza suvdan èri aray ötip ketedi. Sodan vèzirler aziza a jal nad : -Hasan öltiredi oy, beri kelsey i,-dep. aziza tur p: -Meniñ eki balamd al p kel, sos n baram,-deydi. Vèzirler ayt an n jasayd. aziza balas n al p a as n izdevge tart p ot rad. Kele jatsa, bir oy bala a kezdese ketedi. aziza tur p: -Bul oy kimniñ oy?-deydi. -Bul Omar degen hann ñ av l n ñ oy,-deydi oy. - azir Omard ñ hali anday?-dep surayd ar ndas. Sonda oy bala: - azir ol eki közinen ay r l p ot r,-deydi. Sonda aziza: -M na eki alman ñ birevimen közin sürtip, birevin jesin. Sos n sen süyin i sura, men son ñ ar ndas m n,-deydi.-men seniñ oy ñn ñ as nda turay n,-deydi. oy bala Omar a kelip körgen-bilgenin tügeldey aytad da, mana aziza bergen almas n beredi. Alman jegende közi a l p ketedi. Sonda azizan öziniñ süygenine beredi. Baya oy balan bas vèzir l p alad. A as ar ndas n, ar ndas a as n körip degenine jetipti. 187
20. BALA HAN 153 Ertede bayl teñizdey tas an, mèrtebesi elge tara an bir bilikti han ötipti. Hann ñ dèvleti tas p tursa da, r etken iki ökpege zar eken. Bala süyu ü in ot z èyel alad, bira arman or ndalmapt. Sodan eñ a r al an èyel jükti bol p, ay-küni tolgan kezde han vèzirlerin a r p al p, b lay deydi: -men ömirimde añsa an perzentimdi, körgeli ot rm n. Son közimmen körip, r ra an dav s n ula mmen estisem, uvan tan jüregim jar l p ketuvi mümkin. Sond tan biz bèrimiz sayat a p keteyik. Perzenttiñ düniyege kelgenin os nda al an vèzirler ma an jetkizip, üyin i suravlar ñd tileymin. Vèzirler bir av zdan oldayd da, bir-eki vèzirdi habar jetkizuvge ald r p, bas alar hanmen birge sayat a p ketedi. Han ketkennen keyin jeti kün ötken soñ, ayküni tolgan èyeli bosan p, ay men kündey ul tabad. Mun körip, hann ñ bas a èyelderi aramd oylayd. aladan bir m stan kempirdi a rt p al p: -Öziñniñ boy ñmen birdey alt n beremiz, m na balan ñ közin urt! deydi. Alt n dese atas n satat n kempir, jaña tuv an nèresteni alad da, z t p ketedi. Sol jügirgen boy alan ñ künbat s ja nda ülken me ittiñ i ine apar p tastayd. ayta kelip pat a èyelderinen s yl n alad da, tay p turad. Üyde al an èyelder bosan an anan ñ bav r na jaña tuv an ittiñ kü igin sal p oyad da, sayatta jürgen han a habar jiberedi. Habar han a bar p: -Ta s r, han, èyeliñiz aman-esen bosand. Bira adam emes, kü ik tuvd,-dep mèlimdeydi. Bul habar hann ñ z r n aynatad. -Olay bolsa, ol èyeldi meniñ közim körmesin, z ndan a sal p tastañdar!-dep jarl a ad ahar n tögip. Han jarl n eki ayt zbay or ndayt n jaldaptar èyeldi kü igin u a tat p, ñ rav z ndan a sal p oyad. alan ñ kün bat s ja nda èlgi ülken me itti s p r p jürgen bir al bar eken. Ol da bala a zar bolad. Erteñ tur p, me itti s p ruv a keledi de, r rap jat an nèresteni tav p alad. uvan oyn na s yma an al balan oyn na t a sal p, üyine aray jügiredi. Kempirine kelip: -Jarat an uday bizdiñ kökten sura an m zd jerden berdi. Balal bold. Me ittiñ avlas n s p ruv a bar p em, ay men kündey m na balan tav p ald m. Sen 153 Bala Han. Kazak Ertegileri C. III. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 88-93. 188
tolgat p, tuv an bol. Sonan soñ kör i- oland a r p, toy jasay, balal bol an m zd bildireyik,-deydi. Ayt anday ald ñ èyeli tol at an bolad da, bala tabad. al balal bol an n uvan etedi. Jurt uvan n utt tayd. Söytip, ald ñ balas kün sanap öse bastayd. Va t suvday a p, arada on j l ötedi. Bala on jas a tolad. Kö ede balalar a os l p oynap jüredi. Bir küni bükil alan ñ balalar jinal p, bir oña a alañda ülken jiy n ötkizipti. Balalar: -Biz öz i imizden özimizdiñ han m zd saylay ta, son ñ jarl n or ndap, ayt an n isteyik. Sonda bizdiñ oy n m z öte z t ötedi,-desedi. Söytip, balalar özideriniñ i inen han saylama bolad. Birtalay bala hand l a atal an men, bèri birdey oldav tapayd. Sonda bir bala tur p: -Anav me ittiñ avlas n s p rat n ald ñ balas han bols n. Özi a ld, èri juvas. Bilimi de mol. Han boluv a lay,-deydi. Bas a balalar duv ldata ol so p, ostap, ald ñ balas n balalar a bilik jürgizedi. O an keñes i p oñ jène sol ol alan ñ tustus nda kö elerge arav l a turuvga buy rad. Bala hann ñ jarl nda at ar lat n mindetter: Èr kö ede arav lda tur andar janjaldas p, töbelesken adamdard meniñ adl ma al p kelsin delinedi. Söytip, balalar kö e-kö ede arav lda turad. Bir küni eki kisiniñ bir biye, bir at a talas p, kele jat an n arav lda tur an balalar köredi de, èlgi kisilerdiñ ald n tos p: -Kö ede betald davlaspañ zdar. Bizdiñ han m z a jüriñizder, ol anday dav bolsa da e edi,-deydi. Bul sözge tañda an davkester: - ayda han ol senderdiki, han birev-a emes pe?-deydi tañdan s p. Sonda balalar: -Bizdiñ öz han m z bar, sizderdi son ñ ald na al p baram z-dep, oldar nan ustayd da, dedektegip bala hann ñ ald na al p keledi. Bala han davlas p jürgen adamdardan: -Davlar ñ z neden tuvd?-dep surayd. Davkestiñ birevi: -M nan ñ ustap tur an meniñ j l m. Bul biye jo al anda, m na art nda tur an at biyeniñ i inde ketken ul n. Men biyeni de, att da tan p turm n,-deydi. Bu an j l lard ñ iyesi könbeydi: 189
-Mun ñ ayt p tur an l i ötirik. Biyeniñ i indegi ul n n on ñ enesimen osa tanit n bul èvliye me? ma an jala jav p tur. Sonda bala han aytad : -Sender davlar ñd ülken hann ñ ald na sal ñdar. Ülken han davlar ñd e pese, ma an ayt p keliñder. Sonda dur stap tur p e ip bereyin,-deydi de, eki bala os p, davkesterdi jol a salad. Sona soñ Bala han birne e balan jiberip, alan ñ etindegi jay mda jat an hann ñ oy nan bir savl oy ald r p, jas r p oyad. Ülken han davkesterdi olay surap, b lay surap, e bir tüyin tappayd da, an e imin aytpay aytarad. Sodan keyin davkester bala han a keledi de, davlar n e ip beruvin ötinedi. Sonda bala han j l n tanuv a savl t körsetip: -M na savl t ñ oz s n alan ñ oñtüstik ja nda jay l mda jat an han oy n ñ i inen tav p kel, sonan keyin davd e emin,-deydi. J l n tanuv al ñ oyd aralap jürip, egiz oz n al p keledi. On savl t ñ bav r na sal an eken, savl t n tur p, emizedi. Budan keyin bala han: -Biye de, at ta tanuv niki,-dep e im garad. Ta bir küni arav lda tur an balalar eki adamn ñ bir èyelge talas p kele jat an n köredi de, bala hann ñ ald na al p keledi. Bala han jay-japsar n sura an soñ, ülken han a jiberedi. Ülken han olard ñ davlar n e peydi. Bala han a ayta keledi. Sonda bala han ol na l alad da, b lay deydi: -Ekevin èyeldiñ eki ol nan ustap, eki ja a kerip tart p tur ñdar. Men l pen av p, a bölip beremin. Sonda davkestiñ birevi: -Olay bolsa, men almay-a oyay n, anav-a als n. Bir adamn ñ r n i anda ne bar adar tabam n,-deydi. Al ekin i davkes: - ap, a r talas an m z os bolgan soñ, ekevmiz bölip alay. Bul e imiñ èdil,- dep, èyeldiñ bir ol n jibermey tur p alad. Sonda bala han b lay ükim aytad : -Bosat èyeldiñ ol n! Sen adamga ra m jo na z ani er ara niyet ekensiñ. Sond tan sa an èyel buy rmayd. Ra md adam a èr a an ra m etuv kerek. Anav bul èyeldiñ r n jan n id. Sol ü in èyeldi sol aluv a tiyis. Bala han èyeldi jetelep apar p, èlgi kisige osad. 190
Ta bir küni arav lda lar eki kisiniñ bir bota a talas p kele jat an n körip, olard bala hann ñ ald na al p keledi. Bala han bulard ñ dav n t ñda an soñ, ülken han a jiberedi, e pese ayt p keluvdi taps rad. Davgerlerdi ülken han èri surap, beri surap e anday e im aytpay aytarad. Bala han vèzirleri men bota a talasuv lard ertip al p, alan ñ etindegi döñge ad. Botan sol döñniñ üstine baylat p oyad da, eki ingendi eki say a az a t r p, mur ndar n tu rta baylat p tastayd. Sonan soñ döñniñ üstindegi bota a lb rav sald rad. Sonda botan ñ ñ r an davs na day alma an bir ingen murn n j r p baylavdan bosanad da, botan ñ as na jetip kep üstine tönedi. Ta bir ingen baylan an jerinde r aynal p tura beredi. Sonda bala han ükim ar p: -Bota murn n j rt an m na ingendiki. Ol öziniñ botas bolgand tan on ñ zar na day almay jan pida a keldi. Anav ingen öziniñ botas bolma an soñ, büyregin bülk etkizbedi. Olay bolsa, bota m na ingenniñ iyesine beriledi-deydi. Bala hann ñ sonday èdil e imderi añ z bop tarap, ülken hann ñ ula na al nad. Ülken han bul jayd an tatad. Bala hann ñ me it avlas n s p rat n ald ñ balas ekenin u annan keyin ald a r p al p b lay deydi: -Sen meniñ m na on bes erkek oy md tu z p, on bes künnen keyin al p kel. al ayterin bilmey, on bes erkek oyd aydap üyine keledi. ars ur p, ay egip ot r anda üstine balas keledi. Hann ñ jarl n estigen soñ, èkesin jubatad. -Èke bu an ay r p, am at n e teñe jo. Mun ñ javab n özim beremin. Odan da m na oylard etinen soy p jey bereyik. Han kelgen soñ, ald nan özim am n. Son men on bes kün ötedi. Kelmegen soñ han ald ñ üyine özi barad. Bala s rt a p, sèlem beredi de, jön surayd. -Èke ayda, men so an kelip turm n, nege ald mnan p ars almayd?-deydi han. Sonda bala: -Èkem üyde tuv p jat r,-deydi taysalmay. Han a uvlan p, bala a ahar a ad : -Èy, a ma, ol zamanda, bul zaman erkek tuvuv ma edi, ne ayt p turs ñ? Sonda bala jaydar külip: -Ta s r han, olay bolsa, erkek adam tuvmasa, erkek oy alay tuvuv edi?- deydi. Sözden ut l an han at n ñ bas n keri bur p, ün-tünsiz ketip alad. Sodan biraz kün ötken soñ han ald ta da a rtad. Bir atan ögiz beredi de: 191
-Sen m na ögizdi soymay, s rt nda tük, i inde bo ald rmay tazalap èkelip ber,- deydi. al ta ay egip, ögizdi jetelep üyine keledi. Jön sura an balas na hann ñ, taps rmas n aytad. Sonda balas : -Bu an inaluvd ñ ajeti jo,-dep, èkesine basuv aytad.-ülken azan a suv aynat ñ z. Ögizdi kaynap tur an suv a salam z. Sonda tügi jidip tüsedi. am stan tütik jasap, i ine suv jiberemiz. Birne e kün to tavs z suv uy l annan keyin ögizdiñ barl j n tazalanad. Sonañ soñ ögizdi han a apar p beremiz. al balas n ñ ayt an boy n a istep, ögizdi han a apar p beredi. Ta da jeñilgen hann ñ amal tavs lad. Alayda bir küni abarman n a r p al p, bala hand ordas na al p keluvge taps r pt : -Tünde de kemlesin, kündiz de kemlesin, atpen de kemlesin, jayav da kemlesin. Kelgen soñ üyge de kirmesin, dalada da turmas n. Os n ayt, or ndamasa jazalanad,- deydi. Bul habard al an soñ bala day ndalad. Bir küni bala ast na do ala arba minip, kün pa an, juld z bat an kezde han ordas na keledi de, ordan ñ tabald r nda tur p, öziniñ kelgenin mèlimdeydi. Han baladan: -Atpen keldiñ be, jayav keldiñ be?-dep surayd. Bala: -At ta mingen jo p n, jayav da kelgen jo p n, ast mda do ala arbam bar,-dep javap beredi. -Kelip tur an mezgiliñ tün be, kündiz be? -Kündiz deyin desem, kün èli an jo. Tün deyin desem, j p rla an juld z jo. Os nday mezgilde kelip turm n. -Üydiñ i inde turs ñ ba, s rt nda turs ñ ba? -Üyde de tur am jo, dalada da tur am jo. Dèl tabald r ta turm n. Bul ara üyge de, dala a da jatpayd. Ta da sözden ut l an han ünsiz alad. Bala üyine ayt p keledi. Bir küni han balan ta a rtad. Bala kelgen soñ: -Men seni öltiremin, menen as p baras ñ,-dep aharlanad han. Sonda külip tur p, beldigindegi kezdigin al p, hann ñ ald na oyad. -Ta s r, m na kezdik öziniñ sab n özi kese ala ma? -Jo, kese almayd. 192
-Olay bolsa, siz de meni öltire almays z Ne ü in, nege öltire almayt n ñ zd bilesiz be?-dep surayd bala. Han nege öltire almayt n n ñ mènisin oylap, tüyinin taba almay: -Öltire almayt n nm ñ sebebin sen aydan bilesiñ?-deydi. Sonda bala: -Kezdik öziniñ sab n özi kese almayt n sekildi, sizdiñ meni öltire almayt n sebebiñiz-men sizdiñ balañ zb n. anday èke öziniñ balas n öltiruv i edi. Bul zul md l t istegen meniñ anamnan bas a bedev èyelderiñiz. Solard ñ ayuvand meni ana sütinen, sizdi uvan tan ay rd. Bul o i an tergep, an - an na közi jetken han m stan basta an èyelderdi tas z ndan a tastatad. Balan ñ anas n z ndannan ar p alad. Sonda balas n körgen anan ñ em egi iyip, süti sor alayd. Söytip, han da, anas da balas men kav pt. A ld bala èkesiniñ ta na minip, hal n or a an dan pan pat a bol pt. 193
21. HAN A MEN BALASI 154 Bar eken de jo eken, a eken de to eken. lgeri zamanda bir pat a bol pt. On ññ on eki jasar balas mektepte o p jüripti. Os lay bol p jürgende, bir künderi bol anda pat an ññ bir biyesi bes-alt kün jo al p ketip, on j l izdep jürgende ol biye bir köldiñ ja as nan tab l pt. Ol biyege j l ja n ra barsa, as nda bir j l tur an eken, j l n körip, ol j l suvga tüsip ketipti. J l biyesin j l s na os p oy p, bala a kelip bol an nèrselerdi os lay da, os lay dep ayt pt. Os lay bol p jürip, bir j l bol annan keyin jaña biye tuv pt. Biye tu an zaman bala ul n n üyine al p keldirip, öz ol nda tèrbiyeley bastayd. Bir küni pat a añ a p, añnan ü -tört kün ke igip al pt. Pat an ñ at n n ñ a nas bar eken. Pat an ñ añ a ketip al an n bilip, pat an ñ at n na keledi. Kelip pat an ñ at n na aytad : -Sen pat an öltir, sonan keyin men alam n,-deydi. at n: -Men pat an alay l p öltiremin?-deydi. A nas ayt pt : -Èveli sen balañd öltirip alsañ, keyin pat an öltiruviñ iy n emes,-depti. at n aytad : -Balamd alay l p öltiremin? A nas b lay deydi: -Sen as l p, i ine uv sal p balañ kelgende berersin, son jep balañ ölip alad,- deydi.-onan soñ pat an tezirek öltirersiñ,-depti. Erteñinde balan ñ anas balas na i ine uv sal p av at l p oyad. Bala moldas nan ayt p kelip, at n ñ adl na kirse, at ay l bol p tur an n köredi. Bala: -Ey, januvar, nege ay ras n?-degende udayd ñ udiretimen til bitip, at da aytad : -Meniñ seniñ ölüvine ay lan p turm n,-deydi. Bala: anday? -degende, at aytad : -Seniñ anañ a nas n ñ seni öltir degen tilin al p, seni öltirmek ü in av at l p oyd. Eger son jeseñ, sen ölesiñ,-deydi. Bala apa bol p üyine barad. e es balas n 154 Han a men Balas. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 133-139. 194
körip, üstine tüsip: Kel, ara m, sen kelgen e sa an av at l p oy p edim, jey oy! - deydi. Bala e esiniñ ol nda ast ala sal p: Apa, dala a apar p jeymin,-dep dala a p bara jat p ol nan tüsirip jiberipti de, azar bol p, kö eden av at jep, aytadan moldas na ketedi. Erteñine a nas kelip ne ld ñ degende, at n balan ñ azar bol p, av at n tögip ketkenin aytad. A nas b lay depti: -Ende e erteñ kelgende attama l p bergin, on töge almayd,-depti. Balan ñ e esi erteñine attama l p dayarlap oyad. Bala moldas nan ayt p kele jat p at n ñ ald na kirse, at ta bas n tömen sal p tur eken. Bala mun körip: -Ey, januvar, nege bügun ta apa bol p turs n?-degende, at bala a javap beredi: -Ey, sen bilmeysiñ, e en sa an attama l p oyd. Eger son jeseñ ölesiñ,-deydi. Bala üyine kelgen soñ, e esi: -Kel, ara m, sa an may sal p attama l p oyd m,-dep bala a attaman al p beredi. Bala e esiniñ ol nan attaman al p, itti a rp itke araz bol p, moldas na ketip alad. Ü kün ötkizip a nas kelip ne ld ñ degende, ta balan ñ istep ketken nèrselerin tüsindirip aytad. A nas mun estip aytad : -Sen èveli balan ñ ba p jürgen at n öltir. Balaña a l berip jürgen sol at,-deydi. - alay l p öltiremin, balam öltirgizbeydi,-degende o an a nas aytad : -Bay ñ kelgende sen kesel bol. Men at n tèvip bol p turam n. Sona pat a a meni aytas ñ,-depti. at n pat an ñ añnan ayt p keledi degen habar n estip, sol küni kesel bol p alad. Oybaylap törden esikke, esikten törge avnayd. Pat a añnan kelip kirse, at n inal p jat an n körip, pat a sas p: -Oybay, at n, endi ne lam z?-degende, at n aytad : -Pèlen jerde at n tèvip bar, son ald r,-deydi. Pat a tezden adam jiberip, at nn ñ a nas n ald rad. Ol at nn ñ tam r n ustap körip: -Ey, pat a, bul at nn ñ keseli jaman, budan jaz luv iy n,-deydi. Pat a: -Aynalay n, alay l p bosa da os at nd jaz p ber,-deydi. 195
Tèvip: - at n ñ jaz lad, eger tulpard ñ etin jese,-depti. Pat a aytad : aydan tabam z? -dep surayd. Tèvip: -M na ba p jat an balañn ñ at tulpar,-depti. Pat a balas n a r pt. Èkesi a r an soñ bala kele jat p, at na keledi. Kelse, at aba n jerge sal p tur eken. Bala: Ey, januvar, nege apas n? -dese: - lgeri seniñ ölüvine apa bolsam, endi özimniñ ölüvime apam n,-depti. Endi sen atañn ñ adl na bar. Atañn ñ sözin aytarma. Men soyar kezde ü ret ñ ram n: birin i, jibimdi e ip dala a ar an kezde, ekin i-j p aya md bayla an kezde, ü in i-soyma bol p p a tayap tur an kezde. Eger sonda jetseñ jettiñ, jetpeseñ men de, sen de ölgeniñ,-depti. Bala aylan p atas na keledi. Atas balas na aytad : -Balam, e en kesel bol p al pt. M na tèvip tulpard ñ eti dèri deydi. Seniñ m na ba p jat an at ñ tulpar deydi. Son soy p bereyik, son sen alay köresin? deysi. Bala aytad : - anday lay n, e emnen art bol pt deysiz be? Soysañ z soyars z,-dep, bala moldas na ayt p ketedi. Pat a att soyma bol p, att e ip al anda at ñ rad. Jène al p j anda bir ñ rad. Bala mun esitip, èdeppen moldas nan surap dala a ad da, a p beredi. Bala kelip jetkende jène ñ rad. Endi soyay n dep tur anda bala jetip kelip: -E, ata, men os att tu annan beri ba p-ba p bir minbey ketip baram n. Mun men bir minbeppin. Bul da, men de armanda bol p almay,-depti. Atas balas n ñ bul sözin ab l al p, bala a jène at a kerekti bol an aspaptar n dayar l p beredi. Bala ett minip bir or and aynald r p av p kelip aytad : -Ata, kimge u saym n? Atas : -AtaNa u says n,-depti. Jène aynal p av p kelip aytad : -Ata, kimge u saym n? -Perizat a u says n,-dep javap beredi. Bala: - ay r, o, körgen e aman-esen bol p tur ñ z!-dep at na am ur anda, at bir ayla jol a èkelip oyad. Sol jerde bir oy n ñ kiyimin jaña kiyimine ay rbastap al p, 196
özinde bol an aspap- ural, kiyim-ke ekterin att ñ üstine tañ p, att ñ l nan tütetkini alad da, att oya beredi. Özi öy n ñ kiyimin kiyip al p, sol jerdegi bol an ala a jöneledi. Balan körip ahar a pas n ñ esiginde tur an arav l ustayd : - ayda baras ñ? -Bilmeymin. - aydan kelesin? -Bilmeymin. Ne aytsa da, bilmeymin dep javap beredi bala. On Bilmeymin dep aytad. arav l : -Oy, tentek eken, meyli kete bersin,-dep oya beredi. Bala bar annan bar p, pat an ñ ta n ñ adl na bar p ot rad. Pat a körip: -Anan ustap zekel!-dep buyr lad. Pat an ñ vèzirleri ustap èkeledi. Pat a: - aydan kelesin? -Bilmeymin. -Bul jerde ne isiñ bar edi? -Bilmeymin. Pat a: Bul a ma t öltir,-degende, vèzirleri aytad : -Ta s r, mun öltirip ne las z. Mun ülken bav a al p bar p oya bersek, sol jerde jüredi de,-depti. Pat a bul sözge ma ul depti. Balan pat an ñ bav na al p bar p oyad. arav l ol bala a av at n apar p berip turat n bold. Bala udaydan tilep -Ey, uday, os orman bütin bèri r l p, kül bol p als n. Jène duvaldar na eyin ulap jo bols n,-dep, udaydan tilektilegende, a a tar kül bol p, duvaldar jo bol p ketipti. Pat an ñ arav l lar kelip körse, bèri r l p, kül bol p, duvaldar ulap jat r. arav l ne ld ñ dese, bilmeymin dep, bas a javap bermedi. arav l pat a a habar jiberedi. Bilmeymin bavlard bir tünniñ i inde kül l p, duvalar n j p tastapt deydi. 197
Pat a adam jiberse, bèri ulap al an. Mun körip pat a Bilmeymin bir èjetke jarap alar dep, balan kütip turd. Bala: - uday, bavlar ta bur n day bolsa eken,-dep udaydan küni tüni surap, bul jerdi basta s nan da ja s l p, bavlar, av ndar pisirgizip oyd. Jène bir hav z bolsa eken dep ayt an zaman, bul da bold. Bilmeyminge av at al p kelüv iler körse, ja s bav bol an, on e kim ma tap bolar emes. Mun körip pat a a habar beredi. Pat a keliip körse, öte köñili bol an. Pat a: Mun anday ld ñ, bul aydan bold? -dep surasa: Bilmeymin! -dep javap beredi. Onan keyin balan pat a kütip turat n bold. Bir küni sol pat an ñ ü z bavd ñ ma atv n estip keledi. Sonda bala hav zge tüsip om l p jat r edi. zdard körip hav zdiñ ja as nda turganda ülken eki z mun sezbedi. Ki kene z körip, bala a a bol p ald. Bira apalar na ayt an jo. Onan keyin bular ü evi de pat a a av n al p barad. Pat a ülkeniniñ av n ñ soy p edi, jaman bold. Budan keyin jène birevinikin soy p edi, ol da jaman ra t. Eñ soñ nan ki kene z n ñ av n ñ soy p körip edi, r n t. Pat a mun ñ sebebin vèzirlerinen sura anda olar aytt : -Ülken z ñ küyevge beristen ötipti, endigi z ñ z da ötip al pt. Bira ki kene z ñ z küyevge tiyer uva jetipti,-depti. Pat a zdar n küyevge bermek bol p, elin jinap toy lma bol pt. Onan pat a zdar n munaran ñ bas na ar p oy p, èrbireviniñ ol na bir almadan berip oy pt. Kimdi alasañ, son ur -depti. Bütin pat a a arast hal tar mun estigennen keyin bèri jiy l p kelip, pat an ñ z n ñ ald nan öte beredi. Pat an ñ ülken eki z ala an jigitin almamen ur p, ekevi eki jigitke tiy p ketedi. Pat a bu an ayran al p, hal n z n ñ ald nan eki-ü ret ötkizedi. z e kimdi alamayd. Pat a: Meniñ ol ast mda adanman e kim ald ma eken? -degende vèziri: Bilmeymin ald,-dep javap beredi. Pat a: - Bilmeymindi al p keliñder,-depti. Jasav l tez bar p, Bilmeymindi al p keledi. Bilmeymin pat a z n ñ ald nan ötkende, z almas men urd. Pat a bul z na apa bol p: Al p bar p esekhana a ki kene z m men küyevimdi apar p oy ñdar,- depti. 198
Pat a bir küni eki küyevin a r p al p: Men kiyik etin jegim keledi ma an añ etin èkelip beriñder,-depti. Pat an ñ eki ülken küyevi at n minip, añ a pa bolad. Mun bala bilip pat an ñ z na: -Tur, sen ataña bar, ma an da bir at, m lt bersin,-depti. z atas na bar p: -Ata, küyeviniz at, m lt tav p bersin, añ a p kelemin,-deydi. Pat a: -Ol a ma añ a anda ne bitiredi deysiñ?-degende, vèzirleri aytad : -Ey, pat a, o an bir jaman at, bir jaman m lt berseñiz dala a p tük te bitirmey ayt p keledi,-deydi. Pat a ma ul körip, jaman at pen jaman m lt beredi. Bala kö ede jürgen itterdiñ bes-altav n jipke baylap al p, ñs lata jöneledi. Mun körip kö edegi balalar on ñ soñ nan erip, iterin ur p, aladan ar p tastap keledi. Bir tavd ñ panas na bar p jatsa, bir kiyik tavdan oynap kelip balan ñ adl na kelgende, bala: - egiñ r n a etin zarar a aynals n,-dep, m lt pen at anda, kiyik sol jerde ulap alad. Bala kiyikti al p kele jatsa, eki bajas urdan- ur kele jat r eken. Balan körip bala a jal nad : -Baja, kiyiginnen bizge de bermeseñ, pat a adl nda ermende bolat n u saym z,-deydi. Bala ab l al p, özi i ek- aba n alad da, ekevine kiyikti beredi. Bular ayt p kelip, pat a a èr ays s ja s lap av at lad da, èr ays s özi apar p beredi. Pat a eki ülken z n ñ av at n jep körse, tipti a, odan soñ jemeydi. Keyin ki kene z i ek- aba t juv p-tazalap, astav a sal p, av at n körip tazalap, dayarlap bol an soñ, av att ñ aras na tezek kömip oyad. z èkelip atas n ñ adl na oyad. Atas renjip jemeydi. z aytad : Endi köñilim ü in as dèmin tat p körgin,-deydi. Pat a dèmin tat p körse, r n eken. Pat a jegen say n, r n bola bastad. Jep ot r anda i inen tezek a keledi. Pat a on al p tastap jey berdi. Endi arada ü -tört kün ötkennen keyin pat a eki küyevin ta añ a jiberedi. Bala bajas n ñ añ a ketkenin bilip, at na minip bul da soñ nan ad da, bira bul tulpardan al p al an jal n tütetip jibergende, ilgergi tulpar adl na keledi. Bala udaydan surap: Ey, uday, os jerge bir tam sal z, on ñ i inde kiyik, èrtürli añdar oynap jürsin,-dep udaydan tilegen eken. Balan ñ ayt an nday bol p al pt. Pat an ñ eki küyevi kele jatsa, bir or an körinedi. Ol ekevi ayran bol p, bul ilgeri ötkende jo edi, aydan kelip ald dep oylan p, or ann ñ i ine kiredi. Kirse, i inde türli añdar: kiyik, bu, ulan degendey bèri de sekirip, oynap 199
jür. Üy ald nda bir ja s at baylan p tur. Bular tañ-tama a l p tur anda i inen bala a keledi. Baladan ekevi: Bul aydan payda bold? Biz ötkende jo edi? dep surapt. Türlenip al an bala: or an a annan beri bar! Men özim os nda kün ke iremin,- deydi. Bu an ekevi aytad : -Biz ekevmiz senimenen joldas bolay, os kiyigiñnen birevin bergin. Biz pat an ñ küyevi edik. Bizdi kiyik avlav a jibergen edi. Bira ol a e teñe tüsire almay ayt p kelemiz. Kiyigiñniñ pul n alars n,-depti. Bala olar a aytad : -Ma an pul kerek emes. Senderge tegin beremin. Bira bir sertim bar, son isteseñder,-depti. Olar: - anday sert? dep suraganda, bala aytad : -Ekeviñniñ artar na eki tañba basam n, eger so an könseñder kiyigimdi atar n kötergen e al p ketesiñder,-deydi. Olar èri-beri oylan p tur pt. Eger kiyiksiz baray n dese, pat adan uyalad. Amal jo, ayt an ñ bols n deydi. Bala art na tañba basad da, al an n a kiyikti berip jiberedi. Bular kete sal s men bala kiyimin kiyip, at na minip, at n na barad. Pat a balan körip al p adam jiberedi. Bizdiñ ki kene zd ñ üyine bir adam kirdi. anday adam eken, on bilip kel,-deydi. Ol adam kelip üyge kelgen kim dese, e kim kelgen jo, özimniñ bay m depti z. Ol pat a a z n ñ özimniñ bay m degenin ayt p barad. Pat a senbey özi keledi. Pat a kelip: -Sen kimsin?-deydi. Men-Bilmeymin,-deydi bala. O an bol an nèrselerdi surayd. Bala aytad : Men pat an ñ balas edim. Èkemniñ eki ul a p ketken edi. Ekevi de tañbal edi. Son tappa bol p kelip edim,-deydi. Pat a bütin hal n jinap, bèrin arayd. E kimnen tab mlayd. A r eki küyevin ara anda, ekevinen kelip ad. Ekevin bala a ul l p berip, balan pat a l p, murat na jetkizipti. 200
22. JO AL AN HAN IZI 155 Ertede bir hann ñ jal z z bol pt. Han z n jan nan tastamayd eken, ayda barsa sonda Birge ertip barad eken. Bir küni han z n bir sapa a ald r p, kör i eldegi han a ona a ketipti. Han ketken soñ, ala a düniyede jo bir alt n keme payda bolad. Kemeni körmegen jan almayd. Eñ soñ nda hann ñ z köruvge kirse, keme han z n al p, közden ay p bolad. Han kelse z jo, ne bol an n bilmeydi. El estirte almay, esi p, dañ bold. Han jurt n jinap: -Uva, halay, z md tav p èkelgen kisige z md jène hand md os p beremin,-dep jar salad. Sonda bas a elden kelgen bir jigit: -Ta s r, z ñ zd men tav p èkeleyin, ma an on kisi nökermen bir keme jasat p beriñiz,-deydi. - up, balam, sura an ñ bols n! Ayt an ñn ñ bèri de day n bolad, tek jal z md tav p èkelseñ bol an,-deydi han. Jigit nökerlermen uza sapar egedi. Kemeni jürgizuvdi e kim bilmeydi, keme öz betimen jüre beredi. Birne e kün ötkennen keyin keme bir aral a kelip to tayd. Keme to ta an soñ, jigit ja a a t, izdep jürip, bir oraga kez bold. Jigit on nökerin zd izdevge jiberip, özi üyde ald. Ol endi ne bolar eken dep, añ-tañ bol p ot r anda, boy bir ar s, sa al r ar s bir al üyge kirdi. almen ekevi al sa ketti. Ekevi eki kün, eki tün al st. A r al or an nan n n aytt. Jigit ald ñ bas n kesip öltirgennen soñ, nökerlerin ertip, ald ñ aytuv boy n a, zd ñ tur an jerin izdep tapt. z jeti abat jerdiñ ast nda eken. Jerdiñ ast na tüserde jigit nökerlerine aytt : -Meni ü kün os jerde kütiñder, ü künde kelmesem elge ayta beriñder!-deydi. Jigit jerdiñ ast na tüsip kele jat p ülken bir sarayd kördi. Sarayd ñ i ine kirdi. r esikten ötip, r birin i esikti a sa, i inde ay men kündey suluv z ot r. Söylese kelse, hann ñ jo al an z os eken. Jigit zd ol nan ustap s rt a al p t. Bira ast oyla an nökerleri bir ja bol p, jigitti jeti abat jerdiñ ast na ayta tüsirip, özderi zd al p jürip ketti. 155 Jo al an Han z. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 101-102. 201
Olar z a kelip: ut ar an os lar dep ayt, aytpasañ ölesiñ, eñ ülkenimizge tiyesiñ,-dep, zd or t p köndirdi. Tiri al an jigit jer ast nda sarayd aralap jürip, esiginde ülken ara ul p tur an bir üyge keldi. ul pt a p kirse, ü balapan r ldap aynala u p jür. arasa, jeti bast aydahar s ldap tur eken. Jigit aydahard l pen av p öltirip, balapandard ölimnen ut ard. Bir kezde kün kürkirep, naja ay oynad. Jo ar arasa jav ndat p, borandat p kele jat an al p ara kus eken. Balapandar n ñ amand n körgen al p us jigitke: -Adamzat, ne tilegiñ bar?-deydi. -Meni jerdiñ üstine ar,-deydi jigit. Ja s l a ja s l,-dep al p us on jer üstine arad. Jigit üstine jalba-julba kiyim kiyip, baya özi ketken hann ñ eline taz a bol p keldi. Kelse, han z n nökerdiñ eñ ülkenine os al jat r eken. Toyd ñ ot z kün oy n bitip, r kün toy n ñ a r küni al an eken. z jigitin tan p, èkesine: Meni ut ar an nökerler emes, m nav tur an jigit,-dep öziniñ körgen-bilgenin aytt. Han jaza kesip, nökerlerdi öltiripti. Jigitke z n da, hand n da berip, aytadan oy n-toy n jasat pt. 202
23. PAT A IZININ UVA ASI 156 Ertede bir pat an ñ suluv z bol pt. Sol zd ñ üyin kündiz-tüni èskeri zmettegi sarbazdar küzetip turad eken. z tañ at s men tünde üyin küzetken sarbazd öltiretu n bol pt. udayd ñ utt küni os n l an soñ, jan tètti, üy küzetuvden jurt al pt. Pat a z n ñ üyin küzet dep kün say n bir sarbaz jiberedi, tañ at s men z on öltiredi. Bul alay? -dep, jurt ayran-as r, tañ-tama a al p, da dar p, pat a z nan surat pt. Pat a z : Èkem senimsiz, buz l an, a a a jan n satatu n jav zdardan küzet i oyad. Men olar a senbegendikten öltiremin. Senimdi, iyanat a berilmeytinderden oysa eken,-degennen soñ, hal jurt a tan md, os buz iske aylanbas-av degenderden ay men s ayd iriktep, küzet ini solardan oy pt. z öltiruvinen ayn mapt. Pat a z nan söz ay rat n, èbden biletu n zerekterdi jiberip surat pt : Bul alay, ra m, tüsinde bir nèrse körip or as ñ ba, ya öñinde birev kelip, os lard öltirt dey me? -dep. Ald -art n buv p, sözden ut p sura an soñ, z ayt pt : Tek tösekke jatsam, ma an bir iyanat sap etedi. Tüsim emes, öñim s ld, sodan soñ tura sala oylaym n, os küzet ilerdiñ bir-ekevimen bul bètuvalas p jür-av, kim de bolsa, tura sala küzet ini öltiretu n m sol,-depti. Bul sözdi pat a köptiñ keñesine beripti. Köpte ne jo, bir dan pan: M na sözdi surat ñ z, sol tüsinde körgen kisisimen dastar andas bol p, tama jey me eken? Eger tama jeytu n bolsa, sol tama tan bir danas n töseginiñ aras na t a oys n. Kündiz, özi sol tösekten tur anda, sol tama tösek aras nda bar bolsa, adam latu n jum s, os eki türliniñ biri bol p pa,-depti. z tünde körgen janmen birge dastar anda bol p, alma jegen eken, alman as nda kisige sezdirmey töseginiñ aras na t a oy pt, tañerteñ türegelip arasa, alma töseginiñ aras nda jat r eken. Alman atas na berip jiberipti. Sonan soñ dan pan ayt pt : Bul balan èvre l p jürgen os alman ñ iyesi eken,-depti. Mun l p jürgen sabaz tek tün bolsa, zd töseginen ald rad eken de, köñiline al an jum s n istep, jat an orn na apar p sald rad eken. z tünde ayda bar p, ayda jürgenin bilmey, tösegimde jat an 156 Pat a z n ñ Uva i as. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 156-159. 203
jerimde ina an küzet i os n ld -av dep, küzet ilerdi öltiretini sol eken, tura jurt a pa l p jayad dep, bas n jo altad eken. Dan pan bur n estip-bilmese de, a lmen sezgen eken, bir önerpazd ñ öneri as p, istep jürgen jum s ar dep oylayd. Pat a endi mun ñ a l n sen tap dep jal n an soñ, dan pan: Bul alman ma an beriñiz jène köp pul arajat beriñiz, senimdi bat r, ayratt joldastar beriñiz, men düniye kezeyin, os alma ay ahard ñ almas eken, bul ay jerdiñ almas na üylesse, bul jum s ol nan keletu n jan sol jerden tab lma,- deydi. Pat a bu an ne ayt an n ñ bèrin bütindey tügel etip berdi. Jène mör bas p, hat berdi. Bizdiñ bir du pan m zd izdep an jo m z, ay jerden tab lsa, sol jerdiñ hèkimi, bu an jèrdem beruvleriñizdi ol a l p suraym n, eger de ol nan kele tur p bol suv bolmasa, os n l p üstine baram n. Bir kisige bola bul birne e kisiniñ an na almas n! -dep. Dan pan bul hat-mördi al p, ar mas at, tozban ton, aj mas erlerdi joldast a al p jürip ketti. A r nda izdegen alma a a n tabad, bir ahard ñ almas na alma üyles t. Sol aharda Sal sal p, jat p ald. Jan-ja n av l-ayma n surast r p arasa, bir küzet i küñ bar eken. Bul dan pan uva -tüyek ba al id rt p, satatu n ba al savdager bold. Sol küñniñ bazardan kerek-jara tama al p jüretu n kö esinde ot r p, ur a z arl nèrseni tügel ustap ot rd. Bir èyel olay ötip birin köredi, b lay ötip birin köredi. Körip, kerek lgan nèrsesin: Satuvs z, kerek deseñiz, ala oy ñ z,- dep bere beredi.-munan tèviri kerek bolsa on da ayt p oy ñ z, erteñ dayar lay n,- dep aytad. Ne kerek Bergen bèrinen buzar degen bar emes pe. Èyel men ekeviniñ aras nda jas r n nèrse al an jo, èbden öziniki ld. u a tas p jat s p, bir-birinen dèm tat s p, sa ldas p külisip, üñkildesip söylesip, emin-erkin üylesip al an soñ, Duvahann ñ mèn jay n surav a kiristi. Sonda èyel söyleydi: Bul Duvahann ñ bilmeytu n duvas da jo lmayt n öneri de jo. Èsirese bir suluv zd tün i inde tösegimen ald r p, tüs-tus nan ra t samalday l p jand r p, ne e türli tètti jemisterdi dastar an a sald r p, adam körmegen tama al duman jasap, ayran-as r ald r p, u a tas p, süyisip, onan jal an soñ, duvamenen esin tand r p, emin-erkin meyirin èbden and r p, uy da jat an kezinde tösegimen ay r p jiberedi. udayd ñ utt küni latu n jum s os, tek j l suv 204
dayarlap beremin, suvga tüsip algan soñ, ma an ru sat beredi. Ma an aytad, seniñ kerek jeriñ-meni suvdan zar t rma, suv dayar l p tursañ bolad deydi. Mun estip an an soñ, bul dan pan èbden bildi. Bu an jal anda e nèrseden tosuv jo jan eken. Mun añd an kisi suv a tüsirmey añd sa, so an bu an bir nèsre latu nd n tüsinedi. Endi bul èyelge bur n dan da art mahabbat körsetti. Düniye ayamayt nd n jène özin n joldast a aluv n sendirdi. Men joldas ertip tün i inde keleyin, sa an suv al p kel degende, al, mine, suv al p bara jat rm n deseñ bolad,- dep uvèdelesip sol ahard ñ hakimine bard. siniñ egjey-tegjeyin ayt an soñ: Biz bir a n uv p jürgen adam edik, sol a n os aharda bekinip t l p jat r eken, bizge kömek beriñiz,-dep pat as n ñ hat-mörin körsetken soñ, hakim köp sarbaz berdi. Tün i inde öz joldastar n ñ bèrin ertip kelip, Duvahand añd d da turd. Bir uva tta èyel s lañ etip ga kelip: Mine, men azir suv aparam n,-degende, suvd ogan jetkizbey, sav ldap kirip bar p ol-aya n baylap ald. Ne nèrse lsa da sol suv a jolatpa an boy men jük art an tüyeniñ üstine ol-aya n bekitip, domalant p, bir mes s ldand r p al p jönele berdi. Keruven jürisimen kele jat p, a p jat an suvdan kölik ötip kele jat anda ol tüye üstinen domalap suv a tüsip ketedi. Kökke u t ma, jerge tüsti me, ayda ketkenin bilmey ala berdi. Sol ketkennen mol ketti. ayda barsa sonda bars n, pat a a bur n dan da att ö igip, zd èvre ld. zd da, pat an da dal l p oyd. Sonan soñ pat a bu an jal nbay künelte almayt nd n bilip: Ant ayt say z m da seniki, özim de seniki, endi bizge öziñ kereksiñ, z md al p küyev bol p ahar mda tursañ bolad,-dep hat jaz p, mör bas p, z n ñ ol na berdi, sözine de èbden sendirdi. Sonan soñ bul hatt o p, sözine tüsinip, n las men ayt and na közi jetken soñ, pat an ñ ahar na bar p, z n al p, küyev bol p ol nda turd. Tatuv-tètti janday bol an soñ, pat a munan s r surad : Os öneriñdi aydan tapt ñ, alay jetildiñ? -dep. Pat a birin i özi biluv ü in, ekin i jurt a öneri orta boluv ü in asa ol a l p surasa da, e ilip s r da bermedi, önerin jurt a orta luv a imad. A r nda pat a añd p jürip, sebebin tav p, èeliniñ oyn nda jat an jerinde ustap al p, öltiruvge buy rad. Sonda, dar a as p öltireyin dep tur anda, ayt an sözi eken: n adamd t öziñmen birge a iretke al p ketemin degen jan, bas beruvge das n, s r a uv a barmas n,-depti. 205
24. HANNIN OY ISI 157 Ötken zamanda bir hann ñ oy s bol an eken. oy n ñ jal z balas bol an eken. Èlgi bala bir küni bat p as aray anda üyine kele jatsa, eki ay köredi. Birevine bala: alay baram n? -dep köñili avad. Sol jerde j lap jat p alad. Èkesi izdep kelip, balas n tav p al p, üyine èketedi. Üyine bar an soñ bala: -Men kele jat p eki ay körip edim, son ñ birevine men a k bold m,-dep èkesine aytad. Èkesi: -Ol pat an ñ z n ñ sèvlesi, birevi kèdimgi ay,-deydi. -Olay bolsa, sol hann ñ z n alay n,-dep, èkesine birne e kün t n t bermeydi. Bir küni èkesi: -Ma ul, barsam baray n, ula a t n t bermediñ oy,-dep, tañerteñ kün pastan hann ñ saray na bar p, eki kündey esiginiñ ald n s p r p ketedi. Han: -Esiktiñ ald n kim s p r p ketip jür?-dep arv ldar nan surayd.-endi kelse, ma an ustap èkeliñder,-deydi. arav ldar ü in ide oy n han a ustap al p barad. Han: -Ne müddeñ bar?-deydi. oy : -Meniñ balam men sizdiñ z ñ zd ossa deymin,-deydi. Han: -Jo, balañ öner üyrenip kelse beremin,-dep aytar p jiberedi. al üyine kelip, balas na èlgi sözdi aytad. Bala: -Olay bolsa, bul jerde turmay-a öner izdeyik,-dep èkesin ertip jol jürip ketedi. Birne e kün ötken soñ jal z önerli adam a jol ad. Kelse, bir ol n azan, bir aya n o a, ekin i aya n as istep uv rda uv r p ot r eken. Èlgi adam a balan biraz uva t önerge üyret deydi. Önerli adam: -Balañd men anav tur an üyge aparam n, sonda z m bar, sol jeydi. Erteñ kelip üydiñ terezesinen balañn ñ süyegin al p ket,-dep oy n aytar p jiberedi. Sodan keyin balan üyine aparad. Barsa, kün men ayday bir suluv z ot r. z balan ja s köredi. Öner üyretedi. Erteñine èkesi kelip oramal a tüyuvli tur an süyekti èketedi. Birne e aydan keyin bala bir küni am p ot rad. z bala a kelip: -Ne oylan p ot rs ñ?-dep surayd. 157 Hann ñ oy s. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 183-185. 206
Bala: -Lu sat berseñiz men èkeme bar p kelsem,-dep suran pt. -Ma ul, bar p kel,-dep lu sat beripti. Sodan keyin bir du a o p, terezeden kepter bol p bala u p, èkesine barad. Barsa, èkesi eki közi kör bol p, top ra a avnap j lap jat r eken. anat men èkesiniñ közin sipap jiberse, közi jaz l p balas men amandas p, körisip, j las p mav n basad. Balas èkesine aytad : -Erteñ bazar, men ja s suluv at bolay n, sonda lb r md sapta, özimdi an a a a a satsañ meyli,-deydi. Erteñgi küni bala at bolad. Èkesi bazar a al p barad. Barsa, bir pat a añ tañdap jür eken. Èlgi bala a kez kelip, savdalas p son sat p alad. lb r n saptayd. al üyine arajat al p barad. Pat a üyine minip barad. Tünde arav ldar n ñ ol nan bir du a o p, bala a p üyine barad. Endigi bazarda o ar bolad. Èkesi jetektep bazar a barad. Barsa, birev o ar so st r p jür eken. Son men so st rad. Èlgi o ard jeñedi. o ard ñ iyesi m nan sat p alad. Üyine apargan soñ tünde du a o p a p ketedi. Ü in ide tüye bolad. Balan ñ os nday istep jürgenin öner i bilip alad. Bazarga bar p bir uv s jap ra t al p, du amen a a lad da, tüyeni savdalasad. Pèlen a a bereyin buydas men ber dep, a r oymastan buydas men sat p alad. oy üyine kele jatsa, eki kisi umar oynap jat r eken. Ogan a as n ut z p, üyine za bol p keledi. Önerli kisi tüyege aytad : -Sen meni bügin kün batpastan üyime jetkizesin, jetkizbeseñ bas ñd alam n,- deydi. Tüye att jelip ot r p üyine aparad. Üyine bar an soñ tüyeni ögerip: - z m, p a t èkel, m nan soyay n,-deydi. z bala ekenin biledi de, p a t ud a tastayd : P a jo,-deydi. Jo bolsa baltan, l t èkel,-deydi öner i. Temir nèrseniñ bèrin z ud a tastayd. - l jo. -Jo bolsa m na tüyeni usta, men özim bar p tav p èkeleyin,-dep a uvlan p, z a tüyeni ustat p özi barad. z bala a: -Sen buvuv dep, men oybay dep or p a p keteyin,-deydi. Bala buvuv dep, ud a urba a bol p tüsip ketedi. Önerli j lan bol p tüsedi. Bala ud tan kepter bol p a ad. Önerli ar a bol p uvad. 207
Han bir kün vèzirlerimen bavda tama a etip jürse, bir ar a kepterdi uv p kele jat r eken. Kepter hann ñ mañday na èdemi gül bol p onad. u n j r bol p hand öte ma tayd. Sodan keyin ma tap ot r p, gülin surayd. Mañday nan al p arasa, suluv, iyisi ja s, han bergisi kemleydi, orn na japs rad. Ta da ma tayd. Bermeske bolma an soñ güldi mè dep bere bergende, tar bol p a lad. J r tav bol p jep oyad. Bir tar kebistiñ ast nda al an eken, m s bol p tav t jep oyad. Sodan keyin bala bol p, han a aytad : -Ta s r, men os nday öner üyrendim, endi ne deysiz? Han: Önerine bolay n, jarays ñ! -dep, r kün oy n, ot z kün toy n berip, öziniñ orn na balan han oyad da, z n beredi. 208
25. PAT ANIN Ü IZI 158 Bur ñ ötken zamanda bir pat a bol an eken. On ñ ü z, èyeli bol an eken. Pat a ala a tüspek bol p, ü z nan surapt : - zdar m, ne al p keleyin aladan bazarl a? Ülken z türegelip: -Èke, ma an marjan al p kel!-depti. Keyin pat a ortan z nan: - z m, sa an ne al p keleyin,-dep surapt. Ortan z türegelip: -Magan bir alt n sa ina al p kel!-depti. Pat a eñ ki i z nan surapt : - z m, sa an ne al p keleyin?-dep. z: -Èke, meni oylays z oy, oylasañ z, ma an bir jañ a t ñ buta n al p kel!-depti. Pat a ma ul dep, arbas n ost r p ala a jürip ketti. ala a bar p bir an a jerge tüsip tursa, bir kisi marjan al p ketip barad eken. Èy, kisi, marjan ñd an adan satas ñ? -dep surapt. Kisi: -Bes somnan sat p jürmin,- depti. Bes somd berip, marjand altas na sal p tursa, bir kisi alt n sa ina al p barad eken. Pat a: Ey, balam, an aga satas ñ? -dep surapt. Ol bala: Alt som,-depti. A as n berip, sa inan ol na ta p, arbas na kelip minip ketti. Ketip bara jat p bir bavd körip, eñ ki i z m ma an jañ a t ñ buta n al p keliñiz dep edi oy, esimnen p ketipti oy dep, arbas nan tüsip bav a kirse, jañ a tar köp deydi. Jañ a na arasa, alt n jañ a eken. Pat a tañ al p, meniñ ki i z m a ld eken oy dep, s nd r p al p ketip bar p jat anda, bir ayu p: -Pat a, meniñ bav mda jañ a t nege alas z?-dep surayd. Pat a zdar n ñ aytn sözderiniñ bèrin aytad. Ayu: -Meyli, al p bar, bira z ñd ü künnen keyin al p kel,-depti. 158 Pat an ñ Ü z. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 91-93. 209
Pat a or p: -Nege al p kelemin?-dep surapt. Ayu: -Men senimen èzildespeymin, al p kel, bolmasa özim bar p al p kelemin,-depti. Pat a ma ul dep, arbas na tüsip ketipti. zdar na al an nèrselerin berip, özi apa bol p jüripti. Èyeli: -Nege apa bolas ñ?-dep surapt. Pat a bagana ayud ñ ayt an sözin bèrin ayt pt. Èyeli: - oy, apa bolma, z m ü in özim baram n,-depti. Sonday dep ot r an n z estip: -Apa, sen barma, men özim baram n, bul pèleniñ bèri menen bol an eken,-dep j lapt. Anada ayud ñ ü küni ötip ketken eken. Bir zaman arasa, bir ayu kele jat r. Kelip: - ane z ñ?-dep surapt. Pat a: -M nav!-dep körsetipti. Ayu: - z ñd kiyindir!-depti. z n kiyindirip, z ben ayu arba a tüsip ketti. Bar pbar p bavga kelip: - ane, tüs!-depti z a arap,-meniñ soñ mnan jür,-depti de kete berdi. Bar p bir jerdiñ ast na tüsti. z keyinnen bir esik a t, arañ, ta birevin a sa, jap-jar alt n saray, jaña ayu èdemi jigit bol p ketipti. Jigit z a: -Sen ma an küyevge ti!-depti. z özi ayran bol p ald, jaña èdemi jigit bol an na. z ma ul dep, zd jigit alma bol p, toy l p, zd ñ èke- e esin a rd. Èkesi men e esi keldi. Söytip zd ayu ald. 210
26. HANNIN Ü ULI 159 Bir hann ñ üyelmeli-süyelmeli ü ul bol pt. Ü evi de otav iyesi jas na jetkenimen, birde-biri üylenbepti. Han bir küni vèzirin a r p al p: -Balalar m er jetti, endi ü evin de üylendiremin, kimniñ z n alad eken, tañda an, süygen zdrar n özderi ayts n, al ñ mal an a bolsa da beremin, dèvletim jetedi, ü eviniñ toy n bir küni jasaym n, sen balalar md jeke-jeke a r, a ldasay,- dedi. Vèzir ald men ülken ul n a r p keledi. -Balam,-deydi han,-jas ñ jetti, seni üylendiremin, jasav-jabd n day n, al ñ mal a beretin mal-mülik, alt n az nam da jetedi, os ahardan tañda an z ñ bolsa ayt, derev uda tüsemin de, ile- ala toy jasaym n. -Siz kimniñ z n uy arsañ z son alay n,-deydi ülken ul. -Jo, onda bolmayd, sen öziñ tañda, keyin dèm-tuzdar ñ jaraspasa, obaldar ñ mende alad,-deydi han. -Magan erikti n men bergen bolsañ z, os aharda savdager iyamn ñ z n alam n,-dep javap beredi bala. -Ma ul, derev uda tüsemin,-dep han uvèdesin berip arad. Endi ortan ul n a rt p, o an da: -Derev birevge uda tüsip, al ñ mal n aydat p, toy jasap kelin ek al p beremin, kimdi alat n ñd ayt,-deydi han. -Meniñ tilegenimdi beretin bolsañ z, savdager Siyamn ñ z n alam n,-dep javap ay rad. -Ma ul, derev uda tüsemin savdager Siyam a,-dep uvèdesin berip, on da arad. Kezek kenje ul na keledi. -Ata, siz a rt an ekensiz, so an keldim, ne taps rma ediñiz?-dep ta z m etip tura alad. -Ü uld ñ kenjesi bola tursañ da, sen de er jettiñ, otav iyesi bold ñ, eki agañmen birge seni de derev üylendirip, kelin tüsireyin dep ot rm n, os aharda al ñ zdan 159 Hann ñ Ü Ul. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 226-229. 211
süyip tañda an bireviñ bar ar, son ayt, büginnen ald rmay ü evinniñ toy ñd bir-a isteymin,-deydi atas. -Sizdiñ böten pikiriñiz bolmasa, os aharda savdager Siyamn ñ z n alar edim,-deydi kenjesi. -Ma ul, udal söylesip, toy jasav a amdanam n,-dep on da arad. Ü ul n ñ biriniñ bas n birine ospay, tut iy l a l sal anda bèriniñ bir z a a ekeni bilinip ald. Endi aytuv kerek? Bèrine de öziniñ ayt an sözi boy n a bir zd al p beretin bol p uvède ustatt. Han ü ul n ayta a rtad da, b lay dep bilik aytad. -Ü eviniñ èrbirine jüz tüye to ana art p, ot zdan nöker osam n. Savda l p, el aralap kelesiñder. Özderine tiyesili jüz tüye jükke ays n ñ mbat ba al buy m èkelseñder, èri köp payda tüsirip kelseñder savdager Siyamn ñ z n son ña al p beremin. Ü ul ü jüz tüye to ana pen jol a ad. Èrbiri öz ba tar n s nama a, talaylar nan körmekke ü bölinip, ü ahar a kiredi. Ülkeni dükenderdi aralap savda jasavd ñ am nda jürgende bir adamn ñ bir ayna köterip: -Ayna satam n, ayna satam n, mun ñ un jüz tüye jük,-dep ay aylap jürgenin köredi. -Jüz tüye jükke satat n aynañn ñ ne asiyeti bar sol ur a?-dep jan na keledi. -Aynan ñ asiyeti sol, ayl jerdegini os ayna ar l köruvge bolad,-dep aynan on ñ ald na èkeledi. Aytsa ayt anday, aynan ol na al p arasa, ay l jerde al an öziniñ ahar n, èke- e esin köredi. Endi bir aynald r p Siyamn ñ z na tüsirse, ay men kündey bol p, on ñ ot rgan n köredi. -Ma ul, jüz tüye jükke alay n aynañd,-deydi de, oma- ol ün n tölepaynan alad. Eki inim ayda jür eken dep, olard izdestirip edi, eki aharda jürgen sol ekevin de köredi. Endi inilerimdi ertip alay n da üyime aytay n dep, ortan inisine aray jol tartad. Ortan s bir ala a kiredi de, dükenderdi aralap kele jat p, kilem köterip sat al jürgen birevge tap bolad. 212
-Kilem satam n, kilem satam n, bul kilemge ot rsa bold, kisini ala an jerine as a mda jetkizedi,-dep ay aylayd ol. Kilemdi alay n da ahar ma aytay n, Siyamn ñ z na da tez jetemin, agam men inim munday nèrse taba alma an bolar dep oyla an ol un n surayd kilemniñ. -Jüz tüye jük,-deydi. Bala derev kelisedi de, jüz tüye togana a kilem alad. Savdas n bitirip tur anda jan na a as keledi. Ekevi inilerin izdep jol a gad. Kenjesi agalar nan bölinip ketken beti bir aharga keledi. Talay dükendi aralayd. Neler mbatt buy mdard köredi, bèrin ja t rmay jürgende: -Alma satam n, alma satam n,-dep jal z alman köterip u p- on p jürgen birevge kezigedi. Os n a jügirip jan talas anda eñbek tölenerlik ne hikmeti bol an bul alman ñ? Jönin bileyin i dep, a r p alad jan na. -Alman ñ erek eligi m nav, ölgenine ü künnen aspa an adamn ñ anday na bols ñ, alman iyisketse tiriledi, alman ñ asiyeti os,-deydi alma satuv. un n surasa, jüz tüye jük ekenin aytad, budan asl mbatt buy mnd eki a am taba alma an bolar, os n bar a amd bereyin de alay n dep oylap, bala savdagerden alman alad. Alman al p turgan nda, jan na eki a as kelip alad. Ü evi de savdas n jasap bol an n aytad birine-biri. Ortaga salganda bèri de düniyede jo mbat ba al buy mdar al an bol p ad. Aynan oldar na al p ü evi aharlar n köredi. Ata-anas n köredi. ayta aynal p, savdager Siyamn ñ oras na tüsirse, jab rlas an al ñ adam körinedi. Süytse olar Siyamn ñ z ölip, son jerlevge jinal an kisiler eken. Ta at lmay ü evi kilemge ot rad da, aharlar na keledi. Bular kelgende zd abirge sal p betin jav p jat an kez eken. Derev ayta a t rad da, z a alman iyisketedi, z: -Pah, na p att uy tap al am n,-dep bas n köteredi. Budan keyin zd ü evi alarman a keledi. ays s aluv kerek, zd ñ aman aluv na bèriniñ de ülesi, eñbegi bar, ta da talas, z an tuv lad. - zd ñ ölgenin men sat p al an aynamen körmesek, ke igip keletin ediñder, tez habar jetkizgen men, zd men aluv a tiyistimin,-deydi ülkeni. -Aynadan körgen künde de, kilem bolmasa uva nda kele almayt n edik, bèri men sat p al an kilemniñ ar as, zd men aluv a tiyistimin,-deydi ortan s. 213
-Uva nda körgenmen, kelgenmen, zd tirilterlik alma-dèri bolmasa, barl eñbek zaya bolat n edi. Sond tan alman men tapt m. zd men tirilttim, z ma an tiyesili,-deydi kenjesi. ays s n ñ aluv na, eñbekteriniñ zor ekenine törelik ayta almay, jurtt ñ da bastar atad. Os kezde atas ot r p bilik aytad : -Siyamn ñ z n ülken balam aluvga tiyisti, üytkeni meniñ istemek bol an toy m-tuñ mn ñ toy, bèrinen bur n sol üylenuvge tiyisti, ekin i, ü in i a alas an künde de a an da jol ülkendigi bolad. Ü in i, Siyamn ñ z n alam n degendi ayt an ald men ülken ul m, törtin i, aynamen bur n körgen sol, ol habar bermey ke igip alar bolsa z düniyede jo edi. an al eñbekteri bol anmen eki inisi ald men a as n üylendirip jeñgeli boluv kerek, onan keyin jastar na aray üylenedi. Jurt ta bul èdil törelik bold desedi, keyingi eki ul da a a alda boluv a tiyis desedi. 214
27. S IR ININ SIYI OSI 160 Bur ñ zamanda bir bat r bol pt. On ñ birinen-biri ötken eki düldüli bar eken. Bat r düldülin alma-kezek minip añ a p turad eken. Bat r künde tañerteñ düldüliniñ birevi, terlep tur an n köredi. Bul istiñ bay b na bara almay bir küni at dan surayd : -Ta s r, siz èr küni añnan av p kelip, tösekke bas ñ z tiyisimen-a att uy a ketesiz. Al sizdiñ bèybi eñiz el èbden uy a bard -av degen mezette düldüliñizge minip, jay at a ü kündik jerdegi a na bay na bar p, tañ a juv ayt p keledi. Tün boy att jüris körgen düldüldiñ tèñerteñ terlep turuv os dan,-deydi at. Bun estigen bat r èyelin añd ma bol p ötirik av r p èrli-berli döñbek idi. Èyeli t n m almay kötedi. Bat r el bir uy tap oyan an a deyin t n tana almayd. Èyel de uva dal mezgiliniñ ötip bara jat an na arap att iy r atad. Sèlden soñ bat r èyeliniñ tizesine bas n oy p uy tap ketedi. Eyeli jükten jast èkep bay n ñ bas na jastayd da, dala a p, èlgi düldülge mine sal p, suv t jürip ketedi. Mun bilgen bat r ekin i bir düldülge mine sal p, aras nan almay uva jürip ketedi. Èyle aydalada bir tam a kelip tüsedi. inen sa ald dèv bir adam p: -Nege ke iktiñ?-deydi. -Küyevim av r p, èreñ uy tat p kelgenim e os bold,-deydi èyel kinèli jan a tömen arap. Ekevi öz jum star n bitirgen soñ, èlgi sa ald dèv èyeldi atand r p salma bol p dala a anda, bat r altar s terezeden tüsip, baltas n al p bosa a a tura alad. Dèv sa al èyeldi atand r p üyine kire bergende bat r on ñ bas n bir-a av p kesip, anj as na baylap, bas a bir töte jolmen üyine tart p beredi. Eyelden bur n kelgen bat r bast i ki bosa a a tastap, üstine birdemelerdi jaba salad da, orn na jat p alad. -Tünimen t n uy tad ñ, tizem tal p ketti, türegel,-dep tañerteñ èkki èyel bay n terbetip oyatad. -Dala a p dèret s nd ray n,-deydi bat r orn nan sendelektey türegelip, olt nan süyep kele jat an èyeline,-oyp rmay, buv n m ur p barad. Dala a bara almayt n siya t m n, os bosa a a ot ra salay n, m nav birdemelerdi al p tasta! Oy nda e nèrse jo èyel èlgi jat an nèrslerdi a p al p, dèv sa ald ñ bas n köredi. 160 Si r n ñ S y Os. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 121-124. 215
-Bul meniñ on bes jastan bergi a m edi. Tübine jetipsin, tfu, it bol p ket,- deydi, bay n kèrlengen si r èyel. Bat r it bol p ketedi. Bat r ara sur töbet bol p özgergennen keyin, bur ñ ra ta al s jerde uzat an bir z n izdep ad. Ne e kün jol jürip bir özenge keledi de, suvdan öte almay, da dar p tur p alad. Bir küni sol özenniñ boy na bir top keruven i kelip tüneydi. Töbet tañ at an a keruven i jat an jerdi aynala ürip, olard ur - ar dan küzetip ad. Tañ at annan keyin keruven iniñ bast : -M nav öte sa it eken, jol bay bizge es atad. Tüyeniñ üstine ar p ala jüreyik,-deydi. Özennen ötkennen keyin it ñs lap tur s kemleydi. Sonan soñ keruven iler özi jürsin dep, tüyeden tüsirip oya beredi. Özennen ötuv ana muñ bol p tur an it oya bergennen keyin uzat an z n ñ üyine tartad. Jol bay iyen dalada bir j lann ñ bir ba an arbap jut al tur an n köredi. Jaz t dan jas anbay, jaz s z a jan a t degen a liya sözdi esine keltiredi. Ba an j lannan ut ar p jiberedi. Ta ayals z jürip bir kezde z n ñ üyine jetedi. z n ñ üyiniñ beldevinde birne e at baylavl tur eken. z m men küyev balam m na ona tar n atand r p ar, os jerde jatsam, körgen soñ tan p alar dep oyla an töbet, baylavl attard ñ miner ja s rt na kelip jatad. Bir kezde ona tar attanad. Oyla an nday z men küyev balas olard attand rad. z itke bir arayd da, tiksinip üyine kirip ketedi. Art nan ile- ala üyine kirgen jigit èyeliniñ tüsi özgerip ketkenin bay ayd da: -Ne bold sa an?-dep surayd. -Dalada jat an ittiñ közi èkemniñ közine u sayd, èkemniñ keyiñgi al an èyelin el s r tan ötken si r, közge ülen bol an men, kömesk de tülen dev i edi, èkem son ñ jaz m na u ragan siya t,-deydi dirildep o an èyel. - or pa, ab rj ma, on ay ruv oñay, sen bir sapt aya, bir it aya day nda, ekevine de tolt r p as uy, atar apar p adl na oy. Eger tegi adam bolsa, sapt aya ta ast i edi. Eger teginen it bolsa, it aya a jügiredi nemese èkevin birdey i edi. Kelin ek eriniñ ayt an boy n a ekevine de as uy p èkep ittiñ adl na oyad. t sapt aya ta ast i edi de, it aya ta as a aramay oyad. z öz èkesi ekenin biledi de, ba s -balger èkep emdetip, molla èkelip o tad. A r èkesi bur ñ adam alp na 216
keledi. Bat r balalar na bastan ke kenderin egjey-tegjeyli ayt p beredi. z n ñ üyinde jat p èbden jaz ld m-av, degende üyine aytpa bolad. Ta bir jaz m a u rays ñ-av, èke dep, zar ilep j la an na aramay bat r balalar n ñ mingizgen at men yine ayt p kele jat p, jol bay bir salt att jas jigitke kezigedi, jigitten: - ayda baras ñ?-dep surayd. -Siz bar an jerge men de baram,-dep javap beredi jigit. Ekevi kele jat p al ñ beyittiñ bas nda bir top adamn ñ bir ölikti jerlep jat an n ñ üstine tüsedi. Ne p ölgen adam? -degen surav na olar: -Os nda bir bayd ñ boy jetken z bar edi. On an a düniye-mülikpen to ana t tüye artt r p uzat al ot r. art: zd alat n jigit ü kün zben Birge boluv kerek. Sodan aman an jigitke zd al ñ mals z beredi. Bira, azirge deyin mun men bir tün birge bol an jigittiñ tup-tura ot z segizin i bolad,-deydi. Mun estigen eki jolav tañ r ap tur p alad. Sèlden soñ jol bay ilesken jigit bat r a: -Ekevimiz os zd alam z dep bayd ñ üyine tüselik, men uda bolam n, sen küyev bol, seni zd ñ jan na apar p jat zam n, bira ü künge deyin ay aspays n, èr anday ja dayda da ustamd l isteysiñ, men sender jatat n otavd ñ s rt nan añdim n, zd düniye mülkimen b lay al p anan keyin isti özimiz bilemiz,-deydi. Bat rga bas nda bul unamasa da, a r nda jigit köndiredi. Son men jigit ayt an n or ndatad da, ü künnen keyin zd bükil düniye-mülkimen al p jüredi. Ü evi ürtis jürip, bir ulan tüzge kelip eruv bolad. Jigit: -Men os jerde sizge o ayt sam n, m na düniyeni, m na zd ekevmiz a a bölip alam z,-deydi. -Jo, mun ñ bèrin sen al, sen bolmasañ men èlgi ölgen jigittiñot z to z n s bolar edim. -Olay emes, sen erlik istemeseñ mun ñ bèri jo edi. A r nda jigit barl mülikti a a bölip gad. Sonan soñ zd a a bölmek bol p, bat r a ana bir ol n usta degende bat r: -Mun ekige bölip öltirgen e sen al, men tipti sa an raz m n,-deydi. Bu an jigit könbey, bir ol n bat r a ustat p oy p, zd bas na l pen perip alad. zd ñ ald a aray jetektey bergende z jalta tap art na arayd. 217
- arama art na!-dep a rad jigit. - ten an ubar j lan-ay,-dep z ta bir ret art na arap jürip ketedi. zd bas a ü in i ret perip al anda, z sar suv usad. Jigit köñili t n r anday bol p, m- m dep, l n nab na salad da, bat r a arap: -E, dos m, m na zd teginde aydahar sor an, denesinde son ñ öti, uv t bar edi, azir onan tügel ar ld. Endi os zd düniye-mülkimen sen al, o an osa bir uv s top ra beremin, os n al p üyiñe bar anda, bur ñ at n ñ ald ñnañ tülki e bulañdap p, jaña jubay utt bols n dep, a uv a ad. Si r n ñ s y os dep, sen de top ra t o an a p jiber, sonda ol derev r esek, bir a r bol p ketedi. Èsilinde ol r esek, bir a rdan adam a az an la net, talayd urt p, seniñ añ avlavmen tap an èzir düniyeñe mèz boluv ü in sa an tigen. Sen os lay isteseñ, pèleden ut l p, ba tt ömir ötkizetin bolas ñ. Al men z ñd izdep bara jat anda sen ölimnen ut ar an ba am n, meniñ sa an l an ja s l m os ana,-dep lezde ba a bol p jürip ketedi. Bat r èlgi zd to ana men al p üyine ja nda anda, ba a dos n ñ ayta an nday, si r at n s lañdap anaday jerden a uv al p ad. Ja ndap kelip utt bols n ayt p, a uv a a bergende bat r da oyn nda tüyip al an bir uv s top ra t al p: Si r n ñ s y os,-dep a p jiberedi. Si r èyel tabanda r esek, bir a r bol p ketedi. Bat r pèleden ut l p murat na jetedi. 218
28. S IRLI KIZ 161 Bir hann ñ ot z to z at n bol an. Ot z to z at n nan bir bala bolma an, r n at n al an. Ol at n künderden kün ötkende eki abat bolad. Bir küni han dèretke p edi, tuman bas p, as nda üyin taba almay ald. Sol arada bir al keldi. Han aldan üyin surad. ra m, sen aydan kelip al ans n? Bul periniñ pa as n ñ alas. Sen jayav jürseñ m ñ künde jetesiñ üyine, jol n bilseñ,-dedi al. Han al a jal nd : -Sura an ñd bereyin, jetkiz,-dep. Seniñ at n ñ buvaz, sol erkek bala tabar, son ber,-dedi al. Han udaydan sura an jal z balas n bermek bold. al han a: -Art ma tüs, köziñdi jum!-dedi. Közin jum p-a sa, esiginiñ ald na èkelip tasta an eken. Üyine kirse, at n bosan p jat r eken. at n ul tapt. Ol ul onbeske jetkende èkesiniñ tüsine adas anda kelgen al kirdi. Uva t jetti baland ber,-dedi. Erteñinde han balas na bastan-aya aytad. Bala èkesine: Men sol ald izdep baram. Ma an eki aya ma temir etik, ol ma temir taya ber. Han ayt an n berip, balan jöneltti. Bala kele jatad. temir etikten teñgedey, temir taya tan tebeñdey al anda, dalada eki j lan töbelesip jat r, bir a, bir ara. aras jeñip bara jat r edi, bala tas la t r p, ara j land öltiredi. Ta jürip kele jat anda ald nan boz at mingen bir jigit balan ñ at n atap, sèlem beredi. Bala jigitke aytt : -Sen meniñ at md aydan bilesiñ? -Sen meniñ joldas ms ñ, sen ma an ja s l istediñ,-deydi jigit. -Men a an ja s l istedim? -Eki j lan töbelesip jat anda ara j land öltirdiñ. Ol ara j lan kèpir kisiniñ balas, men mus lman kisiniñ balas m n. Ekevmiz töbelesip jat anda son öltirdiñ. Endi ayda barsañ da men jetkizeyin. ayda baras ñ?-dep surad. Bala èñgimesin bastan-aya aytt. Jigit bala a aytt : -Seni men suvd ñ jan na aparam. Sol arada tas bar. Sol tast ñ jan na t l p jat. Eki a u kelip, z bol p om lar. O an time. Ta jal z a u kelip z bol p om lar, sonda kebin al p bav r na bas p jat. Sonda z a r sertin berse, ber. Jigit èkeldi. Bala tast ñ bav r nda jatt. Ayt an n ñ bèri bold. Ayt an n istedi, z a r sertin berdi. z bala a aytt : M na jerde alt n ud bar. On ñ ar ja nda bir 161 Si rl z. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 149-153. 219
saray bar. Men sonda bolarm n. z èkesine balan ñ kelgenin bildirdi. Ke ke pat a a r p al p: -Men sa an z md berem, bira ü sertim bar. Bügin tünde jüz deste egindi j rt p, pisirip saray ma üyip oy,-dedi. Bala z a aytt. z: -Bul oñay, jata ber. Men istep oyam,-dep ol nda as l n jan p al p edi, eki peri kirip keldi. Ekevine: Sender jüz deste egindi j rt p, pisirip, jinap saray a üyiñder,-dedi. Ekevi ketip al p, eki sa at i inde ayt p keldi. Erteñinde bala bar p al a aytt. -Jarayd, ke ke kel,-dedi. Bala kelip edi, al: -Bügin tünde m nav aradan suv a z p üstinen köpir sal, köpir alt n bols n, jerden, kökten tirev bolmas n,-dedi. Bala ta z a keldi de aytt. z: Bul oñay, jata ber,-dep, ta ke egidey jan p edi, ke egi eki peri ta keldi. Perige balan ñ jum s n aytt. Ekevi ketti. Tañerteñ erterek z balan oyat p, ol na bal a men alt n ege berdi. -Bar, endi èr jerine a p jür. Èkem jan ña kep birdeñe der, sonda ündeme. Bala ege a p jürgende al jan nan alay-bulay ötip, bala a jarays ñ, ke ke ta kel dep, ketip ald. Ol ketkesin bala da ketti. Ke ke bala bard. al aytt : -Meniñ bir ara ar ma m bar, son bügin tünde salt a, sana a, arba a da üyret. Bala ana ekevinen oñay oy dep, z a keldi. Èlgini aytt. z: Meniñ ol mnan kelmeydi. On ñ jol n aytay n, sonan öziñ üyret. Sen ja ndar-ja ndamasta aya nda nj rd tas rlat p iiyire bastar. Jan nda tört putt o par bar. Son al p üstine minip al p, jal nan ustap o parmen ura ber. Sos n ol ara it bolar. Sonan uyr nan ustap ayr lma. Sol kezde èkem ar, üyrettiñ be der. Sonda at degeniñ it eken oy dep, art a aramay jüre ber,-dedi. Bala kele jat r, saray a jeter-jetpeste aya nda nj rd tars ldat p iyire bastad. Esikti a p kirse, ü aya nda nj rd üzip, bir aya nda ana al an eken. o pard al p ura bastap edi, bir mezgilde ara it bold. ttiñ uyr nan ustap ayr lmad. al p edi, at degeniñ it eken oy dep tastap jüre beredi. z bala a: 220
-Men azir jo alam. Sa an ü ösiyet aytay n: birin i, biz ü z bol p ötemiz. Son ñ eñ art nan men aya md is basarm n. Sonda bilesiñ. Ekin i, ü tav bolarm z, sonda sonda olar jerden atr al p jer, men olard ñ art nan jermin. Sodan bilersiñ. Ü in i, ü köger in bol p ötermiz. Sonda men uyr md jay p jürermin. Sodan bilersiñ,-dedi. Ayt p bol s men-a jo bol an. Èri-beriden soñ al balan a r tp al an. Ald nan ü z ötkizdi, birinen-biri avmayd. Bala a: Os dan ki i z md tav p ber,-dedi. Bir z aya n is ra bas p edi, os ki i z ñ dedi. Ekin i retinde ü tav ötti de, tar jedi. Ta ki i z m ays dedi. Bir tav tar n ekeviniñ art nan jedi. Èlgi tav t m nav ki i z ñ dedi. Ü in i jol köger in al p ötti. Birevi uyr n jay ñ ötti. al bala a: Al endi os dan ki i z md tapsañ sözsiz al p jüre ber,-dedi. -Ki i z ñ m nav, erkelep uyr n jay ñ etip keledi. Son men pat a z n berip ot z kün oy n, r kün toy n istep bold. Künderden kün ötken soñ bala üyin sa nd. z a aytt : -Men üyimdi sa nd m, endi men aytam. Sen alsañ, al,-dedi. z aytt : -Men senimen baram. Bira èkem, ne men ölem. So küni bir ar ma dayarlap, tünde ekevi a p ketti. Kele jat r edi, eki ala üyrek kördi. z: -M nav kele jat an meniñ eki apam, endi bizdi al p ketuvge keldi,-dep, jigitti bala an p, özi kempir bold. Ar ma t e ki p sav p ot rd. Eki z kelip surad : -Sonday bir erkek pen èyel kördiñ be? -Jo, körgem jo. Özim os men ana kün körip ot r an kempirmin. Ekevi ketti. Bular ta ketti. Endi z èlgindey dep ayt as n, èkesi: Son al p keliñder, ol zd ñ si r n bilmeysiñ be? -dep ur s an soñ, ekevi ta keldi. Bulard ñ kele jat an n körip, jigitti eki ja a in ld. Ar ma t inniñ eki ja nan tikenek l p, özi uyr jo a t an bol p ersili- ars l s alad. Eki z kelip ustay n dep, ol n t sa, tikenek adal p jibermeydi. Ekevi turd da oyland os t and apar anda z bola ma? dep, ketip ald. Olar ketken soñ bular da ketti. Kele jat r edi, bir u p kele hat an us kördi. O, m nav meniñ èkem, endi ne men, ne ol öledi,-dep, jigitti bèyterek l p, att s nap köli p, özi s napta jürgen ortan bold. Èkesi kelip: -M nav meniñ z m, sender s napt tök, bèyterekti ulat ñdar Men m na zd ustaym n,-dep edi, z üyrek bol p a t. Ol ar a bol p uvd. Dalada ot r an bayd ñ at n n ñ ol na z sa ina bol p tura ald. Èkesi ba s 221
bol p ketti. Endi èyelge bal a t. Seniñ ol nda sa ina bir peri pat as n ñ z si rmen kelgen. Sen on tasta,-dedi. - oy èri, öz sa inam. Nanbasañ ara,-degende, sa inan al la t r p jiberdi. Sa ina jerge tar bol p a ld. Ba s ète bol p o i bastad. Bir kebistiñ i inde bir tar al an eken. Sol tar m s bol p, ète tiñ bas n iyip tastap jüre beredi. Kelse, terekten bir tam r, s naptan bir as al an. Ekevin baya alp na tüsirip, av ldar na ja ndayd. Endi men os arada alay n, r künge eyin tosam. Kelseñ keldiñ, kelmeseñ ketem. Jigit av l na keldi. Köpten körmegen èkesi uvan p, at n èperip, toy ld. Son men jigit zd um tt. Bir küni tañ ald nda tor ay r ldayd. Közin a sa, tük jo. Ü kün boy na süytti. Ü in i küni endi men sa an jo degen dav st estip, ala tor ay bol p uvad. Èzer jetti. z renjidi: -Men èkemdi öltirip kelip edim, sen a r nda m nanday istediñ?-dep. ate menen, um t p ketkenim de ras,-dep, a r nda èke- e esine ayt p, ald nan z kelip ötip, kèdimgidey kelin l p tüsirdi. Han ot z kün oy n, r kün toy n l p, jigit eki at n al p, murat na jetti. 222
29. S IRLI TO AL 162 Erte zamanda bir bay bolad. Mun ñ eki at n bol p, ekevinen eki z bolad. Künderdiñ bir küninde bayd ñ bèybi esi öledi. To al at nn ñ z n ñ ol nan d m kelmeydi. Bèybi e at nnan al an z öte eber bolad. Mun to al at n kündeydi. Bèybi e at nnan tuv an z örmek to id. Bir künder to al at n mun n örmegin a a aras na la t r p jiberedi. z örmegin izdep üyinen p, adas p ketedi. A a i inde jürip üsti-bas para-para bol p j rt lad. Tün bolad. Èlde ayda ot j lt rayd, so an arap z jüre beredi. Kele bir orda i ine kirip barsa, ay aynavl, et asuvl, bira e adam jo. Sol arada z ayd demdep, etti tüsirip tuvrap day ndayd da, özi t l p turad. Bir mezgilde sabavday bes kisi kirip keledi. Bul bes ur n n üyi eken. Kündiz özderi url a keterde tama tar n as p ketedi eken de, özderi kelgende day n bol p turad eken. Bügin kelse tama tar dap-day n, kim ekenin bilmeydi. Özderi oylayd : Bul kim? Eger at n bolsa, a alas p birimiz alay. Kempir bolsa, ortadan e e lay, z bolsa ar ndas lay,-dep aytad da, ay ay salad : Kim de bolsañ, körin,-dep. Sol kezde z: -A alar, men edim, körinuvge uyalam. Kiyimim j rt,-deydi. Ur lar tabanda kiyim berip kiyindiredi. Sol arada z bes ur n ñ ortas nda ar ndas bolad. steytin jum s tama pisiruvmen bol p, on ja s kiyindiredi. z murat na jetkendey bolad. Mun ñ buytip dèrejege jetkenin esitip to al e esi si rmen keledi de, uy tap jat an zd ñ tama na alt n sa ina sal p zd öltiredi. am n söndirip, azan na top ra tolt r p ketedi. Ke ke bes ur keledi. Kelse üy-i iniñ oyran n ar pt, am sönuvli, as day n emes. arasa, esik ald nda ar ndas ölip jat r. Sol arada bes ur att zalan p, renjip, ölgen zd jibekke orap bir alt n sand t ñ i ine sal p, tav bas na apar p oyad. Bul as l zatt ñ z edi, körgen adam uran o s n dep. Bir künderi bir al s jerden añ avlap jürgen hann ñ balas èlgi sand t ñ üstinen ad. Sand t a p arasa, i inde bir duluv z ölip jat r. Sol arada hann ñ balas öli z a a bol p, mañay nda el-jurt a jar salad. Kimde-kim tiriltse, at bas nday alt n berip özin murat na jetkizem,-deydi. Baya si rl to al mun estip, sura an n al p, zd tiriltedi. Tama nda alt n sa inan al p tasta anda z tiriledi. Endi hann ñ balas zd eline èkelip r kün oy n, ot z kün 162 Si rl To al. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 265-269. 223
toy n toylap zd alad. Bir mezgilde zdan appa alt n aydarl bir ul tuvad. z munday bol p murat na jetkenin esitip, baya si rl to al ta kündeydi. Künderdiñ bir küninde si rl to al jaman kiyim kiyinip kempir bol p keledi. Kelip, hann ñ balas men kelin egine j layd : -Men jesir kempir edim, kün köre almay jürgen. Meni as rañdar, balañd bagarm n,-deydi. Hann ñ balas mun bala küttiruvge alad. Bir künderi üyde d m adam jo ta èlgi kempir balan bav zdap, p a t kelin eginiñ töseginiñ aras na t p oyad. Hann ñ balas men kelin egi kelse, bav zdal an balan ol na ustap kempir j lap ot r. Hann ñ balas men kelin egi sol arada j lap esinen tanad. Hann ñ özi de kelip köp ay rad. Bola a ta orn ma han bolarl alt n aydarl ul mañday a simad dep. Son men ba s -balgerlerdi jinad. Kim öltirgenin, kimnen bol an n biluv ü in. Sonda baya jesir kempir tur p aytad : -Os balan kim bav zdasa, sol kisiniñ üsti-bas nda ya töseginde bir belgisi bolma. Sond tan tintip arav kerek,-deydi. Bu an ba s -balgerler de os l p, tintip arap jürse, and p a kelin eginiñ öz töseginiñ ast nan ad. Söytip, balas n özi bav zda an bol p ad. Bu an jurt añ-tañ bolad. Senerin de senbesin de bilmeydi, bira kempir si rmen hand, hann ñ balas n ayday sendiredi. An özinen keldi. Öz balas n özi bav zdad. Bul adam zat nan emes edi. Endi munan èri jürse, bas a üy i teriniñ adamdar n da bav zdav an. Bul bir jalmav z kempirdiñ si rlap alt n sand a sal p ketken z,-deydi. Son men han da, hann ñ balas da senip, a r nda kelin eginiñ özinen körip, barl kiyimin s p r p al p, bav zdal an balas n ol na ustat p, añ rt p uvalap jiberedi. Kelin ek miday dalada añ p kele jatsa, ald nan bir jan an ülken ört ad. Örttiñ jan na kelse, bir j lan bav zdal an balas n al p kele jat p jan an ot a la t r p tastasa, èlgi j lann ñ bav zdal an balas s r p tiriledi. Bul j lan ordal j lannan alastal p an eken. Èlgi jerde kelin ek bav zdal an j lann ñ balas n ñ jan an ot a tüsip tirilgenin köredi de, bul da ol nda bav zdal an balas n jan an ot a la t r p jiberedi. Èlden uva tta bav zdal an bala r rap tiriledi. Appa alt n aydarl bala bol p ad. Kelin ek pen bala dalada künin körip a a tard ñ jemisterin orek körip jüredi. Birs p ra künder, j ldar solay dalada jürip bala özine-özi kelip, endi daladan us, oyan èkelip e esin as rayt n halge keledi. Künderdiñ küninde bala bir jerden a it tav p as rayd. 224
Bala bat r, jav nger bol p l i izdegeni jav bolad. Bir künderi bir javd av p, bir a at alad. e esine kiyim, tama èkeledi. Bala süytip jürip bir jerde hal a ziyan tiyip jat an ü dèvdiñ bar ekenin estip, so an barad. Ü dèvdiñ to san to z saraylar n ñ bèriniñ de i teri tol an èr-türli kiyim, tama, jemister, tört tülik mal, düniye alam t n ñ bèri bar eken. Bala bir künderi os dèvge baruv a attanad. Èdeyi bar p bir jeti so s sal p, ü dèvdi jeñip alad. Eki dèvin öltiredi, al an bir dèvin saray a kirgizip, sa al n diyirmen tas n ñ aras na st r p ketedi. Bala dèvdi av p e esine keledi de, kö irip sonda al p barad. Bar p bükil dèvlerdiñ mülikterine oja bol p turad. Östip jürgende bala añ avlav a pa bolad. e esi jal z alad. Özi añ a keterinde e esine barl to san to z saraylard ñ kiltterin ald rad. Bala e esine jal z-a tilek aytad : M na saraylard ñ bèriniñ de i terinde düniye mülik, tçrt tülik mal bar. Bèriniñ de i terin a p kör, bira ana tur an diyirmen saray n ñ i in a uv bolma,-dep barl sarayd ñ kiltin e esine tastap, bala ay l añ a ketedi. Balan ñ e esi bir künderi jal z i i p s p barl saraylard ñ i in a p körip jüredi. Ayt anday, düniye-mülik mol körinedi. Endi e esiniñ i i p spayt n bolad. Bir künderi baya a pa dep ketken sarayd ñ i in a uv a e esi umar bolad. Os sarayd ñ nesi bar eken, balam nege a pa dep ketti dep, barad da sarayd ñ i in a ad. A sa, i inde bir dèv sa al nan diyirmen tas na st r luvl turad. Balan ñ e esine j layd : -Meni bosat, ne bol deseñ bolay n. ul las ñ ba, bay las ñ ba?-deydi. Bay las ñ ba degende uvan p ketip, e esi èlgi jerde dèvdi bosatad. Dèv e esine tabanda bay bolad. Bira baladan jas r n. Bala üyine kelip e esinen: - in p s an jo pa?-dep surayd. e esi aytad : -Jo, ara m, i im p spayd, ma an alañ bolma. Añ na jüre ber,-deydi. e esiniñ ñ i i p spayt n n bilip, ta da ay l sapar egip añ na ketedi. Sol arada e esi dèvden jükti bol p, bir ul tav p oyad. Dèv men èlgi at n keñesedi. Biz ne bolsa da birimiz bay, birimiz at n erli-zay pt adam bold büytip jas r n p jüruvge bolmas. Tu an balan da jas ram z. Biz büytpeyik, balan öltireyik,-dep. at n o an könedi. Dèv alay öltiruvdiñ jol n üyretedi. Os dan balañ kelgende sen att av r p jat. Balañ j lar, sonda ayt balaña: Barsa kelmes degen ahar bar. Sonda jab lsa a lmas 225
degen ülken saray bar. Sol sarayd ñ i indegi jap ra t suv a ay p i sem jaz lam. Böten dava jo de,-deydi. Ayt an nday, balas kelgende at n att av rad. Emge sol jap ra t aytad. e esi itin serikke dep, al p alad. Èn eyinde al p alma an, bala mun s n bilmeydi. Bala Barsa kelmeske ketedi. Bala bir kün ilik jer jürgende iti art nan uv p jetedi. Bir kezde bala Barsa kelmes ahar na jetedi. Körse, köp adam ölip jat an n köredi. Bir mezgilde iti bastap al p jüredi. Jap ra alat n jerinen bar p al zad. Son men bala amansav jap ra al p aytad. e esi dèvden ta da bir bala tav p oyad. Jap ra t suv a ay p i ip, e esi jaz lad. Bul jol da çltire almay dèvge a ldasad, mun alay öltireyin dep. Dèv: -Barl tama a uv sal p ber. Sonan öler,-deydi. at n barl tama a uv sal p, kelgende balan ñ adl na oyad. Bala i e bergende dalada a iti kelip balan ñ ol nan kesedegi uvd tögip jiberedi. Bala sezbey alad. Bunan da balas n öltire almay, ü in i ret dèvdiñ üyretuvimen at n balas men ol tuza oynayd. Balas aytad : -Düniyede meniñ ol md e nèrse baylay almayd. Jal z-a özimniñ almas l m ana baylayd. Sol kezde e esi oyna an bol p ot r p, almas l n al p balan baylap tastayd. Os kezde baya dèv istik eki temirdi ot a zd r p ot r eken, kele balan ñ eki közine bas p alad. Eki közi a p, bala arañ so r bol p alad. Dèv mun itermelep apar p, bir tereñ ud a tastap jiberedi. at n n, eki balas n al p bas a ja a kö ip ketedi. Bala eki közinen ayr l p, zarlap birne e kün ud ta jatad. bir mezgilde bas a ja t ñ bir bay os ud t ñ bas na kelip jaylayd. Bir uva tta bayd ñ z èlgi ud a suv aluv a keledi. Bar p arasa, zd ñ eleginen alt n sa ina ad. ud t bar p arasa, eki közi so r bir jap-jas jigit ud tübinde sarnap jatad. ud tan ar p alad. z a bolad èlgi bala a. Son men bay elge jar salad. Ol: -Kimde-kim balan ñ közin jazsa, at bas nday alt n beremin,-dep. Üytkeni bayd ñ z n ñ a boluv sonday, uy -külkiden, tama i uvden alad. Bir künderi bir kempir kelip, bayd ñ alt n n alad da, balan ñ közin jazad. Bir ay degende baya sav alp na tüsedi. Son men z jigitke tiyip, bala bayd ñ ul nday ja s ömir süredi. Bul bayd ñ elin j l na ü ret ü dèv av p talayd eken. Bul ü evi èlgi dèvden tu an ü ul. Bala baydan ru sat surayd : Eger eldi apsa, men ars ay n,- 226
dep. Baydan ru sat bolad. Bir mezgilde andat p ü dèv eldi aba basta anda olard ñ betin ay r p, küreske kelgen ü evin de ü ja a la t r p bastar n jarad. Bie mezgilde esin jiy p tan sa kelse, bul öziniñ e esi baya dèvden tap an ü balas bol p ad. Sonan keyin ü inisimen tan s p, ol ü ul baya dèvdi öltiredi 227
30. ARA JILAN MEN A JILAN 163 Bur ñ zamanda ja s bir mergen bol pt. Añ arap kele jatsa, eki j lan töbelesip jat r eken. J lann ñ biri ara, biri a eken. Kelip arasa, ara j lann ñ tüsi suv öte jaman eken. Mergen aran öltirip tastapt. Sonan soñ a j lan tur p, bir nèrseni jalap alad. Tüsi a, ma an da jala depo t r ma? -dep mergen de èlgi nèrseni jalap alad da, sol sa at nda jer üstindegi nèrseniñ tilin tügel bilip ketedi. J lanmen söylesedi. J lan: Ekevimiz endi dos bolay jène til bildim dep kisige aytpa! -deydi de, at bas nday alt n beredi. Til bildim dep aytsañ ölesiñ,-deydi. A j lanmen dos bol p üyine aytad. Alt nd üyine apar p tastap, aytadan añ arap jürip, bir bayd ñ üyine onad, sonda tünde as r ulid jène os tünde boran bolad. Bayd ñ oy ad. as r: Bayd ñ oy n jeyim, bolmasa ona n ñ at n jeymin,-deydi. On mergen bilip ot rad jène ogan javapt oradan ara töbet söyleydi: Men tük jegizbeymin, eger de ona m adl na oy an taba ta etin ma an berse,- deydi. Tama piskennen keyin bergen etin ona itke beripti. Son men jat p uy tasa, att boran so p oy p ketedi. oymen Birge at ta ketedi. Sonda bay: Mald rad oy, utt ona bolsañ mal aman alar edi,-deydi. Mergen: Bay, j lama, mal aman, tab lad,-dep uy tay beripti. Tañ at an soñ bay men ona mal men att izdep ekevi kele jatsa, ara töbet bèrin iyirip jür eken. as r da töñirektep sol jerde töbetpen añd s p tur eken, bulard körip, as r a a jöneledi, bira töbet ay rmalap as rd jibermeydi. as r olga tüsedi. ona at n aman alad. Bay da oy n aralap aman ekendigin körip: ona, sen utt ona bold ñ ala an ñd al p ket! -deydi. Sonda bir ur a sar bas to t mañ rayd. Mañ ra anda s : Bes j lda m ñ bolam! -degen eken. Mun mergen bilip, sar to t a en sald da: Bes j ldan keyin alam, os to t m ñ bolad,-deydi. Bes j l tol annan keyin mergen ayt p bayd ñ üyine kelip: Uva dal oy md ber! -deydi. Bay uva das nan tan p: oy berem dep ayt am jo p n,-deydi. Ekevi jüginip bir az bige kelip bastan-aya sözdiñ jönin ayt annan keyin o an az : oy ñd eki a a jolmen ayda, mergenniñ üyine aray jürgen oyd mergen als n, öz üyine aray jürgendi sen al! -dep bilik aytad. Bay könip oyd aydayd. Mergen 163 ara J lan men A J lan. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 196-198. 228
ja a arap sar bas to t bastap m ñ oy ad da, mergen ol m ñ oyd al p üyine aytad. Son men bay bolad. at n törkinime baram deydi, jaz tur m törkini tay ergen buvaz biye mingizedi. at n bolsa jène eki abat, besiktegi balas men ne e kün jat p üyine ayt pt. ayt p kele jatsa, tay bar p biyeni emipti. Enesi: aytip emesiñ, üstimde ü ev, özim de buvaz, ar ap kelem,-deydi de, tayd uv p jiberedi. On mergen bilip külip jiberedi. Sen nege küldiñ? -dep at n surayd. Aytsa öledi, aytpasa at n ketedi. s l annan mergen: Üyge bar anda aytay n,-deydi. Üyine kelgen soñ: Sen jolda sözdi ayt! - dep, at n bolmayd. Mergen bir mald soy p, jurtt jiy p, jönin aytpa bolad. Mal n soy p jurtt s rt a ar p at n na aytay n dep ot r anda, üyge eki tav kiredi de, ète tiñ ald ñda biday n ibiyi jeydi. Men mergen emes, at n na s r n ayt p ölgeli jat an,- dep ibiyin tistep ète talap tastayd. Sodan mergen de at n n sabayd. Onan keyin at n or p aytadan suramayt n bol pt. Mergen tav t ñ ar as nda aman ölmey al pt. Ta da bir kezde añ arap jürip, bir tave ki at p al p soy p jep ot r anda ula na bir dav s keledi. Dav s: Jal z e kimdi at p ald ñ jazañd as r bersin! - deydi. Mergen on t ñdamastan üyine aytad. Ke ke taman jolda bir keruven on p jat r eken, mergen sol keruvenmen Birge dala a onad. on p ot r anda as r ulid. as r: Sur mergendi bügin ne lsam da jep oyam n,-dep ulid. Mergen keruvenge: Ne bildiñder? -deydi. Keruven: Tük te bilmedim,-deydi. Mergen: -Ende e meni as r jeydi,-deydi. Keruven jer az p ol mergendi jerge t p, üstine kiyiz tösep jat p alsa, as r bir ja nan az p al p mergendi jep ketipti. 229
31. SÜLEYMEN MEN D AN I 164 Baya ötken uva tta, hal diñge ba ngan zamanda Süleymen pay ambard ñ uva t s nda èlemdegi barl hayuvandar, ösimdik, özen, tav tir iliktegi barl zatt ñ bèri Süleymen pay ambar a ba n an eken. Barl jan-januvard ñ pat alar j l say n pay ambar a kelip, esep berip, ülken jiy n urad eken. Sol Süleymeniñ uva t s nda bir adam jasa an eken. Ol öte keremet di an bol an eken. J l say n ekken eginderi öte bitik p, èlemdi z t r p, jan na ötken jand eriksiz özine tartad. Sol di an n ñ ekken eginin köruvge j l say n köptegen peri teler jinal p turad eken de, oñtüstikten Süleymen pay ambar a jinal s a kele jat an us pat alar peri telerdiñ aras nan èreñ ötip, j lda jiy nnan eki-ü kün ke igip keledi eken. Ta da jiy n a kele jat an us pat alar di an n ñ ekken eginin köruvge kelgen peri telerdiñ aras nan ü künde èreñ ötip, ta ke igip keledi. Bul alay bold eken dep, oylayd olar. Bileyik i os di an n. Di an ekende Süleymen pay ambard av z a bir alarm a eken özi. Os n pay ambardan surap bileyik i. Bur n day on a t künge soz l an ülken jinal s bolad. Jinal sta èr pat a öziniñ jum star jay nda esepterin beredi. Barl pat al tar söylep bol annan keyin or t nd sözdi pay ambar söyleydi. Pay ambar söylep bolgannan keyin jaña us pat alar Süleymenge sura oyad : -Ta s r, èlemniñ pat as, ru sat etseñiz sizden bir sura sura al ot rm n. -Ayta oy, suñ ar m sura sura ñd. -Ta s r, os jolda bir di an bar. On ñ ekken di an öte biyik p, j lda sol bitik egindi köruvge tükpir-tükpirden barl peri teler jinal p, jinal an peri teniñ köptigi sonday, aras nan biz eki-ü künde èreñ ötip, jiy nnan l i ke igip kelemiz. Sizden surayt n sura m: Sol di an j lda egin ekkende jène on s raps z taza jinap al anda sizdi av z na bir ret alarma eken? Meniñ eñ bilgimniñ keletini os, ta s r. -Suñ ar m, bul sura ñn ñ an n bilip, kelesi j l jinal sta ayt p bereyin,-dep, pay ambar barl pat alard tarat p jiberip, özi di an n izdevge ad. Jelge özin sol di an a apar p tastav n buy rad. Jel ayt an n eki etpey közdi a p-jum an a pay ambard di an a al p-jetip keledi. 164 Süleyman men Di an. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 177-180. 230
Di an Süleymendi tan p, kelip sèlem beredi. Paygambar sèlemin al p, öziniñ di an ekken tañ alarl mol di and köruvge kelgenin aytad. Di an on uvan pen ars al p, or l p-bas l an bidaylar n, onan soñ èli or l p bitpegen kisi boy al ñ biday n körsetedi. Süleymen pay ambar di an n ñ etken eñbegine raz bol p, endi bul di an n ñ öin av z na alat n n, èlde almayt n n bilgisi kelip: Siz öte eñbek il, arapay m jigerli, a ld, önerpaz adam körinesiz, ekken di an ñ z öte bitik p, köruvge èlemdegi jand nèrseler men peri teler eriksiz jinalad. Meniñ bilgimniñ kelgeni, siz dèndi al anda ne dep alas z? -depti. - Bismilda dep sebemin. ara azan, sar balan ñ am ü in bere kör, tabi at dep, eñbegimmen alam n,-deydi, di an Süleymendi av z na almayd Bu an a uvlan an Süleymen biday, jer, suv a: Biday, sen endigi j l önbe, al jer, sen an a biday sepse de öndirme, al suv, r kez tömen tüs,-dep èmir beredi. Di an mun biledi. Biledi de dayarl t kü eyte bastayd. Kü -kölikti, ural saymandard küzden saylap, köktemge deyin bèrin de say p oyad. Kütken köktem de tuvad. Di an enbek etuvge kirise bastayd. Sebetin bidayd jeti kün uday suvdan armay böktirip, bir ayda an jerin ar lay ret aydap, jeti ret t rmalap bidayd sebedi. Biraz kün ötkennen keyin egin bur ñ j l a ara anda on ese art bop bitik ad. Endigi suvarat n kez keledi. Suv a kelse, suv öz deñgeyinen r kez tömen tüsip ketken. Di an jügirip Süleymen paygambard ñ èkesi Dèvit pay ambar a kep, ne isteytinin biluvge a l surayd. Dèvit pay ambar o an ara, balta berip: Sol özenniñ jo ar bas nda bir j rada köktegen ülken tüp a a bar. Son kesip, kömir p ja p al p kel,-deydi. Di an ara men baltan al p, ayt an a a n tav p alad. A a kölemdi, ülken èdemi a a eken. Kesuvge de imayd, bira kespeske de bolmayd. A r a a t kesip, ja p odan to z ap kömir alad. T rm tap jayav ar alap ud t ñ bas na jetkizedi de, Süleymen paygambar a ayta barad. Dèvit tösti, bal an, körikti os p ar alat p, suv a kelip, bir jerinen r ornatad. O an r elekti atar nan sal p rd aynald ra 231
bastayd. Munday kü ke day alma an suv aspan a ap p, barl suvland rat n sol ayma a tarayd. Suvar l p suv a an an egin bur n s nan da ja s köterilip b lt r j l na ara anda on isa art bop ad. Endi o an köruvge jinal an peri te b lt r dan on isa art jinalad. Bükil sol alañd peri telerdiñ jiy n basad. Bur n èdetin e us pat alar ta uva t nan ke al p keledi. Süleymen paygambar jinal s n bitirgen soñ, us pat as n ñ biri ta da b lt r day: Ta s r, os b lt r ayt an di an m sizdi av z na alarm a eken? Biy l ekken egini b lt r a ara anda on isa art bitik t, o an jinal an peri te on isa köp bold. Solard ñ köp iliginen èreñ ötip, biy l bur n dan da köp uva t ke igip keldik,-dep surayd. Bul sözge i tey a ulan an Süleymen Mun men os jol bilip keleyin,-deydi. Jelge minip a uvlan p kelgen Süleymen, tu m a: Sen nege meniñ buyr md or ndamad ñ. Meniñ pa degenim ayda? -dep a uvlana surayd. -Ta s r, men or ndamay n dedim de, jeti kün suvga sal p tun t r p esimi tand rd,-deydi tu m. -Al sen nege öndirip aras ñ?-dep jerge a rad. -Ta s r, meniñ öndirmesime oyd ma, jeti ret j rt p, jeti ret t rmalap èbden esimdi tand rd. Suv i ip azir ana esimdi jiy p turm n,-deydi jer. -Suv, men sa an jer betine pay r kez tömen tüsip ket degenim ayda? Nege or ndamays n? -Ta s r, men sizdiñ ayt an ñ zd or ndad m. r kez tömen tömen tüsip te kettim. Bira o an Dèvit oy an jo, eriksiz aspan a ard Budan è nèrse payt n n körip, eñbektiñ tübi neni de bolsa jeñetinin bilgen Süleymen: Eñbek l an als n dep, jürip ketipti. 232
32. AM T 165 Erte zamanda bir am it degen pat a bolad. Bul kisi hal na tüzuv, ara ld a jarat n èdil bolad. Jène bir jomart eken. Os n ñ jomartt n bilgesin al anbay att bir kisi keledi de: - am it, sen n jomart bolsañ ma an ü künge pat al ta ñd ber!-deydi. Ü künnen soñ öziñe ayt p beremin,-deydi. Sos n jarayd dep, ü künge am it pat a pat al ta n beredi. al anbay pat al ta t al as n az nan ñ eñ düniyesinen hal a düniye, mal berip özine arat p al p, özin pat a l p saylatad. Ü künniñ i inde özi pat a bol as n am it pat a a: Endi sen bul pat an ñ i inde tura almays ñ, öziñ bas a jerge ket!-dep jarl beredi.-ketpeseñ bas ñd alam n,-degen soñ, jayav at n-balas n al p, ki kene arba süyretip jönelip kete barad. Künderdiñ küni bol anda elsiz dalamen jüre-jüre bir jal z a a t ñ jan na kelip, ba r a ay uy p i ip ot rsa, jan na bir keruven kelip tüsedi. Olard ñ jastar as l p i üv ü in bulardan kelip ot al p ketedi. Bar an soñ jastar aytad : - irkin-ay, anav aga t ñ tübinde ot r an ay r kisiniñ èyeli bir körkem eken. Keruven ba s s, sizge lay kisi eken. Siz alsañ z aytedi?-dep. Keruven ba s s aytad : -Sender èkelip berseñder, men alay n,-deydi. Bard da l i jelbas bozbalalar am itti baylap tastap, t nd tart p al p kete barad. Keruven savlap ketip, am it balas na ol n e tirip, ü evi zarlap j lap keruvenniñ soñ nan jügirip-jügirip aras üzilip kektesin öz künderin körmekke jüre beredi. Jüre-jüre kele jatsa, jan nda eki erkek balas n ñ birevi eki jasta, birevi bir jasta eken, kün st, ildeniñ uva t eken, èbden ar ayd. Bir özendi ja alap kele jatsa, ki i balas öldedim dep, suv surayd. am it ülken balas n jard ñ jiyegine oy p, ki i balas na suvd ñ jiyegine apar p suv beredi. Suv berip jat anda jard ñ bas nda tur an ülken balas n bir as r ol nan tistep iy na sal p ala jöneledi. am it suv berip jat an balas n tastay berip, ayta tap as rd tura uvad. as r jetkize me, balas n al p kete barad. as rd ñ aras üzilgesin endi suvd ñ jiyegindegi balas na aray jügiredi. Bul balas jal z al as n or p, albala tap jügirem dep, a p jat an bula a bar p kup berip tüsip ketip, suv a kete barad. am it pat a eki balas nan ayr l p, esinen adas p, a l av p ulap, biraz zaman özenniñ 165 am it. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 185-188. 233
mañay nda jürip, ölgenniñ soñ nan ölmek bar ma, öz künin körmekke ay r surap, eldi aralap kete barad. Sodan on alt j l ötedi. Bir künderi am it bir ahar a kelse, munda ülken jiy n, mèjilis bar eken. etinde bir üyden: Anav köringen jiy n nemene? -dep surayd. Ol üy aytad : -Bul ahard ñ pat as ölip, son ñ orn na pat a saylay n dep jat r,-deydi. am it: - alay saylayd eken?-deydi. Ol üy aytad : -Munda bir dèvlet us degen us bar. Sol ust u rad. Sol us kimniñ bas na onsa, son pat a saylayd -deydi. am it sol üyden p jayav ketip bara jatsa, bir us kelip bas na onad. ust ñ soñ nan eki kisi kelip: -Oñba an ay r a ond,-dep, am itti ur p, ust al p köp ilikke barad. Bar an soñ köp ilik eki kisiden ust ñ kimniñ bas na on and n surayd. Ol ekevi: -Bir oñba an ay r n ñ bas na ond,-dep javap beredi. Biz on èkelgemiz jo,- deydi.-öz künin köre almay jürgen kisi pat a bola ma? -deydi. Köp ilik: Ol dur s emes, ol pendeniñ ayt an men jüretin us emes. Ol birdemeni biledi. Ekin i ret ust u r, bar p onsa, al p kel,-deydi. Son men ust ayta u r p jibergende ta bar p am ittiñ bas na onad. am it bas na ond rmay, ta urad eken dep, jo ar aray aray ol n erbeñdetip jügirse de, us bolmay bas na onad. Sol jerde èlgi kisiler: -Endi urmaym z!-dep, a l ayt p am itti köp ilikke al p kelip beredi. Kelgen soñ köp ilik am ittiñ jönin surap biledi. am it bas nan ke ken uva i an bastan-aya aytad. Sonan soñ köp ilik am itti pat a l p saylayd. am it pat a bol an soñ bur ñ öñine kelmese de, edèvir jinal p a l na kelipti. Söytip èdil pat a bol p tur anda biraz uva ttan keyin am itti bas a bir pat a ona a a rad. Sonan bul ona a bar p jatad. am itti a rgan pat an ñ at usniden eken. usniden pat a on alt -on segizderdegi jastardan èsker jinayd eken. Esiginiñ adl nda bir ülken küyme turad. Mun ñ av z na ul p sal p oy an. Os küymeni künde-künde eki èsker küzetip turad. Bul küymeniñ i indegi am it pat an ñ at n n al a da al p ketken keruven ba s s os usniden pat a eken. at nd al p kelgen soñ jönin surasa, özi am it pat a a ökil bol p p, ja n kisi bol as n at nd özine bereyin dep, küymege sal p adam a körsetpey 234
sa ta an eken. Os eki èsker küzetip ot r an küymesiniñ i inde am ittiñ at n ot rad eken. am it pat a mun bilmeydi, tünde üyde uy tap jat r edi, küymeni küzetip tur an eki èsker uy tamay turuv ü in birinen-biri èñgime surayd. Sonda on jetidegi ülken èsker: Men sa an bir èñgime aytay n,-deydi. Jan nda èsker: Al, ayt,-deydi. -Men am it degen kisiniñ balas ekem. Ol bir özende ki i balas na suv berem dep, meni jard ñ ast na oy p ketken jerinen meni as r al p ketipti. Pèlen e bayd ñ üyiniñ jan nan ötkende on ñ as r alat n bir iti bar eken, sol it meni as rd ñ av z nan al p al pt. Sodan soñ bay meni as rap al p, adam l an eken. Bir a uvlan anda: Sen oñba an, am ittiñ balas s ñ! -deydi edi. Bul èñgimeni küymeniñ i indegi e esi t ñdap ot rad. Endi söz ki i on alt da s na beriledi. Bul aytad : -Oybay-av, men de am ittiñ balas ekem. Seni as r al p ketkende, men suv a ketken ekem. Sodan men suvmen a p bara jat anda suv diyirmeniniñ bas na ilinip, son jürgizip tur an al ustap al p tiriltip, adam l p meni as rap al an eken,-deydi. Sonda ekevi de s rlar n söylep bergende, küymeniñ i inde ot r an e esi: - ayran ul n m, senderdi de köretin kün bar eken-av!-dep ay ay sal anda, ekevi küymeni buz p jiberip, i inen e esin suv r p alad. Ü evi tab s p j lap, eñirep mav n bas p, e esi küymeniñ jan na tösek sal p, eki balas n eki ja na al p jat p alad. usniden pat a erte namaz a tursa, küyme tas-tal an. Kat nn ñ jan nda eki èsker jat r eken. Hann ñ oy na übè keledi. Eki èskerdi öltitmek i bolad. Bas a bir jendetke: -Bar da ana at nn ñ jan nda jat an eki èskerdi öltir,-dep buyr beredi. Èlgi jendet barad da, bireviniñ ol n ñ üstinen l pen av p kep alad. Bala r ldap u p türegeledi. Bulard ñ dav s men tör üyde uy tap jat an am it oyan p, dala a jügirip sa, baya eki balas men at n esiktiñ adl nda tur eken. Jügirip kelip törtevi uvlas p, j las p körisedi. Sol jerde bar p tab s an eken. Sodan at n-balas n al p, usnidendi öziniñ ahar na ertip bar p, birne e kün toy l p, sonda bar p am it pat a bur ñ öñine kelgen eken. Mun ñ art nan usniden pat amen a ldas p, ekevi èsker jinap, bur ñ özin uv p jibergen sum a bar p, eline kisi jiberip; So sa ma, jo bolmasa, meni uv an sumd bizdiñ ol m z a bere me? -dep jar salad. Bul habar bar as n eli sumd ustap beredi. Sol jerde am it ülken balas n ahar a pat a oy p, sumd öltirmey jayav aydap oya berip, eline kelip os men aman-esen murat na jetken eken. 235
33. A A AT 166 Baya zamanda ata t bir pat a bol pt. On ñ kündey suluv ü z, aydan appa bir ul bol pt. Künderdiñ küninde pat a a önerpaz ü jigit kelipti, on ñ birevi ol na tav s (körkem tükti us), birevi m stan istelgen oñ rav, birevi a a tan so an at ustap kiripti. Olar a pat a: - Bul köterip jürgenderiñ nemene?- dep saval oy pt. Tav s usta an jigit: - Ta s r, siz at ñ z atar nda pat alardan as an ul pat a bold ñ z. Biz sizdiñ zaman ñ zda o p öner tap an kisiler edik. Sizge önerimizben istegen tab s m zd èkelip ot rm z. M na meniñ ol mda tav s jand sa at. Ol èr sa at say n a r p, ötken mezgildi bildirip ot rad,- dedi. - Jarayd, isimen dèleldemese, av zben ayt an a senbeytin edim,- dedi pat a. Tav s èr sa at say n a r p, öner iniñ sözin dèleldedi. n na közi jetken pat a: - Öneriñe ana attand m. zmetiñ ü in ne bersem riza bolas ñ?- dedi. Önerpaz irkilmedi: - Önerime ana attansañ z, ma an ülken z ñ zd beriñiz. Sizge bala bol p, önerimdi öristete beruvime jol a ls n,- dedi. - Jarayd, tilegiñ bols n,- dedi pat a. M s oñ ravl a ararp: - Bul oñ ravd ñ anday asiyeti bar?-dedi. Jigit: - Ta s r, oñ rav m etten keletin javd biledi. a pa a ilip oysañ z, anday ast oyla an kisi bolsa da ala a kirgende s ld rlap d b s arad. Sizdiñ memleketiñizdiñ avipsizdigi ü in èdeyi arnap so t m,- dedi. - Jarayd, a pa a bayla. Öneriñ dèleldengende tilegiñdi berem,- dedi pat a. - up bolad, ta s r, önerimdi körgen soñ ma an ortan z ñ zd beresiz,- dedi jigit. - A a at ñda anday asiyet bar?-dedi ü in i önerpaz a. - Bul keremet emes, ta s r. ol mnan so an önerim. Mun men u p, tilegen jerine baruv a bolad,- dedi jigit. - Olay bolsa, minip köreyik. U an n körmey e nèrse berimleydi,- dedi pat a. 166 A a At. Kazak Ertegileri. C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 9-24. 236
Bul keremetti körgeli köp jigit jiy ld. Èrkim at a minip aya tar n tebinip kördi, a a at orn nan oz almad. Pat an ñ balas kelip at a mingende, önerpaz om rav nda bir tetikti oz ap jiberedi. At köke köterile bastad. alan ñ aras körinbey bara jat anda, pat an ñ balas bul meni urt al istegen bir zat bolar dep or t. Att ñ büyirin sipalap jürip on ja nan bir, sol ja nan bir orazd ñ bas nday eki tetik tapt. On ja n oz a anda jo ar örlep, sol ja n oz an anda tömen tüsetinin bildi. A a att ñ bas n igerip, ala an ja na u p kete berdi. Jerdegiler ahzadas n u r p jiberip, a an keler eken dep kütip ala berdi. Pat an ñ balas kökti sayrandap, talay alan ñ töbesinen ötti. Bir mezette kök a a t, a n suvl, bav-ba al bir ala a közi tüsti. Bul anday ala bold eken?.. ay memleketke arayt n jer eken? dep oylayd. ala a z annan sonda tüspek i bold. ayda, bultt ñ üstinde ü kün ilik biyikke u p jürgen at jaylap jerge tüsken e kün bat p arañ bol p ald. ahzada at n jaylap èkelip bir keremet biyik üydiñ töbesine tüsirdi. Künimen köke u p ar a an ahzada üydiñ üstinde demal p ot rad. alan ñ eli jat p, kö ede juruv iler sayab rlay bastad. ahzadan ñ arn a p, as i uvge zav att so p, üydiñ töbesinen sarayd ñ i ine köz sald. Sarayd ñ i inde b r etken jan körinbeydi, beyne bir bos tur an düniye siya t. ahzada üy töbesin jagalap jürip, jerge tüsetin sat kördi. Sat men tömen tüsip, jer üstindegi juma siya t sarayd ñ i in kördi. Üydiñ barl alt n, kümis, gavhar, ja utpen bezelip, bur n közi körmegen mbatt müliktermen jasavlan pt. Bir ajap os n a bay sarayd ñ i inde b r etken jan jo. ahzada aralap t da, adam jo sarayd ñ i inde jal z jat s kelmey, üydiñ üstine p, att ñ as nda boluvd ma ul kördi. Tünnen birne e uva t ötkende bir jar körindi. Jar usta an adam eken. Ol birte-birte sol saray a ja nday berdi. Ol bir mezette saray a jetip esiginen kirdi. Üy üstinde ot r an ahzada olardan közin ay rmay arap ot r edi. Jar t kötergen ol na jalañ l usta an bir jigit eken. On ñ aynalas nda birne e zdar keldi. zdard ñ ortas nda as an suluv bir z bar. Ol zd ñ ajar na arnap a n m naday bèyit jaz pt : A kümis, ayday jüziñ a l an gül, Meruyert ot z tisiñ, a ñ sümbil. Jüregim közin jum p gülstan a r ap küy, onuv ü in u t bulbul. 237
Ol körinis sipat men sol alan ñ pat as n ñ z ekenin tan tt. Èkesi z n ayr a tèvir köredi eken. Sond tan on ñ e bir tilegine böget bolmay, os sarayd oy nsav uruv na arnap sald r an eken. z köñil köteruv ü in saray a kelip, eki-ü kün tur p aytadan èkesiniñ saray na ayt p ketedi eken. Bul keluvi- a a at minip, aspand sayrandap jürgen ahzadan ñ kelgen künine tüyisti. Köp zd ñ ortas nda jal z jigitten ahzada jas anbay üydiñ töbesinen tüse ld, l t saytanday kökten sap etip tüse al an jat kisini de ap berip ustay ald. Tegevrindi bula öksen ahzada ol men oy p jiberdi. Tald rma deneli, èlsiz jigit eken, anba tay domalap u p tüsti. ol nda l n tart p al p, ahzada suluv z a aray umt ld. l t jala tat p kele jat an kisiden üreylengen zdar, s r l p jüre beredi. Ol suluv zd ñ ars ald na kelip to tad. z on ñ betine arap: - Jan m-av, èlgi èkem ayt p jürgen Zèñgi pat as n ñ balas senbisiñ?- dedi. - Dèl özi,- dedi ahzada, tügine tüsinbegen tos n sözge. - Oybay-av, èlgi tüsi jaman, kömirdey ap- ara degeni ayda?.. Öziñ mülde av z a ürip sal anday èdemi ekensiñ oy. Èkem körmey or p jür me, èlde meni alda an ma?.. - Ma an köz köz tiyedi dep ayt an bolar. Bolmasa anday ekenimdi körip turs ñ oy,- dedi a a att pat an ñ balas. n nda ol zd Zèñgi pat as n ñ repeysiz balas surap, o an èkesi bermey oy p edi. z sol eken dep ald.- z ol kezde ñ ay kelse küyevdi jek köretin mezgilden ötip, küyev kelse z day n deytin künge jetken a bolat n. z ahzadan ol nan ustap, atar ot r p, èñgimeni so a berdi. zdar tal p jat an jigitke es ji z p, bas n kötertti. zmet i jigit bas n köterip, l n izdedi. zd ñ bèri: - Eseñgiregen bay us-av, on ñ nesin izdeysiñ èlgi öziñdi bir ur p alpa tay u r an birev ald. - Ol kim özi? - Kim ekenin saytan bile me? Èytevir kerdeñdey bas p bard da, pat an ñ z n ñ as na ot rd. Seniñ l ñ on ñ ol na tigen soñ bèrimizdi r p tastayt n birev gar dep jan na da bara almad,- dedi. Jigit- Er Asan pat an ñ z n avip- aterden or av ü in jibergen zmet isi bolat n. Ol pat an ñ ald nda da zd or avga javapt bol and tan, 238
om ravlap kirip ketken ahzadaga amals z keldi. Bira, alga so t sta beti ayt p al an sorl e nèrse ayta almay, jaltara söyledi. -Ta s r, sizdi kim dep biluvge bolad? Perimisiz, j nb s z? uday ay köginen tüsirip tur?..-dedi. zd ñ as nda zuvl turgan jigit: -Seniñ men siya t ahzada a j n dep aytuvga anday a ñ bar edi!-dep zmet ige l t ala umt ld. Ol eki ol n us r p ke irim suray bastad. -Ta s r-av, meniki jön surav edi oy, mun a nege aharland ñ z? - alay aharlanbay n?.. Men pat a z n ñ küyevi bolsam, sen meni j n dep s a las ñ. - afuv et ta s r. Eger j n bolmasañ, pat a z na e kim sizsden art lay t küyev bola almayd demek i edim Jigit pen zd ñ alay ot r an n körgen zmet i öz bas na z aynalas nan tüser payda, ziyan körmese de i ine bir türli z an t payda bop, saraydan a jügirip zd ñ èkesine keldi de, samb rlay söyley bastad. -Oybay, ta s r-ay, taza ermende bold m. Oy, uday-ay, mundayd kim köripti ula estigendi köz köredi degen os eken mas ara-ay,-dedi. Pat a tügine tüsinbey sas p: - Ne bop ald? Sorl!-deydi añ ray p betine arap. - Nesi urs n, ta s r, z ñd bir j n kelip om ravlap jat r, aydan kelgenin aydam, biz sarayd ñ i ine kirisimen bas sal p, kiyip ala jöneldi. z ñ da ket ar degen jo, ikemine köne berdi me, alay -La net javs n, sen itke! ol ña l berip, seni nege oy p edim ol jerge?!-dedi pat a. - oy an ñd ayteyin, ta s r, tegevrindi j n bir oy p jiberip, esimnen tand rd da, l md tart p almad ma - Ne sandal p ketti m na o a?!-dep, pat a l n baylay zd ñ saray na jügirdi. On ñ ald nan zmet i zdar jügirip t. Olardan pat a: - zd ñ hali ne bol p jat r?-dep surad. -Biz de tük tüsinbedik. Ta s r Èytevir èp-èdemi bir jigit z ñ zd ñ as nda ot r. Kökten tüsti me, jerden t ma? aydan bileyik Pat a l n suv ra jigitke umt ld. 239
Jigit z a arap: -M na kèri buvraday ab n p kele jat an seniñ èkeñ be?-dedi. -Dèl son ñ özi,-dedi z teris arap. ahzada da l a moyn n us n p turmad, tart p al an l n ala ars umt ld. J n ba, adam ba, èlgi belgisiz kisiniñ sus pat an da bast. Ol ündemey l n nap a sala oyd. Kenet tüsin j l t p: -Balam, a uvd oy öziñ kimsiñ? J n ekeniñdi, adam ekeniñdi bilmey dal bol p turm n, a p ayt?-dedi. Jigit l n ñ u n jerge adap tur p: -M na z ñ zd s ylama an ñ ü in turgan jerinde turap tastar edim. Bolmasa, eregiske kelgende öziñdi eki büktep, eliñdi jaypap tastayt n ahzadan j n a uygaruv a anday a lar ñ bar? Jay zmte ileriñdi nadan deyin desem, sanal pat a seniñ ayt p turgan ñ m nav. Tegi özderiñdi j n jayla an elmisiñder, sonañ bas a av zdar ña söz tüspeydi?-dedi. Pat a on ñ sözinen seskeneyin dedi. Degenmen tipti ündemey aluv a bolmad : -Ey, pat an ñ balas, bergen habar ñ, jibergen el iñ ayda? Jel avdar an añba tay sarayd ñ i inen p men os zd ñ küyevimin, èkesi ma an berdi dep so ps ñ. Sen ma an a an söylesip, ay jerde jol p ediñ? Munday is ns z ötirik ayt p kökuvge bola ma? Eger ordada urald kü terimdi jiberip l pen i alat p tastasam, meniñ ol mnan kim ay r p alar edi!-dedi. On ñ javab na ahzada bögelmey: - Men sizdiñ ayt p tur an ñ z a tüsinbeymin Nadand pa? Ya bolmasa os zd menen art kimge berer ediñ? Al, bat rl na z sañ menen art bat rd aydan kördiñ? Èñgimeniñ eñ s as - men ne aytsam da ma ul dey ber,- dedi. - Ne aytpa ediñ?! - Meniñ aytat n m, z ñd z an p, edireñdep turs ñ. Ur s ñ kelse, azir jekpejekke a. Öltirgenimiz zga iye bola oyay. Al, ogan köñbeseñ, bügin men os saray a onam, erteñ bar èskeriñdi j y, menimen ur ss ñ, öziñ z na ara da tur. anday rs nan sa tasa bir sa atta bèrin jay ap berem, öziñde an a èsker bar?- dedi. Pat a o an ejireye arap: - r m ñ urald èskerim bar! urals z zmetkerlerim r m ñ, sen jay ap salat n öp emes, bèri de adam. 240
- Meyli, kün a maydan a s n. Bar p habar ber. Meni ur suv a baylad de. Eger èskeriñ meni öltirse, meni kördim dep aytpays ñ. Jabuvl azan jabuv men ala beredi. Eger men jensem, z ñd alam, ayt an m ayt an m ayt an. Bul söz sizge tüsinikti me?! Pat a keyingisin ma ul kördi. Bul jürek jut an bir dèv eken dep oylayd. Erteden kün a ur suv a to tam jasap, özi ahzadamen èñgimelesuvge kiristi. Èñgimelese ot r p, ast rt n vèzirine kisi jiberedi. Baruv kisige: Èskerdi tügel jinap uraldand rs n, bul kelip ot r and jal z adam demesin. Oñay emes, day nd t kü ti jasap, alayda jenetin aralar n jasas n,-dedi. Pat as n ñ èmirin zmet ileri vèzirine jetkizip jatt. Pat a ahzadan ne e aluvan èñgimemen aldand r p tañ at rd. Öz ordas na bar p ta na ot rd da, èskerine so s maydan na keluvge buyr berdi. Bir ja s at a alt n er sal p ahzadan ñ minuvine lay tad. ahzada ol at a minuvden bas tartt. -Ald men èskerler, ur sat n jerine jinals n. Men èskerdi körmey at a minbeymin,-dedi. Pat a on at a min dep ostamad. -Meyliñ, köñiliñ nege so sa son iste,-dedi. ahzada jayav èsker jinal an jerge keldi. Pat a èsker bas lar na: -Bul jas ta bolsa, talab tavday bir dèv körinedi. Sendermen jal z so s p, bèriñdi jeñbek özi de suluv jigit eken, bira belgisiz birevdi z ma alay küyev eteyin! Nayzalar ñd anda aylat p, tirep tura al ñdar,-dedi. ahzada èskerdi körip pat a a: -Jarayd, èskeriñ ur suv a turad eken, endi at a mineyin,-dedi. Pat a: -Os attardan tañda an ñd min de, ur sa ber,-dedi. -Bul attar meniñ minuvime jaramayd, öz at ma minemin! -At ñ ayda? -At m z ñn ñ üyiniñ üstinde tur. -Ol ötirik. Üy üstinde at tur an n ol zaman da, bul zaman kim körgen -Körmeseñ, köresiñ, zmet ileriñdi jiberip at md ald r,-dedi. Birne e kisi bar p, üy üstinde tur an a a att al p keldi. El tama alap a a att arast. At sonday èdemi jasal an bir zat edi. Bira a a at so s a alay ural bolma? Keybirevler: 241
-Bul ahzadan ñ deni sav bolmav kerek. Tegi, iyali divana ma, bir pèle ar,- desti. Meyli, s r kèzir a lad, köremiz zmet iler a a att èkelip, maydann ñ ortas na oyd. Èskerler att körgeli or ap, ja nday tüsti. Èskerlerdiñ oy nan ur suv p, jügendep jabuvlap oy an att köruvge nt t. Pat a da as na keldi: -At ñ os ma? -Os. -Os nday at bola ma eken? Bul bir oy n oy. -Ne de bolsa azir köresiñ! -Nege minbeysiñ? -Bu an m naday kisi or ap turganda minuvge bolmayd. Siz m na èskerleriñizdi bir a r m keyin eginuvge buyr beriñiz, at m tuvlasa ast nda alald,- dedi ahzada. -Al, on da köreyik,-desip èskerler keyin egindi. -Al endi at ma minemin, ta s r. At a mingen soñ-a èskeriñdi ram n, ald men attar n jaram, art nan adamdar n ram!-dedi ahzada. -Meyliñ, ala an ñd iste,-dedi pat a külip. ahzada at na mindi, pat an ñ èskeri aynala sap tart p, nayza, l tar n èzirley bastad. Kim biledi, munda bir biz bilmeytin s n bar ar,-desip küliktendi. Bèri közderin balaga adap, nayzalar n ñ aylad. ahzada at na mingen soñ tetigin bir oz ap oy p, eriniñ bas nan ustad. Al tur an jerinen kökke köterile bastad. M nan ñ at turd ma, nemene,-desip jurt tañdan p, bir-birine ara an a, at aspan a p ketti. -Uva, ustañdar! Körer közge ay r l p al andar ñ ba!-dep pat a ay ay sald. -Ta s r-av, ust alay ustars ñ?.. sonav juld zd ñ ber ja nda jür oy,-dedi vèzirleri. -Ta s r, ba tt l ñ z a ükirlik etiñiz. Bul bir si r oy. Èytevir sizdiñ z ñ zd ñ erte pay ot r an da bir rs bold. Os nday j n- aytan a a rt bolad da ot rad,-desti art vèzirleri. Pat a köke u kan jigit közden ay p bol an soñ èkserin tarat p ordas na keldi. 242
Pat a ke ke saray na kelgende z n ñ tösegine etpetinen tüsip, sol ldap j lap jat an n kördi. Pat a jan na kelip, bas n u a tap: -J lama, jan m si r dan uday ut ard. Endi ayt p kelmeydi. Babamnan al an nayza, l t ñ asiyeti kem be, üreyi u p köke köterilip ketti or p algans ñ oy,-dedi. Bira z n ñ ol sözge jubanat nday ray bolmad. -Kim saytan, kim si r, bilemin oy, Tüsirgen jerge on tilegim oy or t p kök nayzamen köke u r an, Saytan emes, èke, meniñ jüregim oy,- dep z öksigenin oy p, ökirip j lad. Pat a sas p èyeline arad. -Bul ne dep jat r eligine u rap al an ba, alay?-dedi. -Èke, elikteytin e nèsre jo. Sol jigit ayt p kelmese, os jat an tösegim molamen ulasad. Jigitti ayt p körgen e as ta i peymin,-dedi z. Jigit zben söyleskende ayt p keletinin ayt p, zd ñ alas n ñ at n surap al an bolat n. Ol alan ñ at Sanga-Yamin bolat n. Al, a a atpen köke u an ahzada ilezdea öz kalas na aray s r t p kelip ald. Saray n ñ töbesine tüsti de, at n üydiñ üstinde ald r p, özi èkesine keldi. Èkesi balas nan ayr l an na ay r p, ara kün bas na ornap ot r edi. Balas n körip uvand. Balas a a at jasap èkelgen eber tuvral surad. Èkesi: -Sol ur rd ñ at n atama, son ñ a a at da, özi de urs n. Senen ayr l p al an soñ, si rl pèlesi ü in jazalap z ndan a tastat zd m,-dedi. Balas pat adan önerpazd bosat dep surad. Pat a jal z ul n ñ tilegin imay, z ndannan art p, üstine ton kigizip, ast na at mingizip, birs p ra alt n berdi. Bira önerpaz tilek etken z n bermedi. O an önerpaz katt renjidi. Bul kalay? Men ul pat a a üyretindi us, aldam oñ rav emes, izgi önerimdi al p kelip edim. At m kele ekte ul ay p, ömirlik kölik bolma edi. A r s nda bul èn eyin usa -tüyek url da un da bolmad. Beker-a köp j l beynet tart an ekem!,-dep ay rd. Bira önerpazd ñ eñbegin ahzada bagalay bildi. Özi bilgen s rd jaylap èkesine ayta bastad. Atpen alay u kan n, ayda bol an n, zd ñ saray na bargan n, z èkesiniñ èkser ji an n, onan ut l p ketuvine os att ñ sebep i bol an n ayt p pat an ñ önerpaz a a uvl 243
köñilin jibetpek bold. Ne payda, tas a jav an jañb rday art a jañal siñbedi. Ol ayta: -Balam, aytpa ma an onday pèleni. Sol at bolmasa sen a t p Sanga alas na barar ma ediñ. Èytevir ajal ñ jetpegen soñ kelipsiñ. Bolmasa, samsa an èsker seni tiri oya ma? J n, peridey aspan a u t degen ne pèle? Munan b lay ol pèleniñ mañ na juvuv bolma,-dedi. Èkesiniñ ikemge kelmeytininsezgen bala dala a t. Oy na Sanga pat as n ñ z tüsti. On ñ möldiregen közi, gül jayna an beti ahzadan ñ jüregin uy nday uyt t p, sab r n ald. Èkesiniñ a a at n ostamav da os m a sebep bold. Balas üy töbesindegi at na kelip, minip ald da tartt. Art n a balas n izdep üyden an èkesi kökte kölbep u p bara jat an balas n kördi. Pat a eki ol n köke köterip, göy-göyge sald da ala berdi. -Endi os jerge ayt p oralat n bolsañ, aa at ñd a r zamanda kökrersiñ. Oñba, sonday sumd kt istep jürgen, eber,-dedi. Balas körgen jeri Sanga a aray u a berdi. ahzada kökte sayahat jasap, Sanga alas na da jetti. Baya özi körgen z üyiniñ töbesine at n oy p, sat men saray a tüsti. Barl bölmeni aralap e bir kisi tappad. A r nda èlde ayda oña a bir bölmede zdard ñ kübirlegen ünin estidi. Pat an ñ z sonda jat r eken. Jigit ketkeli z jast tan bas kötermegen. J lay-j lay közi domb p isip ketipti, ahzadan ñ amandas an dav s n estigende z bas n köterip, u a n jaya tüsti. ahzada ketkennen beri ay bult bas an n, èrbir küni j ldan av r bol an n aytt. -Eger sennen ayr luv oñay bolsa, ke e ketken adam, bügin kaytip kelmes edi,- dedi ahzada. Eki nt uv bir jerden an soñ, uvèdeni m tap baylapt. Ertemen üydiñ töbesindegi at a bard da, ekevi mingesip al p ahzadan ñ alas na tarta berdi. ustay u an a a at èp-sètte alas n ñ üstine de kelip tüsti. Ba i indegi sarayda att z a taps rd da, özi èkesine ketti. z a: -Men sa an habar md jiberermin. Os ba t ñ i inen sa an arnap saray sal zam. Sonda meniñ anday pat an ñ balas ekenimdi bilesiñ,-dedi. z o an riza bol p, ahzadan ñ moyn nan u p, betinen süydi. -Jan m, ne urmet körsetseñ de endigi tiyar öz bas nda,-dedi. zd ñ köñiline üken toy üstinde ala a kiretini tüsti. 244
Pat a balas n körgende: -Balam, èytevir èlgi z n zganat n pat a a barmay ayt p keldiñ be?-dedi. -Èke, èdeyi an soñ nege barmay aytay n? Barma tügil z n al p keldim. Öziñizdiñ tama a ba ñ zda ot r. On ñ èkesi menimen ur st ram n dep r m ñ èskerin jinap edi. Siz èskeriñizben on ñ urmetine ñ z. Sizdiñ uvat ñ zd z uvan üstinde körsiñ,-dedi. Pat a uvan p barl èskerin mereke sap na day ndals n dep buyr berdi. Özi kalan ñ bast kisilerin ertip at a mindi de, z al an ba a baruv a èzirlendi, ahzada z ü in bir sarayd bosat p, zmet i zdra day ndatt. Söytip, özi ald men z al an saray a keldi. ayt p kelse z jo. Barl sarayd a tar p a a att oy an bölmege kelse, at ta bolmay t, ahzada mañday n töbelep: z att ñ tetigin aydan bildi eken?.. Tegi at a minemin dep kökke u p bir ja a la p ketip al an eken oy,-dep oylad. Sarayd ñ a pas n küzetip tur an küzet ilerden: -Bul saray a anday beysavat adam kirdi?-dep surad. Olar ahzada a: -E anday bögde adam sarayga da, ba a da kirgen jo. Tek sizge u at n a a at jasap èkelgen al m ana dèri isteytin öp jinaym n dep kirgen,-dedi. Bakt ñ tükpirin oymay arap, al md tappad. Tükpiri jo tuñ iy oy a ahzada batt da ald. Külimdegen uvan bult a kirgen kündey bold. ahzada üyine ketip, èkesin uvant p jürgende, z ben a a at jo al an uva i as b lay bol p edi. Zamann ñ örlegen sanas jalp a birdey bolmasa, jal zdard ñ boy nda biyik sana-beyne bir alasa eginderdiñ i indegi jal z tal biyik öksen dèn siya t bolad. On ñ özgeden art an boy n or av bolmayd. So an jel de, uyt an uy n da, su tan an köz de ald men so an tiyedi. Köp dènniñ biri bol an men jebelep öksen jel a ar bolmasa, ol bèribir jal z. Sol siya t önersiz elsiñ ortas nan an jal z önerpaz da or ans z, bèlege tez u rayd. On ñ s r n u nat n jebelep özsken jèrdem esi jo. Mine, a a att istegen eber de pars eliniñ üzdik an bir önerpaz eken. On ñ o ma an o uv, üyrenbegen öneri almad. Köp bilimniñ dav l men tol an iyal ar tap on segiz m ñ alam a simad. Ald ñ ömirge an a ara anmen, sal n an jold ñ süresi tab lmay añtar ld. A r nda, köke u uv ü in att èldene e j l eñbek etip, oylan p, tol an p day nda an edi, bira önerin arañ hal a tüsindire almay, bir kisi tüsinse sol tüsiner dep, pars n ñ sanal degen pat as na al p kelgen edi. Ümiti a talmad. Aspan a u at n pèle èkelip, balamd jo altt ñ dep, 245
z ndan a amap oyd. Söytip, tap an öneri jan na rahat emes, azap eguvge sebep i bold. On ñ üstine tabi att ñ os m a bergen bir mini-jas önerpaz türine kisi kara s z, kelbetsiz edi. Jüziniñ sav jeri jo ubar, kömirdey ap- ara bolat n. Pat an ñ z na jolatpay jay öner ige bergen köp z n ñ birin o an bermeviniñ bir sebebi de sol edi. Ol dèri isteytin öpti ji al ba a a kirgende, sarayd ñ terezesinen özi jasa an at a közi tüsti. Közine ottay bas ld, bölmege kirdi de, tetikterin aray bastad. At n ñ buz lma an n körip uvand. -Mineyin de u p keteyin,-dedi önerpaz. al m a a att arap t da: Bul att küzetip tur an kisi bolar,-dep bölmelerdi aralad. Söytip jürip z ot r an jerge keldi. On ñ kündey külimdegen suluv jüzin körgende esi av p ketti. al m z a bas n iyip: -Siz ahzada èkelgen z bolas z ba?-dedi. z on ñ süykimsiz beynesinen o n p: -Siz kim bolas z? Munda nege keldiñiz?-dedi üreylenip. -Men ahzadan ñ jibergen kisisi edim,-dedi al m. -Senen bas a türi tèvirlev birev tab lmad ma eken!.. Türiñ anday jaman edi! o p kettim,-dedi pat an ñ erke z. -Siz suluv bol an soñ tüsi öñdiden z an an bolar. Men on ñ senimdi zmet isi edim, özi èkesiniñ as nda ald. Sizdi al p kel dep jiberip edi,-dedi. z on ñ sözine senip jüruvge ñ aylana bastad. z orn nan turd. Bölmeden an soñ: -Men minetin ne al p keldiñ?-dedi. -Özim minip kelgen at a minemiz,-dedi önerpaz. -Men ol at a jeke mine almaym n,-dedi z. - ahzadamen alay mingesip kelseñ, solay kete beremiz,-dedi al m. al m ald na mindi, z art na mingesti. zd ulap ketpestey etip beline baylap ald da, att ñ oñ ja nda tetigin burap jiberdi. At aspan a al p u a bastad. z al mn ñ anday oyda kele jat an n bay ad. zd ñ jüregi suv ete al p: -Sumd -ay ayda u p baram za?! ahzada ayda?-dedi. - ahzadaña ölim kelsiñ! Üyinde, èkesiniñ as nda ot r,-dedi, zuv ldap u an att ñ jelimen arpal s p, bir oñ ja n, bir sol ja n burap ot r an al m. 246
-Öziñ anday adams ñ? ojañn ñ èmirin or ndamay, betiñmen ketken anday ul ediñ?-dedi z. -Ö ir üniñdi, men ul emespin. ahzada ma an oja emes. Men os u at n att istegen ebermin. Meniñ birne e j l eñbegimdi ol na tüsirip al p, magan öñ beruvdiñ orn na z ndan a sal p azaptad. At mmen aspand sayrandap, seni al p keldi. Endi at ta, sen de ol ma tidiñ, köñilim kayda alasa, sonda baram. Meniñ bar an jerime sen de baras ñ,-dedi. z betin j rt p, a n jul p: -Oybay, sübihan-ay!..sorl ekem oy, ne süygen küyevim jo, ne èkem men e em jo, añ rd degem os oy,-dep j lad. O an al m: -Doldanba, attan ulap ketesiñ. Men ahzadadan jaman bolmaym n. Adal eñbektiñ esesine azap beretin jav z men emes. Seni kütem,-dedi. z on t ñda an jo, sol oldap j lay berdi. A a at aspanda al tap ot r p Rum alas n ñ üstine kelgende, sol ja tetigin burap, ala etindegi jemisti or ann ñ ortas na tüsirdi. alan ñ pat as añ avlap kayt p kele jat p, aga att ñ jan nda tur an suluv z a közi tüsti de, èskerimen amap al p, u uv a mur as n keltirmey ustap ald. A a att köterip, z ben al md ertip pat an ñ ald na apard. Pat a suluv zben, repetsiz al md körip ayran ald. Ol z a arap: -Bul alay, biriñ kisi tañ r a anday suluvs ñ, biriñ kisi or anday sum rays ñ! Ne p jürgen adams ñdar?-dedi. z ündemey tömen arap ald. -Ta s r, bul meniñ èyelim. Jan ma ertip tama alat p jürmin,-dedi al m. z jul p al anday: -Ötirik aytad, taks r. Men mun ñ èyeli emespin. Tipti tan maym n da. Èytevir bir sebeppen ol na tüsirdi de, urlap al p kele jat r. Ol ja daylar md öziñizge keyin aytam n. Tek meni os n ñ ol nan ut ar,-dedi. Pat a zd ñ sözin estip, al md jazalap z ndan a sal zd da, at pen zd ordas na al p ketti. Söytip aspan a u an z ben al mn ñ hali os lay bold. Al, ahzada zdan ayr l an na közi jetken soñ, èldekimniñ a a at os lay aray u t degen siltevimen ay r p izdey berdi. Kezdesken ala, sta tan jeke jol an adamnan u p bara jat an a a at körmediñder me? dep surad. Keybirevler külip, keybirevler ayran ald. Ja n jerde z ben al mnan habar bilinbedi. A r nda zd ñ alas Sanga a bard. Onan da e anday habar tappad. Bira süyikti z nan ayr l an 247
ahzada jal pay izdey de berdi. Endigi beti Rum alas bol p, o an tayav bir ki kene ala a jetti de, keruven saray a tüsip dem al p jatt. Bir top savdagerler èñgime so p ot r edi: -Uvay, men bir keremet esittim,-dedi birevi. -Ne esittiñ, kène ayt, biz de esiteyik,-desti jan nda lar. -Os alan ñ pat as bir küni añ avlav a bar an eken deydi, sol pat a añnañ ayt p kele jat p jemis ba i inde a a atpen u p jürgen bir suluv z ben türi jaman bir erkekti ustap al pt. -E-e a a atpen u p jürgen deymisiñ?! Astap ralla, aytan ar On ayt pt? -Pat a türi jamannan sura an eken, suluv zd èyelim depti, z ötirik aytad, men on ñ èyeli emespin depti Sarayda jat an savdagerler: u at n aga at, ustal an z ben jigit tuvral añ zd aytkan savdagerlerdiñ èñgimesin z a t ñdas p, uy lj ta iyal etisedi. z men mun ñ èyeli emespin. Bul meni aldap a a at a mingizip, aspan a u p ketti depti deymisiñ? Pat a zd ñ sözin t ñdap türi jaman adamd z ndan a sal pt da, zd ordas na al p ketipti deymisiñ? dep tañdan p, èñgime ayt an savdagerden ayta suray berdi. ayran al an biri: -Oy, sumd -ay!.. Èlgi aspan a u at n att ayt pt?-dedi. - aytuv edi? U at n at tek turad deymisiñ? Kökke zuv etip u p ketken ar -dedi biri. -Jo, olay bolmapt, pat a att da saray na amap tastapt,-deydi. Bul añ zd estigen soñ ahzada savdagerlerdiñ jan na ja ndap ot r p, èñgime iden j l jüzben jaylap surad : -Bul uva i a ay aharda, kim degen pat an ñ saray nda bol an?-dedi. Savdager jolav n ñ az p-toz an us n na arap: -Öziñ u payd ekensiñ oy aytt m oy, os Rum alas dep, al pat as n ñ at n sura an m jo. On ñ sa an an a keregi bar? uda tüsesiñ be? Èytevir, ja nda bol an keremet dep eldiñ av z n ñ suv ur p ot r,-dedi. ahzada ertemen turd da, ülken ala a tartt. alan ñ bir a pas nan kirerde esik ald nda küzet iler ahzadan to tat p teskere bastad. Küzet ilerdiñ bast keldi de, ahzadan bastan-aya arap p, pat a a al p ketti. Olar orda a kirgende ke 248
bol p, orda kisileri tarap, pat a üyine ayt p ketken edi. Orda esigin küzetken èsker jigitterdiñ as nda ahzada ot r p ald. Erikken küzet iler ahzadamen èñgimelese bastad. - aydan kele jat an ona ediñ?-dedi biri. -Pars aharinen kelem, ult m da pars bolad,-dedi ahzada. -E, solay bolsa ötirik imin desey i!.. M na z ndann ñ i inde bir pars jat r. Bastan-aya sözinde bir nd jo. Pars degender aylaker, uv, sözinde nd bolmayd eken,-dedi. Söytip küzet iler s a l p küle bastad. Bira ahzada olard ñ sözin añ zda an jo. Èzilderine os la ot r p: -Sizder, pars l tard ñ anday ötirigin esittiñizder,-dep sura berdi. -Biz on ñ ötirigin tügel a p bere almaym z. Ol bizdi emes, bizdiñ pat am zd da aldad. Pat am z añnañ kele jat p ba i inde tur an suluv z, a a at körip, son men birge türi jaman bir pars n körgen. Sonan jön suraganda: A a atpen u p keldim. z meniñ èyelim,-depti. zd ñ nesin surays ñ! Ay deseñ avz bar, kün deseñ közi bar! Pars bir uz n, körgen kisi or at nday türi jaman birev. Bizdiñ pat am z da pars mars n ñ aldav na köne oyat n kisi emes, z ben at n tart p al p, özin z ndan a sal p tastad. Söytip endi sol suluv z a pat am z a. Bira ne payda zd j n ur p ketken be, peri so p ketken be, èytevir deni dur s emes. Bir usamen av r p jat an körinedi. On s da ötirik. Öytkeni al m bolsa avruvd da ol nan emdev keluvi kerek edi, z a e bir em istey almayd. Tegi al md ötirik bolsa kerek,-dedi. Son men küzet iler, aga at pen zd ñ, al mn ñ jay n tügel aytt. ahzada i inen esebin tav p at pen zd ol ma tüsirip, pat adan ut ar p al p ketuvim kerek dep oylad. Küzet ilerdiñ jatat n uva t bold da, ahzadan z ndan a jav p tastad. ahzada z ndan a kirgen soñ jatuv a olayl bir jerdi sipalap tapt da, jatuv a ñ ayland. A a att istegen al m da son ñ i inde eken. Ol bir bur na jaygas p, al ñ oyd ñ tuñ iy na bat p jat r eken. On ñ zar ahzadan ñ uy s n bölip jiberdi. Ol b lay dep zarlayd : rs an it ñ r jügiredi degenniñ özi bol p, meniñ bastap ba t m ñ r ketti. Men r ret atelestim. O uv o p, öner tapt m. On m dur s edi. U at n at oylap ard m. Mine, meniñ ñ r kektenim! Öletin bala molamen oynayd degen siya t, meniñ pat ada nem bar edi? Ol-bir de, hal -m ñ edi. Bir a a t ñ köleñkesinen m ñ a a t ñ köleñkesi köp edi. Men sonda nege sayalad m! On ñ bèrin ötkizip al an 249
soñ, at a minip özim kete bermey, zd ne dep al p kettim? Zaman meniki emes eken, on ñ adam nda nem bar edi? Bast atem-pat a meni izdemey tur anda on men nege izdedim? Köpten ayr ld m. Hal meni izderliktey eñbek ister edim. Jal z at istep on pat a a ala jügirgen e, hal t ñ bas-bas na bir at istep beruvge nege ömirimdi jumsamad m? Mezgilsiz pat a izdep, endi z ndanda jat rm n. O, ayran hal, ayran erkindik! -dep kürs etip ulap, jer u t. ahzada on ñ al m ekenin bildi de, ündemedi Ertemen küzet iler, ahzadan z ndannan gar p pat a a al p bard. -Ke e ke ke kelip edi. Sizge ke e èkele almay bügin al p keldik, özi pars m n dey me -dep pat a a mèlimdedi. Pat a ahzadadan jön suray bastad. -Pars elinen edim,-dedi ahzada. At m-hurmuz. Tu an alam da pars alas. Önerim em ilik edi. El aralap türli s r att emdep, öz önerimdi èr elge jay p jürgen adam edim,-dedi. O an Rum pat as uvand. -Seni uday dèl kerek sa at ndakezdestirip ot r, mende bir avruv z bar, son jazat n bolsañ, senen ayap alat n az nam bolmayd. Èytevir jaz p ber,-dedi. ahzada zd ñ hal-jay n, avruv n ñ türin, aydan kelgenin bilip ald da: -Ol zd ñ minip kelgen a a at ayda?-dedi. Pat a az nada tur an n aytt. -Ende e sol att körsetiñiz. Mümkin, zd ñ keseline sol at sebep bolar. Ald men son köreyin,-dedi. Pat a özi ertip kelip sarayda tur an a a att körsetti. ahzada att aynald ra arap p, bütin tur an na uvand, endi zd körse, retin tav p a p ut lat n na közi jetti. -Endi zd körsetiñiz, keselin basay n,-dedi. Pat a z tur an saray a al p keldi. z j nd adamday körinip, jan na bas a adamd jolatpayt n edi. ahzada jan na kelip ol n ustad. Ol öziniñ jigitin tan p: Ah! - dedi de, uvan an nan esinen tan p ulap ald. ahzada bas n köterip èldebir nèrse ayt an bol p: Esiñdi ji, bay a, meni tan tpa, bul pèleden aylamen ut lmasa iy n, sen tèvirlengen bola ber. Pat a a tüzuv söylep, urmet körset -dedi. z tüsindi de, ayla istevge day ndald. ahzada zmet i èyelderge zd ñ ol na sal p oy an kisendi aluvd buy rd. z bosan an soñ pat a a arap, bas n idi. -Taks r, sizdiñ ay r a tüsken las ñ sebep bol p, men bul zd ñ anday keseli bar ekenin bildim,-dedi ahzada. 250
Rumn ñ pat as tèviptiñ sözin estip, zd ñ tüzelip al an na katt uvand. zmet i zdar tèvir bola basta an suluvd mon a a tüsirip, moyn na al a sal an soñ, ol tot ustay ulp rd. Körgeli kelgen pat a a iyilip sèlem berip, ol n uvs r p urmet körsetti. O an uvan an pat a, tèvipke bas n iyip: -Sizdiñ arapat ñ z bul zd ñ j n n uv p-a tasta an eken. Endi bul zmetiñizdi men e uva tta um tpaym n,-dedi. ahzada: -Nav as nan tügeldey ay t ruv ü in zd ustap tut n etken jeriñizge a a at men al p baruv ñ z kerek. Èskerleriñiz o at m jerde aynala or ap turs n. Men zd a a at a mingizip son so an j nd at üstinde baylap alam z,-dedi. -Nendey em isteseñiz de tiyar sizde,-dedi pat a. Erteñine ahzada ba ta zd atka mingizdi. At pen zd aynal p jürdi de, bir mezette du a o im n dep özi de at a mindi. Söytip att ñ oñ ja nda tetigin burap aspan a u t da ketti. Rum pat as ayt p tusedi dep ke ke eyin kütip turd da, tün bol an soñ küder üzip üyine aytt, jinal an hal t ñ biri olard j n al p ketti dedi. Bir tèviptiñ özi j n bold, pat an aldap al p ketti dedi. Pat a tügine tüzinbey san n so p ökindi. ahzada alas na u p kelip, zd èkelgenin èkesine bildirdi. Èkesi eline habarlap, ülken toy a day nd jasad. Pat a balas n üylendirgen ülken toy jasad. El jinal p sav -sayran n kördi. zd ñ èkesine habar jiberip, onan köp s yl tar keldi. Pat a toy üstinde aspan a u at n att si r dep dala a al p ar p örtetkizip jiberdi. Balas an a tèvir körip kèdirlegenmen èkesiniñ èmirine ars bola almad. A a at sebep bol p tav p al an suluvd u p ala berdi. U at n a a att aytadan istep beretin al m z ndanda ölip ketti. 251
34. TAS BOL AN AHAR 167 Èvelgi zamanda bir aharda bir art pen kempir bol an. Olard ñ bir n sapt tavfi t ul bol an. Künderde bir kün jigit sapar uv a oylap atas nan, anas nan bar p ru sat sura an. Ru sat al p ketip bara jat p, jigit bir ahar a bar p kirgen. Ol ahar tas bol an. Èrbir üyleri hèm nèrseleri, kisileri keybirevi ot n kesken jerinde baltas men tas bol an, ays bir adam ot n kötergen boy n a tas bol an. aybirevi kö ede jürgen kisi siya t tas bol an. Bul ahard ñ ne sebepten tas bol an n bilmey, bul jigit ahar boy n a jürgen. Jüre-jüre pat an ñ üyine kelip kirgen. Pat an ñ üyinde bir tiri adam körmegen. Bolsa da pat an ñ üyinde eki-ü sa at kütip ot r an, bir adam köriner me eken dep. Sol arada pat a üyine pat an ñ z kelgen. Ol z bul jigitti körip amandas an, èri sura an aydañ keldiñ, ayda baras ñ dep. Bul jigit bèrin bastan-aya ayt p bergen. Sonda z ayt an: Bizge bir ja s taza kisi kerek edi, ü tün pat a üyinde du a l p ot ruv a, os nday ü kün du a l p ot ruv bolsa, bul ahard ñ hal tar jañadan tirilip öz-özine aytat n edi,-degen. Bul jigit zd ñ sözin ab l etip rza bol an. x ben jigit uva da l an, eger jigit ü tün du a l p ahar hal tirilip öz suvretine aytsa, z jigitke timek bol an. z jigitke ü am bergen de özi ketken. Bul jigit amd jand r p du a o uv a kiriksen. Tün ortas bol an soñ, bul jigit jan na son a köp j ndar kelgen. J ndar kelip bul jigitke du a la basta an. Keybirevi otpen örtemek i bol p, keybirevi urma bol p, keybirevi or at n nèrsemen or tpa bol p, or t p ara an. Bul jigit tipti or pa an. Tün ortas ötken soñ bèri de jo bol an. Tañ at an soñ, bul jigit jat p uy ta an. Bir uva ttan soñ pat a z bul jigit jan na kelip sura an andays ñ dep. Jigit javap berdi: - uday a ükir, udayd ñ udiretimen salamat ald m,-dep. z ta ketti. Ekin i tün jène am jand r p du a a kiristi. Ekin i tüni bur ñ ötken tünnen de att or n t bold. Jigit tipti or pad. Tün ortas av an soñ j ndar ta da ketti. Bul jigit jat p uy tad. Bir uva ttan soñ z jène kelip bur ñ sura anday ta surad. Bul z biraz ot r p ketip ald. Ü in i tün bul jigit jène amdar n ja p du a o uv a kiristi. Bul tün bur n dan da tipti or n t bold. Bul or n t tilmen ayt p, a az a jaz p bitire almayd. Tün 167 Tas Bol an ahar. Kazak Ertegiler. C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 254-256. 252
ortas av an soñ j ndar ketti. Jigit jat p uy tad. Erteñgisin z jène kelgen edi, jigitke ayt an: -Ay, jigit, sen ü tün ma a at ektiñ, törtin i kün jène duval a jaz p oy, hal n na p tirilgenin. Eger de olay etpeseñ meniñ atam a uvlanar. Kim munday istedi dep. z aytuv n a, törtin i kün ötken soñ tañ at anda èrbir hal tar tirilip jüre bastad. Pat a da tirilip öziniñ üyine kirgen edi. A uvlan p sura an: Kim bul isti istegen? -dep. Sol arada duvalda jazuvd o p körgen. Sol uva tta pat an ñ z atas jan na kelip, atas n aayt an: -Mine, os jigit ü tün du a l p, sizderdi tiriltti. Pat a z nan sura an: -Ol jigitke ne bermek i bold ñ?-dep. Pat a z ayt an: -Eger sizderdi tiriltse, özim timek bold m,-degen. Pat a bul jigitti tipti ja s körip, z n bermek bold. Sol sa at toy l p, z ñ bul jigitke bergen. Sonan bul pat a opat bol an soñ, bul jigit pat a orn na pat a bol p, z ekevi ja s ömir sürgen. 253
35. TÖLEGEN MEN NAZ PA 168 Bur ñ ötken zamanda bir kempir men al bol pt. ald ñ jas jetpiste eken. Kempirdiñ jas alp sta eken. Kempir jürip-jürip birne e j lda bir bala tabad. Ol balas n ñ at n Tölegen oyad. Ol balas on jas a kelgende j l ba ad. J l ba p jürgende bir z kelip ayan beredi. Men jeti abat jerdiñ ast ndam n, ma an barmasañ meniñ at m Nazipa. Meniñ at md Nazipa-Nazipa dep, av z ñna tastama,-dep ayt p-ayt p ketip alad. Sonansoñ Tölegen dalada jürse de, üyde jürse de Nazipa-Nazipa dep av z nan tastamayd. Sonan soñ èkesi èdeyilep balas nan bir küni surayd : -Seniñ Nazipañ ne? ra m, ma an ayt. Ne deseñ son lay n,-deydi. Èkesi büydegen soñ, èkesine arap: -Èke, meniñ ayt an md lat n bolsañ meniñ Nazipa dep jüretinim m nav edianav küni j l ba p jürgenimde bir tast ñ tus nda isay p ot ra ketsem, közim ilinip ketken eken, sonda bir z kelip tüsimde ayan berip ketti,-deydi. Sonda èkesi: -Ne dep ayan berip ketti?-deydi. Sonda Tölegen tur p èkesine: -Men jeti abat jerdiñ ast ndam n, magan bar. Meniñ at m Nazipa. Eger ma an bara almayt n bolsañ meniñ at md Nazipa-Nazipa dep av z nnan tastama dep edi. Bèlki, meniñayt an md lat n bolsañ, men sol z a baram n, bata beriñizder,-deydi. Èkesi: - oy, balam, barma. Jolda jezt rna, uv j lan, tav tayla degender bolad. Jüdè jaman bolad. Jezt rna ol men bir salsa, r l p alas ñ. Tav tayla bolat n bolsa, jep jiberedi. Uv j lann ñ uv tiyip ketse, uvlap öltiredi,-deydi. Sonan balas ogan könbey j l s na bir jügendi al p ketedi. J l s na bar p jügenin s ld rlatsa, bir jaman alma-julma ot r tay av p keledi. Sons n Tölegen: -Nazipa a seni minip baruv ma em?-dep èlgi jaman ot r tayd jügenmen ur p jiberedi. Tölegen ta tur p jügenin s ld rlatsa, èlgi ot r tay ta av p keledi. Èlgi ur an urgan ma, odan da jaman l p jügenmen jaman sabayd da, oya beredi. Ta s ld rlatsa, ta èlgi ot r tay av p keledi. Sons n Tölegen os jaman tay da bir nèrseni 168 Tölegen men Nazipa. Kazak Ertegileri. C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 188-195. 254
bilip jürgen ar dep, jügendep al p üyine apar p erttegen e-a adam z arl bir suluv tulpar bolad. Sons n Tölegen el-jurt n jinap al p: - aneki, men jerdiñ jeti abat ast nda Nazipa deytin z a baray n dep jat rm n. Ma an batalar ñ zd beriñizder!-deydi. Sonda el-jurt : - uday pe enendi a s n!-dep batas n beredi. Sons n Tölegen èke- e esinen bata surayd. Èke- e esi batas n bergisi kelmeydi. Sonda Tölegen tur p, e esine arap: -Endi sizder batalar ñ zd berseñizder de, bermeseñizder de ketemin,-deydi. Sons n èke- e esi teris batas n beredi. Sol arada el-jurt n ñ i inen bir adam p Tölegenge: - ra m, Tölegen, bir-eki kün jol jürgennen keyin bir ülken bel bar, sol beldiñ arja nda bir al ñ orman bar. Sol to ay a bar p et pisirip jep ot r an ñda jezt rna keledi,-deydi. Odan keyin Tölegen ü tuv oyd üytip al p, av l nan p jüre beredi. Eki kün jürip èlgi adamn ñ ayt an nday-a, bir togay bar eken. Sol to ay a bar p attan tüsip, at n tusap sol arada etin pisirip jep ot r anda, bir at n keledi. Sons ñ Tölegen tur p: -Jeñgey, et jeñiz,-deydi. Èlgi at n jenin tüsirip jiberip, ol n ñ u menen ana bir-eki ret etten al p jeydi. Sons n èlgi at n tur p: - ra m, bul arada ne e kün bolas ñ?-deydi. Tölegen tur p: -Jeñgey, bul arada eki kün bolam,-deydi. Tölegen èlgindey degen soñ, èlgi at n üyine arap jüre beredi. Tölegen tur p: -Jeñgey nege kelip ediñiz?-deydi. Èlgi at n tur p: - ra m, to ay örtenip bara jat r ma dep kelip edim,-deydi de jüre beredi. Tölegen mun ñ jezt rna ekenin biledi de, bir tomard ñ tübin az p- az p ekpenin tomard ñ üstine jav p, tömen arap ot r an adam a u sat p oyad. Özi sol tomard ñ ast nda jatad. bir uva tta jezt rna eki bilegin s ban p kelip tomard : Sen Tölegen bolsañ, men jezt rna,-dep sal p jiberedi. Sal p jibergende tomar a jar lad. Tölegen tura sal p: Sen jezt rna bolsañ, men Tölegen! -dep, l men belinen bir abad. ap anda belinen a bölinedi. Sons n arja ta èke- e esi bar eken. Ar ja ta tur p èke- e esi: -Barma desem bolmap eñ, ayteyin. Öz bas ña öziñ ölim tilep ald ñ,-dep zarlapzarlap üyine kirip ketedi. Sons n Tölegen bul pèleden ayt p ut lam dep, at na: 255
-Ayt, uv, januvar, endi öler jerimizge keldik,-deydi. Sons n at u p bar p, bir teriktiñbas na p ketedi. Söytse, èlgi tav usap domalan p kele jat an tav tayla eken. Èlgi terektiñ as na kelip Tölegenge moyn n sozad. Sozad, moyn jetpeydi. Tölegenniñ r ula aydar bar eken. At n ñ r ula jal, r uyr bar eken. Öziniñ r ula aydar n kesip alad. At n ñ uyr men jal n da kesip al p, ü evin jal ast r p èlgi jezt rna t ñ ol n u na baylap, tav tayla t ñ töbesinen tastayd. Sons n tav tayla t ñ töbesin tesip tüsedi. Tav tayla èlgi jerde ölip alad. Tölegen jerge tüsip, èlgi tav tayla t ñ töbesin oy p alad. Oy p al p ketedi. Birne e jol jürip kele jatsa, tündi tuman ld r p, bult bast r p ülken bir nèrse aydap kele jat r eken. On ñ uv j lan ekenin bilip: -Ayt, uv, januvar, endi öler jerge keldik,-degen eken. At u p bar p, bir terektiñ bas na ad. Sons n uv j lan ne e r m jerden uv n a ad. Uv Tölegenge jetpeydi. Terektiñ jan na kelip a ad, onda da jetpeydi. Sons n Tölegen èlgi jezt rna t ñ ol n tastayd. Na uy m a t ñ üstinen tasta an eken jul p tüsedi. Sons n Tölegen jerge tüsip, uy m a n oy p alad. Onan keyin Tölegen jürip kele jatsa, bir a kiyimdi, a sa ald, a esekti al a jol ad. Sos n Tölegen: Assalavma aleykum! -dep sèlem beredi. Èlgi kisi: Èleykumissalam, balam! Na p jürgen balas ñ? -deydi. Tölegen: Ul jo a ul, ul jo a ul bolay n dep jürgen balam n,-deydi. Sons n èlgi al: E, balam, ma an sen ul da, ul da bolmay-a oy. Sa an men ul bolay n,-dep Tölegenniñ soñ nan eredi. Ekevi bol p kele jatsa, ta bir kök sèldeli, kök apand, kök esekti al jolda jol ad. Tölegen sèlem beredi: -Assalama aleykum, ata! -Èleykumissalam, balam, na p jürgen balas ñ? -E, ata, ul jo a ul, ul jo a ul bolay n dep jürgen balam n. -Balam, sen ma an ul bolmay-a oy, sa an men ul bolay n,-dep o da soñ nan eredi. Endi eki joldas tav p al p jürip kele jatsa, ta bir sur sèldeli, sur apand, sur esekti bir al jène kezdesedi. Sons n Tölegen: Assalama aleykum, ata! -deydi. - Èleykumissalam, balam, na p jürgen balas ñ?-deydi. Tölegen ald nda ayt andar n bu an da aytalayd. 256
- E, balam, ma an sen ul da, ul da bolmay-a oy. Sa an men ul bolay n,-dep soñ nan ol al da eredi. Sons ñ törtevi bir köldiñ bas na av attay n dep tüsip, dem al p ot r anda èvelgi jol an al Tölegenge arap: -Balam, m na kün s ja ta bir jaman dav s ad oy,-deydi. Söytse, èvelgi jol an t ñ eken. Ekin isi s n eken. Ü in i esep il eken. T ñ èlgindey degen soñ, l n ol na al p jayda at n minip: -Sizder os arada tura tur ñ zdar!-deydi. Aydap av p bir a boz üyge kelse, bir hann ñ z baylavl tur eken. Esikten irkilmey Tölegen kirip keledi. Sonda èlgi baylavl z tur p: -Oybay, kelme, aydahar bar. Bügin meni jutat n küni. Os arada birne e m ñ üy bar edi, künde birevin jutad. Meniñ èkem han edi. Aydahar meniñ èkeme: Sen os z ñd baylap berip ket,-degen eken.-eger baylap berip ketpeseñ öziñniñ tu m ñmen urtam,-degen eken. Sonan or p meni baylap berip ketti,-deydi. Sons n bir uva tta aydahar keldi. Aydahar kele bergende Tölegen l pen eki sal p öltiredi. Sons n z a: -Èke- e eñ a p ketti dep nanbas, m na aydahard ñ uyr n, murt n kesip bereyin,-deydi. z a Tölegen aydahard ñ murt n, uyr n kesip beredi. Sons n uvana- uvana üyine aray jügirip bara jatsa, ki i e esi z na uday bereyin dep tezek terip jür eken. z n köre sal p han a bar p: -Han-av, han, z ñ kele jat r!-deydi. Sons n han dala a p: -Ol tilevi ur r, meniñ bas md urtay n dep kele jat an ar,-dep, bir att minip al p, z n ñ ald nan p: Balam, keyin ayt, meniñ bas md urtay n dep kele jat an ars ñ,-dep keyin uma bolad. Sons ñ z: -Èke, men aydahard öltirip keldim!-deydi. O an èkesi senbeydi. -Èke, senbeseñ uyr n, murt n kesip al p keldim,-dep èlgi kesip al an uyr n, murt n èkesine körsetedi. Sons n bun ñ öltirip kelgenine senedi. ra m, kim öltirip berdi? -dep z nan surayd. z : -Èke, bir jigit kelip l pen eki sal p öltirdi,-deydi. Han uvan p toy jasap, jer jüzinde adam ald rmay a rtad. Jurt jiy l p bol annan keyin han jigitine arap: -Dalada adam körseñ, son a r p kel,-deydi. Sos n jigit: -Anav köldiñ bas nda ü adam kördim, son a r p al p keleyin,-dep barsa, èlgi ü adam tört adam bol p al pt. Sos n èlgi tört adamd a r p, hann ñ z n ñ ald nan 257
ötkizedi. z orta kezindegi Tölegendi ustay alad. Han z n Tölegenge al deydi. Tölegen: -Men almaym n, m na as mda joldastar ma berseñ men rza bolam,-deydi. Onan keyin èlgi èveli jol an t n a berip jiberedi. On men ol ketedi. Sonan soñ ü ev bol p bir jerge kelse, birne e adam bir dariyadan öte almay j lap tur eken. Tölegen èlgi adamdard ur p-so p ay a mingizedi. Özi esetin esekti alad. Onan keyin ortas na bar an kezde ay ay añ ete alad. Tölegen na a ol n suv a salsa, ol na bir jüzik iline ketedi. On alad da, altas na sala salad. Ol adamdard ötkizse, ta eki ay adam al an eken. Sodan ta bir ay adam al p ötip bara jat anda ay jène ay añ ete alad. Endi ol su ol n t p alsa jène de bir alt n jüzik ilinedi. al an bir ay adamd ta ötkizip kele jatsa, ta ay ay añ ete alad. Sons n Tölegen bar ol n t p alad. Sonda ol na bir alt n kebis ilinedi On al p ketip bara jatsa, bir jerden is tütin körinedi. Bar p keleyin dep so an arap jüredi. Bir uva tta èlgi köringen is tütinge keledi. Kelse, bir üy tur eken. Tölegen: Üyde kim bar? -deydi. -Özimiz bar,-dep esikten at n arayd. Tölegen: E, e e, tüsip köje i e ketuvge bola ma? -deydi. - ra tar m, tüse oy ñdar,-deydi. Son men Tölegen as nda joldastar men tüsedi. Östip üyge kirse, èlgi kempirdiñ ü z bar eken. Ü evi t r -t r etip küle beredi. Kempir tur p: -Jalmav z at ndar, nege küle beresiñder?-deydi. Sons n kempir tur p: Ki i at n, sen nege külesiñ? -deydi. Ki i z tur p: -Meniñ Tölegen na a ol mda jüzigimdi al an na külemin,-deydi. -Ortan at n, sen nege küsesiñ?-deydi. Ortan z tur p: -M nav Tölegenniñ su ol mda jüzigimdi tart p alganday l p al an na külemin,-deydi. Kempir ülken z na: Èy, ülken at n, sen nege külesiñ? -deydi. Sonda ülken z tur p: -Men Tölegenniñ aybat men kebisimdi or t p algan na külemin,-deydi. Tölegen sup-sur bol p ot ra beredi. Sons n idtep bergen tama n i ip bol p, at na minip al p aydap kete beredi. Birne e kün jol jürip bir jerge tüsip, tama jemek i bolad. Tölegen at nan tüsip, alay bold dep, bir ülken tast ñ üstine p al p j lap ot r p, 258
közi ilinip ketedi. Sons n Tölegenniñ tüsinde Nazipa ayan beredi. Tölegen, men os ast nda tast ñ i indemin. S rt esikti as a tay bol p tepseñ a lad. Ta da i inde bir esik bar. Ol esikti al a müyiz a serke bol p süzseñ a lad. Al endi on ñ i inde bir esik bar, ol esikti ol ñmen iterseñ özim a am,-deydi de ketip alad. Sons n Tölegen tur p, èlgi Nazipan ñ ayt an ayt an söziniñ bèrin de isteydi. Üyine kirip amandas p, süyisedi. Birne e ay jatad. sons n Tölegen Nazipa a: Men üyde arap jatpay n, añ avlap keleyin,-deydi. Nazipa on ñ ayt an sözin ma ul köredi. Tölegen añ avlap ketedi. Bir kempir Tölegenniñ soñ nan almayd. Tölegen-av, men seniñ e eñ emes pe edim? - dep, eki-ü kündey soñ nan almayd. Sons n Tölegen èlgi kempirdi üyine ertip al p keledi. Nazipa j lap esikti a pay ot rad. Tölegen kelip: -Esikti a, ataña nèlet, meniñ e em kelgende nege esikti a pay ot ras ñ?-deydi. Sons n Nazipa esikti a ad. Èlgi kempir özi bir jalmav z kempir eken. Bir han Tölegenniñ at n n al p kelip ber, onan keyin ne alasañ, son al dep jibergen eken. Sons n èlgi kempir birne e ay jürip kelinine: - ra m balamn ñ jan ne eken, son surap kel,-deydi. Nazipa bar p Tölegenniñ jan n surayd. Tölegen sonda: -Meniñ jan m ot-ot dey berse, ölip alam,-deydi. Kempir mun esitkennen keyin bir ay a deyin ot-ot dep jüredi. O an Tölegen ölmeydi. Kelinine ta surap kel deydi. Ta bar p Tölegennen surayd. Tölegen: Meniñ jan m suv-suv dey berse, ölip alam n,-deydi. Nazipa enesine kelip: -Balañn ñ jan suv eken. Suv-suv dey berseñiz ölip alad eken. Mun estip al p kempir bir ay a deyin suv-suv dep jüredi. Bira Tölegen ölmeydi. Sons n ta da Nazipa a bar, ta surap kel deydi. Nazipa ta da bar p surayd. Tölegen: -Meni özltire almay jür ekensiñ oy, meniñ jan m anav tur an sar oramal, son apar p suv a sal p jiberseç ölip alam n,-deydi. Nazipa èlgi kempirge bar p aytad. Kempir sar oramald apar p suv a sal p jiberedi. Tölegen al as nan jat p ölip alad. Kempir men Nazipa ekevi j lap ne e kündey üyinde ot rad. Onan keyin kempir tur p: - ra m, Nazipa, anav köldiñ bas na bar p köñil kötereyik,-deydi. Ma ul,-dep bir köldiñ bas na bar p ot rad. Bir uva tta èlgi kempir bir ay t ñ i inen Nazipa a alma al p beredi. On Nazipa jep bol p: 259
-Ene, ta al p ber i!-deydi. Ta al p beredi. Ta jep bol p Nazipa: Ta al p ber i,ene,-deydi. -Öziñ bar p al p jey i!-deydi kempir. Sol uva tta Nazipa bar p ay t ñ i ine kirip al p jeyin dep jat anda a pa n jaba sal p, aydap han a apar p beredi. Tölegenniñ baya eki joldas kelip, Tölegenniñ jat an üyine kirse, Tölegen ölip jat an n körip, eki joldas j lap-j lap èlgi köldiñ bas na kelip ot rad. Ot rsa, bir sar jola jay n ketip bara jatad. Eki kisi tur p: -Èy, sar jola jay n, suvda ne kördiñ?-deydi. Sonda jay n:-suvda sar oramal kördim,-deydi. Èlgi eki kisi: ayda kördiñ? -dep jügirip keledi. Èlgi jay n körsetedi. Èlgi sar oramald al p bar p Tölegenniñ betine j rt p jiberedi. Sonda Tölegen: Uy tap ketken ekem oy,-dep al p turad. Sons n Tölegen èlgi eki joldas men köldiñ bas na bar p ot rad. Bir uva tta bir ol na uman usta an bala jügirip keledi. Sons n Tölegen èlgi bala a: Sen m na jüzikti umann ñ i ine sal. ine sal p hann ñ ki i at n na al p bar p ber -deydi. Èlgi bala jüzikti jüzikti Nazipa a apar p beredi. Èlgi jerde Nazipa jal n a lap etip añ ra tan u p ketedi. Aydap ot r p Tölegenge barad. Tölegen Nazipan al p eline aytad. Èlgi eki joldas na eki hann ñ z n al p beredi. Özderi birne e kün jol jürip eline barad. Èke- e esi uvan p toy jasayd. Söytip Tölegen men Nazipa murat na jetedi. 260
36. Ü MURIN 169 Ertede bir bay bol pt. Ol sol alapta eldiñ eñ bay, èldisi, onan as an töñirekte bay jo eken. Düniye- mülik, mal degender köp, bira bala jo. Bèybi esi men bayd ñ özi ana. Zar p jürip bir ul köredi. Bay uvan p mañayda eldiñ bèrin a r p toy jasayd. Ot z kün oy n, r kün toy bolad. Ja n dostar na s y n beredi. Köp j ldar ötti. Bala er jetti. Bayd ñ bèybi esi düniyeden aytt. Üy, mülik iyesiz al an soñ, bay balas na èyel èperuvdi ma ul körip, töñirekten z izdedi. Bira köñilge unarl tay jasavl suluv zdar kezdespedi. A r kör i elderdiñ birinen bir bayd ñ z na söylesip, uda tüsti. Küyev ayn na bar p, al ñd n körip, al ñd na köñili tol p aytt. al ñ mal a j l n üyirmen, oyd osa men aydat p jatt. Küyevdiñ ay ñ a barat n uva t da ja ndad. Os kezde bay düniyeden ayt p, küyevdiñ sapar na böget bold. yesiz üydi küzetip ot ruv a bolmad. al nd n èkeluvge as na bir jigitti ertip, ayn n na jürip ketti. -Küyev keldi! Küyev keldi!-dep jeñgeleri men bals zdar küyevdi ars ald. Küyevdiñ joldas mèn-jayd ayt p, köp jatuv a bolmayt n n aytt. udalar bul us n s a ars bolmad. Küyevdi jöneltuvge am istedi. Köpten av r azamen köñilsiz jürgen küyev jeñge, bald zdar men oynap köñili köterilip ald. Bald zdar o an köp spa tar jasad. Tuv s nda öleñ ayt p, ertegi ayt p körmegen küyevge öleñ ayt dep te sad. Küev joldast ñ üyretken öleñin aytam dep, ögizdiñ dav s nday juvan dav s men ay ay sal an na jeñgeleri külip maza etip, müldem uyalt p bitirdi. Jüruv uva t tayan an soñ aynagalar ona a a ra bastad. Erteñ al ñd oynatam z degen küni ki i jeñgesi ona a a rd. Küyev joldas men, ata-enesine, al ñd, bald z -bèri ona a otav a keldi. Oynap-külip, ara - arab n i kennen keyin et keledi. ona tarda p a jo bol p, üyde bir ana p a bolgand tan, ülken üyden p a èkeluvge ki i bald z ketti. Et tuvral p bol p ald. z èli jo. Endi zga aramay etti jey beruvge tura keldi. Keler, art nan i er degen, bèybi eniñ sözinen keyin etti jey bastad. z jügirip ülken üyge kelse, bir d b s gad. Esikten kirmey z t ñdap edi, tipti or n t sözder ayt l p jat r eken. z kim ekenin biluv ü in jab tan s alap arap edi, bir ü adam ot r. Biri törde, ekevi eki ja bosa a a taman ot r. Mur ndar tipti alamat. 169 Ü Mur n. Kazak Ertegileri. C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 153-156. 261
Ü eviniñ murn ot bas nda birine- biri tiyisip ot r. Ne degen ajap! zd ñ jüregi körgende zuv etip tas töbesine t. Bira özin-özi to tat p, ne de bolsa sözin t ñday n, kim ekenin bileyin dep, jab tan s alap t ñdap turd. Èñgimeniñ türi or n t. Jezdesine avip tönip tur. aydan an belgisiz, èytevir dos emes jav. z èñgimeni bas na esti alma an na apaland. On ñ estigen sözderi m nav: Küyev zd al p bara jat anda men on ñ jol nda janat i ik bol p ulp r p jatay n. Küyev ald men kele jat p, at nan tüsip meni kiyedi. Sonda men on ñ iy na bas p, m s l bol p, öltireyin. Küyev udalardan oz p ketkende, men on ñ arn a an kezde alt n taba ta ta am bol p jatam n. Sol uva tta ol meni sözsiz jeydi. Men on ñ i ine kirne bol p jab s p, i in tesip öltireyin. Küyev ömirinde körmegen, minbegen bir jor a bol p üstime alt n er-to m erttep ald nan taypalt p öte am n. Jorgas bold r p kele jat an küyev tama a jor a a alay a minbeydi. Men sol uva tta on japan dala a al p a p apar p öltiremin. zd ñ estigen èñgimesi os edi. Os n ayt p bol an soñ ü mur n jo bold. z ne ajap ekenin bilmedi. Öñi a p ne isterin de bilmeydi. alay da jezdesin ut aruv kerek. Bira os mezgilde ol alay ut aruvd da oylap taba almad. Tek ut aruv degen oy on ñ bas nan pad, jürektiñ bas nan ketpedi. -Erkem, ne p turs ñ?-degen jeñgesiniñ sözi on ñ oy n bölip, esine keltirdi. -Ot sönip al an eken, üy arañ bol an soñ or p turm n. P a s z ayt p baruv a jezdemnen uyal p turm n,-dedi z: Nesine uyalas ñ, jür tama i. Men aytpay n, bas a bir jum s a aynal p ald m de,-dep jeñgesine zd ertip ketti. zd ñ körip-bilgenin adam bilgen jo. Toy aya tald. Küyevdi jöneltuvge am istep barat n uda- uda ilar da èzirlendi. - ra m, sen os üydiñ aruvas na iye bola tur biz ayt p kelgen e, biz kelgennen soñ sen baras ñ,-dedi e esi z a. z bu an i inen keyip: -Apa, meniñ jezdemmen birge bar m keledi. Birge bar p tètemniñ as nda bolay n,-dedi. zd ñ tètesi de: Menimen birge jürsin, ul sat et, apa,-dep ötindi. Uzat l p ketip bara jat an z n ñ sözin eki lmad. e esi ertip jürdi. Dèl jürerde z oyn na a as n ñ a semserin t p ald. Jezdesimen birge salt at a minip jürip ot rd. Ald men oz p kele jat r edi, jold ñ jiyeginde bir janat i ik jat r. -Bald z, meniñ i igimdi sen kiy. Men m na i ikti kiyeyin. 262
-Men èpere oyay n, jezdeke!-dep attan ar p tüsip, i ikti a semsermen z tilgilep b t- t n ard da, at na minip jürip ketti. Küyev i inen yap rmay, m na z i ikti ma an ima an ma? Nege j rt p tastad? dep, zd jek kördi. -Bald z, i ikt nege keskilep tastad ñ? iyu kerek edi oy! -Üstiñizde i ik bar. Dalada jat an kiyimdi kigen uyat emes pe? Siz arlanba an ñ zben men arland m,- dep z javap berdi. Küyev zd unatpad. Ataenesinen uyal an nan e nèrse dey almad. Ta al a jürip ketti. Küyevdiñ arn a p kele jat r edi, bir alt n taba tol an ta am tas üstinde tur eken. z ta da sekirip tüsip: Jeseñiz al p bereyin,-dep küyevdi tüsirmey, tagamd tögip top ra a aralast r p, aya men taptap tastad. Küyev i inen ta zaland. -Bir suv a jetken e tama tanat n, nege töktiñ on? -Dalada ald tama t jev siz siya t ülken adam a uyat emes pe, jezde?! alay a arlanbays z? Sa an dava bolmas dep, küyev i inen t n p jüre berdi. At bold r ñ rap ald. Sond tan jüristi. Bayavlatt. Dèl os mezgilde añtaruvl alt n erto md ara jor a taypalt p öte t. Küyev kuvan p ketip: D r-r-r, januvar! -dep edi, jor a tura ald. z küyevden bur n jetip, a anjard kök jonnan sald da bir-a tartt. Jorga ulap tüsti. Küyev att renjidi. Sen dos emes, as eken dedi i inen. -Jezdeke, siz bu an renjimeñiz. Dalada birevdiñ ketip bara jat an jor as n ustap minuv sizdey bay balas na uyat dep bilemin özim e,-dedi z. -Onda ol att nege öltirdiñ? Öltirgennen köri sizdiñ ast ñ zdan birev tan p avdar p al p jürse, ma an sol uyat. Sond tan öltirdim. Jarayd, ma an uv dalada kezdesken dèvletti imayd ekensiñ. Endi soñ kele jat andard tosay,-dep attan tüsip, ekevi de ün at spastan ot r st. udalar kelindi èkelip sal p, az künnen soñ eline aytt. Bald z jezdesiniñ üyinde ald. Tètesin jal z tasta s kelmedi. Bira jezdesi zd ñ ba ts zd na aray, taban n tilip, kün etip oy a sal p oyd. s -jaz oyd ñ soñ nda jürip zarlavmen küni ötti. Ötken o i alard estigen tètesi de du pans ñ dep, siñlisine jan a mad, küyevine os ld. z oyda jürip ur pen jip iyirip, eki-ü j l iyirgen jipterin jinap, ala a bar p kelip jüretin bir savdager bar edi, so an bazardan üstime köylek èkelip ber, soñsoñ bir a tas, bir kök tas ( asiyetti) bar. Son èkep beriñiz dep berdi. Özi kündikpen kün ötkizip jüre berdi. Talay taya ta jedi. Bira ne istese de dad. A r savdager oja keldi. Tas mbat eken, köylek aluv a pul ñ 263
jetpedi dep, eki tas èkep berdi.bir küni z av l adam n jinap al p, a serkeniñ müyizine aladan èkelgen eki tast baylap, köptiñ ortas na p, jezdesi ayn na barganda, otavda ona ta ot r p ülken üyge p a a bar p, dèv ü mur nd körgeniñ, olard ñ sözin, jolda i ikti tilip, tagamd b l ap, jor an öltirgen sebepterin tügel ayt p t. Os sözimniñ nd na m na a tas pen kök tas kuvè. Eger os sözim n bolsa, m na a sirke ab nan jar l p öledi dep, sözin aya tad. Os mezgilde a serke ab nan jar l p öldi. Hal t ñ nd na közi jetti. Köp ilik zd ñ jezdesin kinalap, zd kiyindirip, s ylap ay p èperdi. E kinèsi jo taza z jezdesinen teñdik al p, oy ba uvdan bosap, köksegen arman na jetti. Jezdesi jurt ald nda kinèsin moyn na al p, bald z n kütip s ylama bold. 264
37. Ü AY ILI ADAM 170 Bur ñ zamanda bir pat a bar edi. Ol pat a us sal p, it jügirtip kele jatsa, ayd nda ü adam bal a avnap jat r. Pat a bular a tañ al p bas nan ötken uva igalar n surad. Olard ñ birevi pat a a javap beredi: -Men bir bayd ñ balas edim, özim jurttan as an èdemi suluv edim. Bir ala a savda luv a bar an edim, ala hal meniñ jüzimniñ èdemiligine tañ al st. Ba dat alas nda pat an ñ bir suluv z bar edi. Sol z a lay jigit eken dep. Sol uva tta jurtt ñ ayt an pat an ñ z na a bol p izdemek bold m. Ma an sonday a t ot tüsti dep, atama aytt m. Ba dat alas nda bir suluv z bar eken, ru sat berseñiz bold dep. Onan soñ barma dese de, men sol zd izdemey oymaym n dep, atamn ñ tilin almay izdemek bold m. Jan ma jüz dildè pul sal p ald m jène eki orj nbas nand az l p jurmek bol p edim, atam ma an ü nasihat aytt : Birin i: Jolda ald ñnan ülken suv kelse, eki ret namaz o p öt. Ekin i: Öziñnen ülkenderdi urmet etip s yla,-dedi. Ü in i: Ülken a a t n köleñkesine jatpa,-dedi. Atamn ñ os ü a l sözderin köñilime al p jüre berdim. Bir künderde bir ülken dariya a kez keldim. Atamn ñ ayt an sözimenen dariya a tüsip dèret al p, eki ret namaz o p öteyin dep edim jaña dariya tol p ketti. Dariya i inen bir ülken jay n t. Meni juta almay dariyan ñ etinde ay rlap jat p ald. Atamn ñ öziñnen ülkendi urmet et dep ayt an os ar dep, ol jay n a bir orj nbas nan md berdim. Jep oyd. Jène üstine suv a p bal tar n juv p taza ld m. Sonan soñ jay n suv a tüsip ketti. Onan soñ bul jerde jay n bar eken dep, tömenge d r p bar p dariyadan öttim. Sol uva tta kün st bol p ketti, bir ülken köleñkeli a a tur eken. On ñ köleñkesine bar p jatt m. Közim uy a bar an uva tta aspannan ma an bir nèrse tikelep kele jatt. Onan or p tura a t m. a p kele jatsam ald mnan bir a sakald adam t. Ol a sakal ma an: Balam, ne sebepti or p kele jat rs ñ? -dedi. Men körgenderimdi bayan ld m. ayt p èlgi a a t ñ tübine keldik, arasa èlgi aspannan tüsken jüz ula tay aydahar j lan eken. Ol aydahar eki bölinip jat r. O an tañ al p ot rd. Onan keyin al ekevmiz joldas bol p, suluv z bar Ba dat alas na keldik. 170 Ü ay l Adam. Kazak Ertegileri. C. III. Almat : Javuv Yay., 2000, ss. 14-19. 265
Ekevmiz sol jerde birimiz èke, birimiz bala bol p künine jart nan tapsa ta, bölip jemek bold. Odan keyin ata-bala ekevmiz Ba dat alas nda tur p, ba ana meniñ jüz dildè a amn ñ eluv dildesine düken sat p al p, al an eluv dildèsine savda ld. Bira bizge e kim savda lmad, biz ün köre almayt n da dèrejege jettik. Bir uva tta suluv z bar pat an ñ atama a uv kelip, atamd bas a jay a aydap jibermek bol p kelip, al aydas ñ dep ay aylayd. Atam: Lèppay, taks r, üyge tüsip tama av z tiyiñder,-dedi. Pat a attan tüsip dükenge kirip edi, atam pat a a bie kese ay jène bir bölek nan berip keñes bastad. Pat a nan men ayd i ip, jep bol an soñ atamnan javap surad. Meniñ kelgenime an a uva t bold,-dedi. Atam aytt : Sizdiñ kelgeniñizge eki kün bold,-dedi. Pat a ayt pt : Ne sebepten eki kün bolad? ayd i ip, nand jaña jep bol p ot rm n,-dedi. Sonan pat a tañ al p üyine kayt pt. Üyine barsa, pat an ñ vèzirleri: Eki künnen beri ayda jürsiz? -dedi. Sol uva tta pat an ñ a uv att kelip al baban öltirmek bol p, aytadan at a mindi. al a kelip: al aydas ñ? -dedi. al: Lèppay, taks r! -dep ald nan p, pat a a: Ta s r, azir üyde tama bar av z tiyiñiz,-dedi. Pat a attan tüsip üyge kirdi. Ba ana day bir èynek ay, biraz nan berdi, on i ip-jep bol an a al pat a a èñgimeler ayta berdi. ayd i ip, nan jep bol an zamanda pat a aytt : Meniñ kelgenime an a uva t bold? - dedi. al aytt : Sizdiñ kelgeniñizge segiz kün bold,-dep, sol sözden ekevi erisip bès ld. Atam aytt : Sizdiñ kelgeniñizge segiz kün an bolsa, meniñ balama suluv z ñ zd beriñiz, eger segiz kün bolmasa, meniñ bas md al ñ z jène mal-mülkimdi talan l ñ z! -dedi. Pat a ma ul bold. Üyge barsa, pat an ñ üyindegi at n-balalar jène vèzirleri j lap ot r eken. Segiz künnen beri pat am z jo dep. Onda pat a atamn ñ l an na ay l bol p: al balas n ertip kelip z md als n, z md beremin,-depti. Onan soñ suluv men meni otav a sald. Atam aytt : Suluv zben jat anda jalaña jatpa! -dedi. Atamn ñ sözin ma ul körip, zben birigip jatpad m. Ma an z aytt : Ne sebepten birigip jatpays z? -dedi. Men z a aytt m: Siz sal ekensiz. Meniñ ar ndas mn ñ bo as nda at bas nday alt n bar edi. Sizdiñ bo añ zda ne bar? -dedim. zd ñ a uv kelip bo an a tard. inen aydahar t. Ol an zaman atam añd p tur eken, aydahard öltirdi. 266
Erteñ tañ att, bar a hal tar pat adan süyin i surad, zd ñ küyevi aman tiri t dep. Sol zaman pat a hal t a r p al p toy ld. r künnen soñ toy tar ad. zd ta otav a sald. Men èli birigip jatpad m. z uy a bar an zaman üydiñ töbesinen tüsip bir jüz ula tay aydahar kele jat r eken. On körip a l m ketip dala a tura a t m. a an zaman esiktiñ ald nda eki ögiz jat r eken, a a- a a atama keldim. Körgen o i alar md bayan ld m. Atam bey ara bul o i a bol an jay a keldi. Kördik. Baya aydahar eki bölinip jat r. Eki ögiz jo eken. Odan keyin ol pat a r nar a az na art p z n uzat p berdi jène özimizdiñ ba ana dükenimizdiñ mal-mülki r tüyege jük bold. Son menen seksen nar a jük art p elge aytt. Künderde bir kün bir jay a keldik. Atam aytt : Bul jerdi tanis ñ ba? -dedi. Men tan maym n dedim. Sen tan masañ èveldegi ekevmiz jol anda sen jat an köleñkeli a a os,-dedi. -Balam, endi seniñ eliñ bir bas a, meniñ elim bir bas a, ekevmiz eki bas a jüremiz, èvelde ayt an avl m z bar edi, bir nan tapsa ta bölip jemek bol p edik, endi m na seksen tüye jükti de, m na zd da bölis lam z,-dedi. Sonda atama men aytt m: Bar a tüye jükti siz al ñ z,-dedim. O an atam bolmad. Bar a mal-mülikterdi böldi. Onan soñ zd da ortas nan böldi. Men mun körip a l mnan adas p sol jerde tal p j ld m. Bir zamannan soñ bas md köterip arasam, atam zd ñ em egine suv jügirtip ustap ot r. Onan jaman tal p ald m. Ta bir zamanda arasam, ba ana öldi degen z m z tiri ot r. Onan keyin atam meni tur n, balam dep tur zd. Endi atam aytt : Balam, ma an e nèrseniñ keregi jo, men jay md sa an mèlim lay n,-dedi. -Sen eñ èveli üyden z izdep an ñda ülken dariyan ñ bas nda eki rahat namaz o d ñ, sol zamann dariya tol n bold. Sonda ay rlap jat an jay n men edim. Sen meni körip urmet l p, nan berip jène üstime suv a p bal md juv p tazartt ñ. Sol zaman alla ta ala a ar z ld m sonday bir müsèpir adam z izdep bara jat r, men sol müsèpirge joldas bolay n dep. uday ta aladan ru sat al p joldas bold m. Endi zd ñ jay n bayan lay n, bul zd ñ küyevi aydahar edi. Sen zd izdep an uva tta m na köleñkeli a a t ñ ast nda jat an ñda aspannan tüsken aydahar zd ñ atas edi. Seni jutpa a aspannan tüsip kele jat an soñ, men on eki bölip öltirip jiberdim jène zd ñ bo as nan an aydahar-küyevi edi. Uydiñ töbesinen tüsken aydahar-enesi edi. Bèrin de men öltirdim. Bul zd ñ bur ñ küyevlerinin öle beretin sebebi, sol aydahard ñ uv jay l and tan edi. Endi em egine suv jügirtip tazalad m. 267
Balam, endi jalana bol p birigip jata ber,-dedi. Men o an nanbad m. Sol zaman meni dariyadan ötkizip sal p ay r o, balam dep, köre közim e jay n bol p suv a bat p ketti. Son menen aman-esen av l ma keldim. Elime kelgennen bir aydan soñ sol èyelim öldi. Ol ölgen soñ at n mnan ayr l p endi ne bolam n dep, men de öleyin dep bal a jalaña avnap jat an sebebim os. as mda eki jalaña ne sebepti jat annan bilmeymin, ta s r,-dep ba ana ü jalaña t ñ biriniñ pat a a bergen javab os. Ekin i jalaña t ñ javab : -E, ta s r, men de bir bayd ñ balas edim. Bir ala a köp kisi savda l p jürmek i bold. Men olar a keruven bas bold m. Künderde bir kün r kisi edik. r bir ara kelip bar am zd ara tad. Bizderdi kögendegen öy a u sat p kögendep öoyd. Men bay us eñ etine kögendelgen ekenmin. Ol ara lar a men köp-köp eytt m, ötindim: Men bir bayd ñ jal z balas edim, jal z men sizderge ne lam n, meni oya ber! -dedim. Sol sebepti uday ma an jèrdem bol p, meni ur lar oya berdi. Bas a joldastar mn ñ bas n kesip öltirdi. Men sorl jayavlap ne e aylar, ne e künder ötken soñ ar p-a p, ar ap bir ala a keldim. Meniñ jay md bir a sa al adam surad. Men a sa al a körgenbilgenimniñ bèrin ayt p bayan ld m. Ol a sakal ma an: Sen ma an bala bolas ñ ba? -dedi. Men bolam n dedim. Sons n ma an as berip toyd rd. Üyine èkelip bala l p ald. Men de ökil bala bold m. Ol ma an ata bold. Atam üyde tursa, tüzin t nd rd m, tüzge sa, üyin t nd rd m. Ol a sakal ald ñ menen bas a balas jo eken. Bir ja s z bar eken. Bir künderde atam alay da ay i ip ot r p ma an aytt : Üyden bar p kant al p kel i,-dep, men üyge bar p: e e, ant ber,-dedim. e em ant berdi jène özimniñ ol mnan ustap jibermey: Meniñ sa an köñilim ketti, balam, menimen bol n,-dedi. Aytt m: Apa, bul isiñ jaman is,-dedim. Apam bolmad. Men etegimdi tart p ketip edim, anam j l p tamn ñ bosa as na av z tiyip anap ald. Men atama kantt berip ot r anda art mnan apam keldi. Atama aytt : Birevdiñ añ r p jürgen balas n as rasañ os, e e, menimen bol dep, azap berip ot r an m nav,-dep jamandad. Bul sözge atam ol jerde e tene demese de, nan pisiretin nan a: Ertemenen bir kisi jibereyin, sol adamn ñ èljay n suramastan nan pisiretin pe ine jaba sal ñ z,-depti. Men ol isten habar m jo. 268
Atam ma an azanmen nan dan nan al p kel dedi. Men bay us jüre berdim. Kele jat p bir üydiñ esigin a p edim, bir ariya kempir as l p jat r eken. Kel balam, uday tama edi, av z ti,-dedi. Men sol tama a arap ot r p ald m. Sol uva tta meniñ art mnan udan ñ kudiretimen öz anam bar pt, meniñ ölgenimdi köruvge. Atamn ñ sözi nan n ñ köñlinde bol p, anamd nan t at n pe ke jav p oy pt. Mun men körip, tañ al p, üyge kelip atama aytt m. Sonda atamn ñ a l ketip tur an uva tta, atamn ñ molda z : Ata, anamn ñ isi ara edi, ma ul bol pt! - dedi. Sonda tur p atam ma an raz bold. Molda z n ma an nekelep berdi. Atpenen öz alama jetkizip sald. Kelgen zaman sol molda at n m öldi. Son ñ ap l menen kele jatsam, os adam jalaña öleyin dep jat r eken. Men de öleyin dep os n ñ üstinde jat rm n. Endi m na jalana t ñ ne jay menen jatkan n bilmeymin, özi javap berer,-dedi. Ü in i jalana t ñ javab : -Ta s r, men Kök e ay r degen domb ra edim. Men domb ra al anda domb ran ñ küyin on segiz m ñ ma ul t ñ t ñdama an bolmas edi, bira kök ar a t ñdamad. Künderde bir kün külli ar a töbemde nayza boy külip turd. Sol uva tta domb ramd tart p-tart p jiberip edim, bèri kelip aya men tutt. Köziñdi jum,-dedi. Juma berdim. Meni al p u p ketti. Ol ar alar periniñ zdar eken. zdard ñ bir pat an ñ z eken, ot z to z nökeri bar eken. Men sorl ot z to z nökerimen tam r bold m. Bir küni pat an ñ z na söz aytt rd m. Sizben de tam r bolsa aytedi,-dep. Sonda pat an ñ z aytad : Menimenen tam r bolsañ ü kün, ü tün uy tamastan tand at r, sonda men sa an tam r bolma tügil tiyemin,-dedi. Onan soñ ü kün, ü tün uy tamay turma a oy ld m. Sol zaman ü künniñ soñ bold dep ot r p, tañ a ja n uy tap al pp n. Bir kezde oyansam an a uva t jat an md bilmeymin, közimdi a p arasam ar a da, z da barl jo, meni bir bo ana a tastapt. aydan kelip, aydan tur an md bilmeymin, sol ötken isterime apa bolam pat an ñ z nda ne jum s m bar edi, onan bas a zdar ma an azd lar ma edi dep. Endi budan da ölgenim art dep kele jatsam, os eki adam jalaña bal a avnap jat r eken. Bulard körip men de öleyin dep jata kettim,-dep javap beredi. 269
Sol aripterdiñ bas nan ke ken o i alar tamam bol annan keyin pat a aytad : Ü evleriñ de at n izdep jat r ekensiñder,-dep, ü evine ü at n, ü at al p berip, üsterine ton kigizip jönelipti. 270
38. VA ITSIZ TAJAL 171 Ertede bir al bold. Sol ald ñ to z balas bar edi. To z n ñ da èyeli bold. Bir künderde al balalar na m na sözderdi aytt : E, balalar m, m na jat an mal, jiyul tur an düniye barl aldar nda sayrap tur an soñ al p jürsiñder. Biy l men ölemin. Men ölgen soñ s bolad, suv att, ayaz mur n tesetin künder bolad. Sol uva tta sender dèvletke iye bola almays ñdar. Onan da men ölgen soñ elge bar ñdar. Sebebi, s att bolsa mal a jut keledi. Sol juttan maldan mal almay r lad. Sender meniñ tilimdi al ñdar. Maldan jevge, i uvge, kiyuge jetetin mal al p, s tüspey baskas n sat p meniñ tuv an elime kö ip bar ñdar,-dedi. Balalar ma ul dep, al a uvèdesin berdi. Balalar na arap: Balalar m, sender meniñ ayt an md isteñder. Os jolmen elge barars ñdar. Sol jolda al ñ jide kez bolad. Sol jidege tüstenetin uva t a kez bolsañdar tüstenbey, tüneytin uva t a kez bolsañdar tünemey ötip ketiñder. Ol jidede meniñ eksi jav m bar,-dep al balalar na jol n körsetip, jönin aytt. Balalar : Ma ul, ata, or ndaym z,-dedi. Bir künderde küzge ja n ald ñ balalar oy jay p jürgende al öldi. al ölgen soñ balalar mald ñ bèrin sat p, kerekti az ana mal n al p al p jüre berdi. Özderi bir künderde a ldas p ot r p: E, jigitter, èkemniñ ayt an bar edi oy, kel elge kö eyik,- dep elge kö ti. Bul künderde olar to z ul, to z kelin edi. Ayt an jidesine kez bold. Kün bat an kezde jidege kez bol p on p ald. Birevi tur p: E, bav rlar m, bul jerge onbal, èkem ayt p edi oy jidede jav m bar dep, onsa n a u rap alarm z,- dep edi. Kün bat anda ayda baram z, èvliye bolsa èkeñ nege öldi,-dedi barl. Sol jerge tünedi. Jat an mezgilde mañ rap bir kök e ki keldi. Èlgi e kini bèri amalap ustap al p, soyam z desti. Birevi jelinin ustap körip: E, elek èkel savam z, süti köp eken,- dedi. Èyelder elek èkelip savsa, on segiz aya süt t. Bul ja s e ki eken, on an jerde sav p i ip turay, soy p etin jigen e,-desti de jat p uy tap ald. Tañ at an soñ arasa, bir a as èyelimen, attar men jo. Bulard ñ oy nda e nèsre jo. Oy, olar sol jerden kö kende jinal p kevilsiz ketip edi. aytadan ka an oy, bars n,-dedi de oyd. Ertesine ta kelip, bir jerlerge tünedi. E kini sav p edi, eki aya sütti bur n s nan kem berdi. Tur p ertesine arasa, bir a as èyelimen, attar men jo bol p t. Bular e teñe avip etpey jüre beredi. Jüre-jüre alt er, alt èyel ald. Ta da 171 Va ts z Tajal. Kazak Ertegileri. C. I. Almat : Javuv Yay., 2000, ss. 262-265. 271
ki isi tur p: E, jigitter, èkem jidege onba dep köp ayt p edi, biz bolmay ond, endi sol jideden duv ar bol an pèle os. Os dan bas a pèle jo. Bizdi jol-jönekey urt p ta kelgen os oy. Mun bügin tüni küzeteyik. Os jalmav z budan ut lmay, ja s l jo,- dep edi, al andar ma ul desti. Sol tüni birevi küzetip jar m tünnen soñ ekin isin oyat p: Endi sen küzet, meniñ uy m keldi,-dedi. Ma ul dep, birevi ta küzetip ot r p, tañ im l bergende al p ketti. Sol uva ta eñ ki isi közin a p alsa, bir a as èyelimen, attar men jo. arasa, bir att ñ soñ sira n jut p jat an jerinen közi al p, derev a alar n oyat p, oy, mun öltiremiz dep, ekevi uv p, èlgi e ki a p bir bazar a ja nday bergende èdemi suluv z bold. Eki jigit ustap al p sabap jat anda el jinal p bul alay dep amalap, jay surad. Jigitter jay n ayt p edi, köp ilik ötirik, bul z oy, aydan e ki sa an dep, eki jigitti os p suluv zben han a al p bard. Han z a z p, èyeldikke al p, ekevin uv p jiberdi. Ekevi kelip üyin kö irip, sol èriniñ bir etine ond rd. Bir künderde ekeviniñ èyeli bas a birevlermen a p ketti, eki jigit boyda al p köp ndar a u rad. Budan soñ hann ñ süygen suluv av rd. Ne e tèyipterdi a r p arat p edi, e ays s keselin taba almad. Bir küni han ot r p: Ey, sa an ne bold? -dep surad. Èyel tur p: Meniñ üyde alt n tara m men alt n taba m bar edi. So an bas md juv p turuv edim, sol jo,-dedi. On kimge al zam z, kim biledi,-dep surad han. Oy, ta s r, ènevküngi meni uv p jürgen eki jigit- i, solar biledi. Son jumsañ z,-dedi èyeli. Han baya os m rzan a rt p ald da, bar dep, sol ayt an na jiberdi. Ekevi amals zdan ketti. Ekevi kele jat p, bir köl ja as nda al ñ terek köleñkesine atar n jiberip uy tap al p edi, kölge bir top zdar tüsip, ayta p kele jat p eki jigitke kez bold. arasa, bireviniñ börkiniñ tüymesinde bir a az st ruvl tur. Sol a azd al p bir z arad. inbey b lay dep jaz l an: urmetti apa, m na bar an ekevin bar an zamanda jut, al an jetevin men jutt m. aldan to z a ay n eken. Men olard ñ èyelimen on tört adamd jutt m. Os ekevin tiri oyma, jut! -dep jaz pt. zdar bul a azd j rt p tastap, as nda bas a zdard aytar p, eki z èlgi uy da jat an eki jigitti oyatt. -Sizder aydan kele jat an jigitsizder?-dep surad. Jigitter jay n aytt. Ol onda an jalmav z eken. Sa an bergen a az na m na jigitterdi jut, men aldap alt n tara pen alt n taba a jumsad m dep jaz an eken,-dedi zdar. 272
zdar b lay dep jazd : M na bar an ekevi meniñ balam, apa, tuv an jiyeniñ. Bu an alt n taba pen alt n tara t berip jiber, amañ kelgen e ja s küt! -dep. Os a azd ald na jay p tur ñ zdar,-dedi.- aytarda bizge jol p ketiñizder, biz künde os köldiñ bas nda bolam z,-dedi. Ma ul dep, eki jigit a azd al p kempirge bard. Ayt an nday, kempir ald nan jügirdi. Biz, apa, biz balañb z, apa! -dep a azd ald na jay p oyd. E, ara m-ay, izdep kelgensiñder oy, jiyenim ekensinder. Ja s, ara m, üyge jüriñder,-dep kempir üyine erip keldi. Köp künder ekevin s ylayd. Bir künderde bala arasa, üy i inde ü taya tur eken. Ü evi de tal eken. Birevi sargay p kepken, ekin isi zar p kevip jetpegen, ü in isi kök b Apa, m na taya tar ne? -dep surad. -E, ara m, m na kök seniñ tuv an e eñ, m na z l men, sar uvra an meniñ e em bar-sol. Taya jan m z. Son eki bölip tastasa, biz ölemiz. Ol s nbay n a biz ölmeymiz,-dedi. Al, apa, biz aytay,-dep balalar ru sat surad. -Jo, èke, tura tur ñdar. Os jerde meniñ e em bar. So an baray n, z na beretin sèlemdemesi bar ar, aytay n,-dep kempir üyden p ketken uva tta jigitter ü taya t al p jol a p kele jat p, z l taya t jona bastad. arasa, kempir alasur p: Öltirme, balam! -dep ja ndap al an eken. Taya t tört bölek etip s nd rd. Sar taya t da s nd rd. Eki jigit kök taya t al p kölge jetti. Kölden baya zdar p, jigittermen esendesip jay surap edi, jigitter ne istep kele jat andar n aytt. Sonda zdar tur p: Sen ekeviñ ja s er jigit ekensiñ, sender bas nda to z a ay nd ekensiñder. Sonan senderdiñ jeteviñdi jut an eken. Endi al an os ekevin bar an zamanda jut dep, jaz an eken. Ekevin de er ekensiñ. Senderdi amalmen al p al an biz, mineki dostar, ekevmiz ekevine tiyemiz, bizdi ala ket,-dedi. Eki jigit ma ul dep, ekevin al p ekevine üylendi. Törtev bol p han ordas na ja ndap kelgende, kök taya t jond. Han suluv alasur p jügirdi. Soñ nan han basta an el èyeldi j n urd dep birge jügirdi. Ja nda an kezde kök taya t s nd rd. Han suluv öldi. Alt n tara pen alt n taba t han a us n p edi: Mun men lam n, suluv m öldi, suluv m öldi! -dep han apalan p öldi. Han ölgen soñ han orn na eki jigittiñ ülkeni han bol p murattar na jetti. 273
39. ZAYIT PEN MISI 172 Bur ñ zamanda bir kedey art diyirmen i bol an. Bul diyirmen iniñ at n jo eken. Ü zmetkeri bar eken. Köp zaman ötken soñ bul art öziniñ zmetkerlerine aytt : -Sizderdi endi aram n, artayd m. azir öz künimdi özim körgim keledi. Solay bolsa da men biriñdi al p alam n. Ma an ays ñ z ja s at keltirseñiz, mine sol ölgenim e tuv s anday meni kütedi. Diyirmen sol at keltirgeniñizge alad,-degen soñ bular p ketken. Bireviniñ at Zay t eken, ekin isi-rafik, ü in isi- abbas. Zay tesalañdav j nd eken. Bular arttan ketip bir av l a jetkende joldastar Zay t a: -Sen na p at tabas n, j nd. Bizben Birge barmay-a os av lda al,-deydi. Zay t bulard ñ sözin ab l almay men de iszdermen baram n dep alma an. Bular ke bol an soñ dalada bir u r a kirip jat an. Zay tt ñ eki joldas oyan an soñ, Zay tt oyatpay a p ketedi. Zay t kün an soñ oyan p arasa, joldastar oyatpay a p ketken. Zay t or a- or a u rdan p to aymen bara jat p av r oylan p öz-özine: Men bir özim ald m, ja s att aydan tabam n,-deydi. Sol arada Zay t a to aydan p, bir ala m s kelip jol t. Zay t a aytt : - ayda baras ñ?-dep. Zay t os m s a ayt an men munan ne ay r dep n n aytpad. ayda bolsa sonda baram n,-dep javap berdi. M s : -Men sa an payda keltiremin, seniñ ne izdegeniñdi bilemin. Sen bir ja s at izdeysiñ. Sen ma an ü j l zmet etseñ sa an sonday ja s at beremin. Öziñ ömiriñ boy n a izdep taba almays ñ,-deydi. Zay t oy a al p oylayd. Os ala m s ma an paydal söz aytt,-dep zmet luv a rza bold. Ala m s Zay tt al p kelip bir si rl saray a kirgizdi. Sarayda ne köp m s tar, bul ala m s ekevin urmettep üyge kirgizdi. Ke bol an soñ eki m s kelip oynay bastad. Birevi Zay t a kelip aytt jügireyik dep. Zay t: -Men m s pen birge jügirgenim jo. Jügire almaym n,-deydi biraz uva t ötken soñ birevi Zay t a bir üy körsetip uy ta deydi. Zay t amd söndirip uy tayd. Tañ at an soñ Zay tt oyat p, juv nd r p uyr tar men betin sürtti. Zay t: 172 Zay t pen M s. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 256-258. 274
-Sizdiñ sülgiñiz jüdè ja s eken,-dedi. Sodan Zay t a tama i kizip-jegizip bol an soñ, Zay tt ñ ol na kümis balta men kümis p a berip, ala m s aytt : -Bar meniñ ab n mnan pi en av p kel, kümis balta men kümis p a t ñ birevine de ziyan lmay, èkelip beresiñ,-deydi. Zay t ala m s t ñ ayt an na istep, nèrselerine ziyan keltirmey sl p kelip al p kelip berdi. Zay t ayttt : -Endi ma an ayt an nèrseniz bola ma?-dep. M s aytt : -Bul zmetiñ az, köbirek zmet körsetuviñ kerek,-dedi. M s : -Kümis bur n, kümis baltan, kümis p a t -bèrin al p ma an bir saray sal,- dedi. Zay t ala m s t ñ ayt an n ñ bèrin de istedi. Zay t: -Ma an ayt an at ñ z bar ma?-dep jène aytt. M s : -Meniñ azir sa an berer at m jo, bolsa da att kör iñ kelse jür, körsetemin,- dep Zay tt al p bard. Sarayda tama a öndi atard Zay t kördi. On ekidey at tur, birinen-biri jüdè ja s eken. Ala m s Zay t a: -Men sa an azir bermeymin ü künnen soñ beremin,-deydi. Zay t rza bol p, diyirmen iniñ jan na bar an edi. Diyirmen iniñ as nda bur n joldastar ot r eken. Olard ñ diyirmen ige èkelgen attar n ñ birevi-a sa, birevi-so r bol an. Joldastar Zay t a aytt : -Seniñ at ñ alay?-dep. Zay t: -Meniñ at m ü künnen soñ keledi,-deydi. Joldastar Zay tt ñ bul sözin esitip külip: -Seniñ tap an at ñ anday bolad eken, köreyik,-degen. Zay t körgen soñ diyirmen i ot r dep aytpa an. Kiyimiñ jaman, at ñ jo dep, diyirmen i Zay t a az ana tama beredi. Ke bol an soñ Zay tt joldastar men jat zbay azdar jan na uv p ar an. Ü kün ötken soñ ertemen ü at jekken alt n pèveskemen bir att art na bayla an birev diyirmen ige kelip tüsti. Diyirmen iden surad : 275
-Zay t ayda?-dep. Sura an adam bir suluv z eken. Diyirmen i bul suluv z a: -Zay tt üyge kirgizuvge jaramayd. Üsti-bas tipti jaman, azir ol azdard ñ aras nda,-dedi. z Zay tt a r p üstine, bas na taza kiyim kigizip, juv nd r p edi, Zay t jüdè suluv bol p ketti. Bul z Zay t joldastar n ñ èkelgen at n arap kördi. Körse, birevi-a sa, birevi-so r. z diyirmen ige: -Mine, men Zay t ü in sizge at èkeldim. Diyirmeniñ de özinde als n,-dep, z Zay tt ñ ol nan ustap ü at jekken pèveskege ot r z p al p ketti. Zay t öziniñ istegen jum s ü in sol jerde os suluv zd al p, att pen ömir ke irdi. 276
40. BAY MEN BALASI 173 Baya da bir ülken bay bol pt. On ñ as nda kör isi bir jarl bol an eken. Ol jarl n ñ bir balas bar eken. Bayd ñ balas jo, ü at n bar. Özi öte bay eken. Bir küni tünde jaña jarl n ñ üyi uvlap, külip-oynay beripti. Sonan erteñine bay da, jarl da namaz a bar pt. Jolda bara jat p bay jarl a ayt pt : -Sen künde üy i iñmen uvlap jatas ñdar. Özderiñ tama tar ñd taba almay jürip oy n-külki neleriñdi al an,-depti. Sonda jarl ayt pt : -Bay, siz bilmegen ekensiz. Bizdiñ bir alt n sa am z bar. Bir at n m üyiredi, bir özim üyirem. So an külemiz de jatam z,-depti. Sonan bay üyine kelip alt nnan sa a so t r p al p, ü at n men kezek-kezek üyiredi. O an e ays s külmeydi. Erteñine ta da namaz a barad. Jarl da barad. Sos n jolda bara jat p bay aytad : -A ma jarl, sen üyirilgen sa a a nesine külesin?-deydi. Onda jarl aytad : -Ay, bay, sen öziñ bay bolsañ da a l ñ jo eken. Meniñ ayt an m sa a emes edi. Ol èlgi balam edi. Sen o an tüsinbegen ekensiñ,-depti. Sos n bay Uvh! dep üyine kelip jat p al pt. Sonan bir küni üyine divana kelipti. O an a a berse almayd. at ndar : Sa an ne kerek,-degen eken, ma an bay kerek, bay ayda depti. Sonan at ndar bayd a r p kelipti. Sonan divana bay a ayt pt : -Sen j lama, sa an men bala beremin!-depti,-bira ortan at n ñn ñ balas n özime beresiñ,-deydi. Sonda bay: Bolad, beremin,-depti. Divana eki ülken at n na eki a alma berip, ortan at n na z l alma berip, os at n ñn ñ balas n özim alam n dep, ketip al pt. Keyinnen at ndar jükti bol p, ü evi de tuv pt. Tu annan keyin divana kelip, ortan at nn ñ balas n körip, jetige kelgende kelip al p ketemin dep, ketip al pt. Sonan jeti j l ötipti. Balalar ülkeyipti. Èlgi ortan at nn ñ balas öte ja s bol pt. On èkesi divana a beruvge közi imay, divanan ñ keletin uva t nda ü balas n da mektepke beredi. Mekteptegi balalard ñ bèriniñ bas na taz kepe kigizipti. Sonan bir küni divana kelipti. Balas n al p ketpek ü in. Sonda bay divana a ayt pt : 173 Bay men Balas. Kazak Ertegileri C. I. Almat : Jazuv Yay., 2000, ss. 246-250. 277
-Balañ mektepte o p jür, sonan bar p öziñ tan p ala oy,-depti. Sonan keyin divana mektepke bar p balalard ñ bèrine a alma berip, öz balas na z l alma berip, ol nan jetelep al p ketipti. Sonan bala j lap divanan ñ art nda jürip kele jatsa, jolda bir uv bas domalap kele jat r deydi, bala arasa, èlgi bas aytad : -Balam, m na al seni bar an soñ ülken bir darbaza a kirgizedi. Sonan ol darbazan ñ i inde bir üyde ülken ara azan aynap tur. Os dan aynal, balam deydi, sonan sen aynal p kele jat anda iterip jiberip azañ a tüsirip pisirip jeydi,-deydi. Sonan jaña bas jène aytad : Sen bar anda azannan aynamla, aynal degende, sen öziñiz aynal p körset de. Sos n ol aynala bergende iterip jiberip azan a tüser. Sos n ol öledi. Sonan on ñ altas nda r esiktiñ kitli bar. Son al da üylerdi etinen a a ber,-deydi. -Sonda ol üylerden adamdar l ldap a beredi. Olard bosat p jiber. Eñ soñ nda eki üy bolad. Ol üydi a sañ eki at baylavl tur. Ol att ñ birevi a boz at, birevi kök boz at. Kök boz at a jolama. A boz att januvar-ay dep, sav r nan sipap al p,- deydi. Sonan bala divanadan al p oy an eken art nan jügirip keledi. Kelse, e, balam, na p al p öoyd ñ deydi. Bala aytad : -Uy tap al an ekenmin!-deydi.-e, olay bolsa jüre oy,-dep al p kelip üyge kirse, bir ülken ara azan aynap tur. Divana aytad : Balam, m na azand aynal,- deydi. Sos n bala aytad : -Jo, ata, men alay aynalat n n bilmeymin, öziñ aynal p körset,-deydi. Sos n divana: Balam-ay, nesi bar dep ediñ aynalmay,-dep aynala bergende, bala azann ñ i ine iterip jiberedi. Sonan al ölip alad, bala on ñ latas nan r kiltti alad. etinen esikti a a beredi. Adamdard n bèrin bosat p jiberedi. Eñ soñ nan èlgi at tur an üydi a sa, eki at tur deydi. Sonan sol jerde: Ay, ubas-ay, bas a ayt an ñ tuvra kelse de, bul ayt an ñ tyvra kelmedi oy, kök boz at tur anda adam a boz att ala ma!-dep, kök boz att ñ as na bara bergende kök boz at bir tepken eken, jeti abat jerdiñ ast na ketipti de al pt. Sonan bala jerdiñ ast na barsa, köz u nda bir j lt ra an tesik körinedi. So an aray jüre-jüre jerdiñ ast nda birne e j ldard ötkizedi. Süytip jürip bas taz bolad. Özi jüdeydi. 278
Sonan bir mezgilde baya tesitken gad. sa, köp adamdar ol na sada al p ketip bara jat r eken. Bala da p jaña adamdar a keledi. Olardan: Sizder ayda baras zdar? -dep surayd. Onda olar aytad : Biz pat an ñ üyine baram z. Pat a toy l an, bir ülken terektiñ bas na jamb tigip, kim de kim son at p tüsirse, so an z md beremin depti. So an kelemiz. Bala da solarmen sol toy a barad. Barsa, jurt jiy l p jaña terektiñ bas nda jamb n at p jat r eken. Taz bala da kelip bir etinen arap turad. Jiy l an adamdard ñ bèri de at p jat r, bira e ays s tigize almayd. Sonan jaña taz bala terektiñ bas ndag jamb n at s kelip, birevdiñ sada n surayd. Surasa, ol adam bermeydi. Sen èvre bol p ne las ñ. Sen tügil biz de tigize almay jat rm z,-deydi. Sonan bala pat a a barad ( zd ñ èkesine), bar p aytad : -Men bir müsèpir edim, men de at p köñilimdi kötereyin dep edim, e kim ma an sada n bermeydi. So an siz birevdiñ sada n al p berseñiz i, men at p köreyin,-deydi. Sonan pat a birevge aytad : -M na bala sada ñd bere tur, at p körsin, os tigize aluv ma edi?-deydi. Ol adam balaga sada n beredi. Bala at p, terektiñ bas nda jamb n a bölip jerge tüsiredi. Sos n tur an adamdar pat an ñ küyevi taz divana bold dep, kilemge sal p köterip al p ketedi. Sonan pat a a uvay m tüsedi. Bu an bermesem sözimde turma an m bolad. Bereyin desem, z m alay ma, jo pa? On bimeymin,-dep pat a añ-tañ bolad. Sonan oy, mun z mnan suray n, z m ne deydi dep z na keledi. Kelip aytsa, z jo men tiyemin, udayd ñ sal an ma an os ar dep èkesine javap beredi. Süytip, pat a taz bala a z n osad. z ol balan dur stap ba ad. Birne e türli emmen emdep bas n ñ taz n jazad. Süytip, èdemi ja s bir baybat a l p arad. Son men arada birne e j ldar ötedi. Sonan keyin bir küni jana bala tüs köredi. Tüsinde èke- e esin köredi. Erteñine at n na aytad, sonday-sonday men endi elime ketemin deydi. O an at n javap bermeydi. Ol ayta- ayta surap oymayd. Sos n at n aytad : -Bar, pat adan sura, jiberse ekevmiz de ketemiz,-deydi. Son men pat adan bar p surayd. Pat a javap bermeydi. Künde-künde surap oyma an soñ, jibermek i bol p toy lad. 279
r nar a jük artt r p, r ul jaldap jöneltip jiberedi. Özderi bir ay l jol a ar p salad. Birne e kün jol jürip, baya balan tevip jerdiñ ast na jibergen att ñ tus na kelip alad. Bala ol na l n al p: -Sender jüre tur ñdar,-dep özi baya özin tepken at a keledi. Kelse, eki at ta tur eken. Kök boz att ñ bas n kesip tastap, a boz att januvar-ay! dep, sav r nan sipap al p ad. Sonan ol a boz at a minip al p kö ine keledi. Bastan ötken uva i an at n na aytad. Endi baya èkesiniñ tam na kelse, bèri buz l p jer bol p ketken, e kim jo. Bala oylayd bular bèri ölip al an eken, endi ala a bar p bir ora sat p al p, sonda ot ray n dep, kö in alan ñ etine oy p, kö eni aralap kele jatsa, bir a as navbay n ñ ot n ja p ot r eken, on köredi de, bildirmey jène kö eni aralap kele jatsa, bir jerde onan ki i a as bir aspazd ñ ( ayhanan ñ) ot n ja p ot r eken. Ta da kö eni aralap ot n bazar a kelse, èkesi mne e esi ot n ar alap sat p ot r eken. Olar a da bildirmesten ayt p kö ine kelip, bazardañ ora sat p al p, sol orada bir-eki kün tur annan keyin, jaña èke- e esine adam jiberip a rt p alad. Olar bèri de or p bizge ne deydi dep keledi. Sos n bir ona üyge tüsirip eki-ü kün ba ad. Bir küni balas olard ñ üyine keledi. Kelse, e esi aytad : Oyp rmay, em egim iyip bara jat r oy! -deydi. Èkesi aytad : Meniñ jüregim dürsildep barad,-deydi. Sonan jaña balas aytad : -E, jürekteriñiz dürsildese, em ekteriñiz iyise, men sizderge aytay n, sizderdiñ baya divana al p ketken balañ men!-deydi. Èke- e esi sol jerde tal p alad. Birazdan keyin tur z p al p körisip, amandas p köñilderi jaylasad. Èke- e esin kiyindirip, ja s lap ba ad. Eki a as n eki ja a sèvdeger l p jiberip, èkesi men e esin öz üyinde ba p ot rad. Süytip, ma sat-murat na jetedi eken. 280
TÜRK YE TÜRKÇES 1. ACIMASIZ HT YAR Günlerden bir gün ac mas z bir adam varm. O evlendikten sonra kar s bir o lan do urmu. lk çocu undan sonra yeni do an yedi çocu unu da yemi. Kar s dokuzuncu çocu a hamile olmu. Tek o lu babas n n çocuklar yedi ini ö rendikten sonra yeni karde ini kurtarmaya karar vermi. Annesi do um sanc lar çekti i zaman çocuk, bebe i al p kaçmaya haz rlanm. Babas da b ça haz rlay p yeni çocu u yerim diye beklemekteymi. Tan a arken ihtiyar uyuyakalm. Çocuk do du u zaman a abeyi onun göbe ini kesip onu sar p kaçm. Babas uyan p onlar kovalamaya ba lam. Fakat çocuk bebe i, babas na yakla t rmay p böylece kaç p gitmi. Çocuk, karde ini üç ot y n n n yan ndaki kahverengi bir eve getirmi. Karde ini o evdeki adamlara emanet etmi. Kendisi ise ava ç k p o evin adamlar na hizmet etmi. Kurtard karde i k z imi. Zaman geçince o da büyümü. imdi de k z karde ini al p ülkeyi dola maya gitmi ler. Bir gece bir ehre gelmi ler. ehirde kimse yokmu. Bir tek evde n yand n görmü ler. Korunmak için eve geldiklerinde bir kazan pi mi et görmü ler. Bir bakm lar insan etiymi. Ba ka bir evden bir gümbürtü duymu lar. Saklan p dinledi inde: Bu ehrin insanlar tükendi. imdi nereden insan bulup yeriz? diye evdekiler konu mu lar. Bir zaman sonra biri: Kazandaki et pi mi olabilir. Gidip bakay m diyerek d ar ç kt nda çocuk onun ba n kesivermi. Di eri: kisi et mi yiyor? Gidip bakay m diye ç kt nda onun da ba n kesivermi çocuk. Böylece alt tanesini öldürmü. En son olan : Hepsi toplan p et yiyorlar galiba diye ç kt zaman çocuk onun da ba n kesmi. Fakat o, adam yiyen yedi cad n n önderi, en güçlüsüymü. K l ç onun sadece bir aka n kesmi. Yaral adam delikanl yla dövü meye ba lam. Dövü tü ü zaman ac mas z adam bir kuyuya dü üvermi. Delikanl kuyunun a z n büyük bir ta la kapat p cad lar n evini dola rken anahtar bulmu. Anahtar al p her evi açmaya çal t nda bir evde yedi tulpar (uzak yolculu a dayan kl, büyük sava larda kahramanlar n bindi i, soylu ve çok h zl ko an at) at görmü. Önlerine bir taraftan su, di er taraftan ot geliyormu. çlerinden bir kara ala at daha farkl görünüyormu. Bunu gördükten sonra delikanl k z karde ine gelmi. Delikanl ve k z karde i o ba bo yerde kalm lar. Delikanl ava ç k p 281
böylece ya am lar. Günlerden bir gün delikanl ava ç karken: Sen bu evin kap s n açma. O kuyunun üzerindeki ta a oturma diye karde ini uyarm. A abeyi gittikten sonra k z kap y a p yedi at görmü. Kuyunun üzerindeki ta a da oturmu. Bir ara kuyunun içinde bir ey dang r dungur etmi. K z kuyunun üzerindeki ta a p bakt nda içinden: Sen kimsin? diyen bir adam n sesini duymu. K z: Biz a abeyimle tek ba na bu ehre gelen yolcular z. imdi de burada oturuyoruz. Sen kimsin? demi. Cad : Biz hep insan etiyle beslenen yedi cad yd k. Bu ehrin bütün insanlar n yiyip bitirdik. Bir gün senin a abeyin bizi öldürdü. Ben yaraland m. Beni bu kuyuya at p kapatt. imdi sen beni ç kar buradan. kimiz birle ip çocuk sahibi olal m. Bu ehirde kimse kalmad demi. K z: Benim a abeyim bunu kabul eder mi? Onu ne yapaca z? diye sordu unda cad : Onun çaresi bulunur. Filanca evin yan nda benim yar akak kemi im kald. Sen önce onu ve ala at n sa r ndaki k l al. Kemi i yerine koy. Bundan sonra k l suland r p yaraya yap t r rsan ba m yerine gelir demi. K z, ac mas z n dedi i gibi yap p ikisi birle mi. Bunu a abeyi bilmemi. A abeyi ne zaman geliyorsa iblis sand a saklay p ona bakm. Böylece k z hamile olmu. K z hasta gibi olup a abeyine: Ben hastaland m demi. A abeyi: Seni ne iyile tirir? diye ne yapaca n bilememi. K z: Uzak bir yerde yedi evliyan n ç ra vard r. Onu getir demi. Delikanl tek karde i için hiçbir eyden korkmay p ç ra aramaya gitmi. Yolda bir adama rastlam. Ona selam verdikten sonra i ini anlatm. Adam: Onu bulabilirsin. O filanca yerde. Bir yerde yedi evliya namaz k lacak. Onlar n yedi tane mumu var. Onlara fark ettirmeden, namaz k larlarken mumlar n al p kaç diye ak l vermi. O adam n dedi i gibi yap p mumu çal p karde ine getirmi. K z karde inin oturdu u yere yakla t nda yolun kenar nda dikenlerin içinde a layan bir çocuk bulmu. Çocu u al p k z karde ine: Yolda bir çocuk buldum. Bunu karde imiz gibi yeti tirelim. ki idik. imdi üç olduk. Sen bak ona demi. Asl nda bu çocuk k z karde inin do urdu u çocukmu. A abeyi yakla t nda onlar cad ile hepsi çocu u dikenin içine kasten koymu lar. K z karde i: Ben hala iyile emedim demi. A abeyi: imdi ne iyile tirir seni? diye sormu. K z: Filanca yerde sar bir ay vard r. Onun ininden otu al p getir. Onu kaynat p suyuyla y kan rsam iyile irim demi. A abeyi onu da aramaya gitmi. 282
Aylar y llar kovalam, yolda tekrar o adama rastlam. Ona içini döktükten sonra adam: Evlad m o Barsa-kelmes (giden dönmez) adl bir yerdir. O, insan eti yiyen ay d r. Onun inine girmek çok zordur. E er dikkatli olursan girebilirsin demi. Delikanl bunu da getirebilmi. O gelirken k z ve iblis: Bu ölmemi. imdi ne yapaca z? diye dan p ya a zehir kat p ya ile lokma pi irip onu delikanl ya vermi. Delikanl çay içip lokmay yemek için elini uzatt nda o çocuk delikanl n n elini vurmu. Delikanl üç defa elini uzatmaya çal m. Çocuk onun eline her defas nda vurmu. Onu gören iblis: Ey zalim diye delikanl ya sald r p dövü meye ba lam lar. kisi birbirini y kamay nca delikanl n n k z karde i iblisin aya alt na kepek, a abeyinin aya alt na burçak saçm. O zaman iblis, çocu a: Benim çocu umsan bana k l c m getir demi. Delikanl : Benim yolda buldu um karde imsen k l c m getir demi. O zaman çocuk: Sen benim babam olmas na ra men beni d ar att n. O zaman a abeyim beni getirip yeti tirdi diyerek a abeyine k l c n vermi. Böylece delikanl iblisi ve k z karde ini öldürmü. Bu yerde o birkaç y l daha ya am. Çocuk da epey büyümü. O zaman onlar ba ka bir ehre ta nm lar. Bu ehrin padi ah : Benim bir pehlivan m var. Onu yenen adama k z m veririm diye ilan etmi. Yola koyulmadan önce delikanl karde ine iki tane çiçek ektirip: Bunun biri ben, di eri sensin. Bu çiçek aç p canlan rsa ben iyiyim, sarar rsa benim ba m derttedir, solarsa öldüm demektir. Çiçek sarard zaman beni aramaya git diye gitmi. Delikanl padi ah n Arlan adl pehlivan n yenip k z alm. Böylece ba ka bir ehrin padi ah : Benim öküz pehlivan m var. Onu yenen adama k z m veririm diye ilan etmi. Bu haberi duyan delikanl pehlivan yenmeye ve k z da karde ine almaya gitmi. Bu defa delikanl öküz pehlivandan yenilip esir dü mü. O anda çiçek sararmaya ba lam. Çocuk a abeyini bulmaya ç km. Birkaç gün geçtikten sonra a abeyinin evini bulmu. Geç gelip a abeyinin evinde gecelemi. Delikanl n n kar s : Bu benim kocamm. Neden susuyor ki? diye çocu un kocas oldu unu zannedip yan na yatm. Battaniyeyi aç p bakt zaman çocuk sol dirse iyle onu vurmu. Kad n a r p kendi yata na gidip yatm. Ertesi sabah çocuk a abeyinin durumunu ö renip yola 283
koyulmu. Birkaç ay yürüyüp padi ah n köyüne gelmi. O geldi inde bir toy olmaktaym. O hemen öküz pehlivanla dövü üp onu yendikten ve öldürdükten sonra a abeyini esirlikten kurtarm. K z da alm. Dünür, damada sayg gösteririz ad yla padi ah bir ev yapt rm. çine de çe itli yemekler getirmi. Bu ev demirden yap lm bir evmi. Buna girdi i zaman a abeyi: Bunlar n görünü ü kötü. Girmeyelim demi. Karde i: Tevekkül. Girelim, korkma demi. Adamlar eve girdikten sonra: Tek atl lara k z verilmez. Bunlar yak p yok edelim diye evin d nda ate yakm lar. Demir ev k zd zaman çocuk duvar n alt taraf n kald r p a abeyi ikisi ç km. Çaresiz kalan padi ah k z n sonunda vermi. Üçü yola ç km. Yol ortas nda çocuk a abeyine: kimiz gücümüzü deneyelim demi. A abeyi: Karde olanlar n gücünü denemeye gerek yok diye kabul etmemi. Çocuk: Öyleyse ben giderim. Seni görmeyece im diye kalkm. Çaresizlikten a abeyi kabul etmi. Çocuk: Öyleyse benim sol dirse imden vur diye kald rm. O çaresizlikten karde inin sol dirse inden vurmu. Vurduktan sonra: Niçin bana vurdurdun? E er bunun s rr n söylemezsen ben giderim. Seni görmeyece im demi. A abeyinin gidebilece ine inanan çocuk: Sen yokken ben senin evine geldim. Yengem beni sen diye zannedip yan ma yatmak istedi. O zaman ben onu sol dirse imle vurdum. Bu yüzden bu dirse im suçlu oldu. Onun için sana att rd m diye gerçe i söylemi. Ondan sonra aralar ndaki kötü ve bilinmeyen gizli dü ünceler çözülüp ikisi kendi ehrine gelip muratlar na ermi ler. 284
2. ADALET VE Ç ÇEK A ACI ehrin birinde bir kar koca ya amaktaym. Onlar n bir çocu u varm. Onlar fakir ve hiçbir i yapacak hayvanlar yokmu. Fakat ekin ekmek için küçük bir tarlalar varm. Bu arsay fakir bir kom ular na satm lar. Bu kom ular iki öküz bulup ekin ekmeye ba lam. Bir gün tarlada sabanla topra sürerken saban toprak alt nda bir testiye tak lm. Bu testiyi topra n alt ndan ç kar p onun alt nla dolu oldu unu görmü. Fakat fakir adam alt n n bir kuru unu bile almadan tarla sahibine alt nlar haber vermeye gitmi. Senin tarlanda alt n dolu bir testi buldum. Gidip onu çabucak al, demi. O zaman arsa sahibi öyle demi : u anda tarla benim de il. Ben onu sana satm t m. Bu yüzden de alt n senindir. ki fakir uzun zaman Sen al, yok sen al diye tart m lar. Sonunda ikisi dövü üp ak l sormaya padi aha gitmi ler. Padi ah ikisini dinledikten sonra ikisinin de ne kadar adaletli oldu una a rm. Padi ah onlara: Çocuklar n var m, varsa kaç tane? diye sormu. Tarlay kullanan fakirin bir k z, eski sahibinin ise bir o lu varm. O zaman padi ah o iki çocu u evlendirip alt n onlara vermelerini söylemi. ki fakir bu karara sevinmi ler. Onlar gençlere güzel bir ev yapm, dü ün yap p yak nlardaki insanlar ça rm lar o dü üne. ki genç mutlu olup babalar kimseye muhtaç olmam. Zaman geçtikçe alt n n bulundu u yerde bir çiçek a ac c km ve alt n vermeye ba lam. Günlerden bir gün padi ah ava ç km. Giderken yolunda alt n n bulundu u yere yakla p çiçek a ac n görüp ondan bir çiçek koparmak iste ince a aç gö e do ru yükselmi. Padi ah çok a rm. Biraz uzakla t ktan sonra a aç tekrar eski haline dönmü. Padi ah bunu görüp tekrar yakla t nda a aç yukar do ru yükselmi. Böylece padi ah üç defa a aca yakla p istedi ini alamadan eve dönmü. Padi ah saray na döndü ünde yaverlerini, imamlar n ça rt p onlar olup biteni anlatm ve onlara Bu nedir? diye sormu. Hiçbiri bunun ne oldu unu söyleyememi. O zaman padi ah evini, halk n b rak p o eyin ne oldu unu ö renmek için yola koyulmu. Kendi ehirlerine kom u bir ehirde bir ya l kad n görmü. O kad n benim soruma cevap verebilir diye ona gelmi. Fakat kad n ona cevab bu ehirdeki kambur bir ihtiyar n verebilece ini söylemi ve ona yollam. Padi ah o ehre gelip arad kambur ihtiyar bulmu. 285
htiyar, padi ah n merak etti i eyi dinledikten sonra öyle demi : Senin arad n bilen adam ben de ilim. Onu bilen benim a abeyim. O yak ndaki ehirde oturuyor. Bundan sonra padi ah ihtiyardan bir kâ t al p onun a abeyini di er ehirde bulmu. Buldu u ihtiyar karde inden büyük olsa da daha genç gösteriyormu. Ba ndaki ak saçlar da fazla de ilmi. O zaman padi ah çok a rm. Bu adam gençmi. Ya l kad n onun ihtiyar oldu unu söyledi. Konu tu um ihtiyar beni aldatm demek diye dü ünüp adama istedi ini sormu. Adam onu dinledikten sonra: Benim gücüm yetmez hem de senin arad n ihtiyar ben de ilim. Ben ortanca karde im. En büyük a abeyimiz vard r. O senin sorunu bilir. O denize yak n bir ehirde oturuyor diye cevap vermi. O zaman padi ah bu adamdan da bir kâ t alarak en büyük karde i aramaya gitmi. Padi ah söylenen ehre gelip o ihtiyar bulmu. Padi ah arad en ya l karde i görünce daha fazla a rm. O adam ihtiyara hiç benzemiyormu. Gepegenç, siyah saçl biriymi. Padi ah: Ben seni ar yordum. Bozk rda alt n dall çiçek a ac nerden ç km? Ben ona bir çiçe ini koparmak için yakla t mda o yukar do ru yükseliyor, ondan uzakla t mda tekrar yerine dönüyor. Sen bunun sebebini bana aç klar m s n? Bir de görüp a rd m daha bir ey soraca m. Neden o kadar genç gösteriyorsun? En küçük karde in ihtiyard r. Saçlar n aklar basm. Ben onun sizin baban z oldu unu dü ündüm diye sormu. O zaman ihtiyar, padi aha her eyi anlataca na söz verip onu önce yeme e ça rm. Yeme i yedikten sonra ihtiyar n e i bir karpuz getirmi. htiyar o karpuzu geri verip Ba kas n getir demi. Kad n, e inin dedi ini yapt ysa da tekrar ilk getirdi i karpuzu getirmi. Çünkü bundan ba ka bir karpuz yokmu evde. htiyar e ini on iki defa ba ka karpuzu getirmesini emretmi. Fakat sonunda ilk karpuzu yiyip bitirdikten sonra padi aha: Padi ah m bizim evimizde tek bir karpuzun oldu unu gördünüz. Bunu bilerek e imi kaç kere Ba kas n getir diye yollad m, bir de e im hamiledir. O zaman e im hiç ses ç karmadan a a ya on iki defa gidip geldi. Benim e im ak ll, uysal. Bu yüzden de ya m büyük olsa bile karde lerimden daha genç görünüyorum. Küçük karde imin e i sinirlidir, bu yüzden çabuk ya land. Ortanca karde imin e i pek sinirli pek de iyi bir kad n de ildir. Bu yüzden ortanca karde im pek ya lanmad. Senin sordu una diyece im u, çiçek a ac n n ç kt yeri bir fakir adam di er bir fakire 286
satm ve yeri sat n alan fakir o topra sürerken alt n dolu bir testiyi bulmu. O zaman iki fakir kavga edip padi ah n emriyle çocuklar n evlendirmi ler. O çiçek a ac iki fakir birbirleriyle samimi olduklar için bu onlar n talihidir. Kendi sahibinden ba ka kimseyi yakla t rmaz. O iki adam n iyi ya am için gök bu a ac gönderdi. Yabanc biri bu a açtan çiçek koparamaz. Bunun için a aç bunu yabanc ya anlatmak için gö e do ru yükselir. 287
3. AHMETBEK LE HASEN Eski zamanlar n birinde bir padi ah varm. Onun k rk veziri varm. Padi ah ve onun ba vezirinin uzun zamand r çocuklar olmuyormu. Günlerden bir gün kar lar hamile olup ikisi de iki o lan do urmu. Padi ah, o lunun ad n Hasen, veziri ise Ahmetbek koymu. Bu iki çocu u birlikte yeti tirip okutmu lar. kisi de on be ya lar na geldi i zaman büyük âlim olmu lar. Günlerden bir gün bir kitapta bir padi ah k z n n br yaz yazd n görmü ler. O kitapta: Falanca yerde, filanca ehirde, filan padi ah k z n n bilmecesi var. O, bilmeceyi çözen adamla evlenir. Çözemeyen adam n ba n keser diye yazmaktaym. Bilmeceyii çözmek için birçok ki i gidip cevab bulamad klar nda ba lar kesilmi. Bu haberi duyup Ahmetbek ile Hasen: Biz çok y l okuduk. Ölürsek bundan ölelim. E er bilmeceyi çözersek k z al p gelelim diye kararla p yola ç km lar. kisi yola ç kt klar nda ss z bir yere gelmi ler. Kayg land klar bir anda iyi bir saraya rast gelmi ler. Sevinip atlar ndan inerek eve girmi ler, ancak hiç kimsenin olmad n görmü ler. Evi dola p Ne olursa olsun bugün burada kalal m diye dü ünüp atlar n bo altal m diye d ar ç kt klar nda birinin atlar n üzerindeki yükleri al p indirdi ini görmü ler. Tekrar eve girdiklerinde çay haz r imi. Çay içelim diye oturduklar nda çay kendili inden koyulmaya ba lam. Çay içip bitirdikten sonra atlar yaylaya gönderelim diye d ar ç kt klar nda atlar n yaylada gezmekte olduklar n görmü ler. Eve girdiklerinde yatak haz rm. kisi yata a yatmay p korkarak: Tek yata a yatal m, bu evde kötü bir ey var demi ler. Hasen: Uyumayal m, sen bir hikâye anlat Ahmetbek demi. Ahmetbek uzun bir hikâye anlatm. Bu arada güne do maktaym. Ahmetbek tek ba na uyuyamam. Bir zaman sonra bir kö eden: Bu ikisi nereye gidiyor? diye bir ses ç km. Kar kö eden: Bunlar filanca padi ah k z n n bilmecesini çözmeye gidiyorlar. Onu Ahmetbek çözüp k z eve götürdü ünde ben onlar öldürüp k z alaca m demi. Birinci kö edeki ses: E, nas l öldüreceksin? diye sormu. kinci ses: Dönecekleri zaman tekrar bu eve gelecekler. Bu evde yemek yiyecekler. O zaman öldürüp k z al r m demi. Birinci ses: Onlar döndüklerinde buraya gelmezler. Çünkü Ahmetbek imdi senin burada oldu unu biliyor. Gelmez demi. kinci ses: E er burada gecelemezlerse bir sonraki molaya yeti emezler. Atlar yorulup yaya giderlerse 288
tabanlar a r r. O zaman yular m sürükleyip eyerli kara bir küheylan olup ç kar m. E er k z binerse onu al p kaç r r m. Ahmetbek ya da Hasen oturursa onlar dü ürüp öldürürüm. O olmazsa önlerinde gümü bulak olup akar m. kisi sudan içerler. O zaman k z n haricindekilere zehir olup k z böylece al r m. Alamad m takdirde evlerine döndüklerinde k z n yüzünden y lan olarak ç k p onlar sokarak öldürürüm. Kendim de onu almayaca m, ona da vermeyece im demi. Birinci ses: Senin bu dediklerinin hepsini Ahmetbek biliyor. Sana bunlar yapt rmayacak demi. kinci ses: E er Ahmetbek bunu bilip de birine söylerse kara ta olsun! demi. Böylece ikisinin konu mas bitmi. Sabah olmu. Ahmetbek sabaha kadar uyumay p haberi ö renmi. Sabah oldu unda Hasen i uyand r p d ar ç k p ellerini y kad ktan sonra eve girdi inde çay haz r imi. Çay içip d ar ç kt klar nda atlar arabaya ko ulmu. At arabalar na binip gitmi ler. Hasen: Bu ev iyi oldu. Döndü ümüzde buraya u ray p dinlenelim demi. Ahmetbek onun sözüne kar ç kmam. Fakat Döndü ümüzde bu eve u ramayaca z diye dü ünmü. K z ça r p bilmecesini söylemi : Üç arkada varm. Birinin bütün dünyay görebilecek aleti, ikincisinin dünyan n bir yerinden herhangi bir yerine hemen götürebilecek aleti, üçüncüsünün de herhangi bir hastal tedavi edebilen ya da öleni dirilten bir aleti vard r. Günlerden bir gün bir padi ah n k z n n ölüp gömüldü ünü görürler. Üçü de o yere gidip k z diriltirler. Padi ah raz olup k z onlara vermeye karar verdi. imdi üçünden hangisi k z almal? demi. Bilmece buymu. Ahmetbek kalk p: Seçimi k z yapacak. Sevdi iyle evlenir demi. Do ru cevab buymu. K z Ahmetbek in olmu. Fakat Ahmetbek k z kendisi almam. Hasen e vermi. Ahmetbek ten önce biri k z onu görenle evlenmeli, di eri gelenle evlenmeli diye ba lar al nm. Babas k z haz rlay p yola koymu. Yolda ilerlerken gecelemek için yoldaki saraya u ram lar. Hasen burada kalal m demesine ra men Ahmetbek kabul etmeyip hep birlikte ilerlemi ler. Hasen: Ey, Ahmetbek çok yoruldu umuz zaman daha önce kal p rahat etti imiz evde kalmaya neden izin vermedin? diyerek küsmü. Ahmetbek: Hasen, benim sana kötülük yapmayaca m biliyorsun. Benim dedi imi yap lütfen demi. Biraz yürüdükten sonra önlerinden bir bulak ç km. Hasen ba r p: Hey durun. Bu bula n k y s nda geceleyelim demi. Ahmetbek hemen suyun yan na gelip bir dua 289
okuyup suya kamç yla vurduktan sonra su kaybolmu. Hasen tekrar ona k z p: Ahmetbek, senin yapt n nedir böyle? Az önce bir evde kalmaya izin vermedin. imdi de gecelemek için durdu umuz suyu yok ettin. Yoksa kad n sen almad n diye bize ne olursa olsun mu diye dü ünüyorsun? demi. Ahmetbek hiçbir ey demeden yola devam etmi. Biraz sonra kar lar na eyerli bir kara küheylan ç km. Hasen: Tutun onu, ona binece iz demi. Ahmetbek hemen davran p at n ba na kamç yla vurduktan sonra at kaybolmu. Hasen tekrar ona k z p istedi i eyleri söylemi. Ahmetbek susup gelmi. Birkaç gün yürüyüp sa salim evlerine gelmi. Birkaç gün dü ün yapm lar. Ahmetbek uyumay p Hasen in odas nda y lan n gelece ini beklemi. Günlerden bir gün sabaha yak n vakitte uyuyakald zaman Hasen in kar s dü mü. Ahmetbek gözünü açt zaman kad n n bay ld n görmü. Yüzünü yeni sokup yata ndan bir y lan n indi ini görmü. Ahmetbek yataktan inip y lan tutup öldürdükten sonra e i e saklay p kad n n yüzündeki y lan n soktu u yeri emip tükürmü. O anda Hasen uyan p: Uyudu um zaman kar m n yüzünü öptün diye ba rm. Ben sana kad n kendin al diye önceden söyledim. Yolda yapt klar n oydu diyerek kad ndan uzak oturmu. Ahmetbek en ba tan geçirdi i olaylar anlatm. kisinin yolda geceledi i evdeki seslerin konu tuklar n anlatm. E i e öldürüp saklad y lan göstermi. Senin kar n sevdi im için de il y lan n zehrini emmek için öptüm diye son sözünü söyledikten sonra ta oluvermi. Kad n ve Hasen a lay p bahçedeki iyi bir yeri seçip ta oraya koyup saklam lar. Böylece iki y l geçmi. Bir o ullar olmu. O da iki ya na gelmi. Günlerden bir gün Hasen bir baks y getirip: Ahmetbek i diriltebilir miyiz? diye sormu. Baks : Bu çocu u ç plak ta n üzerine koyup kan ak t rsan diriltebiliriz demi. Hasen kar s yla dan p Hala genciz, çocu umuz olur. Ama Ahmetbek gibi dost bulunamaz diye çocu u al p ta a oturtup ikisi iki yandan tutarak kan n ak tm lar. O zaman Ahmetbek dirilip kalkm. Ahmetbek e s rayla selam verip kucakla p evine götürmü ler. Ahmetbek sevdi i k z al p mutlu bir hayat sürmü ler. 290
4. AKILLI ÜÇ YET M ÇOCUK Eski zamanlarda bir padi ah varm. Onun tek o lu varm. O o lu hastalan p ölmü. Tek o lunun ölümünden sonra padi ah d ar ç kmak istememi. Ba sa l dilemek için bu padi aha ba ka padi ahlar gelmi. Bundan sonra da kalkmam. Padi ah n yönetemedi i halk peri an olmu. Bu ülkede anne-babas z, akrabas z kalan üç yetim çocuk varm. Üçü konu tuktan sonra Padi aha gidip ba sa l dileyelim diye karar vermi ler. Bunlar halka: Biz gidip padi aha ba sa l dilesek nas l olur? diye sormu lar. Halk onlara: Sizlerden ba ka daha büyük adamlar gidip hiçbir ey yapamam. Siz gitti inizde padi ah kalkar m dersiniz? demi ler. Tabii ki o zaman yetim-öksüzleri kim dinlermi? Üçü a lay p köylerine dönmü ler. Ba ka bir gün üçü konu up padi ah n saray na gitmeye karar verip onun ehrine gelmi ler. çeri girmek istediklerinde nöbetçiler onlara izin vermemi ler. Üçü orada kalm. Padi ah n nöbetçileri padi aha haber vermi. Padi ah çocuklar diye duydu u zaman Ne i leri varm diye ça rtm onlar. Böylece üçü huzuruna gelmi. Bundan sonra padi ah: Ho geldiniz. Ne i iniz var? Söyleyin demi. Üçünden biri kalk p: Evet, çözemedi imiz bir ey var demi. Padi ah: Ne gibi bir mesele, hadi söyleyin demi. Çocuk birini i aret edip: Bu alt n bir yere saklay p koydu. Bu ise o alt n o yerden ald. Bu alt n, alt n saklayan çocu un mu yoksa onu oradan alan çocu un mudur? te tart man n konusu budur demi. Padi ah: Tabii ki alt n koyan çocu undur! demi. Çocuk kalk p: Yani alt n koyan n m d r? diye sormu. Padi ah: Evet demi. O zaman çocuk: O zaman neden hep yatakta yat p bir türlü kalkm yorsunuz? Çocu unuz oldu, öldü ve tekrar döndü evine. Çocu un oldu u kederli yere hay r geldi. Neden kederlenip yataktan kalkm yorsunuz? diyerek üçü ba sa l dilemi. Bundan sonra kendini toparlay p kalkm ve halk n toplam. Padi ah vezirlerini ça r p onlar görevlerinden alm. Yerlerine ise ak ll, bilgili olan çocuklar koymu. imdi bunlar vezir olarak dursunlar. Daha önceki vezirlerden bahsedelim. Bunlar üç yetimin vezir olmalar n kabul etmek istemeyip halk n aras nda propaganda yapm lar. Memleketi ve ehrin di er pek çok yerini bozmaya çal t klar s rada padi ah yeni vezirleriyle seyahatteymi. Seyahate ç k p yolda ilerlerken bir kö ede gözü iki bayku a ili mi. Biri çukur bir yerde, ikincisi k rda duruyormu. Üç 291
yetim daha önce ku lar n dilini bildiklerini söylemi ler. Daha önceki vezirler de bunu biliyorlarm. Onlar padi aha: Sizin yeni getirdi iniz vezirler daha önce ku dilini bildiklerini söylediler. E er biliyorlarsa o zaman o ku lara neden birinin çukurda, ikincisinin ise k rda oturdu unu sorsunlar demi ler. Bayku la konu up durumu ö renmek için birini göndermi ler. O at ndan inip at n n eyerini tekrar sert çekip tekrar at na binip pe inden ko mu. Onlar: Neden biri çukurda, di eri k rda oturuyor? sormu lar. O zaman çocuk: Çukurda oturan n tek o lu varm. K rda ortan n tek k z varm. kisi ba l k paras hakk nda konu uyorlarm. O lu olan k z olana O luma k z n ver diyormu. O Kaç hayvan vereceksin? demi. O lu olan Otuz alt n verece im demi. K z olan O zaman k z m sana vermeyece im. Çünkü otuz alt n bende de var. Ondan da fazlas n ver diyerek ikisi sonuca varam yorlar diyerek sözünü tamamlam. O zaman padi ah kalk p: Benim insanlar m bozulmu demek ki diyerek dü üncelere dalm. Seyahatten döndükten sonra herkes kendi i ine bakm. Ak am padi ah kötü giysilerini giyerek ehri dola maya ç kt nda ehrin yar s n n bozuldu unu görüp evine dönmü. Ertesi gün padi ah: Evlatlar m memleket ve ehir bozulmu. Siz gidin kendi talihinizi bulun diyerek onlar vezirlikten alm. Çocuklar böylece kals n. imdi ehre dönelim. Padi ah eski vezirleri görevlerine getirip kendisi yata na yat p ad olmayan Getir diye bir eyi getirmelerini emretmi. E er üç gün içerisinde bana onu getirmezseniz ba lar n keserim diye eklemi. Böylece onlar neyi getireceklerini anlamay p kendi aralar nda konu up O üç yetim çocuk ak ll yd lar. Onlar gidip bulal m diye karar vermi ler. Böylece onlar iki gece aray p üçüncü gün bulabilmi ler. Geldi i zaman onlar çocuklara selam vermi ler. O üçü de selam kabul edip: Ho geldiniz! Yolunuz aç k olsun! Nereye gidiyorsunuz? diye sormu lar. Vezirler: Biz sizi ar yorduk. Çünkü biz ölece iz. Padi ah bize zaman verdi. Padi ah yata na yat p ad yok bir eyi getirmemizi emretti ve bunun için üç gün zaman verdi. Bu zaman bugün bitiyor demi ler. O zaman çocuklar: Do ru, onun ehri bozulmu ve onu tamir etmek için mimar getirin demi ler. Vezirler o gün mimar bulup ehre getirmi ler. O zaman padi ah: E, ho geldiniz! Üç gün boyunca bir mimar 292
bulamad n z m? Niye o kadar geciktiniz? Hadi gerçe i söyleyin demi. O zaman vezirler kalk p: Neyi getirmemiz gerekti ini anlamay p o üç yetim çocu a gidip sorduk demi ler. Padi ah: A imdi onlar n ak ll oldu una inand n z m? demi. Onlar: Evet, o üçünü yerimize koyunuz demi ler. Birkaç gün sonra halk n aras nda itirazlar ç k p Biz yetimlerin vezir olmalar n istemiyoruz dedikten sonra padi ah, halk tekrar bozulur diye üçünü yerlerinden alm. Böylece üçü gidecek yeri olmad ndan ba ka bir padi ah n huzuruna gitmi ler. Bunlar n imdiki i i padi ah hazinesinden alt n al p yemek pi irmekmi. Evleri bir mezar n çukuruymu. Gece padi ah n hazinesine gidip üç torba alt n yüklenip mezara getirmi ler. Sabah padi ah hazinesine gelip alt n n azald n görmü. Ertesi gün vezirler ve nöbetçilerin koymu. Bu defa da üçü kimseye görünmeden alt n çal p mezara getirmi ler. Ertesi sabah padi ah gelip alt n n tekrar azald n fark etmi. Padi ah üzülüp kendisi nöbetçili e durmu. kimin oldu una bakay m diye o gece kendisi kalm. O defa da padi aha bildirmeden üçü hazinedeki alt n çalm lar. Sabah hazinesine bak p tekrar alt n n azald n gören padi ah üzülüp aksam kötü giysi giyip ehri dola maya ç km. Böylece gelirken üç adam n bir eyi götürdü ünü görmü. Padi ah onlar n pe inden gitmi. Çocuklar adama: Nereye gidiyorsunuz? diye sormu lar. O adam kendilerine: Sizler nereye gidiyorsunuz? diye sormu. Üçü Ekmek çalmaya demi ler. O zaman adam: Ben de ekme i çalm t m demi. Konu arak mezara do ru gelirken bir köpe in durmadan havlad n duymu lar. O zaman çocuklardan biri: Hey, sen padi ah m s n? O köpek içlerinde padi ah geliyor diye havl yor demi. O zaman adam: Hay r, evlad m. Ama çocukken oynad m zda çocuklar beni padi ah yap p oynuyorduk demi. Çocuklar onun dedi ine gerçekten inanm lar. Üçü o adamla evline gelmi ler. Konu urken o adam onlar n ne yapt n bilmek için türlü sorular sorup: H rs zl k yapmak için yöntemleriniz var m? demi. Üçünden biri: Benim yöntemim padi ah n hazinesinden alt n çald m kimseye bildirmemek, duyurmamakt r demi. kincisi: Ben köpek dilini bilirim demi. Üçüncüsü ise: Ben bir defa gördü üm adam gece ve gündüz tan r m demi. Üçü sözü bitirdikten sonra adama: Ya sizin yöntem ve hileleriniz var m? diye sormu lar. O adam: Ölüme giden adam ölümden kurtar r m demi. imdi dördü 293
uyumaya gitmi. Üçü uyuduktan sonra padi ah kendi giysilerini giyip nöbetçilerine: Mezarda üç çocuk var. Üçünü al p a aca as n, alt n ise hazineme götürün diye emretmi. Nöbetçiler hemen o yere gidip üç çocu un uyudu unu ve yan nda da alt n n bulundu unu görmü ler. Alt n al p hazineye koymu lar ve sabaha kadar nöbet tutmu lar. Ertesi sabah üçü kalkt nda ne alt n ne de adam varm. Üçü d ar ya ç kt klar nda nöbetçiler onlar tutup dara asmak için cellâda vermi ler. Cellât üçünün boynuna ip ba lay p onlar asmaya haz rlanm. Bu arada padi ah üçünü görmek için yüksek bir yerde duruyormu. Çünkü onlar n nas l bir hile yapacaklar n merak ediyormu. O zaman adam tan yabilen çocuk cellâttan izin al p boynunu ç karm ve padi aha: Ey, adam dünkü adam sen de il miydin? Ölüme giden adam ölümden kurtar r m dedi in nerede? Kurtar, i te ölüme gidiyoruz demi. O zaman padi ah cellâda onlar ç kart p kurtarm. Böylece üçünü kendi vezirleri olarak yapm. 294
5. ALTIN KU Eski zamanda iki erkek karde ya amaktaym. Büyük karde alt n madencisiymi. Bu yüzden de çok zenginmi. Küçük karde fakirmi. Bu karde in ya t iki o lu varm. Büyük karde in çocuklar yokmu. Fakirin çocuklar küçükmü, ancak birine gidip yard m edemezlermi. Sadece büyük evin teze ini, k n a açlar toplay p hayatlar n sürdürmü ler. Günlerden bir gün ormanda odun toplarken tüyleri güzel, gök ala, kanatlar n n ve kuyru unun ucu ala, insan n gördü ünde güzelli ini k skanaca bir ku görmü ler. Bunu gören iki çocuk ku un pe inden ko amaya ba lam. Ku da onlardan uzak uçmay p uçarak-konarak kaçm. Bir zaman sonra çocu un biri ku un kuyru undan tutunca ku uçup gitmi ve kuyru unun bir tüyü çocu unun elinde kalm. Odunu al p çocuklar eve geldi inde: Biz güzel bir ku gördük. Tutamad k, ama kuyru unun bir tüyü elimizde kald demi ler. nsanlar kuyru u gördü ü zaman Bu, s radan bir ku de ildir demi ler. Halk n içinde çok ya l bir ihtiyar: Bu, alt n ku un kuyru udur. Bu ku u tutup etini yiyen adam n ba na, her sabah uyand nda alt n dü er demi. Bunu i iten baybi e (çok e li erke in ilk han m ) iki çocu a ya, kaspak (süt kaynat rken kab n dibine yap an tortu) verip, onlara: O ku u tutup getirin demi. ki çocuk sevinip odun toplamaya ve ku u tutmaya ormana gitmi. Odunu toplad klar yere geldikleri zaman dünkü alt n ku un burada uçu tu unu görmü ler. Çocuklar sabahtan ak ama ku u kovalam ve sonunda ku u tutabilmi ler. Çocuklar çok sevinip yengelerine ku u getirmi ler. Yengeleri onlara birer birer kâse ayran ve birer tane kurut vermi. Çocuklar buna çok sevinip ç k p gitmi ler. Baybi e ku u kesip tüylerini kopard ktan sonra etini ya da k zartm. Bu vakitte çocuklar odunu toplay p evlerine döndüklerinde ocakta ku un eti pi mekteymi. Pi mi et çocuklar n i tah na kabartm. Büyük karde küçü üne kap y gözlettirip kendisi ku etinden bir parça kesip k r na ( alvar veya iç donunu bele ba lamak için bunlara geçirilen ba, uçkur) saklam. Çocuklar korka korka d ar ç kt klar nda etin, ku un kalbi oldu unu görmü ler. ki çocuk onu ikiye bölüp yedikten sonra evlerine gitmi ler. Eve geldikleri zaman amcalar ve yengeleri ku un etini yemektelermi. Çocuklara eti vermemi ler. Çocuklar onunla ilgilenmemi ler bile. 295
Ak am eve gidip uyumu lar. Sabah ikisi kalk p zengin amcas n n buza ve kuzular na bakmaya gitmi ler. Anneleri evi temizlerken iki çocu un yast klar n n alt nda on alt n kuru bulmu. Hiç kimseye bir ey demeden ikisi alt n saklam lar. Uykudan yeni kalkan zengin ve kar s yast klar n n alt na bakt zaman alt n de il hiçbir ey bulamam lar. Bunun yalan oldu unu dü ünüp unutmu lar. Aylar y llar kovalam. ki çocu un yast klar n n alt ndan her gün alt n ç k yormu. Günlerden bir gün çocuklar n babas alt n ç kar p satmaya ba lam. Az zaman sonra zengin olmu. Onun zengin oldu unu a abeyi kabul etmek istememi. Bir gün o karde ini ça r p: Sen iki çocu unu evinden uzak tut, bir gönder onlar. Yoksa köy muhtar senin o kadar alt n n gördü ü zaman ya çocuklar n ya da seni öldürür demi. Bunu duyduktan sonra çok korkup ne yapaca n dü ünmeye ba lam. ki çocu u ona ak l vermi. Baba sen endi elenme. Bunu dü ünme, biz kendimiz gideriz. Bu alt n kullan p ya ars n z. Biz kendimiz bir ey buluruz demi ler. Babalar bunu kabul edip çocuklar na yemek haz rlay p onlar göndermi. Çocuklar evden ç kt ktan sonra günler, aylar geçmi. Günlerden bir gün s k bir orman n içine girmi ler. Biraz yürüdükten sonra a açlar n aras ndan on kadar taz ç k p ikisini kovalamaya ba lam. Çocuklar n ba r na taz lar n sahibi bir avc gelmi. O, çocuklar taz lardan ay r p alm. Çocuklara: Siz kimsiniz, nereye gidiyorsunuz? diye sormu. Çocuklar: Biz çocu u olmayana çocuk oluruz demi ler. O zaman avc : O zaman benim çocuklar m olun. Benim çocu um yoktur demi. Çocuklar: Tamam, senin çocuklar n olal m diye cevap vermi ler. Avc çocuklar al p evine getirmi. Çocuklara kendi çocuklar gibi bakm. Onlara silah kullanmay da ö retmi. Çocuklar n sabah kalkt nda yast klar n n alt nda alt nlar buluyormu. Ba ta avc ve kar s bunu gördükten sonra Bu ne harika diye a rm lar; ama sonra buna al m lar. Böylece avc n n evi alt nla dolmaya ba lam. Bu alt n n hay r getiremeyece inden korkup çocuklar evden kovmay dü ünmü. kisine silah, yay verip onlar evden göndermi. Ellerine beyaz elmas hançer vermi. Avc : Bu hançeri ikiye ay r n. Birinin durumunu ikincisi hançere bakarak ö renebilir. E er biriniz ölürse hançer paslan r demi. Bunu duyan çocuklar hançeri al p gitmi. Günler, aylar geçmi. Bir vakit yolda giderken bir tav an görmü ler. Yaylar n ele al p onu vurmaya haz rlanm lar. 296
O zaman tav an onlara yakla p: Beni öldürmeyin. Ben size iki tav an getirece im demi. ki delikanl tav an vurmam. Tav an, ba ka iki tav an getirip gitmi. ki karde tekrar yola koyuldu unda bir tilki görmü ler. Onu vurmaya haz rlan rken tilki: Beni vurmay n! Ben size iki tilki getireyim diyerek onlara iki tilki getirmi. Onlar al p ikisi yola devam etmi ler. Birazdan kar lar na kurt ç km. Onu da vurmak için yaylar n eline al rken kurt: Beni vurmay n. Size, yerime iki kurt getirece im diyerek iki kurdu getirmi. Ondan sonra karde ler kaplan görmü ler. Onu da vurmak istemi ler; fakat kaplan onlara: Ben iki kaplan getirece im, beni öldürmeyin demi ve iki kaplan getirmi. Hayvanlar yla yolda gelirken bir zaman iki karde yolun ikiye ayr ld yere gelmi ler. O zaman ikisi bu yoldan ayr lmaya karar vermi ler. Hayvanlar bölü üp yolun ortas ndaki büyük ç nar a ac n hançerleriyle kesip iki ayr yola koyulmu lar. Büyük olan bir ehre gelmi. ehrin d ndaki bir eve girip yemek yemi ve hayvanlar na da yiyecek vermi. ehrin sokaklar na ç kt zaman ehirde ancak siyahlara bölünmü, kederli insanlar n dola t n görmü. Biri: Bizim ilimizde yedi ba l bir y lan vard r. Ayda bir kere ona bir sürü k srak ve bir k z veriyoruz. Bugün bütün k zlar bitti. Ancak padi ah k z kald ve s ra ona geldi. Onun için halk çok kederlidir demi. Delikanl bunu duydu u zaman: O nerede? Ona nas l ula abilirim? diye sormu. Y lan n bulundu u yerin nerde oldu unu ö rendikten sonra hayvanlar n al p o tarafa do ru gitmi. ehirden be -alt kilometre uzakl ktaki beyaz bir çad ra girmi. Girince evin içinde ay gibi a z, güne gibi gözü olan güzel bir k z varm. K z delikanl y görünce a lamaya ba lam : A abey buradan gidiniz! imdi y lan gelir, beni de sizi de yer. Gidin demi. Delikanl k zla biraz konu up y lan n gelece i zaman beklemi. Bir zaman sonra yedi ba l ejderha gelip delikanl y görüp: Dövü mek mi gerekecek? demi. kisi dövü meye ba lam. Yedi gün, yedi gece dövü mü ler. Delikanl çok yorulup dü ece i zaman yard m na kaplan gelip ejderhay öldürmü. Delikanl ejderhan n yedi ba n kesip, yedi dilinin uçlar n keserek bir beze sar p, hayvanlar n da ald ktan sonra bir yere dinlenmeye gitmi. Delikanl kaplana uyumamas n ve giri i korumas n söylemi. Kaplan kurda, kurt tilkiye, tilki tav ana bu i i emanet etmi. Delikanl uyumu, hayvanlar n hepsi de uyuyakalm. Bunlar uyudu u 297
zaman k z ve k sraklar ejderhaya getiren bekçi içeri girip delikanl n n ba n kesip k z alarak ehre getirmi. K za: Benimle evleneceksin, yoksa seni burada öldürürüm diye korkutmu. E er evlenirsen yeminin olsun. Bu kumu yut diyerek ona bir avuç kum vererek yutmas n emretmi. Böylece padi aha gelip müjde haber getirmi. Bütün insanlar ça r p padi ah dü ün yapm. Delikanl n n hayvanlar uyand nda delikanl n n ba n n bir yanda, vücudunun di er yanda bulundu unu görmü ler. Kaplan kurda, kurt tilkiye, tilki tav ana sald rm. Tav an da korktu undan bir yere kaç p oradan bir yaprak getirmi. Onlar delikanl n n ba ve vücudunun birle ti i yeri yaprakla sürüp delikanl Ne kadar da derin uyumu um diyerek kalkm. Delikanl hayvanlar n al p daha önce yedi i yemekhaneye gidip yemek yemi ve hayvanlar n da beslemi. Daha sonra insanlar n topland yere gelmi. Delikanl geldi i zaman k z n kederli oldu unu, yan nda da bir adam n oturdu unu görmü. K z delikanl y görüp yan na gelip sar lm. Padi ah bunu görüp: Ejderhay kim öldürdü? diye sordu u zaman delikanl beze sard ejderha dillerinin uçlar n göstermi. Padi ah bunu gördü ü zaman delikanl y yan na ça rm, k z n n yan ndaki adam n ise nehre at lmas n emretmi. Dü ün yap p k z delikanl ya vermi. Delikanl her gün hayvanlar n alarak ava ç karm. Bütün hayvanlar n boyunlar na alt n tasma, tav an n boynuna ise alt n saat takm. Günlerden bir gün ava ç kt zaman s k bir ormana gelmi. Aniden hava karar p f rt na ba lam. Hayvanlar n toplamaya ba lad nda büyük bir ç nar a ac görmü. A aca yakla t nda a ac n dibinde hayvan ve insan eklinde kara ta lar varm. Gördü üne a r p a aca yakla t zaman ç nar n üzerinde bir ya l kad n n oturdu unu fark etmi. Kad n delikanl ya bakarak: Can m, bu a ac sallayabilir misin? demi. Delikanl ona uyup a ac sallad zaman kendisi ve hayvanlar da kara ta kesilmi ler. Kar s, halk toplan p a t yakm lar. Böylece bunlar burada b rakal m. Küçük karde i bir yere gidip dönmü. A abeyiyle ayr ld yere gelip a aca saplad elmas k l c na bakt zaman k l ç paslanm. A abeyim ya ölmü ya da ba ka kötü bir ey olmu! diyerek a abeyinin gitti i yolla gitmi. Günün birinde a abeyinin daha önce yemek yedi i yemekhaneye gelmi. Oradaki insanlar onun durumunu soru turup e iyle nas l ya ad n sormu lar. 298
Delikanl ne oldu unu anlamay p a rm. Delikanl yeme ini bitirip ehrin merkezine do ru giderken padi ah n bekçisi ona gelip: Sen o günden beri nerelerdesin? Biz seni bulam yoruz diyerek onu eve do ru götürmü. Padi ah n k z çok sevinip ona sar lm. Delikanl hala daha hiçbir ey anlam yormu. Ak am, k z her günkü gibi yata haz rlam. Delikanl da ona bak yormu. K z: Uzan n. Niye duruyorsunuz? diye sormu. Delikanl biraz dü ünüp yata a uzanm. Sabah olmu. Bunun s rr n nas l çözerim diye dü ünmü ve hayvanlar n alarak ava gitmi. Böylece gelirken bildi imiz s k ormana ula m. Ormana girdi inde içi sakinmi. Hiçbir hayvan n sesi ç km yormu. Bir zaman Çocu um buraya gelir misin? eklinde kötü bir ses onu ça rm. Etraf na bak nmaya ba lad nda ucu gökle birle en a ac n ucunda bir ihtiyar kad n n oturdu unu görmü. A aca yakla t nda dibinde insan ve hayvan eklindeki kara ta lar varm. Biraz dikkatli bakt nda atl adamlar n da bulundu unu görmü. O adam n arkas nda kaplan n, kurdun, tilkinin oldu unu fark edip burada bir s rr n oldu unu dü ünmü ve ya l kad na sormu. Kad n: Can m ben yere inemiyorum. Oturursam kalkam yorum, kalkarsam oturam yorum. Bu a ac sallarsan ben yere inip sana durumu anlat r m demi. Delikanl eline yay n al p: imdi söylemezsen vururum demi. Ya l kad n korkup a ac n bir dal n k r p ta olan delikanl ve hayvanlar eski hallerine döndürüp adam n aya na y k lm lar. Kad n öldürüp arkas na bakt zaman a abeyinin hayvanlarla durdu unu görmü. O zaman iki karde birbirine sar l p ehre do ru gitmi ler. Gelirken a abey karde inin durumunu sormu. Karde i ba ndan geçenleri anlatm. A abeyi bunu dinledikten sonra k zm : Sen benim e imle oynad n diyerek karde inin ba n kesip b rakm. Sonra yolda giderken: Yok, öyle olmaz. Tek karde imi öldürdüm diye dü ünüp geri dönmü. Karde ini yaprakla diriltip hayvanlar n al p kay nbabas na gitmi. Geldi i zaman padi ah n k z, hangisinin kendi kocas oldu unu bilememi. Çünkü giyimleri, bindi i atlar, birbirine o kadar benziyormu ki sadece tav an n takt alt n saatten tan m kocas n. Padi ah n, k z ndan ba ka çocu u yokmu. Taht n damad na vermi. Karde lerin küçü ü birkaç gün haz rlan p, yeme ini al p yola koyulmu. Günler, aylar geçmi. Günlerden bir gün bir ehre gelmi. ehrin d nda oturan bir ya l kad n n evine girmi. 299
At n ba lay p eve girdi inde evin içinde bir kad n n a lad n görmü. Delikanl kad na: Anne neden a l yorsun? diye sormu. Kad n: Can m, ben a lamayay m da kimler a las n? Bizim padi ah m z var. Onun tek bir k z vard r. Gündüzleri sa, gece oldu unda gökten bir albast gelip k z al yor. Gece gündüz o k z korumak için her gün bir delikanl bekçilik yap yor. O delikanl y cin çarpar, padi ah ise onu öldürür. te dün gece benim o lum bekçilik yaparken onu cin çarpm. Bugün de padi ah onu öldürdü. Bunun için a l yorum demi. Delikanl : O zaman, anne a lama, ben senin çocu un olurum demi. O gün biraz dinlenip ertesi gün ya l kad na padi ah n oturdu u yeri sorup o tarafa gitmi. Ak boz bir evde ay ve güne gibi bir k z oturuyormu. K zla konu urken art k gece olmu. K z gülmü. Delikanl : Niye güldün? diye sormu. K z: Ben, insan çocu unun cine tabi olaca na güldüm demi. Delikanl : Neden? diye sormu. K z: Eyvah! Bugün bu eve cin gelecek. Sizi çarp p gidece ine güldüm demi. Bunu söyledikten sonra eve bir delikanl girmi : E, neden oturuyorsun? Ç k! Bekçilik yapaca m demi. O zaman bizim delikanl : Hay r, bugün ben bekçili i yapay m. Sen git demi. Bekçi: Yolcu, bo ver. Burada kalma! diye k z n yerine cevap vermi. Bizim delikanl da Kalaca m diye gitmek istememi. O zaman k z onun gitmeyece ini anlay p: Tamam, kal demi. kinci delikanl sevinip gitmi. Gece çökmü ve herkesin uydu u zaman birden k z n ba rmas duyulmu. Delikanl uyan p tüylü bir devin k z n dizini emdi ini görmü. Bir zaman dev dua okumaya ba lad zaman delikanl onu sa elinden tutmu. Delikanl devle dövü tü ünde onu öldürmü ve sa elini kesip cebine koymu, evden kaçt nda k z onun ete inden tutmu fakat o ete ini kesip kaçm. Ertesi sabah k z gece korumak için gelen delikanl eve girdi inde bir ölünün bulundu unu, k z n da sa salim oldu unu görmü. Delikanl hemen padi aha müjdeli haberi vermek için saraya do ru ko mu. Delikanl : Böylece devi öldürüp k z kurtard m demi. Padi ah dü üne haz rlan p halk ça rm. Padi ah delikanl n n söyledi ine inanamam. O: Kim devi öldürüp onun sa elini kestiyse ve onun ete i kesildiyse k z m ve taht m ona veririm ilan etmi. Böylece birçok adam birinin elini ve kendi ete ini kesip padi aha Ben öldürdüm diye gelmi. Hepsi de benzemiyormu. O zaman padi ah: ehirde ba ka 300
kim kald? diye sordu unda biri: Ya l kad n n evinde misafirden ba ka kimse kalmad demi ler. Padi ah: Ça r n! diye emretmi. Delikanl : Padi ah n benimle i i yoktu diyerek gelmi. O zaman k z: Beni devden kurtaran oydu, ben onunla evlenece im demi. Padi ah ona: Delil nerede? dedi i zaman delikanl cebinden devin sa elini ç karm. Padi ah dü ün yapm, dü ün için k sraklar kesmi ve k z n, taht n delikanl ya vererek onu padi ah yapm. Bir zaman delikanl a abeyini ve babas n dü ünmü. O zaman delikanl k z n babas na: Benim a abeyim ba ka bir ilde padi aht r. zin verirseniz orduyu onun yan na göçüreyim demi. Atas ona kar gelmemi, izin vermi. Padi ah n nas l gitti ini kendisi de bilememi. Ertesi gün Karde im geldi diye a abeyi toy yapm. Böylece biraz zaman geçmi. Karde ler babalar n bulmaya karar vermi. Anne babalar n bulup onlar için kendi ehrinin ortas nda büyük bir çad r kurmu lar. Böylece herkes babas ve çocuklar ile mutlu bir ya am sürdürmü ler. 301
6. AVCI LE ÇOCU U Eskiden bir avc varm. O avc bir gün ormanda oturup eti pi irip yerken ate in öbür taraf na üzerinde ya gümü ya da demir olan bir kad n gelip oturmu. Avc eti yerken kad na da bir parça et uzatt nda kad n elini göstermeden al p yemi. Bundan sonra avc eti kemirirken kad n: Asil olan asilin yan na koydun! diyerek kalk p gitmi. Avc da kalk p: Eyvah! Bu bir belad r. Bundan nas l kurtulurum diyerek eti bitirip, ate i iyice yak p insan boyu kadar büyük bir a ac getirip onun üzerini çapanla örtmü. Kendisi ise yak ndaki bir yere gidip tüfe ini haz rlam. Birazdan avc, o kad n n tekrar geldi ini görmü. Kad n yakla p kahkaha atarak yerde uzanan avc ya sald rm. Öldürdüm diye elini çekip yemek istedi inde elini çekememi. Kad n: Ah-haha bu adam çelikten yap lm olmal. Bundan elimi çekemiyorum diyerek gülmü. Bu kad n gülerken avc tüfe ini ate leyivermi. Avc kad n n gö sünü vurup kad n yere dü ürmü. Avc yakla p bakt nda kad n n t rnaklar n n bak rdan oldu unu görmü. O bir cad ym! demi. Avc, kad n n t rnaklar n parmaklar yla birlikte kesip biri daha gelir diye sabaha kadar beklemi. Tan a ard nda avc at na binip da a do ru giderken yüksekçe bir tepeye ç kt nda büyük bir bahçe görmü. Bahçenin gölgesinde sadece yabani atlar n kulunlar ba l ym. Yanlar nda da üç ota varm. Bu ne harika diyerek avc ota lara yakla t nda: Damat geldi, damat! diyerek k zlar ç km. ki k z onu attan indirip iki yan ndan tutarak onu ayr bir ota a getirip oturtmu lar. Çe itli yemekler yedirtip k m z içirtmi ler. Güne batarken bir kad n sanki dünyadaki en güzel k z getirmi ve: Bu damad n. Bu k z al, o senin kar n, sevdi in can nd r diyerek ç km. Avc çok a r p dü ünmeye ba lam : Ey, sen benim kar m olmu sun. Önceki k zlar, kad nlar damat-damat diye bana sayg gösterdiler. Ben sizlere nas l damat oldum? demi. O zaman k z kalk p: Bu orman n içinde bize kötülük yapan cad lar vard. O cad y gücümüzün yetti ince ya biz öldürürdük ya da onlar bizi öldürürdü. Böylece tek bir cad kalm t ve onu yakalayam yorduk. Dün gelseydi bizi öldürürdü. O 302
zaman babam: Bu cad y kim öldürürse k z m ona veririm dedi. Siz, dün o cad y öldürdünüz. Babam da beni size verdi. Ben senin oldum, can m! Biz A ireti selam denen bir halk z. Biz de senin gibi insan z. Sen bu gece uyuma. Uyursan beni kaybedersin, uyumazsan seninle kal r m demi. Avc : Tamam, bugün uyumayay m diyerek k zla oynay p gülerek yatm. Tan a armaya ba lad zaman avc bir anda gözlerini k rpm. O zaman ne evin ne de kar s n n kald n görmü. Ne yapaca n bilemeyip ata binmi ve her yeri dola mas na ra men kimseyi bulamam. Avc köyüne dönüp at n de i tirerek tekrar da a ç k p k z aramaya ç km. Dev bir ku gelip: Ey avc bahad r. Benim karn mda üç ayl k çocu un vard r. Alt ay sonra çocu unu doksan yolun kesi ti i yerde bulup al. Ona iyice bak, o çocuk sana u ur getirecek demi. Avc alt ay bekledikten sonra imdi zaman geldi diye doksan yolun kesi ti i yerin nerede oldu unu aramaya gitmi. Fakat kimse bilmiyormu. Bir falc : Doksan yolun kesi ti i yer pazard r. Öbür taraf nda bir sokak var. Çocu un orada demi. Avc pazara gidip daha önce gördü ü ku : Ey avc buraya gel, çocu unu al diyerek a la çocu u indirmi. Çocu una iyi bak. yi bakarsan murad na erersin. Avc imdi ho ça kal diyerek uçup gitmi. Avc çocu u al p köyüne dönmü. Çocu unu güzelce yeti tirip, biraz büyüyünce hocaya vermi. Çocuk yedi ya ndayken padi ah n en sevdi i veziri ölmü. Biri, kimin vezir olaca n dü ünürken avc n n çocu u çok iyidir diyerek onu vezir yapm lar. Günlerden bir gün padi ah ölüp yerine kimin geçece ini dü ünmü ler. Güvenilir vezir avc o lu olsun deyince halk onu padi ah yapm. Avc o lu evlenip ülkeyi yönetip avc y murad na erdirmi. O zaman avc ona Bahtl çocu um Bakt bay diye isim vermi. Bundan önce çocu un ismini ne olarak koyaca n bilmiyormu. 303
7. AYI ÇOCUK Eski zamanlarda zengin bir padi ah varm. Onun bir kar s varm. Kar s be o lan do urmu. Be o lu büyümü ; padi ah da ya lan p ölmü. Kar s otuz iki ya nda dul kalm. Y llardan birinde halk yazl k için bir da n ete ine gelmi. Bir gün padi ah n kar s d ar ç k nca bir ey onu al p götürmü. O, korktu undan sesini bile ç karamam. Onu al p götüren ay ym. Böylece ay onu kendi ma aras na götürüp, padi ah kar s n ma araya kapatm. Yemekleri elma, çi et, çe itli meyvelermi. Ay gündüz d ar ç kar, geceleri ise ma araya gelirmi. Çe itli meyveler ve çi et getirirmi. Böylece padi ah kar s buna al p ay yla beraber ya am. Padi ah kar s n n o ullar ise onun nereye gitti ini soru turup ö renmeye ba lam lar. Onlar annelerini aray p dururken padi ah n kar s günün birinde hamile kal p üç çocuk do urmu. Çocuklar n n biri insan olup di erleri ay ya benziyormu. Ay ya benzeyen çocuklar hayvan n ya n içerek büyümü. nsan olan ise annesinin sütünü içerek büyümü. Padi ah kar s n n elbisesi y rt ld ndan önce deriden, daha sonra yapraklardan yap lm elbiseleri giymi. Böylece gün, ay geçerek çocuklar yürüyecek kadar büyümü. Böylece ay ya benzeyen çocuklar ay yla beraber sabah d ar da gezip, gece de geç gelirmi. nsan olan çocuk ise evde kal p annesinden insan dilini ö renirmi. Böylece anne ve çocu u ma arada kal yorlarm. Günlerden bir gün çocu un can s k l p insan n açamad kap y aç p d ar ya oynamaya ç km. Bunu ö renen annesi ona Bundan sonra d ar ç kma. Ay ö renirse seni öldürür demi. Çocuk annesini dinlemeyip d ar oynamaya ç km. Annesi ona yay kullanmas n ö retmi. Böylece zaman geçip çocuk bir gün annesine: -Anne, bunlar n görünü ü bir bizimki ise onlardan farkl. Bu nas l oldu? diye sormu. O zaman annesi öyle anlatm : -Biz insan, onlar ise hayvanlard r. Hayvan onlar gibi da larda ya ar, insanlar ise farkl, evcil hayvanlar yeti tirir ve ata binerler. Oturacak evleri vard r. Ate yakar, 304
yemek pi irirler. Onlar n durumu iyidir. Ben o tür yerlerde otururken bu ay beni gece kaç r p götürdü. Ondan beri y llar geçti, siz de burada do dunuz. Çocu u onu iyice anlay p: -Öyleyse gidelim buradan, demi. Annesi korkarak: -Hay r, ay öldürür bizi. Gidemeyiz, demi. Fakat o lu onu dinlemeyip annesini s rt na alarak d ar ç km. O yerden kaçarak halk n ya ad bir yere gelmi ler. Köyün kenar nda oturan bir çoban n evinde giyinmi ler. Bir köye gelerek sorup padi ah kar s n n o ullar n bulmu lar. Onun çocuklar anneleri sapasa lam bulundu u için toy yapm lar. Padi ah kar s ba ndan geçeni o ullar na, köy halk na anlatm. Köy halk a rm. Kad n n ya ad zorluklar di er köylere yay l p bütün halka ibret olmu. Onun son çocu u ise Ay çocuk ismini alm. O ullar n düzenledi i toyda Ay çocuk güre te bütün erleri yenmi. Ay çocuk bu özelli inden alp olarak adland r lm. Köydeki hiçbir erkek onun yüzüne bakamam, genç k zlar ise ona ilgi göstermeye ba lam lar. O zaman köyün bütün erkekleri toplan p onu öldürmeye karar vermi. Ay çocuk onlar n yapmak istediklerini sezmi ve annesiyle vedala p köyden uzak kaçm. Ay çocuk çok iyi bir ni anc olmu. Onun elinde sadece bir yay varm. Birkaç gün böylece yürürken bir gün kar s na bir adam ç km. Ay çocuk: -Neler yapm bir insans n?diye sormu. Adam: - yili i arayan adama arkada olacak biriyim, demi. Ay çocuk onu kendisine arkada yapm. kisi yolda gelirken önlerine bir adam ç km. Ay çocuk: -Neler yapm bir insans n?diye sormu. O da: - yili i arayan insana arkada olurum, diye cevap vermi. Ay çocuk onu da kendisine arkada yapm. Üçü birlikte giderken yine bir adam ç km. Ay çocuk: 305
-Neler yapm bir insans n?diye sormu. Bu adam da: - yili i arayan insana arkada olurum, diye cevap vermi. Onu da, ay çocuk arkada yapm. Böylece dördü bir gölün yan na yerle ip ku avlay p, bal k tutmu lar. Yemek pi irip yerken Ay çocuk onlara hallerini sormu. lk bulu an arkada na: -Senin ne gibi hünerin var? diye sormu. Arkada : -Ben gökteki y ld zlara bakarak iyiyi, kötüyü yorumlayabilirim, demi. kinci arkada na: -Senin ne gibi hünerin var? diye sormu. O: -Ben bal klar n dilini bilirim, demi. Üçüncü arkada na da: -Senin ne gibi hünerin var?diye sormu. O: -Ben k rk y l önce b rak lan ayak izlerini tan r m, demi. Böylece Ay çocuk kendi hünerini anlatm : -Ben çok iyi bir ni anc y m. Fakat ben uyudu umda ruhum mavi yay n ucunda olur, demi. Arkada lar çok a rm. Bir gün dördü bir padi ah n ülkesine gelmi. Orada bir toplant oldu unu görmü ler. O toplant da bu mesele tart l yormu : Baks lar n söylediklerine göre büyük bir ç nar a ac n n alt nda, yerin k rk kilometre a a s nda at ba kadar alt n bulunuyormu. Padi ah, kim o alt n iki gün içerisinde getirebilirse üç k z n onunla evlendirip hayvanlar n da verece ine söz vermi. E er iki gün içerisinde getiremezlerse o erkeklerin ba lar n kesece ini söylemi. Pek çok kahraman yi it zaman nda yeti emeyip hayatlar n kaybetmi ler. Bunu duyan dördü padi aha gidip anla m lar. Verilen zamandan önce alt n bulup getirmi ler. Padi ah da söz verdi i gibi üç k z n ve hayvanlar n n bir k sm n onlara vermi. Ay çocuk o üç k z arkada lar na verip, padi ah n yan na yerle tirip onlara Ho ça kal n, yine görü ürüz diyerek tek ba na yola koyulmu. Böylece tek ba na birkaç gün yürüyerek bir ormana gelmi. Bu orman n içinde birkaç gün hayvanlardan saklan p a ac n üstünde 306
kalm. Günlerden bir gün Ay çocuk bir adam görmü. O adamla kavga edip onu öldürmü. Böylece bir a aca ç karak yapraklar n aras nda duman ç kt n fark edip o tarafa do ru gitmi. Bir bakm o yerde beyaz bir ota varm. Beyaz ota n içine girip içerde çok güzel bir k z görmü. K za selam verip ba kö eye oturmu. K z ona kim oldu unu sormu. Ay çocuk ondan gerçe i gizleyip ülkesinde sava olup, bütün halk n öldü ünü ve kendisinin de oradan kaç p bu ormanda sakland n anlatm. Ondan sonra Ay çocuk k z n kim oldu unu sormu. K z: -Bizim halk m z bu suyun kenar nda ya yordu. Ben bir fakir adam n k z yd m. Yurdumuzda altm ya nda bir padi ah vard. O padi ah her y l iki k z al yormu. Bu y l babam öldükten sonra evlenecek ya a geldi im için padi ah beni almak istedi. Bir tek erkek karde im vard. Onunla beraber yurdumuzdan kaç p bu yere yerle ti imizden beri sekiz ay geçti. At, devemiz vard ; fakat onlar orman hayvanlar yedi. Hayvanlar evimize gelemez. Çünkü koruma yapt k. Karde im hayvan avlamaya gitti, demi. Ay çocuk demin öldürdü ü adam n bu k z n a abeyi oldu unu anlay p k za olan anlatm. Delikanl suçlu oldu unu kabul etmi. K z: -Siz suçlu de ilsiniz. Çünkü bizim gibi yurdunuzdan kaçmak zorunda kald n z, demi. Bundan birkaç gün geçtikten sonra delikanl k za unu söylemi : -Can m, erkek karde in öldü. Allah beni size göndermi. imdi yurduna götür dersen götüreyim, fakat ba ka bir yere götüreyim. Ben a abeyin olay m, sen ise k z karde im ol. Yoksa burada iki sevgili olarak kalal m, demi. K z ona raz olup beraber ya amaya ba lam. K z her gün evde kalm, delikanl ise ava ç km. kisi böylece hayat n sürdürmü. Bu ikisi bu arada kals n. imdi padi aha gelelim. K z yok oldu u günden beri onu her yerde soru turup aratt rm. Bütün baks lar n toplay p yorumlar n soru turmu. O zaman Kara denilen bir baks padi aha: -K z suyun yukar taraf nda bulunuyor. Onu bulacak üpe adl bir cad varm. Sadece o, k z bulabilir. Bu i i ona teslim et, demi. Padi ah ona inan p ya l kad n ça rm ve i i ona teslim etmi. 307
Ya l kad n kurnaz, olaylar tahmin eden, nerede neyin olup biteni bilen bir kad nm. Padi ah kad n n istedi i birçok ey vermi. Kad n yolda yemek için iki-üç koyunun akci er ve karaci erini alm. Birkaç tepeyi a arak Ay çocuk un ya ad ormana gelmi. Hayvanlar kad n yakalam lar; fakat kad n onlardan kurtulmu. Kad n günlerce ormanda yürüyüp bir sabah Ay çocuk un oturdu u eve gelmi. Kad n eve girmi. Evdekiler kendisinden ba ka insan görmedi i için çok korkmu lar. Kad na kim oldu unu sormu lar. Kad n: -Canlar m, yurdumda sava ba lad ve ben oradan kaç p buralara kadar geldim. Kaynanas olmayana kaynana, annesi olmayana anne olaca m, diye cevap vermi. Çamurdan insan yapamayan Ay çocuk kad n annesi yapm. Kad n da çok merakl ym. Ay çocuk avc l a gidermi. Kad n ve k z evde kal p sohbet ederlermi. Bir gün kad n k za: -Can m, e in seni seviyor mu?diye sormu. K z: -Evet, seviyor. Onu neden soruyorsun?demi. Kad n: -Can m, ben gençken biz k zlar e lerimizi s navdan geçirirdik. Sen ona bunu yapm m yd n?diye sormu. K z kad na: -Anne! Nas l s navdan geçirirdiniz? Ben onu nas l deneyebilirim?demi. Kad n: -Can m, farkl ekillerle s navdan geçirirdik onlar. E lerimize canlar n nerede oldu unu sorard k. Onun neyi sevdi ini, neyi be endi ini ve ba ka eyleri sorard k. Sen can m, e ini s navdan geçir. Onun can n n nerede oldu unu sor. Söylemese pes etme, bugünden itibaren sormaya ba la. E er seni seviyorsa gerçe i söyler, sevmiyorsa-söylemez. K z Tamam diyerek ak am e i geldi inde ona sormu. Delikanl söylememi. Ertesi gün kad n: -Söyledi mi?diye sormu. K z: -Hay r, söylemedi, demi. 308
Kad n: -Üç defa sor, bugün, yar n sor. O zaman söyler,demi. O zaman k z iki-üç gün üst üste sormu. Üçüncü gün delikanl : -Ben yay çok severdim. Uyudu um zaman can m gök yay n ucunda olur, demi. Ertesi gün Ay çocuk avc l a gittikten sonra k z kad na onun dediklerini söylemi. Kad n sevinip: -Vay, seni seviyormu. Hayat n z uzun olsun!demi. Kad n, delikanl n n can n n nerede oldu unu ö rendikten sonra bir gün gidip gök yay n ucunu göle at p kendisi yurduna kaçm. Birkaç gün sonra yurduna gelip padi aha olup biteni anlatm. Ertesi gün k z kalk p delikanl y uyand rd nda delikanl kalkmam. te o anda kad n n dü man olup e ini öldürmek istedi ini anlam. K z a layarak feryat etmi. Sabredip delikanl y bir kuma a ba layarak onu yata a yat rm. Bundan sonra padi ah n vezirleri evine gelerek k z al p götürmü ler. Padi ah k z köle yapm. Ay çocuk ölüp mezar olan beyaz ota dikilmi. K z gitti i zaman onun yay n ba n n ucuna koymu. Evi, hayvanlar n girmemesi için iyice kapatm. Delikanl ve k z bir zaman için b rak p padi ah n üç k z na evlenen ve onu yan nda kalan üç arkada na gelelim. Günlerden bir gün falc arkada, fala bakarken Ay çocu un nas l bir hale dü tü ünü görmü. Bunu arkada lar na söyleyince onlar silahlar n al p oraya gitmeye karar vermi ler. O zaman k rk y l öncesi izleri bile ö renebilen arkada birkaç gün içerisinde onun nerede oldu unu bulmu. Beyaz ota n içinde Ay çocuk un tek ba na yatt n görmü ler. Böyle dü ünüp öyle dü ünürken, üçü Ay çocuk un ba ucundaki yay görmü ler. Fakat yay ucunun yok oldu unu fark etmi ler. O zaman yorum yapan arkada cad n n yay ucunu gölün suyuna b rakt n görüp bal klar n dilini bilen arkada ise bunu bal klara sormu. Yay ucunun nerede oldu unu bal klardan ö renip onu geyik ya yla yaya yap t r p Ay çocu u üç gün içerisinde diriltmi ler. 309
Ay çocuk bildiklerini, cad n n evlerine geldi ini anlatm. O zaman dördü, k z kaç ran padi aha gidip onu öldürüp k z kurtarm. Bundan sonra evini arkada lar n n yan na ta m. Dördü e leriyle beraber çok mutlu ya am lar. 310
8. BAKTIBAY KADI Eski zamanlar n birinde kendi eme iyle hayat n sürdüren fakir bir ihtiyar varm. htiyar hayat nda kötü bir ey yapmam. Tek dile i çocukmu. htiyar odunculukla u ra yormu. Bir gün odun al p giderken yolda kam lar n üzerinde kuma a sar lm bir ey görmü. Al p açt nda yeni do mu bir bebek oldu unu görmü. htiyar onu eline al nca çocuk a lamaya ba lam. Allah n verdi i diyerek o kadar mutlu olmu ki, odunu o yerde b rak p çocu u evine götürmü. Hayat nda hiç çocuk sahibi olamayan ihtiyar n kar s çok mutlu olmu. Evine geldikten sonra etraf ndaki kom ular ça r p, ihtiyar bir toy yapm. htiyar çocu un bahtl olmas n dileyerek ad n Bakt bay olarak koymu. Böylece günler, aylar, y llar geçmi. Bakt bay büyümü. Babas onu okumaya göndermi. Çocuk çok ak ll ve kabiliyetli olarak büyümü. Onun akl ya t çocuklardan daha fazlaym. Di er çocuklar birbirleriyle dövü tü ü zaman Bakt bay onlar ay r p her zaman onlara ak l ö retirmi. Bu yüzden de çocuklar onu kendileri aras nda Kad olarak lakap takm lar. Bakt bay kad oldu undan beri çocuklar aras ndaki kavgalar azalm. Çocuklar aralar nda bir kavga ç karsa onu çözmek için Bakt bay a gidermi. Bu köyün kendi kad s n n tek o lu varm. O, kar s n kendi evinden getirirken yolda eytanlar n yan na gelmi. Birazdan kad n, kocas n n iki adama dönü tü ünü görmü. kisinin aras nda fark yokmu. Kad n hangisinin kendi kocas oldu unu ay rt edememi. Sol taraftakine kocam dese sa taraftaki de ona çok benziyormu. Böylece kad n hangisinin kocas oldu unu anlamay p korkulu gözlerle bakarak gitmi. Görünü ü birbirine benzeyen kad o lu ve eytan yol boyunca kad n için Kad n benimdir diyerek kavga etmi ler. Böylece kad o lu ve eytan, kad n için kavga edip dövü meye ba lam lar. Kad o lu sevgili kar s n kaybetmemek için sald rmaya ba lam. eytan da yenilmek istememi. Böylece dövü erek üçü de kad n n evine gelmi ler. Kad n n o lu gelir gelmez babas na ko up: Baba kay n taraf na gidip döndüm. Fakat yolda bu adam bize yap p kad n Benim demeye ba lad. Sen kendin bunu çözmelisin, art k benim gücüm kalmad demi. Bunun arkas ndan eytan girip: Baba kay n taraf na gidip döndüm; fakat bu kar ma yap t, ayr lm yor. Bunu kendin çözmelisin, art k benim gücüm kalmad demi. O zaman gelini: Ata ben de onlar n hangisi o lunuz diye ay rt edemedim. Bunlar yol boyunca dövü üp kavga etmi ler demi. Kad ne kadar dikkatli 311
baksa da hangisin o lu oldu unu anlamam. Kad n n kar s da hangisine süt verip emzirdi ini anlamam. Böylece anne ve babas çocuklar n n bütün özelliklerini kontrol edip ikisinin de ayn oldu unu görmü ler. Bundan hiçbir netice alamam lar. Bunlar çok yorulup cevab bulamad ktan sonra kom u köydeki bilgiye götürmeye karar vermi ler. Kad, e i, o lu, gelini ve eytan be i birlikte kom u köye gitmi ler. Kad n n o lu ve eytan yol boyunca rahat durmay p kavga ediyorlarm. Onlar çok uzun bir yolculuk yapm lar. Bir köyden geçerken bir ormanda oynayan bir grup çocu a rast gelmi ler. Yolcular n kavga ettiklerini görüp çok a ran çocuklar onlar durdurmu lar. Çocuklar: Sizler neden kavga ediyorsunuz? E er sizin çözemedi iniz bir i varsa biz onu çözelim demi ler. Davac lar Bunlar ne yapabilirler ki diye inanmay p yollar na devam etmi ler. O zaman çocuklar tekrar: Bizim ak ll ve adaletli bir kad m z var. Çözülmeyen bir i ya da dava varsa o hemen çözer demi ler. Yolcular: Ba kalar n n çözemedi i davay bunlar nas l çözsün ki diye devam etmi ler. Çocuklar: Bizim o kadar ak ll ve adaletli kad m z neden onlar n ilgisini çekmiyor ki? Hadi onlara gösterelim! diye yolculara ta atmaya ba lay p onlar n yola devam etmelerini engellemi ler. Yola devam edemeyen be ki i çaresizlikten çocuklar n bahsetti i kad ya gitmi ler. Çocuklara olay anlatm lar. Bakt bay: Ey, iki delikanl siz ikiniz imdi soyunun. Soyunduktan sonra o tepeden buraya kadar yar acaks n z. Kim kazan rsa bu testinin içine girecek. Kaybedeni ben öldürece im. Kad n kazanan adam n kar s olacak demi. Bakt bay çocuklara: Sizler yolun iki taraf na dizilin ve kaybedeni tutun diye emretmi. Bunu duyan kad ve kar s çok a rm lar. Sonunda ne olacak diye beklemi ler. Böylece yar ba lam. Bir zaman sonra delikanl n n biri erkenden gelip testinin içine girmi. Bakt bay testinin a z n iyice kapat p çocuklara arkada kalan öldürmemeyi emretmi. Bunu duyan çocuklar: Bakt bay kad sen bugüne kadar iki emir vermemi tin. Bunu daha önce öldürün demi tir; imdi de öldürme demenin anlam ne? diye sormu lar. O zaman Bakt bay, kad n n sakinli iyle kalk p: Bu testiye giren insan de ildir, eytand r. Arkada kalan delikanl ise insand r. Hangisinin eytan oldu unu anlamak için bu yolu kulland m. Asl nda bu testinin içine insan s maz demi. Çocuklar buna çok sevinmi ler. Çocuklar bu testiyi yakm lar. Böylece o delikanl y eytan n belas ndan 312
kurtar p kar s yla birle tirmi ler. Bunu gören kad çok mutlu olmu. Bakt bay a te ekkür edip halk toplay p toy yapm. Kad : Her zaman halk ak ll bir adam ak l vermelidir. Bugünden itibaren ülkenin kad s Bakt bay olacak diye ilan etmi. Koyunun a deme, e er eline iyi gelirse saka (a k kemiklerinin en büyü ü) koy denilen atasözü buradan ç km t r. 313
9. CADIYI ALDATAN KIZLAR Eski zamanlarda bir padi ah varm. O padi ah n üç k z varm. Üç k z çok fazla yemek yiyormu. Bundan dolay k zlar ndan nefret ediyormu. Günlerden bir gün padi ah, k zlar na öyle demi : -K zlar m sizler bugün sepetleri al p ormanda meyveleri toplay n. Böylece onlara alt delik bir sepet vermi. K zlar kötü bir ey dü ünmeden ormana meyveler toplayaca z diye gitmi ler. Ormanda meyve toplarken padi ah oturdu u yerden göç etmi. K zlar n toplad klar meyveler delikten dü üyormu. Bu yüzden k zlar orman epeyce gezmi ler. Ak am k zlar eve geldi i zaman evin yerinde olmad n görmü ler. Onlar a lamaya ba lam ve böylece orada gecelemi ler. Ertesi sabah uyand klar nda evin oldu u yerde bir ayna, bir tarak, bir i ne görmü ler. K zlar o aynay, tara ve i neyi al p yola ç km lar. Yolda gelirken bir ev görmü ler. Bu bir cad n n eviymi. K zlar eve girdi i zaman küçük bir k z görmü ler. Onlar k za: -Bu evin sakinleri nerede?diye sormu lar. K z: -Bu evin sahibi ben ve benim cad annemdir, demi. K zlar korkarak cad y ak ama kadar beklemi ler. Ak am cad eve geldi i zaman evinde üç k z görmü. Onlar gördü ü zaman Ö le yeme im haz r diyerek çok sevinmi. Ertesi sabah cad avlanmaya gitti i zaman büyük k za: -Bana küçü ünü pi irip haz rla. Ö leyin eve gelirim, demi. Cad gittikten sonra k zlar cad n n k z n kazana at p kaçm lar. Cad ö leyin geldi i zaman evde kimse yoktu, kazandaki yemek haz rm. Cad yeme i yeme e ba lam. Cad onun k z oldu unu ba ndan tan y p k zlar kovalamaya ba lam. Bir zaman sonra k zlar arkalar na bakt klar zaman cad n n yakla t n görmü ler. Büyük k z cad y görünce tara atm. Orada kar lar n, büyük bir orman ç km. Cad bir di inden balta yaparak ormandan geçmi. kinci defa k zlara yakla rken ikinci karde i neyi atm. Orada büyük bir da ortaya ç km. Cad onu da zorla geçmi. Üçüncü defa en küçük k z aynay atm. O yerde geni bir göl ç km. Cad gölü geçemeyece ini anlay p k zlara sormu : -Siz nas l geçtiniz? 314
K zlar ona: -Boynumuza ta asarak geçtik, diye cevap vermi ler. Cad ta boynuna as p suya girip bo ulmu. K zlar evlerini bulmu lar. 315
10. DÜ ÜNMEDEN VER LEN CEZA Eski zamanda zengin bir adam varm. Onun bir kar s ve bir de k z karde i varm. te bu zengin adam çok ya am. Onun kar s ve k z karde i birbirlerine dü man olup sürekli birbiriyle kavga ederlermi. Kar s kocas na her zaman ikâyet edermi. Adam onu dinlemezmi. Günlerden bir gün adam bir toplant için uzak bir ehre gitmi. Bu yolculuktan döndü ünde kar s evin bütün e yalar n parçalay p araçlar bozup evin ortas na y m. Adam eve girip e yalar n bozuldu unu gördü ünde: Bu da ne? diye sorunca kar s a lay vermi. Kar s : Ben sana söylemi tim. Kad n m diye sözümü dinlemek istemiyorsun. Bunun hepsi k z karde inin yapt i tir. Bu karde inden kurtul dedi imde dinlemiyorsun. te, eme ini hiç etmi. Ondan imdi kurtulmazsan bir gün sana da ula r demi. Hilekâr, iftirac kar s n n sözleri adam çok etkilemi. Böylece bütün e yalar parçaland için çok k zan adam d ar ç k p ata bindikten sonra karde ini ça r p onu at arabas na oturtmu ve bir yere götürmü. Evde kald kar s : Diri b rak p dönme, öldür o alça diye ba rm. Böylece adam karde ini s k bir orman n içine getirmi. Hala yeti kin olan karde i a lamaya ba lam. Bir yere gelip, k z at arabas ndan indirmi. Eline baltay al nca genç k z n hüngür hüngür a lam ve sesi bütün orman titretmi : Can m a abeyim bir kursaktan ç km z. Suçum nedir? Ac y n bana! dedi i zaman a abeyi: Laf uzatma hilekâr kanc k! Ellerini bu a ac n köküne koy! diyerek bir a ac n kökünü göstermi. O anda k z çok a r p a lamaya ba lam : Can m ne istersen onu yap. Ne de olsa tek akrabam idin! dedi i zaman a abeyi: Kes sesini! diyerek ellerini baltayla kesmi. imdi de dola p öl! diyerek evine do ru gitmi. Böylece k z a laya a laya orman n içinde dola p otlar n ba n kopar p ya amaya devam etmi. Günlerden bir gün böylece dola rken bir zenginin bahçesine gelmi. O bahçenin içinde birikmi elmalar görmü. Böylece her gece bahçeye gelip dizlerine oturarak bir tane elma yiyip gidermi. Bir gün bahçenin bekçisi elmalar ararken k z tutup zengine getirmi. Bu adam genç bir delikanl ym. Hiç evlenmemi. O k z hamamda y kat p yeni giysiler giydirip ellerinin yerine yeni yapay eller yapt r p onunla evlenmi. te bunlar bir zaman ya ad ktan sonra k z hamile kalm. Do um yapmas na yak n bir zamanda 316
kocas uzak bir yere toplant ya gitmi. O toplant ya gitti inde kar s iki o lan do urmu. Böylece haberi vermek için bir mektup yazd r p bir haberci göndermi. Haberci yolda giderken bir evde gecelemek için kalm. Bu yer o zengin delikanl n n da geceledi i evmi. O delikanl imdiki e ini almadan önce bu evin kad n yla evlenmek istemekteymi. Böylece kad n bu misafire: Nereye gidiyorsunuz? diye sormu. Haberci: Bizim beyimiz toplant ya gitti. Onun kar s do urdu. Ona mektup yaz p, bunu götür dedi. O mektubu götürüyorum i te demi. O zaman kad n kalk p: Mektubunu ver okuyay m diye al p okudu unda Kar n iki o lan do urdu diye yaz lm. O zaman o kad n iki o lan kelimesinin yerine ki köpek do urdu diye yaz p göndermi. O mektubu haberci al p toplant olan evin kap s ndaki nöbetçiye vermi. Üzerindeki yaz ya göre o mektubu beye vermi. Delikanl mektubu al p okudu unda Müjde! Kar n z iki köpek yavrusu do urmu diye yaz l ym. Bay ne oldu unu anlamay p k zm ve cevab emir eklinde yazm : Ne olursa olsun ben dönünceye kadar o kad ndan kurtulun! demi. Haberci bu mektubu alarak köyüne gelmi. Halk mektubu aç p okudu unda kad ndan kurtulmak gerekti i emredilmi. Beyin emri ikinci defa tekrarlanmam. Böylece onlar iki çocu u annesine vererek onu d ar atm lar. te böylece günler, aylar, y llar geçmi. Günlerden bir gün susad zaman bir nehre yakla p e ildi i zaman çocuklar n ba l oldu u ip y rt l p çocuklar suya dü mü ler. ki eli olmayan anne ba r p yapay elleriyle onlar tutamay p çok zorluk çekmi. O anda elleri yerine gelmi. ki çocu unu sudan ç kar p kendi kendine inanamay p Tanr m bu gerçek mi?! Rüya m görüyorum? diye çocuklar na süt verip ellerini ok uyormu. Böylece kad n dinlendikten sonra kalk p Ben imdi halk n aras na gidip bir i bulay m demi. Günlerden bir gün büyük bir ehre ula p padi ah n asç s olarak i e ba lam. Böylece birkaç y l çal m. ki çocu u yedi- sekiz ya lar na gelmi. Bir gün bu ehirde büyük bir toplant olmu. Bu toplant ya her yerden zengin adamlar gelmi. Onlar n içinde kad n n kocas ve ellerini kesen a abeyi de varm. Kad n her eyi d ar dan izleyip susup i ini yapm. Çocuklar na ba ndan geçen olaylar n hepsini anlatm. Toplant bittikten sonra herkes lokantada yemek yiyip otururken biri hikâyelerinizi anlat n dedi i zaman kad n iki çocu unu Benim anlatt m hikâyeyi 317
anlat n diye göndermi. Böylece iki çocuk gelip: A alar biz hikâye anlatal m demi ler. araptan sarho olan adamlar: Anlat n! demi ler. ki çocuk kalk p: Biz bir hikâye anlataca z; fakat kimse sözümüzü kesmesin demi. O zaman bir adam kalk p: Kimse sözünüzü kesmez, keserse de ondan yüz som para al r z diye söz vermi. Böylece çocuklardan biri ç k p: Zengin bir adam varm. O adam n bir kar s bir de k z karde i varm. Onun kar s ve karde i dü man olmu lar. Günlerden bir gün adam toplant ya gitti inde kar s evdeki bütün e yalar parçalay p evin ortas na y m. Adam eve dönüp Bu da ne? dedi inde kar s Karde in yapt bunu demi. O zaman o adam karde ini al p bozk ra götürmü. Onu kal n bir orman n içine getirip bir a ac n kökünde ellerini baltayla kesmi deyince kad n n a abeyi dayanamay p elini uzat p: O, öyle olmad dedi i zaman bir adam Çocu un sözünü kesti in için yüz som para ver diyerek paras n al p çocuklara vermi. Bundan sonra ikinci çocuk ç k p anlatmaya ba lam : O kad n böylece dola p bir zaman o bozk rda ya am n sürdürmü. Günlerden bir gün bir zenginin bahçesine gelip her gece o bahçeden elmalar alarak ya am. Bir gün beyin bekçisi onu tutup beye götürmü. O zaman bey onu y kat p, ellerinin yerine yapay eller yapt r p onunla evlenmi. Böylece zaman geçince o kad n hamile kalm. Kad n do urmak üzereyken bey bir toplant ya gitmi. O toplant ya gittikten sonra han m evde ikiz o lan do urmu. Böylece beye müjdeli haber vermek için mektup yaz p onu haberciyle göndermi. O adam yolda gelirken bir evde gecelemi. O evin kad n beyin önce evlenmek istedi i kad n n eviymi. Habercinin götürdü ü mektubu okumu ve al p yerine ba ka bir mektup yaz p onu göndertmi. O mektupta ki o lan do urdu yerine ki köpek yavrusu do urdu diye yazm. te o mektubu beye götürüp verdi inde bey: Ben gelinceye kadar o kad n at n diyerek bir mektup göndermi. te beyin o mektubunu okuduktan sonra halk, kad n n iki çocu unu iki memesine ba lay p d ar atm lar. O iki çocuk i te biziz dedikleri zaman bey: Benim diyece im var demi. O zaman bir adam: Çocu un sözünü kestin diyerek ondan yüz som para al p çocu a verdi inde: imdi anneni ça r demi. Böylece iki çocuk annelerini getirmi ler. Anneleri halk önünde ba ndan geçeni en ba ndan anlat p Çocuklar n anlatt gerçektir diyerek ellerini kesip evden atan a abeyini ve iki çocu uyla d ar atan kocas n da göstermi. 318
Kad n n kocas mektubu de i tirip yazan kad nla evlenmi. Onu d ar at p eski kar s n ve çocuklar n evine alm. te böylece onlar mutlu hayatlar n sürdürüp ya amaya devam etmi. imdi ba ta kötülük yapan a abey ve yengesine gelelim. A as, iflas edip bir ehirde odun satarak hayat n sürdürmü. Her gün odun sat p yirmi-otuz kuru kazand nda onun kar s Kendine al rs n diyerek ondan paray al yormu. Günün birinde adam az odun sat p eve sadece on kuru getirmi. O zaman kar s : Sen her gün çok para getiriyordun. Bugün neden az getirdin? Yoksa biri senden paray al yor mu? diyerek ertesi gün oduna kocas yla birlikte gitmi. Oraya geldi inde Hadi senden paray alan albast y göster diyerek ba r yormu. Bir yerde otla örtülmü bir kuyu varm. Kad n ona yakla t zaman e i: Dikkat et oradaki kuyuya dü ebilirsin dedi i zaman kar s : A, i te senden paray alan adam burada demek derken o kuyuya dü üvermi. Adam ko arak gelip bakt nda o kuyunun sonunun olmad n görmü. çinden, küfreden bir peri ç km. O kad n kuyuya dü tü ünde o perinin üzerine dü mü. Peri a rd nda kad n: Benim kocamdan para alan sen miydin? diyerek periye sald rmaya ba lam. Peri ona a r p küfrederek yukar ç km. O zaman kuyuya bakan adama: Sen ne yap yorsun? diye sordu unda adam: Benim kar m dü mü. Ona bak yorum i te demi. O zaman peri: Kar n k zg n m yd? demi. Adam: Evet, k zg nd demi. Peri: Öyleyse kar n bo ver, ben sana yeni bir e bulurum diyerek adam götürmü. Böylece o adam periye inan p kendisi peri olmu. Hilekâr kar s ise kuyuya dü üp ölmü. 319
11. HOCA, USTA, TERZ Bir hoca, usta ve terzi üçü arkada m. Üçü yolda giderken gidecekleri yere ula amay p gece olunca bir yerde gecelemi ler. Yanlar nda götürdükleri çok k ymetli bir ey varm. Üçü de uyuyup biri al p kaç r r diyerek s rayla gözcülük ediyorlarm. lk olarak ustay nöbete koymu lar. Hoca ve terzi uyumu lar. Usta tek ba na nöbet tutup can s k lm ve uykusu gelmi. O, büyük bir a ac keserek insan vücuduna benzer bir ey yapm. Sonra terziyi uyand r p kendisi uyumu. Terzi a açtan yap lm adam görünce Benim hünerim bundan eksik de ildir diyerek güzel elbiseler dikip a aca giydirmi. A ac insandan ay ran tek ey can n olmamas ym. Terzi hocay uyand r p kendisi uyumu. Hoca a aç adam görünce çok a rm. Bunlar hünerlerini göstermi ler, ben imdi ne yapay m? diyerek kayg lanm. Sonra imdi bu a aca can versen diyerek Tanr ya yalvar p a lam. Tanr hocan n gözya lar n kabul edip a aca can vermi. O a aç güzel bir k z olmu. K z o kadar güzelmi ki ona bakt klar nda gözler kama yormu. Ertesi sabah usta ve terzi uyand klar nda güzel k z görmü ler. kisi de onun canl oldu una a rm lar. Üçü de k z birbirinden k skanm. Biri Onu, ben al r m, benim eme imdir demi. kincisi Hay r, ben alaca m. Benim eme imdir demi. Sonunda hoca k zarak: -Hay r, ben alaca m; çünkü ben olmazsam ona can kim verirdi? demi. Üçü de bir sonuca varamay p bir kad ya gitmi ler. Kad, k z görünce ürpererek: -Eyvah,bu benim k z md r. Bundan üç y l önce onu kaybetmi tim. Sizler onu nerede buldunuz? diye ba rm. Buna inanamay p dördü birden padi ah n huzuruna gelmi ler. Padi ah k z p: -Bu benim o lumun kar s d r. Bundan be y l önce kaybolmu tu. Siz onu nerede buldunuz? demi. Adalet bulamayan üçünden biri: -Verdi in can geri al! diyerek hoca Tanr ya yalvarm. Çiçek gibi k z can ndan ayr l p a aç haline geri dönmü. Terzi dikti i elbiseyi ç karm. Usta ise a ac padi ah n önünde parçalayarak: -Haydi, çocu unun kar s ise onu sen al!demi. 320
12. HOCA VE S H RBAZ KADIN Eski zamanlar n birinde bir hoca varm. Hocan n bir de okumu bir sihirbaz kar s varm. Kar s evde yemek yemezmi. Hocay sihirle uyutup ba ka bir yere gidermi. Günlerden bir gün hoca kar s n takip etmi. Yeme i haz rlay p kar s evden ç kt nda hoca giysilerini de i tirip geceleyin kar s n takip etmi. Kar s bir mezara gelmi. Mezarda yeni ölmü bir adam n etini yemi. Bunu kendi gözüyle gören hoca kar s ndan önce eve gelip yatm. Sabah uyan p yeme e oturdu unda kar s her gün oldu u gibi yemeyip bak yormu. Hoca ona k z p: Benim yeme im ölmü adam n etinden daha kötü mü? diyerek kar s na kamç yla vurmu. O zaman kar s gök bir kâseye su doldurup hocan n üzerine saç p gök bir çubuk alarak: Köpek ol! diyerek vurmu. Hoca sar bir köpek oluvermi. Kad n eline bir ma a alarak köpe i evden kovmu. Kad n d ar daki hizmetçilerine köpe i vurup öldürmelerini emretmi. Köpek kaçt zaman kuyru u d kap ya tak l p y rt lm. Böylece o sar çolak bir köpek olmu. Köpek yolda giderken çobanlara rastlam. Çobanlar n koyunlar n kurtlar yer, atlar n ise e k yalar çalarm. Çobanlar sar çolak köpe i kendilerine alm lar. Sar çolak köpek koyunlar kurtlardan, atlar ise e k yalardan korumaya ba lam. Bundan dolay Sar çolak kutsal bir köpek olarak bilinmeye ba lanm. Günlerden bir gün padi ah gelerek Sar çolak n geldi inden beri olan durumu sormu. Köpe in özelli ini ö renmek için padi ah onu köyüne getirtmi. Köyde onun önüne yeni kesilmi hayvan n akci erini koymu lar. Padi ah n mahzeninden her y l alt n çal n rm. Padi ah da onu kimin yapt n bulam yormu. Günlerden bir gün o mahzenin yan na köpe i koymu. Sar çolak birkaç gün bu mahzenin yan nda bekçilik yapm. Bir gece gökten kara bir bulut inip mahzenin içine üç h rs z girmi. Fakat bu defa h rs zlar hiçbir ey alamam. Sar çolak n gerçekten bir özelli i oldu una inan p onu kutsam lar. Köpe i havalar so ukken evde tutarlarm. Bu padi ah n zengin bir arkada varm. O adam k z ve o lan istemi. Çünkü kar s y lda bir do um yapt nda gökten kara bir bulut inip çocu u götürürmü. O zaman o padi ah n elinde kutsal bir köpe in oldu unu i itip o köpe i bir süreli ine ödünç almak için mektup yaz p o 321
padi aha haberci göndermi. Padi ah yan na hizmetçiler verip köpe i göndermi. Köpe i kar s n n yan na götürürken kar s do um sanc lar çekiyormu. Ev kad nlarla doluymu. Adam bütün insanlar evden ç kar p köpe i kar s n n yan nda b rakm. Kad n çocu u do urup çocu un a lamas duyuldu u zaman gökten bir bulut inmi. Köpek havlamaya ba lay p bulutu çocu a yakla t rmam. Çocuk sa kalm. Bulut ise gö e çekilmi. Halk, toplan p çocu un o lan oldu unu görmü ler. Adam mutlu olup halk toplay p toy yapm. Sar çolak n alt na dört kat ipek koyup toyda, zengin onu övmeye ba lam. Toydan sonra adam köpe in boynuna tasma tak p onu zili olan bir çift ata bindirip köyüne göndermi. Sahibine ise hediye olarak bir sürü ayg r göndermi. Sar çolak n de eri o yüzden daha fazla artm. Padi ah onu kendisiyle beraber yata a al rm. Sar çolak köpe in öhreti ba ka yerlere de yay lm. Günlerden bir gün zengin bir adam köpe i almak için padi aha mektup yaz p göndermi. Köpe ini birkaç günlü üne vermesini rica etmi. Bu adam n hazinesini de y lda bir kara bir bulut gelir çalarm. Padi ah yan na hizmetçileri verip köpe i o adama da göndermi. Köpek oraya vard gün hazineye h rs zlar gelmi. Ancak köpek, hazineyi korumu. Bu adam da padi aha bir sürü ayg r ve alt n verip köpe in boynuna alt n bir tasma tak p eve göndermi. Böylece padi ah Sar çolak tek çocu u gibi sevmi. Onun için her gün bir koyun kestirip onun karaci erine köpe e verirmi. Günlerden bir gün padi ah n evine zengin bir adam misafir olmu. Padi ah misafiri için bir tokluyu kestirip kuyruk ve karaci erini köpe ine vermi. Padi ah övünüp köpe in bütün özelliklerini anlatm. O zaman misafir olan padi ah: Ben onun yapt klar n bir göreyim. Yar n ah r ndaki bütün koyunlar ç kar ve bu köpe e emanet et. E er bir koynunu bile kurt al p kaç r rsa köpe i ben al r m. E er ak am bütün koyunlar sa salim getirirse ben sana taht m veririm; köpe e ise alt n tasma takar m demi. Böyle deyip gitmi. Ertesi gün padi ah bütün koyunlar n ç kar p köpe e emanet etmi. Ak am oldu u zaman beyaz ata binip beyaz giyimli bir adam koyunlar n yan nda yere dü mü. Dü üp beyaz kurda dönü üp koyunlara sald rm. Köpek de kurda sald rm. kisi 322
dövü mü ler ve köpek kurdun gözünü ç kar p onu koyunlardan uzakla t rm. Kurt yenilip koyunlar n yan na gelmi ve bir insana dönü mü ve at na binip oradan kaçm. Köpek, koyunlar ak am olunca sa salim getirmi. Köpek eve girdi inde padi ah n yan nda gözü yaral olan misafir olan padi ah oturuyormu. Misafir padi ah padi aha taht n verip köpe e alt n tasma takm. Böylece köpe in art k üç tasmas olmu. Köpe in de eri öncesinden daha fazla imdi padi ah n baht ona ba l ym. Sar çolak insanlardan da de erli olmu. in kötüsü, dili olmad için konu am yormu ; yoksa söylenenlerin hepsini anl yormu. Kar s ndan öç almak iste iyle içi içine s m yormu. Gitmek isterse padi ah izin vermeyebilir, kaçmak isterse boynundaki üç alt n tasmay birinin görüp almak istemesinden korkmu. Böyle dü üncelere dal p bir gün hastalanm. Yemek yememi. Padi ah bildi i bütün baks lar ça rtm ; fakat köpek iyile memi. Padi ah köpe in boynundakiler a r gelmi tir diyerek onlar ç karm. O gece herkes uyudu unda kendi köyüne do ru kaçm. Birkaç gün boyunca yol gidip sonunda köyüne varm. Köpe in gelece ini, fal aç p daha önce ö renen kar s onu beklemi. Köpek kap dan girdi i anda kar s gök kâsedeki suyu ona saçarak Serçe ol! diyerek gök çubukla vurmu. Köpek o anda serçeye dönü üp uçup gitmi. Uçarken onu bir ala do an görüp kovalamaya ba lam. Serçe ondan kaç p ekin biçen bir ya l kad n n giysisinin içine girivermi. Ala do andan kurtulmu ; ancak halsiz olmu. Kad n n iki çocu u serçeyle oynayarak mutlu olmu lar. Serçe c v ldamaya devam ederken kad n onun gözlerine bak p suyu saç p insan haline dön diyerek çubukla vurmu. Serçe insan olmu. Ya l kad na olup biteni anlatm. O zaman kad n: Senin kar n daha önce bende okudu. Daha sonra gidip mezardaki kirpide okumu. Seni o, bu duruma dü ürdü. E er öcünü almak istersen bu kâsedeki suyu temiz bir bezle ört, çubu u ise eline al. Kar n imdi hamamda, kap y iyice aç ve bu suyu onun üzerine saç, çubukla ona vur. Ondan sonra kar n senin dedi in gibi olacakt r demi. Hoca eve gitmi. Geldi i zaman, kendisine söylendi i gibi kar s hamamdaym. At ol diyerek üzerine suyu saç p çubukla vurmu. Kar s at olmu Daha sonra hoca bir k zla evlenmi. Bu k z da sihri ö renmi. K z hocay yan ndan ay rmam. Evinin etraf n kimsenin giremeyece i ekilde büyük surlarla kapatt rm. 323
Günlerden bir gün kaleye bir at gelmi. Fakat içeriye girememi. Kalenin d nda durup k za ve hocaya ba rmaya ba lam. Fakat k z n okudu u dua daha güçlü olup eski kar s n n duas etki etmemi. O zaman at, ala do an olarak uçup gitmi. Ala do an olup dua okumay k zdan daha fazla yap p k z ve hocay yok etmek için k z n dua okudu u yere do ru alçalmaya ba lam. Fakat k z n duas onu yere yakla t rmam ve yar yolda geri çevirip do rudan evine kondurmu. Böylece k z, kad n duas yla sonsuza dek köle yapt r p kap s nda tutmu. 324
13. D L VE YAYIK IN DÜNÜRLÜ Ü Alav bahad r zaman nda Kazaklar aras nda dil ve Yay k adl iki adam ya am. dil dil nehrinin öbür taraf nda, Yay k ise Yay k n do u taraf nda ya arm. dil in bir o lu varm. Bir gün o, Yay k n k z n istemeye gitmi. dil, gelini almak istemi, bu yüzden o lunu bir y l önce ur na (Yengelerine hediye alarak gizlice ni anl görmeye gitmek) göndermi. Kay n taraf na gelip evine dönmeye haz rlan rken ni anl k z damada: Bundan sonra ne zaman geleceksin? diye sormu. Damat: Gelecek y l n bahar nda bir kazla gelece im demi. Bahar geldi inde Yay k, gelinlerine ak ota n keçesini diktirmi. Yengeler keçeyi dikerken yanlar na evlenecek alan k z oturmu. Bir ara gülüvermi. Hayat nda gülmeyen bir k z imi. Yengeleri: Can m bike (genç k zlar ile kad nlara söylenen kibar hitap sözü)! Güldü ünü hiçbir zaman görmedik. Niye güldü ünü söyle! demi ler; fakat k z söylememi. Sonunda küçük yengesine: Geçen y l damat benimle vedala rken ona ne zaman gelece ini sordu umda o, önümüzdeki bahar bir kazla gelece im demi ti. Kaz, kanad olan bir ku. Yerdeki adam ona nas l binebilir ki? Gelirse gelsin, bakal m. Az önce bir grup kaz geçti. Ona güldüm i te demi. O anda biri: Yukar da at n tutup duran bir adam uzun zamand r orada duruyor. Kimdir acaba? demi. Ö renmek için gitti inde, adam n damad oldu unu görmü. Köyün k z kad nlar onu kar lamaya ç km. Damat: Ben imdilik oturaca m. Siz bana ve at ma ayr ota diktirin. Bitirdikten sonra gelece im. At ota n n içine iki yemlik yapt r n. Birini sütle, di erini suyla doldurun demi. ler bittikten sonra onlar damad ota na getirmi ler. At n bir yan na su dolu bir yemlik, di er yan na süt dolu bir yemlik koymu lar. Güne do madan toydan evine dönen bir kad n Kendine ayr bir ota yapt r lan nas l bir att r bu. Bakay m diye girmi ve yünden ete ini kald r rken at çok korktu undan boynu k r l p ölmü. At n arkas nda arkaya do ru uzanan k sa iki kanad varm. At dinlendi i zaman birini süte, di erini suya koyup dinlenirmi. At da ba na götürüp insan gibi gömmü ler. Ba n ise yüksekçe bir tepeye koymu lar. Bundan sonra damat kederlenip ota n içinde yatm. Atas Yay k damad na: S rt tüy, içi boklu bir hayvand. Kalks n. Ben onun yerine bir at veririm. O at al p köyüne bir gün içinde gidip orada bir gece kal p buraya bir gün içinde dönsün. Gidip gelirken yolda ne gördü ünü bana anlats n demi. Damat onun söylediklerini 325
yapm. At da gerçekten yürük bir atm. Atas damatla selamla t ktan sonra yolda ne gördü ünü sormu. Damat: Gitti imde hiçbir ey görmedim. Geri döndü ümde dümdüz, insan olmayan bir yerde bir sürü koyunlar n yetim bir kuzunun emdi ini, fakat doymad n gördüm. Bundan sonra batakl k bir yerdeki beyaz bir ota a do ru seslendim. Ses ç kmad. At mdan inip ota n kap s n açt m. Hiç kimse yoktu, fakat içi kokmu le le doluydu. Oradan geçerken d ar da bir yere giden bir grup k z görüp onlara yeti mek için h zl yürümeye ba lad m; fakat yeti emedim ve bir anda onlar kayboldular ortadan demi. Yay k damada: Düz bir yerde gördü ün bir sürü koyun halkt r, onlar emen yetim kuzu yöneticilere bir örnektir. Halk ne kadar sorsalar da doymayacaklar. Batakl ktaki beyaz ota biz insan z, d m z ne kadar güzelse de, içimiz le gibi haram doludur. Önünde kendi yolundan giden bir grup k z ise amac n idi. Bu amac na yeti emezsen, onu kaybedersin hayat nda evlad m demi. Damat köyüne gitti i gün ni anl s Hastaland m diye yatm. Bugün hastal daha fazla iddetlenmi ve birkaç gün sonra o vefat etmi. Damat ni anl s n doru at n n yan na gömmü. Birkaç gün sonra da köyüne dönmü. Bugünkü Oral ehri do usundaki Toratbas, K zem ek, ng rlav yer adlar bu olaydan sonra verilmi denmektedir. 326
14. Y L K LE KÖTÜLÜK Eski bir zamanda yilik ve Kötülük adl iki arkada varm. kisinin de yiyece i, giyecek mal varm ; fakat Kötülük kendi yiyece ini ç karmaz, sadece yili in yiyeceklerini yerlermi. Böylece yili in bütün yiyecekleri bitmi. Kötülük öyle demi : yili im yiyeceklerin bitmi, ne yapacaks n?. yilik öyle cevap vermi : Kötülü üm kendin bilirsin. Kötülük: Kendim bilirsem at n keselim. yili in at n kesip payla p yemi ler ve yiyecek yine bitmi. Kötülük: yili im at n eti bitti, imdi ne yapacaks n? diye sormu. yilik yine de Kendiniz bilirsiniz diye cevap vermi. O zaman kötülük öyle sormu : Senin bir kula n pi irip versem, yer misin?. Yerim Kötülü üm diye cevap vermi. Bir kula n kesmi, bir günlük yiyecek olmu. kinci kula n da kesip vereyim demi. kinci kula ikinci günün yiyece i olmu. Bu da bittikten sonra yili e sormu : yili im imdi ne yapay m?. yilik Kendin bilirsin demi. Kötülük Kendim bilirsem bir gözünü ç kar p pi ireyim demi. Böylece iyili in at, kulaklar ve gözleri bitmi. Kötülük, yili in mal n onunla beraber yiyip bitirmi. yili in mal bitmesine ra men Kötülük kendi mal ndan vermemi. Bir gün Kötülülük yili im at n kesip yedik. ki gözünü ç kar p, iki kula n kesip dört gün sana yemek verdim. imdi ne yapacaks n? Kulaklar n yok, seni b rak p giderim demi. yilik ise, Kötülü üm b rak r gidersen beni s k orman n içinde b rak demi. Kötülük, yili i s k orman n ortas na götürüp b rakm. yilik, orman n içinde otururken kaplan, tilki ve kurt bir araya toplanm lar. Kurt Kaplan m sen bu ormandan ç km yorsun. Ne yap yorsun ki burada? diye sormu. Kaplan Bu ormanda iki bayterek (ç nar a ac ) var. Gözü olmayana göz, kula olmayana kulak verir. Ben onu koruyorum demi. Kaplan kurda Sen buradan hiç ç km yorsun. Ne yapt n anlat bakal m demi. Kurt Bu yerde bin koyunu olan bir zengin var. Onun siyah bir köpe i var. Bu siyah köpe in kemikleri ölen ki iye can verir. Ben onu almak için buraday m demi. Kurt Sen tilkim bu siyah oban n yan ndan hiç uzakla m yorsun. Neler yap yorsun bakal m? diye sormu. Bu siyah oban n içinde at ba kadar alt n var. Onu alay m diye buraday m demi. 327
yilik, üçünün sözünü dinleyip orman n içini aramaya ba lam. Yürürken elleri ç nara de mi. Gözüyle dokunup gözü olmu, kulaklar yla dokunup kula yerine gelmi. yilik, ormandan ç k p tilkinin söyledi i obaya gelip oradaki alt nlar alm. Alt n al p bin koyunu olan zengin adam n evine gelmi. Bay m siyah köpe ini satar m s n? Sana at ba kadar alt n verece im demi. Zengin adam At ba kadar alt n vereceksen, al demi. yilik, siyah köpe i al p d ar ya ç km ve onu yakm. Yakt ktan sonra onun sadece kemikleri kalm. yilik kemikleri cebine koyup bir padi ah n huzuruna gelmi. Padi ah n kar s Buralarda ne yap yorsun? diye sormu. yilik O lan olmayana o lan, k z olmayana k z olay m diye geziyorum demi. Padi ah n kar s O lan olmayana o lan olay m diyorsan o lum ol, benim o lum yok, padi ah ise çok hasta demi. yilik O lun olay m demi. O lu olarak ata gitmi. Ak am yilik eve geldi inde padi ah n öldü ünü ö renmi. Padi ah n kar s a l yormu. yilik yakla arak A lama, dirilecek demi. Getirdi i köpe in kemiklerinden padi ah n kar s na bir parça vererek padi ah n a z na koymas n söylemi. Padi ah n kar s padi ah n a z na onu koyduktan sonra padi ah Ne kadar derin uyumu um diyerek kalkm. Ertesi gün padi ah bütün halk toplam. yilik padi ah n kar s na E er padi ah halk toplay p bana iyilik yapan ki i var m diye sorarsa benim hakk mda hiçbir ey söyleme diyerek kendisi ata binip gitmi. Padi ah halk toplay p Bana iyilik yapan ki i var m? diye sormu. Halk Kimse iyilik yapmad diye cevap vermi. Halk gitmi. Padi ah imdi kim kald? demi. Padi ah n kar s Sen hastayken ben bir yi idi o ul edindim. Yaln z o kald, imdi atlarla u ra yor. Sen onu ça r demi. Padi ah yili i ça rtm. Ona Sen bana iyilik yapt n m? diye sormu. yilik Ben size fazla iyilik yapmad m. Kar n za beyaz bir ilaç verdim, onu sizin a z n za koymas n söyledim. O ilac a z n za koyduktan sonra siz uyuyakalm m diyerek kalkt n z. Ben bundan ba ka iyilik yapmad m demi. Padi ah Kad n, ilaç verdi i do ru mu? diye sormu. 328
Kar s Evet, gerçekten verdi demi. Padi ah alt n taht ndan inip onu yili e vermi. Ay gibi a z, güne gibi gözleri olan bir k z varm. Padi ah, onu yili e yar mal yla verip damat yapm. yilik zenginle mi. Günlerden bir gün yilik atlarla u ra rken dostu olan Kötülü e rast gelmi. Kötülük yilik sen nas l bir adam olmu sun? diye sormu. yilik bütün olanlar ona anlatm. Kötülük yili im sen de beni kal n ormanda b rak, ben de senin gibi adam olay m demi. yilik Ben senin iki gözünü ç kar p iki kula n kesip ormanda b rakay m. Sen de adam olursun demi. yilik Kötülü ü ormana götürüp onu orada b rakm. Bütün varl ndan ayr lan kaplan, kurt ve tilki sinirlenip orman içerisini gezerken Kötülü ü görüp yemi ler. yili e iyilik, kötülü e kötülük sözü buradan ç km t r. 329
15. JAKAN A Var imi, yok imi, aç imi de tok imi. Masal m masal imi, keçileri i man imi, sülünleri k z l imi, kuyruk yünü uzun imi, buza binmi, butu donmu. Eski zamanda bir padi ah varm. Onun çocu u yokmu. Günlerden bir gün kayg lan p oturdu unda veziri gelip: Padi ah m neden üzgünsün? diye sormu. o zaman padi ah: Çocu umun olmad n sen de bilirsin. Ben ölece im zaman yerime biri sahip ç kar dedi i zaman veziri bir kitaba bakarak: Sizin kar n z hamile. Dokuz ay, dokuz gün sonra bir o lan do urur. O lunuza Jakan a ad n verirsiniz demi. Dedi i gibi dokuz ay dokuz gün sonra kar s o lan do urmu. Jakan a bir günde bir ya na, ikinci gün iki ya na, üçüncü gün üç ya na, sekizinci gün sekiz ya na gelmi. Jakan a y hocaya göndermi ler. Bir ayda temel bilgileri ö renmi. On dört ya nda Kuran ezberlemi. Ondan sonra ona avc l ö retmi ler. Padi ah n o lu on dokuz ya na geldi inde halk toplay p toy yap p o lunu padi ah yapm. Günlerden bir gün Jakan a k rk veziriyle ava ç km. Hiçbir ey tutamadan geldi i zaman üzerinde ziller çalan alt n bir geyik görmü ler. Jakan a onu k rk veziriyle tutup: imdi bu geyik kimin üzerine atlarsa o adam onu kovalay p tutar demi. Geyik Jakan a n n söyledi ini anlay p Jakan a n n üzerinden atlay p kaçm. O zaman Jakan a söyledi imi yapay m diye arkas ndan kovalamaya ba lam. O geyik bir deniz k y s na gelip oradan yüzerek geçmi. Jakan a ne yapaca n bilemeyip bir bal kç n n gemisini görmü. Gemiyi al p binmek üzereyken arkas ndan alt veziri gelmi. Jakan a gemiye bindi inde alt veziri de onunla birlikte gemiye binmi. Denizin öbür taraf na geldi inde etrafa bak nca geyi in yorgunluktan dilini ç kar p yatt n görmü. Jakan a geyi e yakla p on k l c yla onu ikiye bölüp öldürmü. Ondan sonra onu gemiye ta m. Denizin tam ortas na geldi inde ya mur ya p deniz ta p onu gemisiyle götürmü. Uzakta bir da görmü. Yan na gelip iki vezirini da a gidip bakmalar için göndermi. Vezirler gidip bakt nda orada bol bol meyvenin oldu unu görmü ler. Meyvelerden birini al p kopard klar nda yar m ba l bir adamla kar la m lar. O adam kendi dilinde bir ey söyleyip ba rm. Daha sonra yar m ba l adam birden fazla olup onlara ta atmaya ba lam lar. Onlar gemilerine binip gitmi ler. Kaç p giderlerken ba ka bir da görmü ler. O da n tepesinde alt n bir kale varm. 330
Oraya gidip kalenin içine girmi ler. Kalenin içinde bir padi ah taht varm. Yorulup olduklar yerde uyuyakalm lar. Bir zaman sonra uyand klar nda her taraf n tav anlarla dolu oldu unu görüp çok a rm lar. Bir tav an gelip: Bizim padi ah m z yok. Sizin gitmenize izin vermeyece iz. Bize padi ah olun! demi. Onlar Olal m demi ler. Tav anlara padi ah olmu lar. Bir gün ava ç kmaya karar vermi ler. Ava için bir ormana varm lar. O ormandaki iri hayvanlar kaç t klar nda tüfekle ate etmeye ba lam lar. Hayvanlar n baz lar ölmü, baz lar ise kaçm lar. Bir yerde, üstünde yaz olan bir ta görmü ler. Ta ta: Do uya gidersen çok iri bir hayvan, kuzeye gidersen büyük bir dev, bat ya gidersen tav an kadar büyük kar nca, güneye gidersen çok cad vard r diye yaz lm. Onlar a r p dü ünmü ler. Vezirleri: Dört taraf m z da tehlikeliymi. Hemen kaçmal y z demi ler. O zaman Jakan a: Bat ya do ru kaçarsak, kurtuluruz demi. O gün Jakan a ve vezirleri tav anlar sarho yapt r p yedisi yedi iyi ata binip kaçm lar. Bir gün geçti inde tav anlar bunu anlay p pe lerinden kovalamaya ba lam lar. Jakan a ve vezirleri bir tepeye ç k p bakt klar nda tav anlar n ve kar ncalar n kavga ettiklerini görmü ler. Onlar Beladan kurtulduk diyerek yola devam etmi ler. Böyle gelirken alt vezirin at yorgunluktan talep olup, kendileri de açl ktan ölmü ler. Jakan a tek ba na kalm. Sonunda Jakan a n n at da ölüp o, yaya kalm. Birazdan önüne bir deniz ç km. O denizin öbür taraf nda bir ehir görmü. Jakan a yüzerek geçmek için soyundu u s rada bir adam ona seslenip: Bu denizden yüzerek geçemezsin. Suyu yar n kuruyacak. Yar n geçersin demi. Onun söyledi ini dinleyip Jakan a orada kalm. Ertesi sabah uyand nda denizin kurudu unu görmü. Denizi geçip ehre gitmi. Kar tarafa vard nda bir adama: nsanlar n yar s neden hareket etmiyor? Denizin bir gün olup di er gün kurumas n n sebebi nedir? diye sormu. O zaman adam: H rsl insanlar her gün bal k tuttular. Onlara cuma günü bal k tutmak yasak deseler de hiç kulak asmay p tutmaya devam ettiler. Bu yüzden suyu bir gün kuruyup bir gün olunca, insanlar bir gün ölüp, bir sonraki gün diriliyor diye cevap vermi. Jakan a: Ben burada ya ayabilir miyim? diye sormu. Adam: Ya ayabilirsin diye cevap vermi. Jakan a: Pazar ne zaman kurulacak? demi. Adam: Pazar yar n kurulacak demi. 331
Ertesi gün Jakan a pazara gidip oturdu unda bir adam n Bir saatlik i imi kim yaparsa ona k rk gün bakaca m ve k rk gün alt n verece im diye duyurdu unu i itmi. Halk inanmam, inansa bile gitmemi. O zaman Jakan a: Ben gidece im demi. O adam: Gidelim evlad m diye onu götürmü. çeri girdi inde padi ah, bir yan nda k z n, di er yan nda kar s n n oturdu unu görmü. Jakan a y yanlar na al p: Gel evlad m, sen bir fakirmi sin diye ona yemek verip, yeni giysiler verip k rk gün bakm lar. Günler geçti i zaman: Evlad m, imdi bir saatlik i i yap demi. Jakan a: Tamam, yapay m demi. Jakan a ya bir at verip padi ah n kendisi bir ata binmi. Veziri de ba ka bir ata binip y lk y kestikten sonra bir da n tepesine gelmi ler. Demin soyulan at n derisini göstererek: Sen bunun içine yat. Ne ö rendi ini, nas l rüya gördü ünü bana anlat rs n demi. Jakan a: Tamam diyerek derinin içine girip yatm. Onu bir eyin kald r yormu gibi olmu. Jakan a ba n ta y p bakt nda ku lar n onu da tepesine ç kar p b rakt n görmü. O zaman Jakan a padi aha: imdi ben nas l inece im? demi. O zaman padi ah: Sen da daki ta at demi. Jakan a att ktan sonra Tamam diye deveye bindirip götürmü. Padi ah: Biz seni indirmeyece iz, sen orada kalacaks n demi. Jakan a a lay p da n tepesinde dola rken cesetlerden ba ka hiçbir ey görememi. Jakan a a lay p uyuyakald s rada rüyas nda biri gelip: Sa tarafa do ru yuvarlan rsan kurtulursun! demi. Jakan a uyan p sa tarafa do ru yuvarlanm. Yuvarlan p yere dü tü ü zaman eli aya k r lm. Jakan a a layarak bir kuyunun yan na gelmi. O kuyuda y kanm. Elleri, ayaklar yerine geçip önceki gibi olmu. Jakan a bir kaleye girdi inde bir ku padi ah n n oturdu unu görmü. Ba taraf insana, alt taraf ku a benzemekteymi. Ku padi ah : Evlad m, seni rüzgâr m su mu getirdi? diye sormu. Jakan a ba ndan geçen bütün olaylar anlatm. O zaman ku padi ah : Ben seni yar n bir ku a bindirip eve göndereyim demi. Jakan a sevinip Tamam demi. Biri ku padi ah na bir kâ t vermi. Kâ d okuyup bitiren padi ah: Benim a abeyim toy yapacakm. Beni oraya davet etti. Sana k rk saray n anahtar n verip gidece im. Hangisini istersen onu aç p dola rs n. Ben üç gün içinde gelece im. Otuz dokuzunu aç ama en sonuncusunu açma. Açarsan ba n belaya girer demi. 332
Jakan a: Saray n tüm odalar n gezebiliyorum. Bu son oday neden açma dedi acaba? diye dü ünmü. Bunu da aç p bakay m diye kap y açt nda içinde büyük bir su birikintisinin, bir taraf nda sandalyenin, di er taraf nda alt n le en ve alt n kepçenin oldu unu görmü. Jakan a saklan p yatm. Bir zaman sonra üç ku uçup gelmi. Büyü ü: nsan kokusu geliyor demi. Ortancas : Do ru abla, geliyormu demi. Küçü ü: Gelirse ne yapacaks n demi. Üçü üç defa silkinip üç k za dönü mü ler. Üçü de suya dalm. Jakan a, k zlar görüp bay lm. Üç gün geçtikten sonra ku lar n padi ah dönmü. Gelip bütün odalar dola mas na ra men onu bulamam. K rk nc odada olabilir diye oray açt nda o, a z ndan köpü ü ak p yatm. Padi ah hemen ona a z na su vererek onu ay ltm. Jakan a: Bana o k zlar n küçü ünü getirin demi. Padi ah: O k zlar y lda bir defa gelip y kan p giderler. Onlar perilerdir. Sen onu almak istersen gelecek sene geldi inde küçü ünün giysilerini al p giyersin ve ne kadar yalvarsa da elbiseleri vermeyesin demi. Jakan a: Tamam demi. Seneye üçü tekrar gelmi. Büyü ü: nsan kokusu geliyor demi. Ortancas : Do ru söylüyorsun demi. Küçü ü: Ne yapacak ki? demi. Üçü silkinip suya girmi ler. Jakan a küçü ünün giysilerini al p giymi ve vermemi. kisi tart t zaman perinin iki ablas uçup gitmi ler. Padi ah gelmi. K z padi aha yalvarm. O zaman padi ah: Olmaz. kiniz birlikte olacaks n z demi. K z ona: Tamam demi. Padi ah Jakan a y ça r p: Sen bu giysileri ilk çocuk do uncaya kadar ona verme demi. Padi ah büyük bir ku u ça r p: Bu ikisini memleketine götürüp b rak rs n. Ku ikisini üzerine bindirip memleketine götürüp dönmü. kisi babas n n taht na gitmi. Babas sevinerek: Evlad m geldi diye halk toplay p toy yapm. Günlerden bir gün Jakan a kendi giysilerini giyip k z n nkini demir bir sand a koyup kapatm. Bir gün k z evi süpürürken giysilerinin kokusunu hissetmi. Sand kta olduklar n anlay p sand aya yla devirip kilidini k rm. Kendi giysilerini giyip silkindikten sonra ku olarak evin tepesine ç k p Jakan a y beklemeye ba lam. Bir zaman sonra Jakan a eve gelmi. K z: Jakan a ben gidiyorum diyerek uçup gitmi. Jakan a oldu u yer y l p kalm. Babas halk toplay p: Çocu umu kim iyile tirirse ona alt n verece im demi. O zaman bir adam: K rk padi ah n k rk k z gelip ark söylerse iyile ir demi. K zlar gelip ark söylese de Jakan a yine iyile memi. Bu arada ülkeye dü man askerleri gelmi. Padi ah iki bin askeriyle sava a 333
gitmi. Bir zaman sonra Jakan a kendine gelmi. Kalk p bir veziri alarak sava a gitmi. Bir yere gelip ikisi uyuyakalm. Jakan a uyan p: Ben sava a gidip ne yapaca m diye dü ünmü. Ben k za gideyim diye ona gitmi. Jakan a bir zaman sonra ku lar padi ah n n evine gelmi. Ba ndan geçirdiklerini anlatm. O zaman ku lar padi ah : Ben bilmiyorum. Benim a abeyim var. te o bilir. Ben a abeyime mektup yaz p gönderirim diyerek bir mektup yaz p bir ku u ça r p onu ku a bindirip göndermi. Jakan a birkaç gün sonra padi ah n a abeyine gelmi. Padi ah a abeyi mektubu okuyup: Ben bilmiyorum. Ku lar ma soray m diye ku lar na sormu. Ku lar n içinden bir ihtiyar ku : Ben küçükken benim babam yeme i aramaya gitti inde periler onu yakalad lar demi. O zaman ku lar padi ah n n a abeyi: Sen onu baban tuttuklar yere götür demi. Ku : Tamam! diyerek onu bindirip o yere götürmü. Jakan a kendisi tek ba na kalm. O zaman kaç p giden peri k z evine gelmi. O zaman peri k z n n anne ve babas : Sen filanca padi ah n o lunu mu terk ettin? diye k zm lar. Onun anne ve babas iki yüz periyi toplay p O çocu u bulup getirin demi ler. Biri, dola makta olan Jakan a y görüp ad n sorup ö rendikten sonra Ça r lan adam sensin diye perinin evine onu getirmi. Anne ve babas dü ün yapm lar. Bundan sonra k z ve Jakan a y ve iki yüz periyi alarak Jakan a n n ülkesine gelmi ler. Babas hala dü manla sava yormu. O zaman Jakan a iki yüz periye: Oradakiler babam n askerleri. Di erleri ise dü mand r demi. ki yüz peri sava maya gidip dü man askerlerini k rm lar. Böylece Jakan a k z al p evine dönmü. Dü man yenip babas yla beraber murad na ermi. 334
16. KARAMERGEN Eski zamanlarda Kazak halk n n içinde Karamergen adl bir adam ya arm. Onun ne mal mülkü ne de çocu u varm. Kendisi avc olup bo a, kulun avlay p onlar n derilerini satarak hayat n sürdürmü. Tek ba na ya amaya devam etmi. Günlerden bir gün eline tüfe ini al p: nsan n ayak basmad uzak bir yere gideyim diye yola ç km. Bakt nda görmü ki da da insan n gidecek yolu yokmu. Birçok zorluk çekip da n ba na ç kabilmi. Etraf na bakt nda birçok geyi in oldu unu görmü. Karamergen sevinip bir bula n ba na gelip ta lardan ev yapm, üzerini ise küçük a aç kabuklar ve hayvan derileriyle örtmü. At yedi-sekiz gün içinde semirmi. Karamergen do du undan itibaren buradaki gibi çe itli meyvelerin yeti ti i bir yer görmemi. Burada çe it-çe it a açlar ve ku lar varm. Avc birçok hayvan vurup boynuz ve derileni tuzlay p saklam. Günlerden bir gün Karamergen et pi irip oturdu u zaman yürüyen bir eyin sesini duymu. Avc : Bu neyin sesi, buralarda hiç insan yoktu diye a r p kald s rada evine mavi elbiseli bir kad n girmi. Hiçbir ey söylemeden dizinin üstüne oturmu. Yüzü sar, gözleri alaym ve iki gözünü de avc dan ay rm yormu. Avc : Bu da kim? diye sormu kendi kendine. Çocuklu unda burada b rak l p yeti en biri mi? Yoksa zararl bir ey mi? diye birçok dü ünceye dalm. Bir zaman sonra çorbas kaynamaya ba lam. Ni anc gidip eti ç kar p yemeye ba lam. Kad nsa iki gözünü avc ya dikip duruyormu. imdi bunun ne oldu unu ö renmek için Karamergen büyük bir k l c n ucuna eti saplay p: Al diye kad na seslenmi. Kad n yeninin ucundan elini göstermeden eti al p yemi. Bundan sonra biraz daha büyük et parças n uzat p Al demi. Kad n onu da al p yemi. Avc, onun zararl bir ey oldu unu bilip ondan gözlerini alamadan eline k l c n al p ona: Ç k, yataca m diye ba rm. Kad n kalkarak: Tabii, tabii diyerek ba da kurup oturmaya devam etmi. Ondan sonra ni anc tüfe ini al p tekrar: Ç k, yataca m diye ba rm. Kad n: Tabii, tabii diye kalk p arkas n dönmeden ç km. Ni anc onun biraz a r yürüdü ünü fark etmi. Avc kalk p evini y km. Kaçaca m diye dü ünüp: Yok, bu olmaz. Kaç p bir yerde uyursam benim pe imden gelip öldürür. Ne olur ne olmaz diye hileyle onu vurup öldüreyim diyerek a açlar bir araya toplay p insan eklinde sokup ona giyimini, 335
ba na apkas n tak p onu oturtmu. Kendisi ise yak n bir yerdeki çukura gidip saklanm. Bir zaman sonra gökyüzü bulutlan p kar ya m ve her taraf beyaz olmu. Arkas ndaki at bir ey hissedip ürkmü. Kad n n yakla t n görmü. Avc Ne olursa olsun öldürece im diye yatm. Kad nsa a aca yakla p Tabii, tabii diyerek ona vurmu. Kad n kalk p etraf na bak nm. Bunun bir cad oldu unu anlayan avc kad n tüfe iyle vurmu. Kad n yaraland yeri tutup tüfe in sesinin nereden ç kt n anlayamam. Etraf na bakarak kaçmaya ba lam. Avc tekrar ona ate etti inde kad n Tabii, tabii diyerek yaraland yeri tutup bak nmaya ve kaçmaya devam etmi. Kad n uza a gitti i zaman avc at na binip insan eklindeki a ac n parçaland n görmü. Bunu gören avc üzülüp: E er vurulduysa kan akm t r. Bakay m. Kan akmad ysa Allah n bana verdi i cezad r diye ate etti i tarafa bakt nda kan n akm oldu unu görmü. Avc biraz sevinip ertesi sabah o kan izlerini takip ederek bir ma araya gelmi. Kad n n izleri o ma arada bitiyormu. Avc tüfe ini eline al p ses ç kararak yürümü. Kad n n sesi ç km yormu. Avc gelip bakt nda kad n n aya n n ma aradan ç k p öldü ünü görmü. Avc at ndan inip aya n al p ç kard nda cad n n giysisiz oldu unu görmü. Bu nas l olur? Eline bakay m diye bakt nda iki elinin avucu b ça n yüzü gibi gök demir, parmaklar ise ucu m zrak gibi keskinmi. Avc cad n n bir elini kesip alm. Bunun bir erke i olabilir ve bir yerden gelebilir diye at na binip gitmi. Daha önce vurup tuzlad hayvanlar n deri ve boynuzlar n toplay p ba ka bir da a gitmi. Bo a ve geyi in çok fazla oldu u bir yermi. Bir bo a vuray m diye tüfe ini haz rlad zaman eli titreyip ate edememi. Bu da nedir deyip bakt zaman bo an n yan nda kamç eklinde bir ey hareket etmi. Ne olursa olsun onu vurmal y m diye ate etti inde o ey yok olmu. Gelip bakt nda bir y lanm. Ba dü mü. Ba n kesesine koyarak gitmi. Bu da da ba ka ok y lanlar olabilir. Gidip ba ka bir da a gideyim dedi i zaman baca a r maya ba lam. Ne oluyor? diye bakt nda kesesi y rt lm. Çapan, pantolonu, donu y rt l p y lan n ba baca na yap m. Çok korkup y lan n ba n atm. Ak am yeni bir da a gelip gecelemi. Ertesi sabah uyand nda bir köyün, nehrin k y s nda kuruldu unu ve insanlar n k sraklar n buraya ba lad n görmü. Evleri beyaz, gö e de ecek kadar yüksekmi. Avc bunu görüp çok a rm. Bu da neyin nesi? Bu yerde insan yok idi. Nereden gelmi ler? Dü man m, insan m, peri mi? Bunlar 336
beni görmü olabilirler diyerek at na binip yanlar na gelmi. Atç lar kulunlar yakal yormu. Kur klar (atlar yakalamakta kullan lan, ucuna ip ba lanm uzun s r k) alt n ve gümü ten imi. Hiçbiri de avc ya bakmam lar. K r sakall bir ihtiyar k sraklar n ba l olduklar jelinin (taylar ba lamak için iki kaz a gerilerek tak lm urgan) yan nda duruyormu. Avc onun yan na gelmi. Bir bakm jeli ipek halattan yap lm imi. Avc gelip selam vermi. Bir anda dünyay kara duman basm, hiçbir ey görünmemi. Avc ümidini kesip durmaya devam etmi. Bir zaman sonra sanki biri at n çekip o tarafa do ru gitmi. Yine biri n demi gibi attan inmi. Yürü demi gibi avc yürümü ve aç lan kap dan girince tüfe i elinden al nm. Avc eve girdi inde evin direklerinin alt n ve gümü ten yap ld n, atlas ve ipek hal lar n dö endi ini, battaniyelerin dokuz kat olup yay ld n görmü. Avc gidip yatm. Hiçbir insan yoktu etraf nda. Avc gidip kap n n yan nda oturay m dedi i zaman bir ey onu kald rm. Avc y oturtmay p ete inden çekip töre (Evin en de erli yeri, ba kö e) götürmü. Avc çok a rm. Bir zaman sonra semaverin kendisi gelip, sofra kendisinden kurulup çe itli meyveler kendi kendine konulup iki kâseye çay koyulmu. Bir kâseyi avc içmi. Di er kâse kendili inden içilmi. Bundan sonra büyük gümü bir kab n içinde k m z gelmi. çmek için alt n bir kâseye konulup avc onu da içmi. Bir zaman sonra avc : Doydum demi. K m z gidip bir tabak kaz -karta (at etinden yap lan sucuklar n genel ad ) gelmi. Avc : Beni doyurup yemek istiyor, ne olursa olsun yiyeyim diye dü ünüp doyuncaya kadar yemi. Bundan sonra pilav ve ondan sonra da meyveler gelmi. Avc : imdi doydum. Hiçbir ey yemeyece im. Sizler ne biçim varl ks n z? Beni sayg yla kabul ettiniz. Hayat mda görmedi im eyleri gösterdiniz, yemedi im yeme i yedirdiniz. imdi öldürseniz bile sizin yüzünüzü görmek istiyorum demi. Hiçbir ey görünmemi. Sofra toplan p gümü bir ibrik, bir de le en gelmi. Ellerine su dökülüp avc ellerini y kad ktan sonra ince bir havlu gelmi. Avc ellerini kurulad ktan sonra: Ben fakir biriyim. Bana bir keçe verin de gidip at m n yan na yatay m. Allah raz olsun, görmedi im iyili i gördüm demi. Fakat hiçbir cevap yokmu. Avc ne yapaca n bilememi. Düzlü e oturay m diyerek d ar ç km. Bir bakm at urganla ba lanm. Bütün e yalar bir yerde toplan p, tüfe i de yan na konulmu. Ba ka bir ey görememi. Avc : Ya ölürüm ya da görmedi im iyili i görürüm diye dü ünüp eve dönmü. Avc girip ç kt zaman kap kendili inden 337
aç lm. Avc elini y kamak istedi inde ibrik gelip suyu ak tm, havlu verilip eli kurutulduktan sonra avc : Uykum geldi, yatay m dedi i zaman hiç cevap gelmemi. Alt n bir perde evin sa taraf nda kurulmu. Onun içinde bir dö ek kurulmu. Bir zaman sonra evin kap s aç l p içeriye bir k z girmi. K z n güzelli i dolunay gibiymi, üzerinde k rm z elbise varm ve kendi güzelli iyle bütün evi ayd nlatm. Avc korkup kalkmak istedi i zaman k z ona yakla p: Kalkma, kendi k smetini bozma! diye elini uzat p selam vermi ve yan na yakla arak oturmu. Avc : Yakla ma, ben çok kirliyim demi. K z: Kendinden çekinme demi. Avc : zin verirseniz bana bir keçe verin, ben de at m n yan na gidip yatay m. Çok yoruldum ben demi. K z: Dö ek yap ld, yat n z demi. Avc kalkt nda k z da kalkm ve avc giysilerini ç karmaya ba lam. Avc : Can m dalga geçme ben yatay m demi. K z: Size dö elinmi yatak budur. Çekinmeden yat n demi. K z avc n n giysilerini ç kar p perdenin arkas na ikisi girip pantolonunu, donunu at p onu yata a yat r p kendisi soyunup avc n n yan na yatm. Avc dü üncelere dal p ses ç karmadan yatm. K z: Sen korkma. Ben senin kad n n olaca m. Kendi kar n z gibi yat n demi. Avc sevinip k z kucaklam. Ondan sonra: imdi kendini tan t. Neden bu kadar kötü giyimli olan beni be endin? diye sormu. K z: Biz göçebe bir kabileyiz. nsan n dola t yerde oturmay z. E er kap da bir insan görsek k z ona veririz. O k z n babas bir yerde padi ah olur. On sekiz dünyada insan n k ymetli oldu unu bilmiyor muydun?! imdi güne do madan uyuma. Yar n bizim halk m z gelip seni selamlar, bundan daha fazla sayg görürsünüz. E er uyuyakal rsan benden ayr lacaks n z. Yat n demi. Avc k z kucaklay p yatm. Bir zaman sonra avc düzlü e ç km. K z kalk p avc n n üzerine bir giysi verip kap y açm. Avc bakt nda at ndan ba ka bir ey görülmemi. Sanki duman basm her yeri. Avc tekrar eve girip yata a uzanm. K zla gülüp oynay p tekrar düzlü e ç km. Bir bakm ki duman da lm, köy ve hayvanlar görülmü. Avc sevinip eve girmi. imdi uyumadan da güne do ar diye dü ünüp k z kucaklam. K z: Uyumay n. Güne in do mas na az kald demi. Avc : Eyvah! Niye uyuyay m ki diye k z kucaklay p yatt nda uyuyakalm. Güne in do mas na az kalm. Koynundaki k z da, ev de her ey yok olmu. Avc kederlenip: Bu da ne? Rüya m? diye a lamaya ba lam. At ve e yalar yerinde duruyormu, ba ka her ey kaybolmu. 338
Avc a lay p: Eyvah can m! Nereye gittin? Ben uyumad m demi. Ne kadar a lasa da hiçbir ey olmam. Avc : Ba nda beni öldürecekler diye korktum, imdi de kayg s ndan ölece im diyerek birkaç gün o yerde kal p sonunda evine gitmi. Evine gelip vurdu u hayvanlar n deri ve boynuzlar n sat p öncekinden daha fazla kazanm. Alt nda kalan battaniyenin parças n sat p atlar sat n alm. Avc n n hayvanlar ço almaya ba lam. Allah n kudretiyle çocuk do uramayan e i hamile olmu. Bir gün avc dü ünüp: Geçen sene bu zaman Allah bir iyilik yapt, bu y l da iyilik yapar m acaba? demi. Geçen sene k zla yatt yere gelip birkaç gün kalm. Fakat hiçbir ey olmam. Günlerden bir gün avc yat p: Allah m bir k z gösterip benim can m yakmak yerine ba tan beni insan yapmasayd n. K zla güne in do mas na kadar sadece birkaç kelime konu tuk. Her bir sözü, önceki hayat mdan daha de erlidir. Neden uyuyakald m? diye kederlenmi. A lad zaman biri Karamergen diye seslenmi. Sesin hangi taraftan geldi ini görmek için etraf na bak nm. Ses gökten geliyormu : Ey zavall, imdi a lama! Bir saat uykusuz kalamay p benden ayr ld n. Senin hatand. imdi bin y l a lasan da benden fayda gelmez. Geçen y lki emanetin budur i te. Ona iyi bak diye kaybolmu. Avc bir bakm alt n bir be ik inmi. çinde bir o lan varm. Avc bunu görüp: Bir daha konu sana can m! diye ça rd nda hiç cevap gelmemi. Avc günlerce a lad ktan sonra çocu u evine götürmü. Evine gelip büyük toy yapm. Sonunda bu avc zengin olup bir padi ah olmu ve ya land zaman vefat etmi. Avc n n kendi kar s ndan olan o lu onun yerine padi ah olmu. Perinin çocu una küçükken göz de ip ölmü. 339
17. KOCASINI SEÇEN KIZ Çok eski bir zamanda çok ak ll ve güzel k z varm. Padi ah k z n kimseyle ni anland rmam. Padi ah K z m kimi severse ona gitsin dermi. Böylece günler geçmi. Bir gün k z babas na: -Benim evlenecek zaman m geldi. Kim be enece im bir hediye getirirse o adamla evlenece im. E er getirdi i hediyeyi be enmezsem o adam n ba n keserim, demi. Babas k z n n sözünü kabul edip ehir halk na duyurmu. Padi ah: -Ey halk m! Kim k z m n be enece i hediyeyi getirirse ona k z m veririm. E er k z m o hediyeyi be enmezse o adam n ba n keserim, demi. Padi ah k z n n güzelli ine hayran olan delikanl lar, zengin beyler dünyan n her yerinden gelmeye ba lam lar. Biri yün, biri ipek elbise, di eri ise alt nla süslenmi ayakkab getirmi. Padi ah k z hiçbir hediyeyi be enmemi. Bu hediyeleri getiren delikanl lar n ise ba lar kesilmi. Kesilmi ba lar bir tepeyi kadar olmu. O zaman üç ehirden ayn anda üç adam padi ah n ehrine do ru yolu ç k p ehre yakla t nda bulu mu lar. Birinde hal, ikincisinde ayna, üçüncüsünde elma varm. Üç adam padi ah n k z na götürülecek olan hediyelerin özelliklerini anlatmaya ba lam lar. Birinci delikanl : -Benim hal m çok h zl bir ekilde seni istedi in yere götürebilir, demi. kinci delikanl : -E er benim aynama bakarsan dünyada neyin olup bittü ünü bilirsin, demi. Üçüncü delikanl : -Benim elmam insan ruhuna ifad r, ona ilaç gibi gelir, demi. O anda hal s olan delikanl aynas olan delikanl ya Aynaya bakarak dünyada ne oldu unu görelim, demi. Aynaya bakt klar nda padi ah k z n n gözleri kapal, ölmek üzereymi. Bunu gören üç delikanl hal ya binip padi ah k z n n huzuruna gelmi. Elmas olan delikanl ona elmay yedirtip onu diriltmi. Üçü de getirdikleri hediyeleri padi ah k z n n önüne sermi ler. Padi ah k z hal y kendi sahibine, aynay da kendi sahibine geri vermi. Elmay getiren delikanl ile evlenmek istemi. O zaman aynas olan delikanl kalk p: 340
-Bizim hediyemiz hiç kimseninkinden kötü de il. E er aynaya bakarak görmezsek, hal yla çabuk uçup gelmezsek sen çoktan ölürdün. Fakat sen elmay getiren delikanl yla evlenmek istiyorsun, diyerek öfkelenmi. O zaman k z kalk p: - lk olarak, geç gelirse bile beni diriltirmi. kinci olarak, ben elmay yiyip bitirdim. imdi ben o elmay geri veremem. Sizin hal ve aynan z ise geri verebilirim, demi. ki delikanl yenilip evlerine dönmü ler. K z elmay getiren delikanl ile evlenmi. 341
18. NAV A HAN Nav a Han padi ah iken bütün halk n ça rarak: Benim ülkemde nas l bahad rlar var? Kimin ne gördü ü var? diye sormu. O zaman halk n içinden biri kalk p: Ben birini gördüm. zin verirseniz anlatay m demi. Bir yolcu tek ba na yola devam ederken geceleyin beyaz bir eve rastlam. Evin çevresinde atlar varm. Atlar n üzeri ise silah yüklüymü. O eve yakla p at n ba larken evin kap s na bakt nda aln nda kula ve gözleri olan; boyunu bir kez (71,12 cm-ye e it ölçü birimi, ar n) kadar olan bir grup adam görmü. Oraya girmekten ve sonra da uyumaya korkup at n yan na alarak oturmu. Bir zaman sonra yolcu yoruldu undan uyuyakalm. O zaman adamlardan biri bir tabak et, bir tekemet(desenli keçe) çay, bak r bir ibrik ve havlu getirmi. Misafir bunlar yeme e korkup sadece keçeyi alt na serip di er e yalar ise yan na koyup tekrar uykuya dalm. Sabah uyand nda alt ndaki keçenin kayboldu unu görmü. Bundan sonra yolcu bilgin bir adama rastlay p ona olup biteni anlatm. O adam öyle yorum yapm : Onlar n hepsi sava a giden Müslüman perileridir. Bu yüzden de sana sayg gösterdiler. Halk n içinden bir ba kas ba ka bir gördü ünü anlatmaya ba lam : O da yolculuk yaparak geliyormu. Ö le zaman nda yolda beyaz bir eve rastlam. Eve girdi inde içinde on bir ya ndaki bir k z ve orta ya l bir kad n görmü. Onlar misafire var n yo unu vererek pervane olmu lar. Misafir yeme i bitirdikten sonra yola koyulmu. O zaman onlar: D ar s serin oldu u zaman gidersiniz, imdilik uyuyun biraz demi ler. Misafir Öyleyse, tamam diyerek haz rlanm yata a yatarken yata n içine dü üvermi. O yerin derinli i bir ar n kadarm. çi cesetlerle doluymu. O adam bir belan n oldu unu anlay p yeni ölmü bir adam n üzerine kendi giysilerini giydirip kendisi di er ölülerin aras na saklanm. Bundan sonra kad n, k z na tutturup kendisi giysisini giydiren adam m zra saplamaya ba lam. Adam ba rmaya ba lam. Sesi k s ld nda kad n kuyu içine bir merdiven koyup bir eline k, di erine balta alarak kuyunun içine inmi. O adam n konuçunda bir b çak varm. Kad n indi inde adam b ça onun ci erlerine saplam. Kuyu giri inde tutan k z bunu görüp kaçmaya ba lam. Adam k z n pe inden ko up onu s k a açlar n aras nda 342
kovalay p öldürdükten sonra eve döndü ünde alt n dolu iki sand görmü. Onlar al p memleketine dönmü. Halk n içinden yine bir adam gördü ünü anlatmak için izin istemi. O da yolda giderken kaybolmu. O zaman o atalar n dedi ini yani Bozk rda yatmaktansa mezara yat daha iyi sözünü hat rlay p mezara gelip at n ba lad s rada ay kadar büyük bir toz görmü. Bu da ne? diyerek yirmi kulaçl k büyük k l c n alarak o tarafa do ru gitmi. Yakla t nda bir adam n a lad n görmü. Dinlemek için yakla t nda bir eyin mezar kazd n görmü. Yan na gelip o ey tekrar göründü ünde k l çla ona vurmu. O zaman o ey ç l k atm ; adam orada bay lm. Birazdan kendine geldi inde bir tarafta ikiye bölünmü bir ay öbür tarafta mezar n kam n görmü. Kam aç p nsan m s n? diye birinin sordu unu duymu. Gözünü aç p bakt nda bir k z görmü. Bundan sonra k z oradan ç kar p onun sara hastal na tutuldu unu fark etmi. Zengin bir adam n k z ym. O hastal a tekrar tutuldu unda onun öldü ünü zannedip gömmü ler. Bundan sonra o k z a lad nda ay onun sesini duyup Seni yerim deyip mezar kazmaya ba lam. O zaman k z her eyi ona anlat p köyüne göndermi. Adam k z n köyüne geldi inde, k z n anne babas n n ölü a sadakas n verdi ini görmü. O adama inanmay p köyün halk mezara gelmi : E er ölen ki i dirilirse sana kalan n veririz demi ler. K z eve getirip adam misafir etmi ler. Bunlar gördüklerini anlatmay bitirdikten sonra Nav a Han onlar de erlendirmi. O: Hepiniz yi itmi siniz; fakat k z mezar n içinden ç kar p kurtaran adam gerçekten bir yi itmi diye söylemi. 343
19. OMAR VE GAZIZA Çok eski zamanlarda bir padi ah n hiç çocu u yokmu. Bir gün padi ah n kuma hamile kal p dokuz ay, dokuz gün sonra bir k z ve bir o lan do urmu. O zamanlarda padi ah evden çok uzakm. Çocuklar n n isimleri Omar ve Gaziza koymu lar. ki-üç ay sonra anneleri ölmü. Padi ahtan çocu u olmayan ilk e i bu çocuklardan kurtulma yolunu aram. Onun için de bir cad y ça rm. Cad, padi ah döndü ünde Kar n iki kedi do urdu diyerek Kedileri do urdu u için üzülen kar n zehir içerek öldü demi. Padi ah cad n n sözüne inan p Bu kedileri de yok edin! diyerek çok k zm. Padi ah n söyledi ine sevinen ilk e i: - ki çocu u sand a koyun ve suya at n! diye buyurmu. Cad kad n n buyurdu unu yapm. Suda yüzen sand bir bal kç fark edip a yla onu tutmu. Bal kç sand aç p bakt zaman çocuklar görüp çok sevinmi. Çocu u olmayan bal kç bu iki çocu a bakmaya ba lam. Çocuklar sekiz ya na geldi inde bal kç ölmü. O ölmek üzereyken Omar ve Gaziza ya: -Evlatlar m, ben çok geçmeden ölece im. Sizler beni gömün ve benim a ma çok iyi bak n, demi. Çok zaman geçmeden bal kç ölmü. Bal kç öldükten sonra Omar ve Gaziza nas l ya ayacaklar n dü ünmü ler. Omar elle yap lm yayla hayvan avlay p Gaziza ile ikisi hayatlar n sürdürmü ler. Gaziza, uzun boylu çok güzel bir k zm. Günlerden bir gün Omar Gaziza ya: -Sen ba n rmakta ya da ba ka bir akan suda y kama, demi. Fakat Gaziza a abeyini dinlemeyip saçlar n akan suyla y kad zaman saçlar ndaki alt n saç örgüsü suya dü mü. Onun saçlar padi aha çal an bir bal kç n n a na ilinmi. O bu saç örgüsünü Hasan adl padi aha hediye etmi. Bu saç örgüsünü gören padi ah halka: -Bu saç n sahibini bulup getiren adama koyun ba kadar gümü verece im, diye duyurmu. O zaman bir ya l kad n gelip: -Bu rma n di er taraf nda ya ayan bahad r Omar n k z karde inin saç d r, demi. Hasan o günden itibaren sava a haz rlanmaya ba lam ve yaz ortas nda evinden ç km. Çok geçmeden Omar n evine gelmi. O günlerde Omar avdaym. Gaziza, 344
gelen dü man görünce ben burada hiçbir ey yapmadan ölmektense sava arak öleyim demi. Evine do ru gelen Omar, karde imi kurtarmal y m deyince Hasan askerlerini geri çekmi. Gaziza Omar a yakla p: -A abey, hiçbir ey deme, ben bu adam sevdim, demi. Omar karde inin dü man sevdi ini ö renince ç ld r p yere dü mü. Daha sonra, kendini toparlay p at na binip gitmi. Böylece gelirken bir gün bir ülkeye gelmi. Bu ülkenin padi ah ölmü ve yerine geçecek çocu u yokmu. O yüzden bir dire e para as p Vurup dü üren ki i padi ah olacakt r diye duyurmu lar. Böylece adamlar paray asm lar. Ate s ras Omar a gelmi. Omar paray vurup dü ürmü ve ülkenin padi ah olmu. Hasan n al p götürdü ü karde i Gaziza ise iki çocuk do urmu. Çocuklar biraz büyüdü ü zaman Gaziza a abeyimi arayay m diye birkaç veziriyle rmak kenar na gelmi. Yüzmeyi ö renen Gaziza rma n dü er taraf na yüzmü. Vezirler Gaziza ya yalvar p: -Hasan öldürür, geri dön, demi ler. -Gaziza kalkarak: -Benim iki çocu umu getir, o zaman ç kar m, demi. Vezirler k z n söyledi ini yapm lar. Gaziza çocuklar n al p a abeyini aramaya gitmi. Böyle giderken bir çobana rastlam. Gaziza ona: -Bu koyunlar kimindir? diye sormu. Çoban: -Bunlar, Omar padi ah köyünün koyunlar, demi. Gaziza - imdi Omar n durumu nas l?diye sormu. O zaman çoban: - ki gözü de kör olmu, demi. Gaziza: -Bu iki elman n birini gözüne sürsün, ikincisini yesin. Sonra sen müjdeli haber verdi in için bir ey iste, ben onun k z karde iyim, demi. Çoban, Omar a gelip, görüp i ittiklerini anlatm ve Gaziza n n kendisine verdi i elmay Omar a vermi. Omar elmay yedikten sonra gözleri aç lm. O zaman 345
Gaziza y sevdi ine vermi. O çoban çocu u ba veziri yapm. A abey ve karde birbirlerini görüp çok mutlu olmu lar. 346
20. PAD AH ÇOCUK Eski zamanlarda denizdeki sular kadar zengin olan ve herkes taraf ndan tan nan bir padi ah varm. Padi ah ne kadar zengin olsa da mutlu de ilmi. Çocuk sahibi olabilmek için otuz e alm, fakat istedi i olmam. Padi ah n en son ald e i hamile olup do urma zaman yakla t nda, padi ah vezirlerini ça r p: Hayat m boyunca diledi im tek ey olan çocu umun do umu yakla yor. E er onun do du umu kendi gözümle görürsem, sesini duyarsam mutluluktan kalbimin dayanamayaca n dü ünüyorum. Bu yüzden hepimiz seyahate gidelim. Çocuk do du unda bana müjdeli haber getirmek üzere birkaç vezir burada kals n demi. Vezirler bunu kabul edip, haber getirecek bir-iki veziri b rakt ktan sonra, padi ahla birlikte seyahate ç km lar. Padi ah seyahate ç kt ktan yedi gün sonra, kar s ay ve güne gibi bir o lan do urmu. Bunu gören padi ah n di er kar lar bir kötülük dü ünmü ler. ehirden bir cad y ça rt p: E er bu çocu u yok edersen sana a rl nca alt n verece iz demi ler. Alt n denince atas n bile satabilen cad, yeni do mu çocu u al p kaçm. Cad kaç rd çocu u ehrin bat taraf nda bulunan bir caminin içine b rakm. Geri dönüp, padi ah n han mlar ndan vaat edilen alt n al p gitmi. Evde kalan padi ah n han mlar, do um yapa han m n kuca na bir köpek yavrusu koyup, seyahatteki padi aha haberci göndermi ler. Haberci padi aha ula p: Padi ah m han m n z sa salim do urdu. Fakat insan de il, köpek yavrusu do urmu diye haber vermi. Bu haberi duyunca padi ah çok k zm : O zaman o kad n benim gözlerim görmesin. Onu al p, zindana at n demi. Padi ah n dedi ini yap p kar s n köpek yavrusuyla zindana atm lar. ehrin bat s ndaki o camiyi temizleyen ya l bir adam varm. O da çocuk sahibi olmak arzusundaym. Bir sabah erken saatlerde camiyi temizlemek için geldi inde bir bebe in a lad n duymu. Mutluluktan ne yapaca n bilemeyip çocu u al p evine götürmü. Eve var nca e ine: Tanr bizim gökten sordu umuzu yerde verdi. Çocuk sahibi olduk. Camiyi süpürmek için gitti imde orada ay ve güne gibi bu çocu u buldum. Sen sanki do urmu gibi yap, sonra kom ular ça r p toy yapal m ve çocuk sahibi oldu umuzu söyleyelim demi. Adam n dedi i gibi kad n do urmu gibi yapm ve ihtiyar adam ve kar s çocuk sahibi olduklar n ilan etmi ler. Halk onlar kutlam. Böylece, ya l adam n çocu u 347
günlerle haftalarla büyümeye ba lam. Zaman su gibi ak p aradan on y l geçmi. Çocuk on ya na gelmi ve sokaktaki çocuklarla oynamaya ba lam. Günlerden bir gün ehrin bütün çocuklar tenha bir yerde bulu up bir toplant yapm lar. Çocuklar: Biz kendi aram zda bir padi ah seçelim ve onun emirlerini uygulayal m. O zaman bizim oyunumuz çok ilginç geçer demi ler. Böylece çocuklar kendi aralar ndan birini padi ah seçmeye karar vermi ler. Birçok çocuk padi ah olmak istedi ini söylemi, ama onlar hiçbir sonuca varamam lar. O zaman bir çocuk kalk p: Camiyi süpüren ihtiyar n çocu u padi ah olsun. Kendisi ak ll ve uslu biridir. Bilimi de çok, tam bir padi ah olabilir demi. Di er çocuklar bunu kabul edip alk lamaya ba lam ve böylece ihtiyar n çocu unu padi ah yapm lar. Ona dan man olarak sa ve sol kol vezirlerini de seçmi ler. Padi ah çocuk, çocuklar on-on be ki i olarak gruplara bölüp onlar ehrin çe itli kö elerine bekçilik yapmak için göndermi. Onun emri; sokaklarda dövü en ki ilerin kendi huzuruna getirilmesiymi. Böylece çocuklar sokaklarda bekçilik yapmaya ba lam lar. Günlerin birinde bekçilik yapan çocuklar iki adam n bir k srak ve bir at için kavga etti ini görüp onlara: Sokakta bo u bo una kavga etmeyin. Sizi bizim padi ah m za götürelim, o sizin davan z çözer demi ler. O zaman kavga edenler: Ne demek bu, sizin padi ah n z da kim? Padi ah bir de il mi? diye a k n bir halde sormu lar. O zaman çocuklar: Bizim kendi padi ah m z var. Biz sizi ona götürece iz diyerek, adamlar ellerinden tutup padi ah çocu un huzuruna getirmi ler. Çocuk kavga eden adamlara: Kavgan z n sebebi nedir? diye sormu. Adam n biri: Bunun tuttu u benim at m. Bu k srak kayboldu u zaman arkadaki tay onun karn ndaki yavrusudur. Ben k sra da at da tan d m demi. Buna atlar n sahibi inanm yormu : Bunun söyledi i yaland r. K sra n karn ndaki tay bu adam nas l tan r? Bana yalan söylüyor demi. O zaman padi ah çocuk: Sizler davan z büyük padi aha gidip söyleyin. E er büyük padi ah davan z çözmezse bana geri dönün. O zaman bunu çözmeye çal r m diyerek bunlar göndermi. Bundan sonra padi ah çocuk birkaç çocu u ehir d ndaki padi ah n yaylas ndan saul k (üç ya n a m koyun) bir koyunu ald rm ve getirilen koyunu bir yere saklam. Bu s rada büyük padi ah kavga edenleri dinleyip davaya hiç çözüm bulamad için onlar geri göndermi. O zaman davac lar padi ah çocu a dönüp davalar n çözmesi için yalvarm lar. O zaman padi ah çocuk at tan yan davac ya saul k gösterip: Bu 348
saul k n kuzusunu ehrin güney taraf nda bulunan padi ah yaylas ndaki padi ah koyunlar n n içinden bulup getir. O zaman davan z çözerim demi. Adam koyunlar n aras ndan saul k n ikiz kuzusunu bulup getirmi. Onu saul k n gö süne yat rm ve saul k kuzular k p rdamadan emzirmi. Bundan sonra padi ah çocuk: K srak da, at da onlar tan yan n diye karar vermi. Günlerin birinde çocuklar sokakta iki adam n bir kad n için kavga etti ini görüp padi ah çocu a getirmi. Padi ah çocuk onlar dinledikten sonra, onlar büyük padi aha göndermi. Büyük padi ah onlar n davas n da çözememi. Davac lar padi ah çocu a tekrar dönmü ler. O zaman padi ah çocuk eline k l ç alarak: kiniz de kad n n iki elinden tutup iki tarafa do ru çekin. Ben ise k l çla onu tam ortas ndan bölece im demi. O zaman davac lar n biri: Öyleyse, ben onu almayay m. O adam als n. Bir ki iyi böldü ünde hiç bereket olmaz demi. kincisi ise: Böl, kavga etmemizin sebebi bu kad n ise onu bölüp ikimiz de bir parças n alal m. Bu çözümün adaletlidir diyerek kad n n elini b rakm yormu. O zaman padi ah çocuk: kad n n elini b rak! Senin insana kar hir merhametin yok. Sen kötü niyetli bir insans n. Bu yüzden kad n sana dü mez. Merhametli insana her zaman iyilik yapmak gerekir. O adam kad n n can n dü ündü. Bu yüzden kad n onun almas gerekir diye emretmi ve padi ah çocuk kad n al p o adama vermi. Günlerin birinde çocuklar iki adam n bir deve yavrusu için kavga etti ini görüp onlar padi ah çocu a götürmü ler. Padi ah çocuk onlar dinleyip büyük padi aha gitmelerini ve büyük padi ah n davalar n çözemedi i takdirde ona dönmelerini söylemi. Büyük padi ah davac lar n ikâyetlerini dinlemi ama çözemeyip onlar göndermi. O zaman padi ah çocuk vezirleri ve davac larla birlikte ehir d ndaki küçük bir tepeye gitmi ler. Deve yavrusunu o tepenin üzerinde ba lay p iki ingeni (çift hörgüçlü di i deve) iki vadiye kaz k çakt r p burunlar n öne e erek ba lam. Bundan sonra tepenin üstündeki deve yavrusuna,onun tüylerini çeki tirecek bir alet ba lam. O zaman yavrunun ç l klar na dayanamayan bir ingen burnunu y rt p ba dan bo an p yavruya yakla m. Di er ingen ba lanm oldu u yerde dönüp duruyormu. O zaman padi ah çocuk: deve yavrusu, burnunu y rtan bu ingenin yavrusudur. O yavrusunun çekti i ac ya dayanamay p can n feda etti. Di er ingen kendi yavrusu olmad için 349
hiçbir ey yapmad. Bu yüzden deve yavrusu burnunu y rtan ingenin sahibine verilmelidir diye emretmi. Padi ah çocu unun o kadar adaletli oldu u hakk nda söylentiler büyük padi aha kadar ula m. Büyük padi ah bu söylentilerin gerçek olup olmad n ö renmek istemi. Çocu un padi ah n cami avlusunu süpüren ihtiyar n çocu u oldu unu ö rendikten sonra, ihtiyar ça rt p: Sen benim bu on be koyunumu do urtup on be günden sonra getir demi. htiyar ne yapaca n bilemeyip on be koyunu evine getirmi. Böylece kederlenip otururken o lu yan na gelmi. Padi ah n emrini duyunca babas n avutmaya ba lam : Baba bunda üzülecek hiçbir ey yok. Bunun cevab n kendim verece im. Biz bu koyunlar kesip yiyelim. Padi ah gelece i zaman önüne kendim ç kaca m demi. Böylece on be gün geçmi. htiyar gelmeyince padi ah ihtiyar n evine gitmi. Çocuk d ar ç k p selam vermi ve ne istedi ini sormu. Padi ah: Baban nerede? Ben ona geldim. Beni neden ç k p kar lam yor? diye sormu. O zaman çocuk çekinmeden: Babam evde do uruyor demi. Padi ah k zarak çocu a: Ey aptal! Hiç erkek do urur mu? Ne diyorsun sen? demi. O zaman çocuk gülerek: padi ah m, öyleyse erkek adam do uramazsa erkek koyun nas l do urur? demi. Kaybetti ini anlayan padi ah sessizce at n n ba n geri çevirip dönüp gitmi. Bundan birkaç gün sonra padi ah ihtiyar tekrar ça rm. Ona iri bir öküz vererek: Sen bu öküzü kesmeden, tüyünü ve bokunu b rakmadan temizleyip getir demi. htiyar tekrar kederlenip öküzü eve getirmi. Çocu una padi ah n emrini anlatm. O zaman çocuk: Buna üzülmene gerek yok. Büyük bir kazanda su kaynatal m. Öküzü kaynayan suya koyar z. O zaman tüyleri dü er. Kam tan bir boru yap p onun içine su ak t r z. Böylece birkaç gün durmadan su ak tt m zda öküzün içi temizlenir. Bundan sonra öküzü padi aha götürürüz demi. htiyar adam o lan n söyledi i gibi yap p öküzü padi aha götürmü. Yine padi ah kaybetmi. Günlerin birinde padi ah bir haberci gönderip çocu u saraya davet etmi, ancak çocu a öyle bir art koymu : Gece de, gündüz de gelmesin. Ata binip de yaya da gelmesin. Geldi in zaman eve de girmesin, d ar da da kalmas n. Bunu ona söyle, yapmazsa cezaland r r m demi. 350
Bu haberi ald ktan sonra çocuk haz rlanmaya ba lam. Günlerin birinde çocuk tekerlekli arabaya (at, öküz arabas ) binerek güne in hala do mad y ld zlar n yeni batt zaman padi ah n saray na gelmi. Saray n merdivenlerine durup geldi ini haber vermi. Padi ah çocu a: ata ile mi yoksa yaya m geldin? diye sormu. Çocuk: ata da binmedim, yaya da gelmedim alt mda tekerlekli arabam vard r cevap vermi. Padi ah: Geldi in zaman gündüz mü, gece mi? diye sormu. Çocuk ona: gündüz dersem güne halen do mad. Gece dersem gökte hiç y ld z yok. Böyle bir zamanda geldim diye cevap vermi. Padi ah: Evin içinde mi, d nda m duruyorsun? sormu. Çocuk: evde de de ilim d ar da da de ilim. Merdivenlerdeyim. Bu ev de, d ar da de ildir demi. Yine kaybeden padi ah hiçbir ey diyememi. Çocuk evine dönmü. Bir gün padi ah çocu u tekrar ça rtm. Çocuk geldi inde: Ben seni öldürece im. Benden daha üstünmü sün demi. O zaman çocuk gülerek kemerindeki küçük bir b ça ç kar p padi ah n önüne koyarak: Padi ah m bu küçük b çak kendi sap n kendisi kesebilir mi? diye sormu. O zaman padi ah: Hay r, kesemez diye cevap vermi. Çocuk: Öyleyse siz de beni öldüremezsiniz Beni neden öldüremeyece inizi ö renmek ister misiniz? diye sormu. O zaman padi ah çocu u neden öldüremeyece ini dü ünüp cevap bulamay nca: Seni öldüremeyece imin sebebini nereden biliyorsun? diye sormu. O zaman çocuk: B ça n kendi sap n kesemedi i gibi sizin beni öldüremeyece inizin sebebi sizin çocu unuz oldu umdand r. Nas l bir baba kendi çocu unu öldürebilir ki? Bu kötülü ü benim anneme, senin di er han mlar n yapt. Onlar n zalimli i beni annemden, seni de mutluluktan ay rd demi. Bu hikâyeyi ö renen padi ah; cad dan ba lay p, o lan n annesi d ndaki bütün han mlar n ta zindana atm ve o lan n annesini zindandan ç karm. O zaman çocu unu gören annenin memesi e ilip sütü damlamaya ba lam. Böylece annesi ve babas o ullar na kavu mu. Ak ll çocuk babas n n taht na oturup halk n koruyan bilge bir padi ah olmu. 351
21. PAD AH LE ÇOCU U Bir varm bir yokmu, ki i aç imi de tok imi. Evvelki zamanda bir padi ah varm. Onun on iki ya ndaki çocu u okulda okuyormu. Bir vakit padi ah n bir k sra kaybolduktan be -alt gün sonra seyis onu aramaya gitti inde o k srak bir nehrin k y s nda bulmu. Seyis o k sra n yan na geldi inde yan nda bir at daha duruyormu. O at, seyisi gördü ü zaman hemen suya girmi. Atç k sra kendi at na yakla t rm. Daha sonra padi ah n o luna gelip olan her eyi anlatm. Böylece bir y l geçtikten sonra o k srak do urmu. K srak do urdu u zaman çocuk kulunu evine getirip kendisi onu yeti tirmeye ba lam. Günlerden bir gün padi ah ava ç kt ktan sonra üç-dört gün geç gelmi. Padi ah n kar s n n bir sevgilisi varm. Padi ah n ava gitti ini ö renip kar s n n yan na gelmi. Gelip padi ah n kar s na: Sen padi ah öldür. Ondan sonra ben seni al r m demi. Kad n: Ben padi ah nas l öldürürüm? demi. Sevgilisi: Sen önce çocu unu öldür. Daha sonra padi ah öldürmek kolay olur demi. Kad n: Çocu umu nas l öldürürüm? demi. Sevgilisi: Sen yemek pi irip içine zehir kat. Çocu un geldi inde ona ver. Bunu yiyince çocu un ölür. Ondan sonra padi ah da kolayca öldürürsün demi. Ertesi gün annesi çocu a yemek pi irip içine zehir katm. Çocuk imamdan dönünce at n n üzgün oldu unu görmü. Çocuk: Ey hayvan sen neden kayg l s n? diye sordu unda Allah n kudretiyle at konu mu : Ben senin ölümüne kayg lan yorum demi. Çocuk: Ne ölümü? diye sordu unda at: Senin annen sevgilisinin; çocu unu öldür sözünü dinleyip seni öldürmek için sana yemek yapt. E er onu yersen ölürsün demi. Çocuk üzülerek evine gitmi. Annesi çocu unu görüp ona: Gel can m, sen gelmeden sana yemek pi irdim. Haydi, ye! demi. Çocuk annesinin elindeki yeme i al p: Anne d ar gidip yerim diye d ar ç k p yeme i dökmü. Yemek yiyerek imam na dönmü. Ertesi gün kad n n sevgilisi Ne yapt n diye sordu unda kad n çocu unun sinirlenip yeme i döktü ünü söylemi. Sevgilisi: O zaman yar n sulu yemek yapmay p ba ka bir ey yap. Onu dökemez demi. Kad n onun dedi ini yapm. Çocuk imam ndan döndü ü zaman at n kar s na ç kt nda at n tekrar ba n öne e ip hüzünlü oldu unu görmü. Çocuk bunu görüp: Ey hayvan, bugün yine neden kayg l s n? diye sordu unda at çocu a: Ey, sen 352
bilmiyorsun, annen sana ba ka bir yemek yapt. Onu yersen ölürsün demi. Çocuk evine geldi inde annesi: Gel çocu um sana yemek yapt m diye yeme i getirmi. Çocuk yeme i al p köpe i ça rm. Ona yeme i verdikten biraz sonra köpe in öldü ünü görmü. Çocuk tekrar annesine k z p hocas na gitmi. Üç gün geçmi. Kad n n sevgilisi gelip Ne yapt n? diye sordu unda kad n çocu unun yapt n anlatm. Sevgilisi bunu duyup: Sen daha önce çocu unun yeti tirdi i at öldür. Çocu una ak l veren o att r demi. Kad n: Onu nas l öldürürüm, çocu um öldürtmez dedi i zaman sevgilisi: Kocan döndü ü zaman sen hastaym gibi yap. Ben kad n hekimi olaca m. O zaman sen kocana beni söylersin demi. Kad n padi ah n avdan döndü ünü duydu u zaman hastaym gibi yapm. Yerde a r dan yuvarlanmaya ba lam. Padi ah eve gelip kar s n n hastaland n görünce a rm : Eyvah! Kad n, imdi ne yapaca z? dedi inde kar s : Filanca yerde kad n hekimi var, onu getir demi. Padi ah hemen adam n gönderip kar s n n sevgilisini getirtmi. O, kad n n damarlar ndan tutarak: Ey padi ah, kar n n hastal kötü. Onu iyile tirmek çok zor olur demi. Padi ah: Can m, ne olursa olsun kar m iyile tir demi. Doktor: Kar n e er tulpar n (uzak yolculu a dayan kl, büyük sava larda kahramanlar n bindi i, soylu ve çok h zl ko an at) etini yerse iyile ir demi. Padi ah: Nerden bulabiliriz onu? diye sormu. Doktor: Çocu unun yeti tirdi i at tulpard r demi. Padi ah çocu unu ça rm. Babas n n ça rd duyup at na gelmi. Geldi i zaman at daha fazla üzülmü. Çocuk: Ey hayvan, neden kayg l s n? dedi i zaman at: Daha önce senin ölümüne kayg land m. imdi de kendi ölümüme kayg lan yorum. Sen imdi babana git. Baban n sözünü yap. Beni kestikleri zaman üç defa ç l k atar m: Birincisi, ipimi ç kar p d ar götürdüklerinde; ikinci, beni y k p ayaklar m ba lad zaman; üçüncü, soymak için b ça n haz rlad zamand r. E er o zaman bana yeti irsen yeti tin. Yeti mezsen sen ve ben ölürüz demi. Çocuk babas na gelmi. Babas çocu una: Evlad m, annen çok hastaland. Bu hekim tulpar etinin ilaç oldu unu söyledi. Senin yeti tirdi in at n tulpar diyor. Onu soyal m. Buna ne dersin? demi. Çocuk: Ne yapay m, annemden daha k ymetli mi oldu unu dü ünüyorsunuz? Soyup kesin diyerek çocuk hocas na gitmi. Padi ah at kesmeye karar verip onu d ar ç kard nda at ç l k atm. Onu y k p ayaklar n ba lad nda da bir ç l k atm. Çocuk bunu duyduktan sonra hocas ndan izin al p eve do ru ko mu. 353
At, çocuk geldi inde tekrar ç l k atm. Tam at kesmek üzereyken çocuk gelip: Ey baba ben bu at do du undan beri yeti tirdim. Ona binmeden ayr l yorum. Bir defa bile binmedim ona. Benim hayalim olarak kalmas n demi. Babas onun sözünü kabul edip çocuk ve at için gerekli olan eyleri haz rlay p vermi. Çocuk ata binip bir kalenin etraf n döndükten sonra gelip: Baba ben kime benziyorum? diye sormu. Babas : Babana benziyorsun demi. Çocuk tekrar dönüp gelip: Baba kime benziyorum? demi. Babas : Perinin çocu una benziyorsun diye cevap vermi. Çocuk: Ho ça kal n! Kendinize iyi bak n! dedi i zaman ata kamç vurup gitmi. Geldi i yerde bir çoban n giyimini yenisiyle de i tirip kendisindeki e yalar at n üzerine koyup at ndan bir k l al p onu serbest b rakm. Kendisi çoban n giyimini giyip oradaki ehre gitmi. Çocu u gören ehir kap s n n bekçileri onu tutup: Nereye gidiyorsun? diye sormu lar. Çocuk: Bilmiyorum diye cevap vermi. Onlar: Nereden geliyorsun? demi. Çocuk: Bilmiyorum demi. Ne sorsalar çocuk Bilmiyorum diye cevap vermi. Onlar çocu a Bilmiyorum diye ad vermi ler. Bir bekçi: O afacan biridir. Bo verin gitsin deyip b rakm onu. Çocuk ehre girip padi ah taht n n önüne gidip oturmu. Padi ah onu görüp: Onu tutup gelin! diye emretmi. Padi ah n vezirleri onu tutup getirmi ler. Padi ah: Nereden geliyorsun? diye sormu. Çocuk: Bilmiyorum demi. Padi ah: Bu yerde ne için var? demi. Çocuk: Bilmiyorum demi. Padi ah: Bu aptal öldürün! dedi i zaman vezirleri: Efendim, bunu öldürüp ne yapacaks n. Onu büyük bir bahçeye götürün, orada dola s n demi ler. Padi ah buna Tamam demi. Onlar çocu u padi ah n bahçesine götürmü ler. Bir bekçi ona her gün yemek götürüyormu. Çocuk Allah tan: Ey Allah m bu orman yak l p kül olsun. Duvarlar na kadar yok olsun diye diledi i zaman bütün a açlar ve duvarlar y k lm. Padi ah n bekçileri gelip bütün a açlar n kül olup duvarlar n y k ld n görmü ler. Bekçiler: Ne yapt n? diye sordu unda çocuk: Bilmiyorum demi ba ka bir ey dememi. Bekçiler padi aha Bilmiyorum un bir gecede bütün a açlar kül edip duvarlar y kt n haber etmi ler. Padi ah adam n gönderdi inde her eyin y k lm oldu unu görmü. Bunu gören padi ah Bilmiyorum un bir i e yarayabilece ini dü ünüp onu serbest b rakm. Çocuk: Allah m bahçeler önceki gibi olsa diye her gün Allah tan dilemi. Bir gün 354
bahçe önceki durumundan daha güzel olmu. Bir de bir havuz olsa dedi i zaman bir havuz olmu. Çocu a yeme i getirenler bahçenin güzel oldu unu görüp sevinmi ler. Bunu görüp padi aha haber vermi ler. Padi ah gelip gördü ünde çok sevinmi. Padi ah: Bunu nas l yapt n, bu nereden geldi? diye sordu unda çocuk: Bilmiyorum! diye cevap vermi. Bundan sonra padi ah çocu a iyi bakm. Günlerden bir gün padi ah n üç k z bahçenin güzel oldu unu duymu lar. O gün de çocuk havuza girip y kan yormu. K zlar görüp havuzun yan nda durdu unda iki büyük k z onu fark etmemi ler. Küçük k z onu görüp çocu a â k olmu. Fakat ablalar na bunu söylememi. Bundan sonra üçü de padi aha kavun götürmü ler. Padi ah büyük k z n n kavununu kesti inde kötü ç km. Bundan sonra ikincisinin getirdi i kavununu kesti inde o da kötü ç km. En sonunda küçük k z n n kavununu kesti inde içinden öz suyu akm. Padi ah bunun sebebini vezirlerine sordu unda vezirler: Büyük k z n z evlendirmek için art k geç. kinci k z n z n da ya geçti. Fakat küçük k z n z n evlenme zaman geldi demi ler. Padi ah k zlar n evlendirmeye karar verip halk toplay p toy yapm. Padi ah k zlar n bir minarenin tepesine ç kar p ellerine birer elma vermi. Kimi istersen ona at demi. Padi aha ba l bütün halk toplan p k zlar n önünden geçmeye ba lam. Padi ah n iki büyük k z elmalar istedikleri erke e at p evlenmi ler. Padi ah buna a r p halk k z n n önünden birkaç defa daha geçirmi. Fakat k z kimseyi seçmemi. Padi ah: Benim halk mdan ba ka biri kald m geçmeyen? dedi i zaman vezirleri: Bilmiyorum kald diye cevap vermi ler. Padi ah: Bilmiyorum u getirin demi. Askerler çabucak gidip çocu u getirmi ler. Çocuk k z n n önünden geçerken k z ona atm. Padi ah bu k z na üzülüp: Gidip k z m ve damad m e eklerin ah r na götürün demi. Padi ah iki büyük damad n ça r p: Ben geyik etini yemek istiyorum. Bana bu hayvan n etini getirin demi. Padi ah n iki damad atlar na binip ava ç kmaya haz rlanm. Bunu ö renen çocuk, padi ah k z na: Kalk ve babana git. Bana da at bir tüfek versin demi. K z babas na gidip: Baba damad n z at ve tüfe i versin. Ava ç kaca m diyor demi. Padi ah: O aptal ava ç kt nda ne yapacak ki? dedi i zaman 355
vezirleri: Ey padi ah ona kötü bir at ve kötü bir tüfek verirseniz ava ç k nca hiçbir ey yapamadan döner demi ler. Padi ah onlar n sözlerini kabul edip damad na kötü bir at ve kötü bir tüfek vermi. Çocuk sokakta yürüyen köpeklerin be -alt s n yakalay p iple ba lam. Tüfe i ensesine as p köpeklere bas p yönelmi. Bunu gören çocuklar köpeklere vurup onu ehirden atm lar. Çocuk bir da n ete ine gelip bir geyi in da dan inip onun yan na geldi ini görmü. Çocuk: Ba rsa n öz suya, etin zarara dönü sün diye tüfekle att nda geyik oraya dü üvermi. Çocuk geyi i al p götürdü ünde iki bacana ellerinde hiçbir ey olmadan geliyormu. Çocu u görüp: Bacanak geyi ini bize vermezsen padi ah n önünde zavall olarak görünürüz diye yalvarm lar. Çocuk kabul edip geyi in ba rsa n kendisi al p etini onlara vermi. Bunlar eve dönüp padi aha getirdi i etlerinden yemek yap p götürmü ler. Padi ah iki damad n n getirdi i etini yiyip ac oldu undan yememi. Bundan sonra küçük k z ba rsa y kay p temizledikten sonra iyi bir yemek yapm. Aras na da bir tezek koymu. K z yeme i getirip babas n n önüne koymu. Babas k z p yememi. K z : Benim için yeme i tad n demi. Padi ah tad na bakt nda öz suymu. Padi ah onu yiyince öz su olmu. Yerken içinden bir tezek ç km. Padi ah onu at p yemeye devam etmi. Birkaç gün geçtikten sonra padi ah iki damad n tekrar ava göndermi. ki bacana n n ava gitti ini duyan çocuk at na bindi inde kendi at ndan alm k l yak nca at ç km. Çocuk Allah tan: Ey Allah m imdi bu yerde bir dam kur. çi çe itli hayvanlarla dolu olsun diye dilemi. Çocu un istedi i gibi olmu. Padi ah n damatlar yolda gelip bir kale görmü ler. kisi a r p Daha önce geçti imizde yoktu. Acaba nereden ç kt? diye dü ünüp kalenin içine girmi ler. Girdiklerinde içi hayvan doluymu : Geyik, bo a gibi hayvanlar oynay p ko uyorlarm. Evin önünde iyi bir at ba l ym. Bunlar böylece sevinirken içeriden çocuk ç kagelmi. kisi çocu a: Bu nereden ç kt? Biz geçti imizde yoktu diye sormu lar. ekli de i en çocuk: Kale çoktan beri var! Ben kendim burada ya yorum demi. kisi: Biz ikimiz sana arkada olal m. Bu geyi inden birini ver. Biz padi ah n damad y z. Bizi geyik avlamaya gönderdi. Fakat hiçbir ey tutamadan dönüyoruz. Geyi inin paras n al rs n demi. Çocuk onlara: Bana para laz m de il. Sizlere bedava verece im. Fakat bir art m var demi. Onlar: Ne art? demi ler. Çocuk: kinizin arkas na birer damga vuraca m. 356
Ondan sonra atlar n z n götürebildi i kadar geyik al n demi. Onlar dü ünmeye ba lam lar. E er geyiksiz dönerse padi ahtan ay p olacakm. Çareleri yok, Dedi in olsun demi ler. Çocuk arkalar na damga vurup geyik vermi. Bunlar gittikten sonra çocuk kendi giyimini giyip ata binip kar s na gelmi. Padi ah çocu u görüp ona adam göndermi. Bizim küçük k z n evine bir adam girdi. Kim oldu unu git ö ren demi. O adam gelip Eve gelen kimdi dedi i zaman Kimse gelmedi. Sadece kendi kocas geldi demi k z. O adam padi aha k z n n Kendi kocam dedi ini söylemi. Padi ah inanmay p kendisi gelip: Sen kimsin? demi. Çocuk: Ben Bilmiyorum demi. Ona ba nda geçen olaylar sormu. Çocuk: Ben padi ah n o luydum. Babam n iki kulu kaç p gitti. kisinin arkas nda damga vard r. Onlar bulmak için geldim demi. Padi ah bütün halk toplay p kontrol etmi. Hiç kimseden bulunmam. Sonunda iki damad n kontrol ederken onlarda ç km. kisini çocu a kul olarak teslim edip onu padi ah yapm ve murad na erdirmi. 357
22. PAD AHIN KAYBOLAN KIZI Eski zamanda bir padi ah n tek bir k z varm. Padi ah k z n hiçbir zaman yan ndan ay rmam ; gitti i her yere beraber götürürmü. Günlerden bir gün han k z n ehirde b rak p kom u ülke padi ah n ziyaret etmeye gitmi. Padi ah gittikten sonra ehre dünyada benzeri olmayan bir alt n gemi gelmi. Gemiyi görmeyen insan kalmam. En sonunda gemiyi görmeye padi ah k z da gelince, gemi padi ah k z n al p kaybolmu. Padi ah evine geldi inde k z n n kayboldu unu söylemi ler; fakat nas l oldu unu anlamam. Halk, ne oldu unu söyleyemeyince padi ah çok k zm. Padi ah halk n toplay p: -Halk m! K z m bulup getiren adama k z m ve hanl m verece im, demi. O zaman ba ka bir ülkeden gelen bir delikanl : -Padi ah m k z n z ben bulup getireyim. Bana on iki yaver verip bir gemi yapt r n, demi. -Tamam evlad m, istedi in olsun! stediklerin haz r olacak, bana sadece k z m getir, demi. Delikanl ve yaverleri uzun bir yolculu a koyulmu lar. Gemiyi nas l kulland klar n kimse bilmemekte ve gemi kendili inde gitmekteymi. Birkaç gün sonra gemi bir adan n topraklar na yak n bir yerde demirlemi. Gemi durduktan sonra delikanl karaya ç k p aranmaya ba lam ve bir ah r görmü. On yaverini k z aramaya gönderip kendisi evde kalm. O imdi ne olaca n dü ünürken eve bir ya l adam girmi. Ya l adamla dövü meye ba lam. kisi iki gün, iki gece dövü mü ler. Sonunda ya l adam korkusundan gerçe i söylemi. Delikanl ya l adam n ba n keserek öldürdükten sonra yaverlerin al p ya l adam n söyledi ine göre k z n bulundu u yeri bulmu. K z yedi kat yerin alt ndaym. Delikanl, yeralt na indi i zaman yaverlerine: -Beni burada üç gün bekleyin. Üç gün içerisinde dönmezsem yurdunuza dönün, demi. Delikanl yeralt na indi inde bir saray görmü. Saray n içine girmi. K rk kap dan geçip k rk birinci kap y açt nda içinde ay ve güne gibi güzel bir k z görmü. Konu maya ba lad nda padi ah n kaybolan k z oldu unu anlam. Delikanl, k z 358
ellerinden alarak d ar ç karm ; fakat dü manl k dü ünen yaverleri onu tekrar yerin yedi kat alt na b rak p k z al p götürmü ler. Onlar k za: -Beni kurtaran bunlar diyecek, aram zda en büyük olanla evleneceksin. Söylemezsen ölürsün, diyerek k z korkutmu lar. Yeralt nda kalan delikanl saray dola rken kap s kilitli olan bir odaya gelmi. Kilidi aç p içine bakt nda üç ku yavrusunun uçup durdu unu duymu. Sonra bir ejderhan n u uldad n görmü. Delikanl ejderhay k l c yla öldürüp ku yavrular n ölümden kurtarm. Bir anda im ek çakm. Yukar bakt nda büyük bir siyah ku un ona do ru uçtu unu görmü. Yavrular n n sapasa lam oldu unu gören ku delikanl ya: - nsano lu, dile in nedir? diye sormu. Delikanl ona: -Beni yerüstüne ç kar, demi. yili e iyilik diyerek ku onu yer üzerine ç karm. Delikanl üzerine y rt k p rt k giysileri giyip padi ah n ülkesine çoban olarak dönmü. Geldi i zaman han n, k z yaverlerin büyü üne verdi ini görmü. Dü ünün otuz günlük oyunu bitmi, k rk gün süren dü ünün son günüymü. K z delikanl y tan y p, babas na: -Beni kurtaran yaverler de il, bu delikanl yd, diyerek görüp bildi ini anlatm. Padi ah yaverlere cezaland r p onlar öldürmü. Delikanl ya k z n ve hanl n verip tekrar dü ün yapm. 359
23. PAD AH KIZININ H KÂYES Çok eski zamanlarda bir padi ah n güzel bir k z varm. O k z n evini gece gündüz padi ah askerleri korumu. K z gece evini koruyan askerlerden birini öldürüyormu. Her gün bunu yapt ktan sonra yaln z kal yormu. Padi ah, k z n n evini korumak için her gün bir asker gönderiyormu ; fakat k z onu her sabah öldürüyormu. Halk a r p k za Bu nas l oluyor? diye sormaktaym. Padi ah k z : Babam güvensiz, bozulmu, can n para için satan askerleri koyuyor. Ben onlara güvenmedi imden öldürüyorum onlar. Ke ke güvenli, zulüm yapmayanlar verse, dedikten sonra halk seçkin birini bulup bekçi olarak kap ya koymu ; fakat k z onlar öldürmekten vazgeçmemi. Padi ah k z na bilgili adamlar göndermi ler. Onlar k za: -Bu nas l oluyor ki? Ya rüyas nda bir kâbus görüp korkuyor ya da birisi gelip onlar öldürmesini mi istiyor? diye sormu lar. O zaman k z öyle cevap vermi : -Yata a yatt mda bir zalim geliyor. Rüyamda de il, sanki gerçekten buradaym gibi. Sonra kalkt mda u bekçilerin biri onu göndermi olabilir diye dü ünüp öldürürüm. Bu sözlerini padi ah halka ula t rm. Halktan biri kalk p: -Rüyas nda gördü ü insanla yemek yiyip yemedi ini sorun k z n za. E er yemek yiyorsa o yemekten bir parças n yast n n alt na saklas n. Ertesi gün uyand nda yemek yast n n alt ndaysa adam n i idir, alt nda de ilse eytan n i idir, demi. K z rüyas nda gördü ü adamla yemek sofras nda elma yemekteymi. Elmay yan ndaki adam görmeden yast n alt na saklam. Ertesi gün bakt nda elma yast n n alt ndaym. Elmay babas na teslim etmi. Dan man öyle demi : -Bu çocu u elman n sahibi rahats z ediyormu. Bunu yapan asker onu gece yata ndan kald r yor, gönlünün istedi ini yap yor, sonra ald yere götürüp koyuyor. K z gece nereye gitti ini bilmedi inden bekçinin onu yat yerde rahats z etti ini dü ünüp sabah kalkar kalkmaz o bekçiyi öldürüyormu. Dan man, bu i i yapan n bir usta oldu unu dü ünmü. Padi ah bu i i sen bilebilirsin dedi inde dan man öyle demi : -Padi ah m bana bu elmay, çok para, güvenli bahad r, kuvvetli arkada lar veriniz. Ben dünyay gezip bu elman n hangi ülkenin elmas oldu unu bulay m. 360
Padi ah, dan man n istedi i her eyi vermi. Bir de mühürlü bir mektup vermi : Dü man m z aramaya ç kan adam m za, o dü man neredeyse o ülkenin padi ah yapabildi i kadar yard m etmesini rica ediyorum. E er yard m etmezseniz size sava açar m, diye mektupta yazm. Dan man yan na mektubu, at n, e yalar n, güçlü bahad rlar alarak yola koyulmu. Sonunda arad elma a ac n buldu unda o elman n ehrin di er elmalar na denk oldu unu görmü. Dan man o ehre yerle mi. Etraf soru tururken bir bekçi köleyi fark etmi. Bu dan man ufak tefek eyleri alarak bir sat c olmu. O, bir kölenin pazarda yemek ald n gördü ünde bir kenara oturarak bir kad n n ilgisini çekecek ekilde e yalar elinde tutmu. Kad n bunu görüp e yalara bakm. O bunu görüp: sterseniz sat n almadan da alabilirsiniz. Bundan daha iyisine ihtiyac n z varsa bana söyleyin. Yar na haz r olur diyerek vermi. Ne var ki Verilen her eyi bozar diye bir söz vard r. Kad nla aras nda gizleyecek bir ey kalmam. Onu kendi taraf na çekmi. O kad nla iyice oynay p gülü üp oyna t ktan sonra Duahan n durumunu sormaya ba lam. O zaman kad n: Bu Duahan n bilmedi i dua, yapmad sihir yoktur. Özellikle güzel bir k z yata yla götürüp, çe itli meyveleri getirip onunla her eyi yap p tekrar yata yla geri gönderir. Her gün yapt i i budur. Ben sadece onun suyunu haz rlar m. O y kand ktan sonra bana izin verir. Bana Bana her zaman su haz rlarsan yeter. Yapaca n i budur der demi. Bunu duyduktan sonra dan man iyice ö renmi. Bu kad na imdiden daha fazla ilgi göstermeye ba lam. Bu kad na gerçekten dost oldu unu hissettirmi. O: Ben arkada la gece gelirim. Suyu getir dedi i zaman te suyu götürüyorum desen yeterli diye sözle ip o ehrin padi ah na gitmi. inin ayr nt lar n anlatt ktan sonra: Biz bir kaça koval yoruz. O adam bu ehirde saklan yormu. Bize yard m edin diye padi ah n gönderdi i mührü gösterdikten sonra ehrin padi ah askeri vermi. Gece yar s nda arkada lar n getirip Duahan gözlemeye ba lam. Bir zaman sonra kad n te suyu götürüyorum dedi i zaman suyu ona ula t rmay p odas na girip onun el ve ayaklar n ba lam. Böylece Duahan suya yakla t rmay p onu yüklü devenin üzerine ba lay p götürmekteymi. Kervan sudan geçerken deve yuvarlan p suya dü mü. Onun gö e mi uçtu unu yoksa yere mi dü tü ünü bilememi ler. Her nereye gitmi olsa da, padi aha k z p k z na rahat vermemi. K z da padi ah ç ld rtm. Bundan sonra padi ah ona yalvarmadan ya ayamayaca n dü ünüp: Anla al m. K z m da, ben de olal m. Sen 361
bize laz ms n. K z m al p damad m olup ehirde ya asan da olur diye bir mektup yaz p üzerine mühür bast r p k z na vermi ve onu inand rm. Bundan sonra padi ah n mektubunu okuduktan sonra onun sözüne inan p ehre gelmi. K z n al p ya am. Onunla bar t zaman padi ah ona: Bu sihri nerede ö rendin ve nas l da yeti tirdin? diye s rr n ö renmek için sormu. Padi ah kendisinin ve halk n ö renmesi için ne kadar sorup yalvarsa da s rr n ona söylememi. Sonunda padi ah onu izleyip nas l oldu unu sonra kar s n n yan nda yatarken onun tutulup öldürülmesini emretmi. Onu as p öldürmek istedi i zaman söyledi i sözü uymu : Gerçek insanl kendimle birlikte götürece im diyen adam ba n vermeye haz r olsun, s rr n aç klamaya kalkmas n. 362
24. PADI AHIN ÇOBANI Eski zamanlarda padi ah n bir çoban varm. Çoban n tek çocu u varm. Günlerden bir gün çoban n çocu u ak am eve gelirken gökyüzünde iki ay görmü. Çocuk birine: - Hangi yoldan gidece im? diye sorunca çoban n morali bozulmu. O yerde kal p a lamaya ba lam. Çoban çocu unu aramaya ç km. Onu bulduktan sonra eve getirmi. Eve geldikten sonra çocuk: -Ben eve gelirken iki ay gördüm, onlar n birine a k oldum, demi. O zaman babas öyle demi : - O gördü ün padi ah k z n n nuru, di eri ise bildi imiz ayd r. Çocuk babas na: - Öyleyse o padi ah n k z yla evleneyim, diyerek birkaç gün boyunca sorular yla babas n rahats z etmi. Günlerden bir gün babas : - Tamam, padi aha gideyim. Yoksa sen beni rahat b rakmayacaks n, diyerek sabah güne do madan padi ah n saray n n önüne gelip kap s n n önünü iki gün boyunca süpürüp gitmi. Padi ah, hizmetçilerine: -Kap n n önün kim temizliyor? diye sormu. Tekrar gelirse bana getirin, diye emretmi. Üçüncü gün adam geldi inde bekçiler onu tutup padi aha götürmü ler. O zaman padi ah öyle sormu : - Kap n n önünü niçin temizliyorsun? Çoban: - Çocuklar m z evlendirelim diye dü ünmü tüm, diye cevap vermi. Padi ah: - Hay r; fakat o lun bir hünerini gösterirse o zaman k z m veririm, demi. htiyar evine gelip çocu una padi ah n söyledi ini anlatm. Çocuk: - Öyleyse burada kalmayal m, bir yere gidip bir hüner ö renelim, diyerek babas yla yolculu a ç km. 363
Birkaç gün geçtikten sonra yolda tek bir sihirbaza rast gelmi ler. O adam bir eliyle kazan, bir aya yla ocak, ikinci eliyle ka k yap p eti pi iriyormu. Çoban adama çocu uma sihir ö ret demi. O zaman sihirbaz: - O lunu orada gördü ün evime götürece im. Orada k z m var. K z m onu yiyecek. Yar n gel, evin penceresinden çocu unun kemiklerini al p evine götür, demi. Bundan sonra çocu u evine götürmü. Çocuk eve geldi i zaman güne ve ay gibi güzel bir k z oldu unu görmü. K z çocu u görünce ona â k olmu. K z çocu a sihir ö retmi. Ertesi gün çoban gelip beze sar lm kemikleri evine götürmü. Birkaç ay geçtikten sonra k z n n üzgün oldu unu görünce çocu a: - Ne dü ünüyorsun? diye sormu. Çocuk: - zin verirseniz ben babama gitmek istiyorum, diye izin istemi. K z ona: - Tamam, git, demi. Bundan sonra çocuk bir dua okuyarak güvercin olup babas n n evine uçmu. Eve geldi inde babas n n kör olup yerde yuvarlanarak a lad n görmü. Çocuk kanatlar yla babas n n gözlerine dokunup iyile tirmi. Ondan sonra eski haline dönü üp babas yla kucakla nca babas kederini unutmu. Çocuk babas na öyle demi : -Yar n Pazar günüdür. Ben güzel bir at olay m. Sen benim yular m satma, beni ise ne kadara istersen ona sat, diye ö ütlemi. Ertesi gün çocuk at olmu ve babas onu satmak için pazara götürmü. Oraya geldi i zaman padi ah n kendisine bir at almak istedi ini ö renmi. Padi ah o at görünce sat n alm ; fakat çoban at n yular n satmam. Padi ah ata binip evine dönmü. Gece çocuk bir dua okuyup evine kaçm. Ertesi gün çocuk koç olmu. Babas onu koç yar mas nda dövü türmü. Çoban n koçu kazan p, kaybeden koçun sahibi bunu sat n alm. Evine götürünce çocuk gece evine kaçm. Üçüncü defa çocuk deve olmu. Çocu un böylece ekil de i tirdi ini sihirbaz ö renmi. Sihirbaz pazara gidip birkaç yaprak al p onlardan para yapm ve deveyi sat n almak için pazarl k yapm. stedi in kadar para verece im fakat bana deveyi buydas yla(devenin ya da öküzün burnundan geçirilen 2-3 metre uzunlu undaki ip) sat diyerek sonunda deveyi buydas yla sat n alm. Çoban eve dönerken yolda iki ki inin 364
kumar oynad n görüp onlara kat l p bütün paras n kaybetmi. Çok k zarak evine dönmü. Sihirbaz deveye: -Sen beni bugün güne batmadan evime getirirsin. Getirmezsen ba n keserim, demi. Deve onu çabuk evine getirmi. Evine geldikten sonra o deveyi yere çömelterek k z na: -K z m b ça getir bunu keseyim, demi. K z devenin o lan oldu unu bildi i için b ça kuyuya at p B çak yok demi. Sihirbaz: -B çak yoksa, baltay ya da k l c getir, demi. K z demirden yap lan her eyi kuyuya at p K l ç da yok demi. -O zaman, bu deveyi tut. Kendim gidip bulurum, diye k zarak deveyi k za verip kendisi gitmi. K z çocu a: -Sen Buu de ben ise Eyvah diyerek senden korkarak kaçay m, demi. Çocuk Buu diyerek kuyuya kurba a olarak dü mü. Sihirbaz bunu görüp y lan olarak kuyuya atlam. Çocuk kuyudan güvercin olarak kaçm. Sihirbaz ala do an olarak onu kovalam. Günlerden bir gün padi ah hizmetçileriyle beraber bahçede gezerken bir ala do an n güvercini kovalad n görmü. Güvercin padi ah n aln na güzel bir çiçek olarak konmu. Kovalayan, ozan olarak padi ah övmeye ba lam. Bundan sonra padi ah n çiçe ini sormu. Padi ah, çiçe i aln ndan al p onun güzelli ine, kokusuna bay l p vermek istememi. Ozan padi ah tekrar tekrar övmeye ba lam. O zaman padi ah çiçe ini ona vermek istedi i zaman çiçek yere dar olarak dü üp da lm. Ozan, tavuk olarak dar y yemi. Fakat bir dar, kebisin (lastik ayakkab ) alt nda kalm. O dar kedi olarak tavu u yemi. Ondan sonra kedi çocuk olarak padi aha öyle demi : -Padi ah m ben bu sihri ö rendim, imdi ne diyeceksiniz? Padi ah: -Aferin çocu um!diyerek k rk gün oyun, otuz gün dü ün yaparak o lana taht n vererek onu k z yla evlendirmi. 365
25. PAD AHIN ÜÇ KIZI Eski zamanlarda bir padi ah varm. Onun üç k z ve kar s varm. Bir gün padi ah ehre gitmeye karar verip k zlar na sormu : K zlar m sizlere pazardan ne getireyim? Büyük k z : Baba bana mercan getir! demi. Sonra babas ortanca k z na: K z m sana ne getireyim? diye sormu. Ortanca k z kalk p: Bana bir alt n yüzük getir! demi. Padi ah en küçük k z na: K z m sana ne getireyim? diye sormu. K z: Baba beni dü ünüyorsan z bana bir cevizin dal n getirir! demi. Padi ah Tamam diyerek ehre do ru gitmi. ehre gelip birkaç yere girip ç kt ktan bir zaman sonra mercan satan bir ki iyi görmü. Padi ah: Ey adam mercan n kaça sat yorsun? demi. Adam: Be kuru a sat yorum, demi. Padi ah be kuru verip mercan cebine koyarken alt n yüzük satan bir sat c görmü. Padi ah: Ey evlad m kaça sat yorsun? diye sormu. Sat c : Alt kuru, demi. Padi ah paras n verip alt n yüzü ü parma na takm ve arabas na binmi. Eve dönerken bir bahçe görmü ve küçük k z n n ona bir cevizin dal getirmesini istedi ini hat rlam. Arabas ndan inip bahçeye girmi. Bahçenin içinde ceviz çokmu. Padi ah a r p Benim küçük k z m ak ll ym diyerek bir dal kopar rken kar s na aniden bir ay ç km. Ay : 366
Padi ah m benim bahçemdeki cevizi neden al yorsun? diye sormu. Padi ah k zlar n n bütün istediklerini söylemi. Ay : Tamam, al, fakat k z n üç gün sonra getir, demi. Padi ah korkarak: Neden getireyim ki? diye sormu. Ay : Ben seninle akala m yorum, al p getir. Olmazsa kendim gidip getiririm, demi. Padi ah tamam diyerek arabas na binmi. Padi ah k zlar n al p getirenleri verip kendisi üzüntü içindeymi. Kar s : Neden üzgünsün? diye sormu. Padi ah ay n n bütün söylediklerini ona anlatm. Kar s : Üzülme, k z m için kendim giderim, demi. Böyle konu urlarken k z onu i itip: Ana sen gitme, ben kendim gidece im. Bu bela benim yüzünden olmu, diyerek a lam. O günden sonra üç gün geçmi. Bir zaman sonra bakm ki bir ay geliyor. Ay : Hani k z n nerede? diye sormu. Padi ah: Burada, diyerek göstermi. Ay : K z n giyindir, demi. K z giyindikten sonra k z ve ay arabaya oturup gitmi ler. Böylece bahçeye gelmi ler. Ay : n bakal m, benim arkamdan gel, diyerek gitmi. Gidip yerin alt na inmi. K z ondan sonra bir kap y açm. Oda karanl km. Bir sonrakini aç nca içi alt n dolu bir saray oldu unu görmü ve ay yak kl bir o lan olmu. O lan k za: 367
Sen benimle evlen, demi. O, o lan n yak kl oldu una çok a rm. K z tamam demi, o lan dü ün yap p k z n anne ve babas n davet etmi. Anne ve babas gelmi. Böylece ay k z alm. 368
26. PAD AHIN ÜÇ O LU Bir padi ah n art arda dünyaya gelen üç o lu varm. Üçü de evlenecek ya a gelmelerine ra men hiç birisi de evlenmemi. Günlerden bir gün padi ah vezirini ça r p: -Çocuklar m büyüdü, onlar evlendirece im. Kimin k z n seviyorlarsa ve evlenmek istiyorlarsa söylesinler ba l k paras ne kadar olursa olsun verece im; mal m mülküm yeter, üçünün de dü ününü bir günde yapaca m, sen çocuklar m tek tek ça r, onlara dan al m, demi. Vezir ilk önce büyük o lunu ça rm. Padi ah ona: -Evlad m, büyüdün, seni evlendirece im. Çeyizin haz r, ba l k paras n vermek için zenginli im yeter. E er bu ehirde almak istedi in bir k z varsa hemen onu istemeye gidelim ve vakit geçirmeden dü ününü yapal m, demi. O zaman o lu: -Siz kimin k z n uygun görürseniz onu alay m, demi. Padi ah: -Hay r, öyle olmaz. Sen kendin seç. E er yar n aran zda mesele ç karsa vebalinizi ben almam, demi. O lu: -E er seçimi gerçekten bana b rak yorsan z, ben bu ehirdeki tüccar Siyam n k z yla evlenmek istiyorum, diye cevap vermi. Padi ah: -Tamam, hemen onu isteyece im, diye söz vermi. kinci o lunu ça rt p ona: -Almak istedi in k z söyle, hemen onu isteyip dü ününü yapaca m. Kimi istedi ini söyle,demi. O lu: - E er seçimi bana b rak yorsan z ben tüccar Siyam n k z n almak istiyorum, demi. Padi ah: -Tamam, tüccar Siyam n k z n hemen isteyece im, demi. S ra padi ah n en küçük o luna gelmi. Küçük o lu: 369
-Baba siz beni ça rm s n z. Sözünüzü dinliyorum, demi. Babas : -Üç o lumun aras nda sen en küçük olsan bile art k büyüdün. ki a abeyinle beraber seni de evlendirmek istiyorum. Bu ehirde istedi in bir k z olmas laz m. Onu isteyip yar na b rakmadan dü ünlerini bugün yapaca m, demi. En küçük o lu: -Sak ncas yoksa ben bu ehirdeki tüccar Siyam n k z n almak istiyorum, demi. Padi ah: -Tamam, k z isteyip dü ün yapmaya haz rlanay m, demi. Üç o luna ayr ayr sorarak üçünün de ayn k z istediklerini ö renmi. imdi ne yapmal ki? Her birine istedikleri k z babas ndan isteyece ine söz vermi. Padi ah üç o lunu ça r p da öyle buyurmu : -Üçüne de yüklü yüz deve yanlar na da otuz yaver verece im. Tüccarl k yaparak ülkeyi gezin. Hanginiz daha de erli, daha pahal nesneler getirirseniz ona tüccar Siyam n k z n al p getirece im. Üç o lu, yüklü üç yüz deveyi al p yola koyulmu. Her biri kendi baht n s namak için üçe ayr l p üç farkl ehre gitmi ler. Büyük o lu tüccarl k yaparak giderken bir adam n aynay tutarak: -Ayna sat yorum, ayna sat yorum. Bunun fiyat yüz yüklü devedir, dedi ini duymu. Yan na yakla p: -Yüz yüklü deveye satmak istedi in aynan n ne özelli i var ki? diye sormu. Adam: -Aynam n özelli i, bir ayl k uzakl kta olan biteni görmek mümkündür, aynay onun önüne koymu. Söyledi i gibi aynaya bak nca bir ayl k uzakl ktaki ehrini ve anne ile babas n görmü. Bir de aynay çevirip Siyam n k z na bak nca onun ay ve gün gibi olup oturdu unu görmü. Padi ah n o lu: -Tamam, aynay yüz yüklü deveye alay m, diyerek develeri teslim etmi. 370
Di er karde lerim nerede diyerek onlar arayarak ikisinin de farkl iki ehirde oldu unu görmü. imdi iki karde imi alarak evimize döneyim diyerek kendisinden sonraki karde ine do ru ilerlemi. Karde lerin ikincisi ehre girip çar y dola rken hal lar satan bir adam görmü. O adam: -Hal sat yorum, hal sat yorum. Bu hal, oturan o anda istedi i yere götürür, demi. Padi ah o lu Hal y al p ehrime döneyim. Siyam n k z na da çabuk ula r m. A abeyim ve karde im buna benzer bir eyi bulmam olabilirler diyerek o hal n n fiyat n sormu. Adam: -Yüz yüklü deve, demi. Padi ah o lu hemen fiyat n ödeyip hal y alm. Hal y ald ktan sonra yan na a abeyi gelip ikisi küçük karde lerini aramaya gitmi ler. Padi ah n küçük o lu a abeylerinden ayr ld ktan sonra bir ehre girmi. Birçok dükkan dola m. Çe itli k ymetli e yalar görmü ; fakat onlar be enmemi. Bir zaman sonra Elma sat yorum, elma sat yorum diyerek elinde kalan tek elmay tutup gezen bir adam görmü. Bu elman n ne özelli i var acaba diyerek onu ö renmeye adam n yan na gitmi. Adam ona: -Elman n özelli i udur ki, ölmü adama üç gün geçmeden bu elmay koklatsan adam dirilir, demi. Fiyat ise yüz yüklü deveymi. Padi ah o lu A abeylerim bunun gibi e yay bulamaz diyerek bütün develeri verip elmay sat n alm. Elmay ald ktan sonra yan na iki a abeyi gelmi. Üçü de bir birine tüccarl k yapt n söylemi. Üçü de dünyadaki en k ymetli e yalar ald klar n ö renmi ler. Eline aynay alarak üçü de ehirlerini, anne ve babas n görmü. Aynay Siyam n ah r na çevirip bak nca insanlar n topland n görmü ler. Onlar vefat eden Siyam n k z n defnetmek için toplanan insanlarm. Üçü hemen hal ya binip ehirlerine gelmi. Bunlar geldi inde k z mezara konulup üstü kapat lmak üzereymi. Hemen yüzünü açarak ona elmay koklatm lar. K z: -Vay, ben ne kadar derin uyumu um, demi. 371
Bundan sonra üçü de k z almak için gelmi ler. Fakat hangisinin k z alaca n bilememi ler. Çünkü karde lerden her biri k z n sa salim kalmas nda katk da bulunmu. Yine de k skançl k ortaya gelmi. Büyük o lan: -K z n öldü ünü benim sat n ald m aynada görmeseydik geç gelecektik. Haberi hemen ula t ran bendim, o yüzden k z ben alaca m, demi. kinci karde : -Aynada görsek bile, hal olmasa zaman nda gelemezdik. K z benim almam gerekiyor, demi. En küçük karde : -Zaman nda görüp gelsek bile k z dirilten elmayd. O olmasa hiçbir ey yapamazd k. K z ben dirilttim, o yüzden onu ben alaca m, demi. Halk k z kime verece ini a rm. O zaman padi ah öyle demi : -Siyam n k z n büyük o lumun almas gerekiyor. Çünkü benim yapmak istedi im dü ün ilk evlad m n dü ünü. Herkesten önce o evlenmeli. kinci olarak, her zaman yolun sahibi büyük olan nd r. Üçüncü olarak, Siyam n k z n ilk isteyen oydu. Dördüncü olarak, aynada ilk gören oydu ve o haber vermeseydi k z ölmü olacakt. ki karde in a abeylerini evlendirmeleri laz m. Onlar n bir yengesi olmas gerekir. Ondan sonra ya lar na göre evlenirler. Halk bu sözün adaletli oldu una, iki karde de öncelikle a abeylerinin evlenmesinin gerekti ine kat lm lar. 372
27. S H RBAZIN HED YES Eski zamanlarda bir bahad r varm. Onun iki düldülü varm. Bahad r her gün düldüllerini de i tirip ava ç karm. Bahad r bir düldülünün her sabah terledi ini görmü. Bunu anlamayarak bir gün at bak c s na gidip sormu. O zaman at bak c s : Efendim siz her gün avdan yorulup gelince uyumaya gidersiniz. Kar n z ise bütün köy uyudu unda at n za binip s radan bir at n üç günde gidece i yol uzakl ndaki arkada na gider. Gece boyu h zl ko tu undan dolay düldülünüzü sabah terli olarak buluyorsunuz demi. Bahad r bunu duyup kendi kar s n izlemeye karar vermi. O, hasta oldu unu söyleyip yatakta rahats z olup bir taraftan ikinci bir tarafa yuvarlanm. Kar s heyecanlan p onun sakinle mesini beklemi. Bahad r ise gece gündüz rahat görmemi. Kar s ise say l zaman n n geçti inden dolay çok k zm. Birazdan bahad r ba n kar s n n dizine koyup uyuyakal r gibi olmu. Kar s bir yast ba n n alt na koyup d ar ç k p ata binmi ve h zl ko turmaya ba lam. Bunu gören bahad r ikinci at n al p kar s n kovalamaya ba lam. Kad n çok uzakta bulunan bir tam a (balç ktan, kerpiçten elle yap lm çat s z ev) gelmi. çinden sakall bir büyük adam ç k p: Neden geç kald n? diye sormu. Kad n çekinerek yere do ru bak p: Kocam hastayd ; onun uyumas n bekledim demi. kisi i lerini bitirdikten sonra sakall adam kad n ata bindirmek için d ar ç kt nda bahad r gizlice pencereden inip baltas n alarak kap da beklemi. Adam kad n ata bindirip eve yollay p kendi evine girdi inde bahad r onun ba n kesmi, e erin terkisine ba lay p ba ka k sa bir yoldan evine gitmi. Kar s ndan önce gelen bahad r devin ba n tenha bir yere at p üzerini bir kuma la kapatt ktan sonra yata na yatm. Sabah kar s : Gece sakin uyudun, dizlerim uyu mu. Hadi kalk demi. Bahad r: D ar ç k p tuvalete gideyim diye kar s n n yard m yla d ar ç kt nda Yok, kendimi rahats z hissediyorum. D ar ya ç kamam herhalde. Burada evin e i inde tuvalete gideyim. u eyi d ar atsana demi. Kötü bir ey dü ünmeyen kar s çuval n içindekileri atmak için ald nda sakall devin ba n görmü. Sihirbaz olan kar s : Bu benim on be ya mdan beri sevgilimdi. Kökünü kuruttun, köpek ol! diyerek sinirlenmi. Bahad r köpek olmu. Bahad r köpek olduktan sonra uzak bir yerdeki k z n aramaya gitmi. Günler geçtikten sonra bir göle ula m. Sudan geçemeyip çaresiz kalm. 373
Günlerden bir gün o göle bir grup kervanc gelip gecelemi. Köpek, kervanc lar n kald yeri, havlayarak gezip onlar e k yalardan korumu. Sabah oldu unda kervanc lar n ba : Bu köpek güvenilir bir köpekmi. Onu kendi yan m za alal m. Devenin üzerine oturtup gidelim demi. Gölü geçtikten sonra köpek k ns lanarak (köpe in can yand nda ç kard ses) kalkmak istememi. Bundan sonra kendisi yürüsün diye kervanc lar onu indirmi ler. Gölü sadece geçmeyi hedefleyen köpek yere indi inde k z n n evine do ru gitmi. Bir gün bozk rda bir y lan n bir kurba ay yutmak istedi ini görmü. Köpek Suçlu olandan korkma, suçsuza yard m et diye atalar n sözünü hat rlay p kurba ay y landan kurtarm. Bundan sonra tekrar yola koyulup bir gün sonra k z n oturdu u eve ula m. Köpek k z n evinin giri inde birkaç at n ba lan p durdu unu görmü. O zaman köpek: K z m ve damad m misafirlerini yollad zaman beni bu yerde görüp tan r diyerek at n üzerine atlam. Bir zaman sonra misafirler evden ç kmaya haz rlam lar. Dü ündü ü gibi k z ve damad onlar yollamak için d ar ç km. K z köpe e bakt ktan sonra ondan tiksinip eve girmi. Ondan sonra eve girip kar s n n yüzünün rengi de i ti ini gören kocas : Sana ne oldu? diye sormu. Korkudan titremeye ba layan kar s : D ar da yatan köpe in gözleri babam nkine benziyor. Babam n en son ald kar s sihirbazd, ilk bak ta cömert olarak görünse de asl nda bir eytand r. Babam onun lanetine u ram galiba demi. O zaman kocas : Korkma, bunu ö renmek kolayd r. Sen bir sapt ayak (a açtan yap lm kap kacak) bir de itayak (köpe in yal kab ) haz rla. çine de yeme i koyup onun önüne koyal m. E er insansa sapt ayaktan içer, e er köpekse itayaktan ya da ikisinden de içer demi. Kar s kocas n n dedi ini yap p yeme i köpe in önüne getirmi. Köpek sapt ayak taki yeme i yiyip itayak taki yeme e bakmam bile. K z köpe in babas oldu unu anlayarak baks lar, hocalar getirip da okutmu. Sonunda babas insan haline dönmü. Bahad r, çocuklar na olup bitenleri anlatm. K z n n evinde kal p tamamen iyile tikten sonra evine dönmeye karar vermi. K z : Tekrar bir kötülük yapar diye a lamaya ba lam. Fakat bahad r onun a lamas na bakmadan bindirdi i atla evine do ru giderken yolda atl bir delikanl görüp: Nereye gidiyorsun? diye sormu. O zaman delikanl : Sizin gidece iniz yere ben de giderim diye cevap vermi. 374
kisi yolda giderken büyük bir mezar n ba nda birçok insan n birini defnetti ini görmü ler. Onlar: Ölen kimdir? diye sordu unda adamlar: Buralarda bir padi ah n bir k z vard. Onu birçok yerden gelen delikanl lar almak istedi. Bunun art ise k z alacak delikanl n n onunla üç gün geçirmesiydi. Bundan sa salim ç kan delikanl ya k z kal ns z verilecekti. Fakat bugüne kadar onunla bir gün geçirip dayanan delikanl olmad. Sabah olurken herkes öldü. Bu da bundan öncekiler gibi otuz sekizincisi delikanl d r demi ler. Bunu duyan iki yolcu a rm. Birazdan bahad rla gelen delikanl : kimiz bu k z alaca z diye padi ah n evine gelelim. Ben dünür, sen de damat olursun. Seni k z n yan na götürece im. Fakat üç gün yakla mayacaks n. Her durumda da uzak duracaks n. Bense sizin ota n z n d nda olup bitenlere bakaca m. K z mal yla birlikte ç kar p kaç raca z demi. Bu fikri bahad r ba ta be enmezse de daha sonra delikanl onu kand rm. Böylece onlar delikanl n n dedi i gibi yap p k z bütün mal yla kaç rm. Üçü yolda giderken bir ara bir düzlü ün yan na gelmi ler. Delikanl : Bu yerde sizle vedala ay m. Bu mal ve k z tam ortas ndan bölerek payla al m demi. O zaman bahad r: Hay r, bütün bunlar sen al. Sen olmasayd n ben ölen delikanl lar n içinde otuz dokuzuncu olurdum demi. Delikanl : Öyle olmaz. Senin kahramanl ndan dolay bunlara sahibiz diye itiraz etmi. Sonunda delikanl bütün mal ikiye bölmü. Bundan sonra k z ikiye bölmek istedi inde bahad ra Di er elini tut dedi inde bahad r: Onu bölüp öldürmektense sen al, ben buna raz y m demi. Delikanl bunu kabul edememi ve k z n bir elini bahad ra tutturup k z tam ortas ndan k l çla bölmü. K z n a z ndan kara bir alev ç km. kinci defa k l çla vurdu unda k z n a z ndan ala bir y lan ç km. K z öne do ru yürüttü ünde k z arkaya do ru bakmaya ba lam. Delikanl : Arkaya bakma! diye ba rm. K z: çimden ç kan ala y lan diyerek arkas na bakm. K za bir daha vurdu unda k z sar bir suyla kusmu. Delikanl biraz bekledikten sonra m- m diyerek k l c n yerine koyup bahad ra: Dostum, bu k z zaman nda bir ejderha emmi. Onun zehri içindeydi ve imdi ondan kurtuldu demi. imdi bu k z ve mal n sen al. Bir de bir miktar toprak vereyim. Evine geldi inde senin kar n önüne tilki gibi ç k p Yeni e ini ald n kutluyorum diyerek saç saçar. Sen de Sihirbaz n hediyesi budur diyerek topra ona saç. O zaman kar n k rk tane e ek ve bir kat r olur. Asl nda k rk e ek ve bir kat r olmak insan için en kötü lanettir. Senin ava gidip getirdi in 375
zenginli ine sahip olmak için birçok adam öldürüp seninle evlendi. Sen dedi im gibi yaparsan beladan kurtulup mutlu bir ya am sürdürürsün. Bense k z n aramaya gitti inde kurtard n kurba ay m. Benim sana yapabilece im iyilik sadece budur deyip kurba aya dönü üp gitmi. Bahad r, k z mal yla alarak evine yakla t nda kurba a dostunun dedi i gibi sihirbaz kar s uzaktan ç k p saç saç yormu. Yak nla p Kutlu olsun diyerek saç saçt nda bahad r topra alarak Sihirbaz n hediyesi budur diyerek onun üzerine saçm. Sihirbaz n kar s k rk e ek ve bir kat r olmu. Bahad r beladan kurtulup murad na ermi. 376
28. S H RL B R KIZ Bir padi ah n otuz dokuz kar s varm. Otuz dokuz kar s ndan hiç çocu u yokmu. O zaman padi ah k rk nc kar s n alm. O kar s bir zaman sonra hamile kalm. Bir gece padi ah tuvalete ç km. D ar y duman bast ndan evini bulamam. Bu arada ya l bir adama rastlam. Padi ah adama evinin nerede oldu unu sormu. Ya l adam: Evlad m, sen nereden geliyorsun? Bu peri padi ah n n ehridir. Sen yaya gidersen bin günde eve ula rs n. Tabii e er yolu biliyorsan demi. Padi ah adama yalvararak: Ne istiyorsan veririm, ama götür demi. O zaman ya l adam: Senin kar n hamile, o lan do uracak. Onu bana ver demi. Padi ah Tanr dan istedi i tek çocu unu vermeye karar vermi. Adam padi aha: Arkama otur. Gözlerini yum demi. Gözlerini yumup açt nda evinin kap s na geldi ini görmü. Evine girdi inde kar s n n do um yapt n görmü. Kar s bir o lan dünyaya getirmi. O o lan on be ya na geldi inde babas n n rüyas na zaman nda kayboldu unda rastlad ya l adam girmi. Adam: Çocu unu verme zaman geldi demi. Ertesi sabah padi ah çocu una ba tan olan biteni anlatm. Çocuk babas na: Ben o adam aramaya gideyim. Benim iki aya ma demir ayakkab, elime ise demir dayak ver demi. Padi ah çocu un istedi ini verip onu yollam. Çocuk yolda ilerliyormu. Demir ayakkab lar tenge (bir mal n de erinin kar l olan para) gibi, demir daya ise çuvald z gibi oldu u zaman çocuk yolda dövü en iki y lan görmü. Biri beyaz, di eri siyahm. Siyah y lan yenip gitti inde çocuk ta ona at p öldürmü. Daha sonra yürürken önüne boz bir ata binmi delikanl ç k p çocu un ad n söyleyip ona selam vermi. Çocuk delikanl ya: Sen ismimi nereden biliyorsun? demi. Delikanl : Sen benim arkada ms n. Bana iyilik yapt n demi. Çocuk: Ne zaman iyilik yapt m? diye sormu. Delikanl : ki y lan dövü tü ünde siyah olan öldürdün. O siyah kâfir adam n çocu udur. Ben Müslüman adam n çocu uyum. kimiz dövü tü ümüzde onu öldürdün. imdi nereye gidersen oraya götüreyim. Nereye gidiyorsun? diye sormu. Çocuk hikâyesini ba tan sona kadar anlatm. Delikanl çocu a: Ben seni suyun kenar na götürece im. Orada bir ta var. O ta n yan na saklan p yat. ki ku u gelip k z olarak y kanmaya ba layacaklar. Onlara yakla ma. Bundan sonra tek ba na bir ku u gelip y kanacak. O zaman kefenini al p sar l p yat. Bundan sonra k z seninle konu ursa, kefenini ver ona demi. 377
Delikanl onu söyledi i yere getirmi. Çocuk ta n arkas na saklanm. Söylediklerinin hepsi olmu. Dedi ini yap p k z sonunda söz vermi. K z, çocu a: Bu yerde alt n bir kuyu var. Onun arkas nda bir saray var. Ben orada olaca m demi. K z, babas na çocu un gelece ini bildirmi. Ak am olunca padi ah, çocu u ça r p: Ben k z m sana verece im. Fakat benim üç art m var. Bu gece yüz deste ekin biçip onu pi ir ve saray m n içine y demi. Çocuk bunu k za söylemi. K z ona: Bu çok kolayd r. Sen yat. Ben yapar m diyerek elindeki k ymetli bir eyi yak nca iki peri belirmi. K z ikisine: Sizler yüz deste ekin biçip onu pi irin ve toplay p saray n içine y n demi. kisi ç k p iki saat sonra dönmü ler. Ertesi gün çocuk padi aha gidip anlatm. O zaman padi ah: Tamam, ak am gel demi. Çocuk gelmi. Padi ah: Bu gece bu yerde suyu geçip bir köprü yap, köprü alt ndan yap lm olsun, yerden ve gökten hiçbir dire i olmas n demi. Çocuk tekrar k za gidip söylemi. O zaman k z: Bu çok kolay, sen yat diyerek dün oldu u gibi perileri ça rm. Perilere çocu un yap lacak i ini söylemi. kisi gitmi. Ertesi sabah k z, çocu u uyand r p eline çekiç ve alt n çivi verip: imdi git ve köprünün her yerini çiviliyormu gibi yap. Babam yan na gelip bir ey diyecek, ama sen sus. Çocuk çekiçle köprüyü çiviledi i zaman padi ah yan na gelip Aferin, ak am tekrar gel diyerek gitmi. O gittikten sonra çocuk da ayr lm. Ak am çocuk gelince padi ah: Benim küheylan m var. Sen bug gece ona adetleri, bilinci, arabay ö ret demi. Çocuk Bu daha öncekilerinden daha kolaym diye dü ünüp k za gelip anlatm. K z: Bunu ben yapamam. Fakat onun yolunu ö retece im, sen de onu ata ö ret. Sen ona yakla r yakla maz o ayaklar ndaki zincirleri e irmeye ba lar. Onun yan nda dört put (16 kilograma e it a rl k ölçüsü) kadar bir çomak var. Onu al p ata bin ve yelesinden tutarak ona çomakla vur. Bundan sonra o siyah bir köpek olacak. Onun kuyru undan tut ve onu kaç rma. O zaman babam ç k p Ö rettin mi? diye soracak. Sen de At dedi in köpekmi diye arkana bakmadan gitmeye devam et demi. Çocuk gidip at n yan na yakla r yakla maz at zincirleri e irmeye ba lam. Ah r n kap s n açt nda at, üç aya ndaki zincirleri koparm. Zincir sadece bir aya nda kalm. Çoma alarak vurmaya ba lad nda at siyah bir köpe e dönü mü. 378
Köpe in kuyru unu tutarak onu b rakmam. Padi ah ç kt nda çocuk At dedi in köpekmi diyerek onu at p gitmi. K z çocu a: Ben imdi kaybolaca m. Sana imdi üç ö üt verece im. Birincisi, biz üç k z olarak geçece iz. Geçti imizde ben aya m yanl basaca m. Oradan tan rs n. kincisi, üç tavuk oluruz. O zaman onlar yerden dar yerler. Ben onlardan sonra yerim. O zaman tan rs n. Üçüncüsü, üç güvercin olup geçeriz. O zaman ben kuyru umu yayarak geçerim. Beni ondan tan rs n deyip birden kaybolmu. Ondan sonra padi ah çocu u ça rm. Onun önünden üç k z geçirmi. Hepsi de ayn ym. Çocu a: Bunlardan küçük k z m bul demi. Bir k z aya n yanl bast nda Bu senin k z n diyerek k za i aret etmi. kinci defa üç tavuk geçip dar yemeye ba lam. Tekrar Küçük k z m hangisidir? demi. Bir tavuk ikisinin arkas ndan yiyip Bu küçük k z n diyerek tavu u i aret etmi. Üçüncüsünde üç güvercin geçmi. Birisi kuyru unu yayarak geçmi. Padi ah çocu a: imdi bunlardan küçük k z m bulursan arts z onu sana verece im demi. Çocuk: Kuyru unu yayarak gelen güvercin senin k z nd r demi. Böylece padi ah k z n çocu a verip otuz gün e lence, k rk gün toy yapm. Günler geçtikten sonra çocuk k za evini özledi ini söylemi. K za: Evimi özledim. Ben gidece im. Sen kal rsan kal demi. K z ona: Ben seninle gidece im. Fakat ya babam ya da ben ölürüz demi. O gün bir küheylan haz rlay p gece ikisi kaçm. Kaç p geldi inde yolda iki ala ördek görmü. K z: Bunlar n ikisi benim ablalar m. Bizi almaya geldiler diyerek delikanl y barakaya, at keçiye, kendisini de ya l bir kad na dönü türüp keçiyi sa p oturmu. ki k z gelip: Bir erkek ve bir kad n gördün mü? diye sormu. K z onlara: Hay r, görmedim. Ben zavall sadece bununla güngörmü biriyim demi. kisi gitmi. Babalar na bunu anlatt ktan sonra babalar : O kad n getirin, o k z n sihirli oldu unu bilmiyor musunuz? diye ba rm. Ablalar tekrar gitmi. Bunlar n geldi ini gören k z delikanl y iki taraf aç k olan bir in yapm. Küheylan ise inin iki taraf ndaki diken yaparak kendisi beyaz fare olup gizlice bakmaya ba lam. ki ablas onu tutay m dedi inde inin iki taraf ndaki diken izin vermemi. kisi durup: Bu fareyi getirdi inde k z olur mu? diye dü ünüp gitmi ler. Onlar gittikten sonra k z ve delikanl da gitmi ler. Yolda gelirken uçup gelen bir ku görmü ler. K z: 379
O benim babamd r. imdi ya o ya da ben ölürüz diyerek delikanl y ç nar a ac na, göle kendisini ise göldeki turna bal na çevirmi. Babas gelip: Bu benim k z m. Sizler bu gölün suyunu dökün, ç nar y k n, bense k z tutar m dedi i zaman k z ördek olup uçup gitmi. Babas ala do an olup onu kovalamaya ba lam. D ar da oturan adam n kar s n n eline yüzük olup dü mü. Babas baks olarak gitmi. Kad na fal aç p: Senin elindeki yüzük peri padi ah n n k z d r. Buraya sihirle geldi. Sen onu at demi. Kad n: Git buradan, bu benim kendi yüzü üm dedi i zaman ya l adam yüzü ü atm. Yüzük yere dar olup saç lm. Baks horoz olup dar y yemi. Bir lastik ayakkab n n içinde bir tane dar kalm. O dar kedi olup horozun ba n kesip gitmi. Geldi i zaman a açtan bir kök ve gölün suyundan da bir ka k kalm. kisini kendi haline getirip köylerine yak nla m lar. K z delikanl ya: imdi ben burada kalaca m. Seni k rk gün kadar bekleyece im. Gelirsen tamam, gelmezsen giderim demi. Delikanl köyüne gitmi. Çoktan o lunu görmeyen babas sevinip o luna e bulup dü ün yapm. Böylece delikanl k z unutmu. Bir sabah güne do madan bir serçe ku u ötmeye ba lam. Delikanl gözünü açt nda hiçbir ey yokmu. Bu, böyle üç gün sürmü. Üçüncü gün imdi ben senin de ilim diye bir ses duyup serçeyi kovalam. K z buna k z p: Ben babam öldürdüm seninle kalmak için. Sen ise imdi bunu yapt n demi. Delikanl : Seni unuttu um do rudur. Benim hatamd r diyerek anne babas na her eyi anlat p onu gelin yapm. Padi ah otuz gün e lence, k rk gün dü ün yapm. Delikanl ise iki e al p murad na ermi. 380
29. S H RL KUMA Bir varm bir yokmu zengin bir adam varm. Onun iki e i ve her e inden bir k z varm. Bir gün adam n büyük e i ölmü. kinci e inin k z beceriksizmi. lk kar s n n k z ise her eyi yapabilmekteymi. Adam n ikinci e i onu k skanm. lk e inin k z dokumay çok severmi. Günlerden bir gün kuma (Bir kimsenin birinci han m ndan sonra alm oldu u e veya e ler, kuma) k z n dokudu unu a açlar aras na atm. K z onu aramak için evden ç k p uzakla t ktan sonra kaybolmu. A açlar aras nda gezerken üzerindeki elbise paramparça olup y rt lm. Güne batm. Yak n bir yerde bir ate görüp ona do ru gitmi. Yanan ate in yan nda bir ev görüp içine girmi. Evdeki ocakta çay n kaynad n, etin pi ti ini; fakat evde kimsenin olmad n görmü. K z çay demlemi, eti kesip kendisi bir yerde saklanm. Bir zaman sonra eve be ki i girmi. Bu ev be h rs z n eviymi. Gündüzleri h rs zl k yapmak için gittiklerinde yeme i oca a koyar, döndüklerinde yemek haz r olurmu. Bugün geldiklerinde yeme in haz r, evin temiz oldu unu görüp bunu kimin yapt n anlayamam lar. Aralar nda: Bu kim? E er kad nsa birimiz onu e olarak alal m. Ya l kad n ise annemiz, genç k z ise karde imiz olsun, diyerek anla m lar. H rs zlar: Kim isen ortaya ç k, bize görün, demi ler. O zaman k z: A abeyler ben idim; ama size görünmeye utan yorum, çünkü elbisem y rt k, demi. H rs zlar ona elbise verip onu giydirmi ler. Bundan sonra k z h rs zlar n karde i olmu. Onun yapt tek i yemek pi irmekmi. H rs zlar ise onu çok güzel giydirmi lermi. K z murad na ermi. Onun böylece ya ad n i iten kuma, sihirle h rs zlar n evine gelip k z uyurken bo az na alt n yüzük koyarak k z öldürmü. Oca söndürmü, kazana ise toprak doldurmu. Ak am, be h rs z eve geldi inde evin içinin da n k oldu unu, oca n söndü ünü, yeme in haz r olmad n görmü ler. Kap n n önünde ise k z n ölüp yatt n fark etmi ler. H rs zlar kayg lan p k z ipe e sararak alt n sand a koyup onu da n tepesine götürüp: Bu k ymetli bir k z, gören her ki i Kur an okusun diye koymu lar. Günlerden bir gün uzaklardan gelip avc l a ç kan bir padi ah n o lu o 381
sand n üzerine ç km. Sand açt nda ölmü olan güzel k z görmü. O zaman padi ah n o lu ölen k za â k olup halka seslenmi : Kim onu diriltirse at ba kadar alt n verip o adam zengin k lar m, demi. Bunu duyan sihirli kuma k z diriltip alt n n alm. Bo az ndaki alt n yüzü ü ç kard nda k z dirilmi. Padi ah n o lu onu ülkesine getirip k rk gün dü ün, otuz gün e lence yapm. Zaman geçti inde k z beyaz yüzlü, alt n ibikli bir o lan do urmu. K z n durumunu ö renen kuma yine onu k skanmaya ba lam. Bir gün kuma kötü giyinerek bir ya l kad n olarak k z n evine gelmi. Eve vard nda padi ah n o luna ve k za yalvarmaya ba lam : Ben dul bir kad n m. Beni kendi yan n za al n çocu unuza bakar m, demi. Padi ah n o lu onu dad olarak evine alm. Günlerden bir gün kimsenin evde olmad zaman kad n çocu u b çakla bo azlay p b ça gelinin yata n n aras na saklam. Padi ah n o lu e iyle beraber eve girdi i zaman elinde bo azlanan çocu u tutmakta olan ya l kad n görmü ler. Bunu gören padi ah n o lu ve e i a lay p ç ld rm lar. Padi ah da gelip kayg lanm : Gelecekte yerime geçecek ve padi ah olacak alt n ibikli torunu koruyamad k, demi. Padi ah çocu u kimin öldürdü ünü ö renmek için baks lar toplam. O vakit çocu un dad s olan dul kad n kalk p: -Bu çocu u kim öldürdüyse onun üzerinde ya da yata nda bir simgesi olmas laz m. Bu yüzden çok dikkatli bakmak gerekiyor, demi. Buna baks lar da inan p dikkatlice arad klar nda b ça gelin yata n n aras nda bulmu lar. Buna, halk çok a rm. Buna inan p inanmayacaklar n bilememi ler. Fakat sihirli kuma, padi ah ve o lunu buna inand rabilmi : -Kendi çocu unu kendisi bo azlad. O, insan k z de ildir. E er burada kal rsa evdekilerin hepsini öldürür. O, bir cad n n onu alt n sand a koydu u k z d r, demi. Böylece padi ah ve o lu ona inan p k z n bunu yapt n dü ünerek bütün e yalar ve ölen çocu u eline vererek onu evden kovmu lar. Genç kad n yürürken önünde yanan ate i görmü. Ate in yan na yakla t nda bir y lan n, bo azlanm yavrusunu ate e at p y lan yavrusunun dirildi ini görmü. Bunu gördükten sonra kendi çocu unu da ate e atm. O anda çocuk ate ten dirilip ç km. Yeniden beyaz yüzlü alt n 382
ibikli çocuk olmu. Kad n ve çocuk a açlardaki meyveleri toplayarak hayatlar n sürdürmü ler. Böylece günler, y llar geçip çocuk ku, tav an avlay p annesine bakacak hale gelmi. Günlerden bir gün çocuk bir yerden beyaz bir köpek getirmi. Çocuk, bahad r olup arad tek ey dü manm. Bir gün bir dü man vurup onun beyaz at n alm. Annesine elbise, yemek getirirmi. Böylece bir gün bahad r halka ziyan getiren üç devin oldu unu i itip onlar aramaya ç km. Üç devin doksan dokuz saray n n hepsi çe itli yemek, e ya, meyveler ve dünyadaki her eyle doluymu. O, devlere gidip onlarla yedi gün sava p sonunda onlar yenmi. Bahad r iki devi öldürüp üçüncüsünü ise son bir sarayda sakal n de irmen ta n n aras nda s k t r p b rakm. Bunu yapt ktan sonra çocuk annesini buraya ta m. Günlerden bir gün çocuk ava ç kmaya haz rlanm. Annesi evde tek ba na kalm. Gitmeden çocuk ona doksan dokuz saray n anahtar n b rakm. Annesine sadece: Bu saraylar n içinde her ey var. Hepsinin de kap lar n aç p girebilirsin. Fakat son saraya girme, demi. Çocu un annesi otura otura can s k lm ve o saraylar gezmeye karar vermi. Çocu un dedi i gibi saraylarda istedi i her eyi bulabilmi. Günlerden bir gün kad n çocu un açmay yasaklad saray merak etmi : Bu saray n nesi var, o lum onu neden açmam yasaklad? diyerek saray n kap s n açm. çine girdi i zaman sakal bir de irmen ta n n aras nda s k an bir devi görmü. Dev çocu un annesine yalvarm : Beni serbest b rak lütfen, istedi i yapar m. Beni kul ya da e in yapars n, sen nas l istersen, demi. E in yapars n dedi ine sevinip kad n o devi serbest b rakm. Dev çocu un annesine koca olmu. Fakat onlar bunu çocuktan saklam lar. Çocuk eve gelip annesine: -Can n s k ld m?diye sormu. Annesi: -Yok can m, can m s k lm yor. Beni merak etme. Kendi i ine bak, demi. Annesinin gerçekten de can n s k lmad n gören çocuk yine avc l a gitmi. O arada annesi devden hamile kal p bir o lan do urmu. Dev ve kad n öyle dan m lar: -Biz, ne olursa olsun kar -koca olduk. Böylece saklanmaya devam edemeyiz. Çocu umuzu da sakl yoruz. Biz böyle yapmayal m, en iyisi bahad r öldürelim, diyerek anla m lar. 383
Kad n buna ikna olmu. Dev, bahad r öldürme yolunu anlatm : Çocu un döndü ü zaman sen hasta olup yata nda yat. Çocu un a lar. O zaman sen ona Barsa-kelmez (gidenin dönmeyece ine inan lan bir yer) diye bir ehir vard r. o ehirde kapat l rsa-aç lmaz diye bir saray vard r. O saraydaki yapra suya koyup içersem iyile irim. Ba ka çaremiz yok de, diye ö ütlemi. Devin dedi i gibi çocuk döndü ünde kad n hasta olup yata nda yatm. yile mesi için bu yapra anlatm ve ba ka çarenin olmad n da söylemi. Çocuk a laya a laya o yere gitmeye karar vermi. Annesi köpe ini çocuktan al vermi. Fakat çocuk bunu bilmemi. Çocuk Barsa-kelmez ehrine gidip bir gün sonra köpe i ona yeti mi. Sonunda çocuk o yere ula m. ehre girdi inde bütün insanlar n ölüp kald n görmü. Bir anda köpe i ona yolu göstermi ve o yapra ald rm. Böylece çocuk o ehirden sapasa lam evine dönmü. Bu arada kad n ikinci çocu unu do urmu. Yapra suya koyup içtikten sonra kad n iyile mi. Bu defa da çocu unu öldüremeyip kad n deve dan m. O zaman dev: Bütün yeme e zehir koyup ver. Bundan ölür, demi. Kad n bütün yeme e zehir koyup çocu un önüne koymu. Çocuk yeme i al rken d ar dan köpe i gelip taba n dü ürmü. Çocuk hiçbir ey anlamam. Bu defa da çocu unu öldüremeyip deve dan m. Kad n çocu a oyun oynay p onu neyin öldürebilece ini sormu. O zaman çocuk: -Dünyadaki hiçbir ey benim kollar m ba layamaz. Ancak benim kendi elmas k l c m benim kollar m ba layabilir, demi. O zaman annesi oynar gibi yap p çocu unun elmas k l c n al p onu ba lam. Bu arada dev büyük iki i demiri ate e k zd r p çocu un iki gözüne bast rm. Onun iki gözü ak p kör olmu. Dev, çocu u al p derin bir kuyuya atm. Kar s n iki çocu uyla al p ba ka bir yere ta nm lar. Çocuk birkaç gün kuyuda kayg lan p yatm. Bir gün di er bir ülkenin padi ah bu kuyuya gelip yerle mi. Günlerden bir gün o padi ah n k z su almak için o kuyuya gitmi. K z n kovas ndan alt n bir yüzük ç km. K z kuyuya gidip kuyunun dibinde genç bir kör adam görmü. K z onu o kuyudan ç karm. O gence â k olmu. O zaman padi ah halka ilan etmi : Kim bu gencin gözlerini iyile tirirse o adama at ba kadar alt n veririm, demi. 384
Çünkü padi ah k z â k olunca yemek yememi, uyku uyumam. Günlerden bir gün bir ya l kad n gelip gencin gözlerini iyile tirmi ve alt n n alm. Bir ay geçtikten sonra çocuk sonunda iyile mi. Böylece çocuk o k zla evlendikten sonra padi ah onu kendi çocu u olarak görmü. Bu padi ah n ülkesini y lda bir üç dev bas yormu. Bu üç dev bizim bildi imiz devin üç o luymu. O zaman çocuk padi aha: E er bunlar tekrar gelirse ben onlara kar ç kay m, demi. Padi ah izin vermi. Günlerden bir gün üç dev ülkeyi bast nda çocuk onlara kar ç k p onlar vurmu. Bir zaman sonra da, onlar n kendi annesinin devden do urdu u çocuklar oldu unu ö renmi. Daha sonra onlarla tan p o üç dev kendi babalar olan devi öldürmü ler. 385
30. S YAH VE BEYAZ YILAN Eski zamanlarda iyi bir avc varm. Avlanmaya gitti inde iki y lan n dövü tü ünü görmü. Y lanlardan biri siyah, di eri ise beyazm. Y lanlara yakla p bakt nda siyah y lan n bak so ukmu. Avc, siyah olan öldürmü. Bundan sonra beyaz y lan kalk p bir eyi yalamaya ba lam. Avc : Beyaz y lan benim de yalamam m istiyor? diye dü ünüp yalamaya ba lam. O anda dünyadaki bütün varl klar n dilini ö renmi. Y lanla konu maya ba lam. Y lan ona: kimiz arkada olal m di er dilleri ö rendi ini insanlara söyleme! demi ve at ba kadar alt n vermi : Dil ö rendi ini söylersen ölürsün! diye eklemi. Beyaz y lanla arkada olup evine dönmü. Alt n evde b rak p tekrar hayvan aramaya gitmi. Yolda bir adam n evinde geceledi i zaman gece kurt ürümü ve f rt na ba lam. Kurt: Ya adam n koyununu yerim, ya da misafirin at n yerim demi. Avc bunu anlam ve avc ya cevab ah rdan bir köpek vermi : E er misafir taba ndaki eti bana verirse ben kurda hiçbir eyi yedirmem demi. Yemek pi irildikten sonra misafir taba ndaki eti adam n köpe ine vermi. Böylece uyudu u zaman sert bir f rt na olup koyun gitmi. Koyunla birlikte at da gitmi. O zaman adam: Hayvanlar yok edersin ha. E er de erli bir misafir olsayd n hayvan sa kalacakt demi. Avc : A lama. Hayvan iyidir, bulunur deyip uyumaya devam etmi. Ertesi sabah adam ve misafiri hayvanlar aramaya gitti inde siyah köpek her eyi e irmekteymi. Kurt da köpekle birbirlerini gözlemi. Bunlar görünce kurt kaçmaya ba lam. Fakat köpek onu tutup gitmesine izin vermemi. Böylece kurt yakalanm. Misafir at na sa salim kavu mu. Adam da koyunun sa oldu unu görüp: Misafir sen de erli bir misafirsin. stedi ini alabilirsin demi. O zaman bir di i toklu melemi : Be y lda bin olurum!. O zaman avc bunu anlay p: Be y l sonra bunu al r m, bu toklu bin olur demi. Be y l geçtikten sonra avc adam n evine gelip: Vadeli koyunumu ver! demi. Adam sözünden vazgeçip: Koyun verece im diye söz vermedim demi. kisi kavga edip kad ya gidip olaylar n anlatt ktan sonra kad : Koyunlar iki tarafa giden yola koy. Avc n n evine giden koyunu avc als n, senin evine gideni sen al demi. Adam inan p koyunu yola koymu. Koyun bin koyunuyla beraber avc evine do ru gitmi. Avc koyunlar al p evine götürmü. Böylece zengin olmu. 386
Kar s Törkinime (gelinin kendi akrabalar ) gidece im demi. Yaz n onun akrabalar evine yollad zaman gelini, tay olan gebe k sra a bindirmi ler. Kad n da hamileymi. Be ikteki çocu uyla birkaç günü yolda geçirip evlerine gitmi. Eve gelirken tay gidip k sra emmi. K srak: Üzerimde üç adam var, kendim de gebeyim. Çok yoruldum, beni nas l da emersin diyerek tay kovmu. Bunu avc anlay p gülmü. Kar s : Sen neden güldün? diye sormu. Söylerse ölür, söylemezse kar s gider. Avc heyecanlanm : Eve geldi imizde söylerim demi. Evlerine geldiklerinde e i: Söyle demi. Avc bir hayvan kesip halk toplay p olan anlatmak istemi. Hayvan kesip halk toplad ktan sonra evde kar s na söylemek istedi i zaman eve iki tavuk girip horozun dar s n yemeye ba lam. O zaman horoz: Ben kar ma gerçe i söyleyip ölecek avc de ilim diyerek tavu u dövmü. Bundan sonra avc da kar s n dövmü. Kar s çok korkup ona tekrar sormam. Avc tavu un sayesinde sa kalm. Günlerden bir gün hayvanlara bakt zaman bir da keçisini vurup pi irip yedi i zaman kula na bir ses gelmi. Ses: Tek keçimi vurup öldürdün. Cezan kurt versin sana! demi. Avc onu dinlemeyip evine dönmü. Ak am bir kervan n konaklad n görüp onlarla birlikte gecelemeye karar vermi. Geceledi i s rada bir kurt ulumaya ba lam. Kurt: Avc y ne olursa olsun bugün yiyece im demi. Avc kervandaki adamlara: Ne anlad n z? diye sormu. Adamlar: Hiçbir ey diye cevap vermi ler. O zaman avc : Öyleyse beni kurt yiyecek demi. Kervandakiler yerde bir kuyu kaz p avc y oraya yat r p üzerini keçe ile kapatm lar. Kurt ise kuyuyu di er taraftan kaz p avc y yiyivermi. 387
31. SÜLEYMAN VE B R Ç FTÇ Eski bir zamanda, halk dine inand zaman, Süleyman Peygamber in zaman nda dünyadaki bütün hayvanlar, bitkiler, nehirler, da lar ve her ey Süleyman Peygamber e ba n e mi. Bütün hayvanlar n önderleri her y l yap lan bir toplant da Süleyman Peygamber e hesap verirlermi. Süleyman n zaman nda bir adam varm. O, çok iyi bir çiftçiymi. Her y l ekti i ekini gür ç k p, tarlan n yan ndan geçen herkesi kendine çekermi. O çiftçinin ekti i ekini görmek için her y l melekler gelirmi. Süleyman Peygamber in toplant s na gelen ku lar n önderleri o meleklerden zar zor geçip toplant ya her zaman iki-üç gün geç gelirmi. Bu defa da toplant ya kat lacak ku lar çiftçinin ekti i ekini görmek için gelen meleklerden güçlükle geçip üç gün geç kalm lar. Bunlar: Bu nas l olur? diye dü ünmü ler. Bu çiftçiyi tan yal m, acaba Süleyman Peygamberimiz hakk nda bir ey der mi? Bunu peygambere soral m demi ler. Önceden oldu u gibi toplant on güne uzam. Toplant da her önder yapt i ler hakk nda hesap vermi. Bütün önderler konu malar n bitirdikten sonra, Peygamber konu mu. Peygamber konu mas n bitirdikten sonra ku lar n önderi ona soru sormu : Efendim! Dünyan n padi ah, izin verirseniz size bir soru soraca m demi. O zaman Peygamber: Sungurum sor demi. Ku : Efendim, bu yolda bir çiftçi var. Onun ekini öyle gür ç k p her y l o ekini görmek için dünyan n her yerinden melekler geliyor. Aralar nda o kadar çok melek var ki onlar n yan ndan geçerken her zaman toplant ya geç kal yoruz. Size soraca m soru udur: O çiftçi her y l ekini ekip onu israfs z toplad nda sizi hat rl yor mu? Efendim, benim ö renmek istedi im budur diye söylemi. O zaman Peygamber: Sungurum, bu sorunun cevab n iyice ö renip seneye yap lacak toplant da anlat y m diyerek, bütün önderleri gönderdikten sonra çiftçiyi aramaya gitmi. Rüzgâra kendini o çiftçiye götürmesini emretmi. Rüzgâr Peygamber i hemen o çiftçiye götürmü. Çiftçi Süleyman Peygamber i tan y p ona selam vermi. Peygamber selam kabul ettikten sonra, çiftçinin a acak kadar gürce ekinini görmek için geldi ini söylemi. Çiftçi onu mutlulukla kar lay p, yeni toplanan ve toplanacak insan boyu kadar kal n bu daylar n göstermi. 388
Süleyman çiftçinin yapt i e raz olup o çiftçinin onu hat rlay p hat rlamad n ö renmek için: Siz çok çal kan, alçakgönüllü, cesaretli, ak ll ve sanatkâr biri gibisiniz. Ekti iniz ekininiz gür ç k p dünyan n her yerinden melekler ve di er canl lar bunu görmek için geliyorlar. Benim bilmek istedi im siz bu day toplarken ne diyerek topluyorsunuz? demi. O zaman çiftçi: Serpti imde bismillah derim. Toplad m zaman ise do a, kara kazan, çocu umun iyili i için ver, derim demi. Çiftçi Süleyman Peygamber i a anda hat rlamazm. Buna k zan Süleyman bu day, yer ve suya: Bu day sen seneye ye erme, yer sen ise ne kadar bu day serperse bile hiç ç karma, su sen k rk kez a a in diye emretmi. Çiftçi bunu ö renmi. Ö rendikten sonra da haz rlanmay daha da artt rm. Bütün aletleri sonbahardan haz rlay p bahara kadar kullanmam. Bekledi i bahar gelmi. Çiftçi çal maya ba lam. Serpecek bu day yedi gün önce sudan ç karmay p onu kabartm. Bu day ekecek dörtgen eklindeki tarlan n topra n yedi defa sürüp bu day serpmi. Birkaç gün sonra ekin önceki y la göre on defa fazla gür olup ç km. imdi de sulama vakti gelmi. Suya geldi i zaman suyun k rk defa a a indi ini görmü. Çiftçi Süleyman Peygamber in babas Davut Peygamber e gelip ne yapmak gerekti ini sormu. Davut Peygamber ona testere ve balta vererek: O suyun ba ndaki küçük bir derede büyük bir a aç vard r. Onu kesip kömür olarak yak p gel demi. Çiftçi testere ve baltay alarak o a ac bulmu. A aç çok güzel ve büyük bir a açm. Kesmeye can ac m. Fakat kesmezse de olmayacak. Sonunda a ac kesip ondan dokuz çuval kömür yapm. O çuvallar arkas na koyup bir kuyuya gelip b rakm ve Davut Peygamber e dönmü. Davut Peygamber yan na örs, çekiç ve körü ü da alarak suya gelip bir yerde ç kr k yapm. Ona s rayla k rk kovay as p ç kr çevirmeye ba lam. Bu güce dayanamayan su gö e do ru saç l p o yeri sulam. Sulanm ekin suya doyup önceki y la göre daha da yükselmi. imdi onu görmeye gelen melekler önceki y llara göre daha çok toplanm. Bütün o yeri melekler kaplam. Önceki gibi ku lar önderi yine geç gelmi. Süleyman Peygamber konu mas n bitirdikten sonra ku lardan biri kalk p: Efendim, geçen seneki çiftçi sizi hat rlad m? Bu y l ekti i ekini önceki y la göre on defa daha gür ç km. Onu 389
görmeye on kat fazla melek gelmi. Onlar n yan ndan geçerken bu defa daha da geç geldik diye sormu. Buna içinden çok k zan Süleyman: Bunu ben bu defa gidip ö reneyim demi. Rüzgâra binip gelen Süleyman tohuma: Sen benim emrimi neden yerine getirmedin? Ben sana ye erme demedim mi? diye k zm. O zaman tohum: Efendim, ben ye ermeyece im dedim, ama beni suya yedi gün önce koyup bo du demi. Süleyman yere: Ya sen neden onu ç kar rs n? diye ba rm. O zaman yer: Efendim, o benim topra m yedi defa sürdü. Su içip imdi kendimi geliyorum demi. Süleyman suya: Su ben sana k rk defa a a in dememi miydim? Neden yapmad n bunu? demi. Su ise: Efendim, ben sizin dedi inizi yapt m. K rk kat a a indim. Fakat ona Davut yard m edip beni gö e ç kard demi. Bundan hiçbir ey ç kmad n anlayan Süleyman eme in her eyi yenece ini görüp Eme i veren kar l als n demi. 390
32. AM T Eski bir zamanda am it adl bir padi ah olmu. Bu adam halk na iyi davran p siyah k l ortas ndan bölen adaletli bir adamm ve çok cömertmi. Onun çok cömert oldu unu duyan Kalkanbay diye bir adam gelip: am it sen gerçekten cömertsen bana üç gün için taht n ver! Üç gün sonra onu sana geri verece im demi. am it ona tamam diyerek, taht n üç günlü üne ona vermi. Kalkanbay taht ald ktan sonra halka hazinedeki en de erli e yalar da t p halk kendine oy verdirmi. Üç gün içerisinde kendisi padi ah olup am it e: imdi sen bu yerde kalamazs n, ba ka bir yere git! diye emretmi. Gitmezsen ba n keserim dedikten sonra am it e ini ve çocuklar n alarak küçük bir at arabas na binip gitmi. Günlerin birinde yolda giderken bir a ac n yan na gelmi. Çay koyup içti inde bir kervan yan na gelmi. Kervandaki gençler yemek pi irmek için ona gelip odun sormu lar. Gençler geri döndü ü zaman: Eh, o a ac n dibinde oturan dilencinin kar s güzelmi. Kervanba tam size biridir, onu siz alsan z? demi ler. Kervanba : Sizler getirseniz ben onu al r m demi. Pehlivan gibi delikanl lar gidip am it i ba lay p kar s n al p gitmi ler. Böylece kervan kalk p gitmi. am it ba lar n çözüp ç kard ktan sonra ikisi a layarak kervan n pe inden gitmeye ba lam lar, fakat onun izini kaybedince kendi hayatlar n sürdürmeye karar vermi ler. Yan ndaki iki o lunun büyü ü iki, küçü ü bir ya ndaym. Aylardan temmuzmu ve biraz yol yürüdükten sonra çocuklar çok yorulmu. Bir nehrin k y s na vard klar nda küçük o lu susad m demi ve su istemi. am it büyük çocu unu biraz arkaya koyup küçü ünü nehir k y s na götürmü. Su verdi i zaman arkada kalan çocu a bir kurt yakla p onu elinden yakalay p, s rt na al p gitmi. am it küçük o lunu b rak p kurdun pe inden ko maya ba lam. Kurdun izini kaybedince nehrin k y s nda b rakt çocu una do ru ko mu, fakat küçük o lu da suya dü üp su onu götürmü. Böylece iki çocu undan da ayr lan am it deli, direne bir ekilde hayat n sürdürmek için dilenmi. Böylece on alt y l geçmi. Bir gün am it bir ehre gelip büyük bir toplant n n olaca n görmü. Bir eve girip: Oradaki toplant n n sebebi neydir? diye sormu. O evdekiler: Bu ehrin padi ah ölüp yerine ba ka birini seçmek istiyorlar demi. am it: Nas l seçecekler? demi. Onlar: Burada devlet ku u denen bir ku vard r, o ku u uçurup kimin ba na ku konarsa o adam padi ah olur demi ler. am it evden ç k p yürüdü ü zaman bir ku gelip ba na konmu. Ku un arkas ndan iki ki i gelip: 391
Alçak dilencinin ba na konmu diyerek am it i dövüp halka dönmü ler. Geldi i zaman halk onlara ku un kimin ba na kondu unu sormu lar. O ikisi: Ku alçak bir dilencinin ba na kondu. Biz onu getirmedik. Kendi hayat n sürdüremeyen biri padi ah olur mu? diye cevap vermi ler. Halk: O do ru de il, o ku insan n dedi iyle hiçbir ey yapmaz. O her eyi bilen bir ku tur. Ku u ikinci defa uçur e er ona tekrar konarsa getirin o adam demi ler. Böylece ku u tekrar uçurdu u zaman ku yine gelip am it in ba na konmu. am it onu beni tekrar döverler diye eleriyle kovmak istemi, fakat ku ona konmu. O zaman o ikisi: imdi dövmeyece iz! diyerek am it i halk n önüne getirmi ler. Geldi i zaman halk am it e nereden geldi ini, kim oldu unu sormu lar. am it ba ndan geçen olaylar anlatm. Bundan sonra halk am it i padi ah yapm lar. am it padi ah olduktan sonra, eski haline gelemezse de kendini biraz da olsa toparlam. Böylece padi ahl n sürdürürken ba ka bir padi ah onu misafir olarak davet etmi. am it de kabul edip gitmi ve o padi ah n saray nda misafir olmu. am it i misafir eden padi ah n ad Kusniden mi. Kusniden padi ah on alt -on sekiz ya nda olan delikanl lar ordusuna ça rm. Kap s n n önünde bir fayton varm, kap s kilitliymi. Bu faytonun yan nda her gün iki asker nöbet tutuyormu. Uzun zaman önce am it in kar s n al p kaçan kervanba bu Kusniden padi ahm. Kad n getirdi i zaman kim oldu unu sormu. Kad n da am it i söylemi. O zaman onun yak n oldu u için kendisine veririm diye kad n kimseye göstermeden faytona kapatm. Bu iki askerin nöbet tuttu u faytonun içinde am it in kar s varm. Fakat am it bunu bilmemi. Gecelerin birinde am it uyurken nöbet tutan iki asker uyumamak için birbirine hikâyeler anlatmaya ba lam. O zaman on yedi ya ndaki büyük olan asker: Ben sana bir hikâye anlatay m demi. Yan ndaki asker: Tamam, anlat demi. Asker: Ben am it adl adam n o luymu um. O, küçük o luna su vermek için beni uçurumun yan nda b rakt nda beni bir kurt götürdü. Bir beyin evinden geçerken onun kurtlar tutan bir köpe i vard. O köpek beni kurttan alm. Bundan sonra bey beni evlad olarak yeti tirdi. K zd zaman bana Sen terbiyesizsin. am it in çocu usun! diyordu demi. Bu hikâyeyi faytonun içinde kalan annesi duymu. imdi on alt ya nda olan ikinci asker hikâyesini anlatmaya ba lam. O: Eyvah! Ben de am it in o luymu um. Seni kurt al p götürdü ü zaman ben suya dü mü üm. Böylece suda giderken bir 392
de irmene tak lm m. Oradaki ya l bir adam beni görüp alm ve kendi çocu u gibi yeti tirmi demi. O zaman ikisi anlatmay bitirdikten sonra faytondaki anneleri: Can m evlatlar m! Sizi görebildi im zaman da oldu! diye ba rd zaman ikisi faytonu aç p annelerini ç karm lar. Üçü de a lay p biraz geçtikten sonra anneleri faytonun yan na dö ek yaparak ikisini iki taraf na yat r p uyumu lar. Kusniden padi ah sabah namaz na kalkt zaman faytonun k r l p aç k oldu unu görmü. Kad n n yan nda iki askerin yatt n görmü. Padi ah üphelenmi. ki askeri öldürmeye karar vermi. Bir cellâda: Git de o kad n n yan ndaki askerleri öldür diye emretmi. O gidip bir askerin elinden k l çla vurmu. Çocuk ba r p kalkm. Bunlar n seslerinden saraydaki am it uyan p d ar ko up ç kt nda iki çocu u ve kar s n n kap önünde durdu unu görmü. Dördü birbirine sar l p a lamaya ba lam lar. O yerde bar m lar. Bundan sonra am it e ini ve çocuklar n ve Kusniden i kendi ülkesine götürüp toy yapm. Biraz zaman geçtikten sonra kendi memleketine gelmi. am it Kusniden le dan p askerleri toplad ktan sonra am it i taht ndan kovan o sahte padi aha sald rmadan önce ona haberciyi gönderip halka: Sava r m s n z yoksa beni taht mdan kovan sahtekâr bize verecek misiniz? diye sormu. Bu haberi alan halk o sahtekâr tutup vermi. am it o yere büyük o lan padi ah yap p, tahta oturtmu. O adam öldürmek yerine onu atm. Kendisi ülkesine dönüp mutlu bir ya am sürmü. Böylece sa salim murad na ermi. 393
33. TAHTA AT Bir varm bir yokmu çok eski bir zamanda zengin bir han varm. Onun güne gibi üç k z ve aydan daha beyaz bir o lu varm. Günlerden bir gün hüner gösteren üç adam gelmi. Biri güzel tüylü bir ku, ikincisi bak rdan yap lm zil, üçüncüsü ise a açtan yap lm bir at getirmi. Han onlara: Bu getirdikleriniz nedir? diye sormu. Ku u getiren adam: Siz hep isimleri çok bilinen hanlardan daha üstün oldunuz. Biz ise sizin hâkimiyetinizde hüner e itimi alan insanlar z. Size hünerimizi kullanarak yapt m z hediyeleri getirdik. Benim elimdeki ku canl saattir. O her saat ba nda öter, saati söyler ve geçmi zaman bildirir -demi. Tamam, i iyle ispat edemezse sözünüze inanamam. Ku her saat ba ötmü, sihirbaz n söylediklerini ispatlayabilmi. Bunu gören han: Hünerini be endim. Hizmetin için ne vereyim? diye sormu. Sihirbaz: E er hünerimi be endiyseniz bana büyük k z n z verin. Size damat olup sihrimin geli mesine yol aç ls n- demi. Tamam diledi in gibi olsun. Han bak rdan yap lm zili getiren adama bakarak: Bu bak r zilin ne özelli i vard r? diye sormu. Adam: Zilim d ar dan gelen dü manlar tan r. Kap ya asarsan z size kar küçük bile olsa bir kötülük dü ünen ki i ehrinize girdi i anda zil çalmaya ba lar. Bunu devletinizin güvenli i için yapt m -demi. Tamam, o zaman kap ya as. Hünerin ispatland zaman dile ini de al rs n. Tamam, han m hünerimi gördükten sonra bana ikinci k z n z verirsinizdemi. Tahta at n n ne özelli i vard r? diye üçüncü sihirbaza sormu. O, ola anüstü bir ey de il. Kendi elimle yapt m hünerimdir. Bununla uçup istenilen yere gidilebilir -diye cevap vermi. 394
Bu mucizeyi görmek için birçok adam gelmi. Herkes ata binmi, fakat onu yerinden hareket ettirememi. Han n o lu gelip ata bindikten sonra hünerci at n gövdesindeki bir parçay harekete geçirince at gö e do ru yükselmeye ba lam. ehrin manzaras gözünün önünden kaybolmaya ba lad nda han n o lu Bu beni öldürmek isteyen bir ey diye korkmu. At n yanlar n ok aya ok aya bir yandan horozun ba kadar bir parça, di er yan nda da ikinci bir parçay bulmu. Sa taraf ndakini harekete geçirdi inde at n yukar ya, sol taraf ndakini harekete geçirdi inde ise a a ya indi ini ö renmi. At, ba n n çevrildi i yöne gitmekteymi. A a da kalanlar han o lunun ne zaman inece ini beklemeye ba lam. Han o lu gökte uçarak birçok ehirden geçmi. Bir zaman sonra güzel manzaral bir ehri fark etmi. Bu ehrin hangi devlete ait oldu unu dü ünüp ehre inmeye karar vermi. At a a ya inince karanl k basm. Han o lu at güzel bir evin tepesine kondurmu. Çok yoruldu undan dinlenmeye ba lam, fakat birazdan karn ac k nca evin içine bakm. Evde kimse yokmu ve bo kalm bir dünyaya benziyormu. Daha sonra eve inecek bir merdiven fark etmi. Eve girince içinin alt n, gümü, yakut, cevherle süslü bir cennet gibi oldu unu görmü. Bu zengin evin içinde kimsenin bulunmamas tuhaf na gitmi. Han o lu evi gezip kimsenin kalmad yerde kendisi de kalmamaya karar verip evin tepesinde atla birlikte kalmay tercih etmi. Bir zaman sonra karanl ktan, elinde bir k olan ve eve do ru yakla an bir adam görmü. Adam eve girmi. Han o lu onu izleyerek bu adam n elinde k l ç oldu unu ve adamla birlikte birkaç k z n da geldi ini fark etmi. K zlar n aras ndaki en güzel k z görmü. O k z n güzelli ine bir air öyle bir beyit yazm imi : Beyaz gümü, ay, aç lm çiçek gibi yüzün var Otuz di in inci, uzun ve gür saç n var Yüre im gözlerini kapat r bu gülistan görünce Bülbül ark söylemek için uçtu oraya. O k z n d görünü ünden bulundu u ehrin han n n k z oldu unu dü ünmü. Babas k z n çok sevdi i için onun her dile ini yerine getirirmi ve bu saray da onun e lenmesi için yapt rm. K z buraya e lenmek için gelir, birkaç gün kal r ve babas n n evine dönermi. Bugünkü geli i ise han o lunun Tahta at yla buraya gelmesine denk gelmi. K zlar n aras nda bir erke in olmas Han o lunu korkutmam ve çat dan eve 395
girmeye karar vermi. nince adam k l c yla ona sald rmaya ba lay nca han o lu güçlü oldu undan yumru uyla adama vurup onun k l c n al p k za do ru ilerlemi. K l çla yakla an adam görünce k zlar çok korkmu ve etrafa da lm. Han o lu ise güzel k za yakla p durmu. K z onun yüzüne bakarak: Can m babam n anlatt Zengi han n n o lu musun? diye sormu. Evet, benim -onun sözünü tam anlamayan han o lu demi. Eyvah! Yüzünün kötü, kömür gibi simsiyah oldu u nerede? Sen tam tersine çok yak kl ym s n. Babam seni görmeden beni korkutuyor, yoksa beni mi aldat yor? Bana göz de ecek diye söylemi olabilir, yoksa sen benim imdi nas l oldu umu görüyorsun- diye cevap vermi. Gerçekten de Zengi han n n o lu bu k z istemi ; fakat babas onu vermemi. K z da oymu diye dü ünmü. K z, han o lunun elinden tutup yan na oturmu, ikisi konu maya ba lam lar. Di er k zlar beraber gelen adama yakla p onun kendine gelmesini sa lam lar. Hizmetçi kendine gelip k l c n aramaya ba lam. K zlar n hepsi ona: Zavall onu araman n gere i yok. Sana vuran adam alm t. O kimmi? Kim oldu unu ancak eytan bilir. Sana vurdu unda k l c n al p han k z n n yan na gelip oturdu. Bizi öldürür diye dü ünüp yan na yakla amad k- demi ler. Hizmetçi, Er Asan han n k z n korumaya mecbur oldu u için han o luna yakla m. Fakat do ru dürüst bir ey söyleyemeyip öyle demi : Beyim sizin kim oldu unuzu ö renebilir miyim? Peri misiniz, cin misiniz? Nereden geldiniz? Han o lu çok k zarak: Senin han o luna cin demeye ne hakk n var? diyerek k l c n al p ona do ru yürümeye ba lam. Beyim ben sadece sizin kim oldu unuzu ö renmek istedim, neden o kadar k zd n z ki? Nas l k zmam ki, ben han k z n n kocas olmama ra men sen bana cin diyerek alay m edeceksin? 396
Ba la beyim. E er cin de ilseniz, han k z n n kocas ancak siz olabilirsiniz demek istedim. Han o lu ve k z n nas l konu tuklar n gören hizmetçi k skanarak k z n babas na gelerek unu anlatmaya ba lam : Eyvah padi ah m! Ne gördüm ben. Kula n i itti ini gözler görür demeleri buymu. Padi ah hizmetçinin söyledi ini anlamay p korkmu : Ne oldu? Zavall? sorarak yüzüne bakm. Padi ah m bir cin gelip biz saraya girerken bize sald r p k z n götürdü. K z n da yok demedi, ona inand. Lanet olsun! Eline k l ç vererek niye koydum ben seni oraya? diye söylemi padi ah. Ne yapay m padi ah m, bu cin bana sald r p k l c m al p gitti. Bu domuz ne diyor, diyerek padi ah k l c n alm ve k z n n saray na do ru ko mu. Onun önüne k zlar ç km lar. Padi ah onlara: K z ma ne oldu? diye sormu. Biz de hiçbir ey anlayamad k. Padi ah m Nas l oldu da yak kl bir yi it k z n z n yan nda oturuyor. Gökten indi mi, yerden ç kt m, hiç bilmiyoruz Padi ah k l c n ç kararak han o luna do ru ko mu. Han o lu k za: Bu, ya l bir bu ra gibi bize do ru ko an baban m? diye sormu. Ta kendisi. Han o lu da yerinde durmay p k l c n ç kar p padi aha do ru ko maya ba lam. Padi ah bunu görüp k l c n yerine koymu. Aniden yüz ifadesi de i ip: Evlad m sakin ol, kimsin sen? Cin mi yoksa adam m olup olmad n anlayam yorum, aç klar m s n? demi. Han o lu k l c n n ucunu yere deyerek: Sen k z na sayg duymad n için seni burada öldürürdüm. Bana cin demeye ne hakk n z var? Hizmetçinin cahilli ini anlar m, ama sen padi ah bunu nas l söyleyebilirsin? Buralarda sadece cinler mi geziyor, yoksa ba ka söz bilmez misiniz? demi. 397
Padi ah öyle demi : Ey han n o lu verdi in haber, gönderdi in elçin nerde? Saraydan ç k p da Ben bu k z n kocas y m, babas onu bana verdi diye mi yalan söylersin? Senin gibi çok han o lu gelip izinsiz alay m derken ba lar kesildi. E er bütün askerimi kar na ç kar rsam kim al r onu elimden! Demi. Onun cevab na han o lu öyle cevap vermi : Ben sizin dediklerinizi anlayam yorum Nadanl k m? Olmazsa bu k z benden daha iyi olana m vermek istersin? E er kahramanl m k skan rsan benden daha güçlü er gördün mü? K sacas ben ne dersem tamam de-demi. Ne demek istiyorsun? Benim dedi im, k z n k skan p yersiz konu up duruyorsun. Kavga etmek istiyorsan imdi vuru al m. Galip k za sahip ç ks n. E er buna raz olmazsan bugün burada kalay m, yar n ise bütün askerini topla benimle vuru sunlar, sen de izle. Aksilik ç kmazsa bir saatte yenerim onlar, kaç askerin var ki? demi. Padi ah ona bakakal p: K rk bin donat lm askerim, k rk bin ise donat lmam askerim var. Neyse, gün do du unda meydana ç ks nlar. Gidip haber ver onlara. E er beni öldürürlerse, beni gördüm demezsin. Kapal olan kazan kapal olarak kal r. E er ben yenersem k z n al r m, dedi im olsun. Anlad n z m? Padi ah ikincisine tamam dedi. Bu korkusuz bir devmi diye dü ünmü. Sabahki vuru maya haz rl k yapt r p padi ah han o luyla konu maya ba lam. Konu arak padi ah vezirine elçi göndermi. Elçiye: Bütün askeri toplas n. Buna yaln z adam demesinler. Ne de olsa yenecek imkânlar olsun. Padi ah n emrini elçi vezire iletmi. Padi ah han o luna çe itli hikâyeler anlat p ona sabaha kadar uyku vermemi. Kendi saray na gidip taht na oturmu ve askere sava meydan na gitmelerini buyurmu. Han o luna güzel bir at verip binmesini istemi. Fakat han o lu kar ç km. lk önce asker sava lacak yerde toplans n. Ben askeri görmeden ata binmem, demi. Padi ah han o lunun ata binmesine zorlamam. Tamam, gönlün ne isterse onu yap, demi. Han o lu askerin topland yere gelmi. Padi ah kumandanlara öyle demi : 398
-Bu adam genç olsa bile kendisi da gibi büyük bir devdir. Sizinle sava p sizi yenmek istiyor, kendisi yak kl bir adam; fakat k z m bilmedi im birine nas l verebilirim ki! M zraklar n z haz r tutun! Han o lu askeri görünce padi aha öyle demi : Tamam, askerin sava maya haz rd r, ben de at ma bineyim. Padi ah: Bu atlardan birini seç de sava! demi. Bu atlar bana lay k de il, kendi at ma binece im! At n nerede? At m k z saray n n tepesindedir. Yalan! Evin tepesinde duran at nerede görülmü? Görmezsen imdi görürsün, hizmetçilerin at m buraya getirsinler, demi. Birkaç ki i evin tepesine ç k p at getirmi ler. nsanlar Tahta at görüp a akalm. At çok güzel imi! Fakat a açtan yap lm at sava ta nas l yard m edebilir ki? Baz lar öyle demi : Bu han o lu deliymi galiba. Neyse s rr imdi ortaya ç kar, bakar z Hizmetçiler a açtan yap lm at getirip meydan n tam ortas na koymu lar. Asker at ku atm, yakla maya ba lam lar. Askerler sava unutup at görmek için gitmi ler. Padi ah da yakla m : Bu mu at n? Evet, budur. Bunun gibi at olur mu hiç. Bu oyuncak de il mi? Neyse imdi görürsün! Neden binmiyorsun? Ona o kadar çok insan ku atm ken binemem. Siz askerlerinize geri çekilmelerini emrediniz, at m ahlan rsa alt nda kal rlar demi. Tamam, onu da görelim, diye askerler geri çekilmi ler. Tamam, imdi at ma binecek ve askerini k raca m. lk önce atlar n, daha sonra da kendilerini k raca m. Neyse, istedi ini yap! diye padi ah gülerek söylemi. 399
Han o lu ata binmi, askerler ise m zraklar n haz rlam : Kim bilir belki bunda bir s r varm deyip haz rlanm lar. Han o lu ata bindikten sonra sa taraftaki parçay hareket ettirince at durdu u yerden yukar do ru yükselmeye ba lam. Bunun at yükseldi mi, ne oldu? diyen insanlar a k nl kla birbirine bakarken at uçup gitmi. -Hey yakalay n!!! diye padi ah ba rmaya ba lam. Padi ah m, ku u nas l tutabiliriz ki? Ta y ld zlar n yan na uçup duruyor, demi ler. Padi ah m, ansl oldu unuza ükretmelisiniz, bu bir sihirbazd r! Padi ah at kaybolduktan sonra askerlerini da tm. Ak amleyin padi ah, k z na geldi inde onu a larken görmü. Padi ah ona yakla p, kucaklay p: A lama can m, Allah sihirbazdan kurtarm bizi Tekrar geri gelmez. Babamdan kalan m zrak, k l ç daha kötü, korkup uçup gitti i te Fakat k z bununla sakinle memi : Kimin eytan, kimin sihirbaz oldu unu bilirim ben Onu yere indiren benim dile imdi M zrakla korkutup gö e uçuran eytan de il, yüre imdi, diyerek k z h çk ra h çk ra a lamaya ba lam. Padi ah korkup kar s na bak p sormu : Bu ne diyor... Delirdi mi? Baba, o adam geri dönmezse dö e im mezar olur. Adam görünceye kadar yemek de yemeyece im, demi. Han o lu k zla konu urken ona geri dönece ini söylemi ve bu s rada ehrin ad n da sormu. O ehrin ismi Sanga-Yamin imi. Tahta at yla uçup giden han o lu kendi ehrine do ru gitmekteymi. Saray n tepesine inmi ve babas n n yan na gelmi. Çocu unu kaybetti ini dü ünen zavall padi ah çocu unu sapa sa lam görünce çok sevinmi. Çocu u ise Tahta at yapan ustay sormu. Babas : O kahrolas adam n ismini söyleme, kendisi ve at yok olsun. Senden ayr ld ktan sonra onu cezaland r p zindana atm t m, demi. Çocuk, ustan n zindandan ç kart lmas n istemi. Padi ah yaln z o lunun diledi ini yap p ustay zindandan ç kar p, üzerine giyim, alt na at vermi ve cebine alt n 400
koymu. Fakat hünercinin diledi i k z vermemi. Sihirbaz ona çok k r lm : Bu nas l olur? Ben padi aha ö retilebilecek ku, aldat c zil de il gerçek hünerimi al p getirdim. At m gelecekte büyüyüp hayat boyunca bir ta ma arac olacakt. Sonuçta ise be kuru bile etmedi. O kadar y l m bo a harcam m. Fakat han o lu sihirbaz n eme ine de er vermi. Babas na ö rendi i s rr anlatmaya ba lam. Atla nas l uçtu unu, nerede oldu unu, k z n saray na gitti ini, k z n babas n n askerlerini toplad n, onlardan nas l kurtuldu unu anlat p sihirbaza k zan babas n n gönlünü yumu atm. Fakat anlatt klar n n ta a ya an ya mur gibi hiç faydas olmam. O her zaman: Evlad m, bu belay bana bir daha anlatma. O at olmazsa sen Sanga ehrine hiç gider miydin? Nas l oldu ki ecelin gelmeden döndün. Yoksa o askerler seni canl b rak r m yd? Cin, peri gibi gö e uçmu sun, bu ne felaket? Bundan sonra o belan n yan na hiç yakla ma! demi. Babas n n ona yard m etmeyece ini anlayan han o lu d ar ya ç km. Sanga padi ah n n k z n dü ünmü. Onun berrak gözleri, çiçek gibi güzel yüzü han o lunun sabr n kaç rm. Han o lu saray tepesindeki ata binip uçmu. Evlad n aray p evden ç kan han uçup giden o lunu görmü : Bu yere dönersen Tahta at n öbür dünyada görürsün. Bu belay yapan adam ustad r, demi. Han o lu Sanga ehrine do ru uçup gidiyormu. K z saray n n tepesine inip merdivenlerden saray n içine girmi. Bütün odalara bakmas na ra men kimseyi bulamam. Bir zaman sonra evin ta bir kö esindeki odada k zlar n sesini duymu. Padi ah n k z orada yat yormu. Han o lu gitti inden beri k z ba n yast ktan kald rmam. A laya a laya gözleri i mi. Han o lunun sesini duydu unda ba n kald r p onu kucaklam. Han o lu: E er senden ayr lmak kolay olsayd dün giden adam bugün dönmezdi, demi. Bir sonraki gün ikisi saray tepesindeki ata binip han o lunun ehrine do ru gitmi ler. Çok mutlu olan han o lu k za ehrini göstermi. Sonunda babas n n güzel bahçesine inmi ler. K z bahçedeki saray n içinde b rak p babas n n yan na gitmi. Han o lu k za: Ben sana haberci gönderece im. Bu bahçede sana ait olacak bir saray diktirece im. O zaman benim nas l bir han o lu oldu umu ö reneceksin, demi. K z buna raz olup han o lunu kucaklay p öpmü. 401
Can m nas l istersen öyle olsun. K z yap lacak büyük dü ünü ve kendisinin ehre nas l girece ini dü ünmü. Han, o lunu görünce: Evlad m umar m kendi k z n k skanan padi aha gitmemi sindir, demi. Baba bilerek ç kt mda neden gitmeyim ki diye dü ündüm. Gidip k z bile getirdim. Sizin güzel bahçenizde oturuyor imdi. Onun babas bana kar k rk bin askerini yönetmek istedi. Siz askerinizle ona sayg göstermek için ç k n. K z sizin gücünüzü mutluyken görsün, demi. Han çok sevinip askerini toplamaya ba lam. Kendisi ise ehrin önemli adamlar n ça r p ata binip k zla tan maya haz rlanm. Han o lu k z için bir saray bo altm, hizmetçi k zlar haz rlam. Böylece kendisi k z kalan saray na gitmi. Geri döndü ünde k z yokmu oralarda. Bütün saray kontrol etmi, at b rakt odaya bakmas na ra men at bulamam. Han o lu: K z at n parças n nas l bulmu : ata bineyim diye bir yere mi uçup gitmi yoksa diye dü ünmü. Saray n kap s n gözeten hizmetçilere: Bu saraya bir adam girmi miydi? diye sormu. Onlar han o luna: Hiçbir yabanc saraya ve bahçeye girmedi. Sadece Tahta at yapm sihirbaz ilaç için ot toplamaya buraya girdi, demi ler. Bütün bahçeye bakm lar ama sihirbaz bulamam lar. Han o lunun babas n sevindirmek için gitti i sarayda, k z n ve Tahta at n kaybolmas n n hikâyesi öyleymi : Zaman n yükselen bilinci herkeste ayn olmasa bile bireylerin yüksek bilinci, küçük bir tarlan n içindeki uzun bir dal gibiymi. Ba kalar ndan farkl oldu u için onun koruyucular da yokmu. Esen rüzgâr, dikilen göz ilk önce onu etkiler. Bu daylardan biri olsa bile her zaman yaln zd r. Bunun gibi eseri olmayan halk n aras ndan ç kan sanatç da yaln z, korumas zd r. Onun s rr n anlayacak biri yok. Tahta at yapan sanatç da Pars ilinden ç kan çok iyi sanatç d r. Onun görmedi i e itim ve okumad ey yoktur. Uçabilen tahta at yapmak için birkaç y l n harcad. Halka kendi mucizesini anlatamad ndan onu ancak bir insan de erlendirebilir diye Acem han n n önüne getirmi. Fakat dü ündü ü gibi olmam. Han gö e uçan belay evime getirip o lumu uçurdun deyip zindana att. Bununla birlikte kendisi çok çirkinmi. Yüzünün sa taraf 402
yok, kömür gibi simsiyahm. O, ilaç için ot bulay m diye bahçeye girdi inde kendi eseri olan tahta at görmü. At n kontrol etmeye ba lam ve onun sa lam oldu unu görünce çok sevinmi. Sihirbaz: Bineyim de uçup gideyim, demi. Usta, at arad nda Bunu koruyan biri olmal diyerek odalara bakm. Böylece k z n oturdu u odaya gelmi. Onun güzelli ini gördü ünde delirmi. Usta, k za: Siz han o lunun getirdi i k z m s n z? diye sormu. K z onun çirkin yüzünden korkup: Siz kimsiniz? Buraya neden geldiniz? demi. Ben han o lunun gönderdi i elçiyim. Yüzü daha güzel olan senden ba ka birini bulamad lar m? Yüzün çok çirkinmi! Çok korktum. Ben onun güvenilir hizmetçisiyim, kendisi babas n n yan nda kald. Sizi al p gelmemi istedi. K z onun sözüne güvenip gitmeye haz rlanm. K z yerinden kalk p odadan ç kt nda: Benim binmem için ne getirdin? demi Senin binip geldi in ata binece iz. Ben o ata yaln z binemem. Han o luyla nas l geldiysen öyle gideriz. Usta öne binmi, k z ise onun arkas na binmi. K z dü mesin diye onu belinden ba lay p at n sa taraf ndaki parçay harekete geçirmi. At gö e do ru uçmaya ba lam. K z, ustan n ne yapaca n anlayamam. Ne olur ne olmaz deyip at gö e yükselirken gözlerini kapatm. Bir zaman gözlerini aç p bakt nda ehir görünmez olmu, kendilerinin ise bulutlar aras nda uçtu unu fark etmi. K z korkuyla: Eyvah! Nereye uçup gidiyoruz?! Han o lu nerede? demi. Han o lun ölsün! Saray nda babas n n yan ndad r. Sen ne biçim insans n? Hocan n emrini yerine getirmeyip kaçan kulsun!!! Kapat a z n, ben kul de ilim. Han o lu benim hocam de il. Ben bu uçan at yapan adam m. Bunu yapmaya harcad m y llar n kar l nda beni zindana atm t r. 403
At mla göklerde uçup seni getirdi. imdi at ve sen benim elimdesiniz, istedi im yere gidebilirim. Benim gidece im yere sen de gideceksin. K z yüzünü kanat p, saçlar n y rt p: Eyvah! Sübhanallah! Ne sevdi im kocam ne de babam ve annem var, diyerek a lamaya ba lam. Usta ona: Ba r p ça rma, yoksa dü ersin. Ben han o lundan daha kötü de ilim. Seni beklerim demi. K z onu dinlememi, a lamaya devam etmi. Tahta at Rum ehrine uçup gelmi. Usta, at ehrin d ndaki güzel bir bahçeye indirmi. ehrin padi ah avdan dönerken tahta at n yan ndaki k z fark edip onu alm. Onun askerleri tahta at, k z ve ustay ele geçirip padi ah n huzuruna getirmi ler. Padi ah güzel k z n çirkin adamla oldu unu görünce a rm. O k za bakarak: Bu nas l oluyor, biriniz insan a rtacak kadar güzelsiniz, biriniz ise insan korkutacak kadar çirkinsiniz! Nas l insanlars n z? demi. K z hiçbir ey demeden ba n indirmi. Padi ah m, bu benim kar m. Yan mda götürüp e lendiriyorum. Yalan söylüyor, padi ah m. Ben onun kar s de ilim. Hatta tan m yorum bile onu. Nas l olduysa bir sebeple beni eline geçirdi ve beni kaç rd. O durumu daha sonra size anlat r m. Sadece beni bunun elinden kurtar n, demi. Padi ah k z n sözünü i itip ustay cezaland r p zindana atm. At ve k z ehrine al p getirmi. te gö e uçup giden k z ve ustan n hikâyesi bu ekildeymi. Han o lu ise sevdi ini kaybetti ini anlad ktan sonra birinin Tahta at o tarafa do ru uçup gitti demesiyle onu aramaya gitmi. Yolda gördü ü herkese uçup giden at görüp görmediklerini soruyormu. Yak nlarda k z ve usta hakk nda kimse bir ey duymam. Sonunda k z n ehri Sangaya gitmi. Orada da hiçbir haber yokmu. Fakat sevdi ini kaybeden han o lu onu aramaya devam etmi. Yolundaki bir sonraki ehir Rum ehriymi. Rum ehrinin yan ndaki küçük bir ehre ula p kervansaraya gelip dinlenmeye ba lam. Bir grup tüccar oturup konu uyormu : Vay, ben çok güzel bir ey duydum, demi biri. Ne duydu unu bize de anlat, biz de bilelim, demi ler yan ndakileri. 404
Bir gün bu ehrin padi ah ava gitmi. O padi ah avdan dönerken meyve bahçesi içinde tahta atla uçup gelen güzel bir k z ve yan nda da çirkin bir adam yakalam. -Ee, tahta atla m uçuyorlarm?! Esta furullah, eytan olabilir. Onu ne yapm? Padi ah yüzü çirkin olana sormu, Güzel k z kar mdir demi, k z ise Yalan söylüyor, ben onun kar s de ilim demi. Sarayda oturan sat c lar uçan tahta at, yakalanan k z ve adam hakk nda hikâyeler anlat p konu malar na devam etmi ler. a akalan biri: -Eyvah!!! Uçan at ne yapm? diye sormu. Ne yapacak ki? Uçan at kendisi durur mu dersin. Gö e uçup gitmi olabilir, demi biri. Bu hikâyeyi i iten han o lu sat c n n yan na yakla p: Bu hikaye hangi ehirde, hangi padi ah n saray nda olmu? diye sormu. Sat c ona bakarak: Sen anlamam olabilirsin dedim ya, Rum ehrinde, padi ah n ismini sormad m. Bunu bilsen ne olacak? K z m isteyeceksin? Ne de olsa, en son harikaym o! Han o lu bir sonraki gün sabah kalk p büyük ehre do ru gitmi. ehrin kap s ndan girerken gözcüler onu aramaya ba lam lar. Gözcülerin kumandan gelip han o lunu ba tan aya a kadar aray p onu padi aha götürmü. Onlar saraya girdi inde geç olmu ve saraydakiler evlerine da lm. Han o lu saray gözeten adamlar n n yan na oturmu. Gözcüler han o luyla konu maya ba lam lar. Nerden geliyorsun? diye sormu lar. Acem ehrinden geliyorum, milletim de Fars t r, diye cevap vermi. E, o zaman yalanc y m desene. Bu zindan n içinde bir Pars vard r. Söyledikleri hep yalan. Pars lar yalanc ym lar, demi ler. Böylece gözetmenler gülmeye ba lam lar. Han o lu onlarla gülüp Farsl lar n hangi yalan n i ittiklerini sormu : Biz onun bütün yalan n söyleyemeyiz. O bizi de il, padi ah m z aldatm. Padi ah m z avdan dönerken bahçede tahta at n yan nda güzel k z ile o adam görmü. Ondan sonra hallerini sormu : 405
Tahta atla uçup geldim. K z da benim kar m demi. K z n nesini soracaks n!!! Ay gibi a z, gün gibi gözü var! Farsl insan korkacak kadar çirkin! Bizim padi ah m z da çok kolay aldat lan bir insan de ildir, k z ve at al p onu zindana atm t r. Böylece imdi padi ah m z o k za â k olmu. Fakat k za ne oldu u belirsiz, kendisi hasta gibiymi. Böylece nöbetçiler tahta at n, k z n ve ustan n hikâyesini anlatm lar. Han o lu içinden At ve k z elime geçirip padi ah n ehrinden kaçmal y m diye dü ünmü. Nöbetçiler uyumaya gitmi, han o lunu ise zindana kapatm lar. Han o lu zindana girdikten sonra uyumak için rahat bir yer bulmaya çal m. Tahta at yapan adam da ordaym. O bir kö ede yat p sesli bir ekilde dü ünüyormu. Onun sesi han o lunu uyand rm. Adam öyle diyormu : Ben k rk defa hata yapt m. E itim al p, hüner ö rendim. Onu do ru yapt m. Uçabilen at yapt m. Ölen çocuk mezarla oynar dendi i gibi, benim padi ahla ne i im vard? Ata binip kendim yaln z gitmeyip k z neden ald m? As l hatam; padi ah beni aramay nca ben onu neden arad m ki? Bir at yap p onu padi aha götürmektense herkese bir tane yap p halka da tmak daha iyiydi. imdi bu halimle zindanday m. Ah, halk m, özgürlü üm!!! diyerek yere dü tü. Han o lu onun sihirbaz oldu unu anlam, fakat hiç ses ç kartmam. Ertesi gün nöbetçiler han o lunu zindandan ç kar p padi ah n huzuruna getirmi ler. Dün ak am gelmi ti. Onu size dün getiremeyip imdi getirdik, kendisi Farsl ym, demi ler. Padi ah han o lunun kim oldu unu sormaya ba lam : Acem ilinden geliyorum. Ad m Hurmuz. Do du um ehir de Acem in bir ehridir. Mesle im tedavi etmektir. Ben ehir ehir gezerek çe itli hastal klar tedavi eden bir adam m. Buna Rum padi ah çok sevinmi : Seni buraya Allah n kendisi göndermi o zaman. Burada bir hasta k z vard r. e er onun hastal n tedavi edebilsen istedi in her eyi veririm sana. Ne olursa olsun onu iyile tir. Han o lu onun hastal n n ne oldu unu, nereden geldi ini, imdiki durumunu ö rendikten sonra öyle demi : O k z n binip geldi i at nerede? Padi ah onun hazinede oldu unu söylemi. 406
O zaman o at gösteriniz. Belki de k z n hastal na sebep olan bu att r. lk önce ona bakay m, demi. Padi ah onu kendisi saraya götürüp at n bulundu u yeri göstermi. Han o lu at n her taraf n iyice inceleyip onun sa lam oldu unu görmü ve çok sevinmi. imdi de sadece k z bulmak gerekiyormu. imdi k za bakay m, hastal n tedavi edeyim, demi. Padi ah onu k z n oldu u saraya getirmi. K z n cin gibi hali varm, hiç kimseyi yan na yakla t rm yormu. Han o lu yan na gelerek k z n elinden tutmu. O kendi sevgilisini görünce Ah! diyerek dal p gitmi. Han o lu ona bir ey söylemi gibi Kendini toparla, beni tan d n fark ettirme. E er fark ederlerse ikimizi de yakalarlar. Sen iyile mi gibi göster kendini, demi. K z her eyi anlam ve hile yapmaya haz r olmu. Han o lu hizmetçi kad nlar n k z n elini ba lad zinciri alm. K z ondan kurtuldu u zaman padi aha bak p ba n e mi : Padi ah m ben bu k z n ne derdi oldu unu anlad m, demi han o lu. Rum padi ah k z n iyile ece ini duyunca çok sevinmi. Hizmetçi k zlar onu y kay p, ona güzel giysiler giydirdikten sonra k z gül açm gibi olmu. K z padi ah n önüne gelip ba n e mi. Padi ah ona sevinip han o luna öyle demi : Sizin merhametiniz bu k z n içindeki cin- eytan kovmu. Bu iyili inizi ben hiçbir zaman unutmayaca m. Han o lu: K z n sonuna kadar iyile mesi için onun oturdu u yere tahta at alarak götürmeniz gerekiyor. Askerlerinizin ise etraf n çevirmesi gerekiyor. Ben k z ata bindirip onu çarpan cini orada ç karaca m, demi. Nas l isterseniz, dile iniz sizindir, demi padi ah. Ertesi gün han o lu k z ata bindirmi. At ve k z n çevresinde yürüyüp hemen dua edeyim diye kendisi de ata binmi. Böylece at n sa taraf ndaki parçay harekete geçirip uçup gitmi ler. Rum padi ah onlar n geri inmelerini ak ama kadar beklemi. Gece yar s nda evine dönmü. Oraya birikmi insanlardan biri Onlar cin al p gitti demi. Biri Hekimin kendisi cindi, padi ah aldat p kaçm demi. Padi ah hiçbir ey anlamay p pi man olmu. Han o lu ehrine gelip babas na k z getirdi ini söylemi. Babas halka dü ün haberini duyurarak haz rlanmaya ba lam. 407
Han, o lu için büyük dü ün yapm. Gelen insanlar çok e lenmi. Han k z n babas na haber verdi inde ondan da hediyeler alm. Han dü ün s ras nda tahta ata Sihir diyerek onu yakt rm. Han o lu ne kadar da kar olsa babas n n emrine kar gelememi. Tahta at n bulmas na sebep olan k z kucaklam. Uçabilen tahta at yeniden yapabilen usta zindanda ölüp gitmi. 408
34. TA EH R Çok eski zamanlarda bir ehirde ya l bir adam ve ya l bir kad n ya arm. Onlar n kanaatkâr bir o ullar varm. Günlerden bir gün delikanl seyahate ç kmaya karar verip anne ve babas ndan izin istemi. zin al p gittikten sonra bir gün bir ehre gelmi. O, ta tan ehirmi. Her evi ve e yas ta imi. nsanlar n baz lar da odun kesti i zaman ta olmu. Baz lar odun kald rd zaman ta olmu baz lar ise sokakta yürürken ta olmu. Bu ehrin tamam n n neden ta oldu unu anlamay p ehri dola maya devam etmi. Böyle dola rken padi ah n saray na gelmi. Padi ah n evinde hiçbir canl insan görmemi. Padi ah n evinden biri ç kabilir diye iki-üç saat beklemi. O zaman padi ah n evine padi ah n k z gelmi. O k z delikanl y görüp selam verip onun nereden gelip nereye gitti ini sormu. O delikanl her eyi ba tan sona kadar anlatm. Bundan sonra k z: Bize padi ah n evinde üç gece dua edecek iyi ve temiz bir adam gerek. E er o üç gece dua ederse bu ehrin insanlar ve hayat eski haline döner demi. Bu delikanl k z n dedi ini kabul edip raz olmu. E er delikanl üç gece dua edip ehir halk kendi haline dönerse k z delikanl yla evlenecek diye ikisi anla m lar. K z delikanl ya üç k verip kendisi gitmi. Delikanl klar yak p dua etmeye ba lam. Gece ortas nda delikanl n n yan na birçok cin toplanm. Cinler gelip bu delikanl ya dua okumaya ba lam lar. Biri onu ate le yand rmak, di eri vurmak, di eri onu korkutan bir eyle korkutmak istemi ler. Fakat delikanl hiç korkmam. Gece bitti inde her ey yok olmu. Sabah oldu unda delikanl uyumu. Bir zaman sonra yan na padi ah k z gelip Nas ls n? diye sormu. Delikanl : Allah a ükür sa kald m demi. K z tekrar gitmi. kinci gece k yak p dua etmeye ba lam. kinci gece ilk geceden daha korkunçmu. Delikanl hiç korkmam. Gece yar s bittikten sonra cinler gitmi ler. Sabah oldu unda delikanl uyumu. K z tekrar gelip önceki gün sordu u gibi sormu. K z biraz oturduktan sonra tekrar gitmi. Üçüncü gece delikanl tekrar klar yak p dua etmeye ba lam. Bu gece ise önceki iki geceden daha korkunçmu. Bu korkunçlu u dille söyleyip kâ da yaz p bitirememi. Gece yar s geçtikten sonra cinler gitmi. Delikanl yat p uyumu. K z gelip delikanl ya: Ey delikanl sen üç gün zorluk çektin. Dördüncü gün halk n nas l dirildi ini duvara yaz. Yoksa babam bunu kim yapt diye k zar demi. 409
K z n dedi i gibi dördüncü gün tan a ard nda herkes dirilmi. Padi ah da dirilip kendi evine gelmi. Padi ah: Kim bu i i yapt? diye k zm. O zaman duvardaki yaz y okumu. O anda padi ah k z onun yan na gelip: te bu delikanl üç gün dua edip sizi diriltti demi. Padi ah k z na: O delikanl ya ne vereceksin? demi. Padi ah n k z : E er sizi diriltirse onunla evlenece im, diye anla t k demi. Padi ah bu delikanl y sevip k z n ona vermeye karar vermi. O zaman dü ün yap p k z n ona vermi. Zaman geçince padi ah öldükten sonra delikanl onun yerine tahta ç k p kar s yla mutlu bir ekilde ya am. 410
35. TÖLEGEN LE NAZ PA Eski zamanlarda bir ya l kad n ve ihtiyar varm. htiyar yetmi, kad n ise altm ya ndaym. Günlerden bir gün ya l kad n bir çocuk do urmu. Çocu a Tölegen ad n vermi ler. O ullar on ya ndayken atlara bakmaktaym. Atlara bakarken bir k z gelip ayan olmu. K z: Ben yerin yedi kat a a s nday m. Bana gelmezsen bile ad m Nazipa d r. Benim ad m Nazipa-Nazipa diyerek akl ndan ç karma deyip gitmi. Bundan sonra Tölegen atlara bakarken ve evdeyken her zaman Nazipa-Nazipa diyerek onun ad n seslenirmi. Bir gün babas kasten ona: Senin Nazipan kimdir acaba? Bana söyler misin? Ne istersen onu yapar m demi. Babas öyle söyledi i zaman Tölegen babas na: Baba istedi imi yapacak olursan benim söyledi im Nazipam udur. Ben geçende atlara bakarken biraz dinleneyim diye bir ta a yaslan p uyuyakalm m. O zaman rüyama bir k z gelip bana göründü demi. O zaman babas : Ne deyip göründü? diye sormu. O zaman Tölegen kalk p babas na: Ben yerin yedi kat a a s nday m. Bana gel. Benim ad m Nazipa. E er bana gelemiyorsan, beni Nazipa- Nazipa diye ça r. Benim söylediklerimi yaparsan z ben o k z aramaya giderim. Benim için dua edin demi. Babas : Evlad m, onu bo ver, gitme. Yolda cad, kötü y lanlar vard r. Kötü olacak. Cad sald r rsa ölürsün. Zehirli y lan seni sokup öldürebilir demi. Çocu u onun sözünü dinlemeyip at n dizginleyip gitmi. At na yakla p dizginiyle ses ç kard zaman kötü, y rt k p rt k uyuz bir tay n ko tu unu görmü. Tölegen: Nazipa y bulmak için sana m binmeliyim? deyip o kötü taya dizginle vurmu. Tölegen tekrar at n ça rmak için dizginiyle ses ç kard zaman o kötü tay n döndü ünü görmü. Tölegen taya öncekinden daha fazla vurmaya ba lam. Yine ses ç kard zaman tekrar o uyuz tay gelmi. Bundan sonra Tölegen Bu at n bildi i bir ey vard r belki diye dü ünüp onu dizginledi i zaman evine götürmü. Ertesi sabah uyuz olan tay güzel bir tulpar (uzak yolculu a dayan kl, büyük sava larda kahramanlar n bindi i, soylu ve çok h zl ko an at) olmu. Bundan sonra Tölegen halk ça r p: Ben yerin yedi kat a a s nda oturan Nazipa adl k za gidece im. Bana dua edin! demi. O zaman halk: Tanr kaderini açs n diye dua etmi. Ondan sonra Tölegen anne babas n n dua etmelerini istemi. Anne ve babas dua etmek istememi ler. O zaman Tölegen kalk p annesine bakarak: imdi dua etseniz de etmezseniz de gidece im demi. Bundan sonra anne ve babas beddua etmi ler. Halk n içinden bir adam ç k p: Can m 411
Tölegen, bir-iki gün yürüdükten sonra bir da a rastlayacaks n. O da n arkas nda bir orman vard r. O ormana gidip et pi irip oturdu unda yan na cad gelecektir demi. Ondan sonra Tölegen üç k s r koyunu al p köyden ç km. ki gün yürüdükten sonra o adam n dedi i gibi da a m. Arkas nda adam n söyledi i gibi bir orman varm. Ormana girip at n ba lad ktan sonra et pi irdi inde bir kad n gelmi. Tölegen kalk p: Yenge et yiyiniz demi. O zaman kad n elbisenin yenini indirip elinin ucuyla sadece bir-iki parça et alm. Bundan sonra o kad n kalk p: Evlad m, kaç gündür buradas n? demi. Tölegen ona: Yenge iki gündür buraday m demi. Tölegen bunu söyledikten sonra kad n evine do u gitmi. Tölegen kalk p: Yenge neden geldiniz? diye sormu. O kad n dönüp: Evlad m orman yan yor mu diye bakmaya geldim deyip gitmi. Tölegen onun cad oldu unu bilmi. O, kuru bir a ac n kökünü kesip cepkenini onun üzerine giyip a a bakmakta ve oturan bir insana benzetmi. Kendisi de o a aç kökünün alt na yatm. Birazdan cad iki bile ini s vay p geldikten sonra insana benzetilmi a aca: Sen Tölegensen, ben cad y m diyerek vurmu. Vurdu u zaman a aç ikiye bölünmü. Tölegen kalk p: Sen cad ysan ben Tölegen im diyerek k l c yla cad ya belinden vurmu. Vurdu u zaman kad n ortas ndan ikiye ayr lm. Arkas nda onun anne ve babas varm. Anne ve babas o tarafta durup: Gitme dedi imizde dinlemedin, ne yapal m. Kendi ba na kendin bela getirdin diyerek evlerine girmi ler. Tölegen cad n n iki elini kesip alm. Birkaç gün yürüdükten sonra bir gün bir da n yuvarlan p ona do ru geldi ini görmü. Tölegen bundan nas l kurtulaca z diye at na: Hayvan n imdi ölece i yere geldik demi. Bundan sonra uçup bir kavak a ac n n tepesine konmu. Bakt zaman o da dedikleri bir taylakm. O kavak a ac na yakla p Tölegen e do ru boynunu uzatm. Uzatm, fakat yeti ememi. Tölegen in k rk kulaç kadar perçemi varm. At n ise k rk kulaç kadar yelesi ve kuyru u varm. Kendi k rk kulaç kadar perçemini kesmi. At n n da yelesini ve kuyru unu kesip birbirine ba lay p ucuna cad n n ellerini ba lad ktan sonra onu tayla n ba na atm. Böylece da, tayla n ba n delip taylak orada ölmü. Tölegen o a açtan inip tayla n ba n kesip götürmü. Birkaç gün geçtikten sonra gündüz duman bas p büyük bir eyin ona do ru ko tu unu görmü. O zehirli bir y lanm. Tölegen at na: imdi gerçekten ölece imiz yere geldik demi. At tekrar uçup bir kavak a ac n n tepesine ç km. Y lan ise zehrini uzak mesafeye saçmaya ba lam. Fakat zehri Tölegen e ulaçmam. Kavak 412
a ac na yakla p saçt nda ona yetmemi. Bundan sonra Tölegen cad n n ellerini onun üzerine atm. Tam kuyruk sokumuna at p bölmü. Bundan sonra Tölegen yere inip kuyruk sokumunu al p gitmi. Bundan birkaç gün sonra Tölegen aksakall, beyaz giysili, beyaz e e e binmi bir ihtiyara rastlam. Tölegen: Selamünaleyküm demi. O adam: Aleykümselâm evlad m! Kimsin sen? demi. O zaman Tölegen: O lu olmayana o ul, kul olmayana kul olacak biriyim diye cevap vermi. O zaman ihtiyar: Evlad m sen benim ne o lum ne de kulum ol. Ben senin kulun olay m diyerek Tölegen in pe inden gitmi. kisi yolda gelirken yine gök sar kl, gök çapanl ve gök e e e binmi bir ihtiyara rastlam lar. Tölegen: Selamünaleyküm diye selam vermi. htiyar: Aleykümselâm evlad m. Sen kimsin? diye sormu. Tölegen: Ata ben o lu olmayana o ul, kulu olmayana kul olacak biriyim demi. htiyar önceki ihtiyar gibi: Benim ne o lum ne de kulum ol, ben senin kulun olay m diyerek pe inden gitmi. imdi üçü gelirken gri sar kl, gri çapanl ve gri e e i olan bir ihtiyara rastlam lar. Tölegen ona: Selamünaleyküm demi. O da: Aleykümselâm evlad m. Sen kimsin? demi. Tölegen: Ata, ben o lu olmayana o ul, kulu olmayana kul olacak biriyim demi. htiyar önceki ihtiyar gibi: Benim ne o lum ne de kulum ol, ben kulun olay m diyerek pe inden gitmi. Dördü bir gölün ete ine gelip dinlenirken ihtiyarlardan biri: Evlad m do u taraf ndan kötü bir ses geliyor demi. Me er ihtiyarlardan biri casus, ikincisi münekkit, üçüncüsü ise hesap uzman ym. Casus olan bunu dedikten sonra delikanl eyersiz at na binip: Siz burada kal n! deyip gitmi. Birazdan boz bir evin içine girdi inde padi ah k z n n ba l oldu unu görmü. Tölegen kap dan girdi inde k z ona: Eyvah! Girme, burada ejderha var. Bugün beni yiyecek günüdür. Buralarda birkaç bin ev vard r. Her gün onlar n birinden yer. Benim babam padi aht. Ejderha babama Sen k z n ba lay p buradan git. E er gitmezsen seni de öldürürüm demi. Bundan korkup beni ba lad ktan sonra gitti demi. Birazdan ejderha gelmi. Ejderha eve girdi inde Tölegen ona k l çla vurup ikiye ay r p onu öldürmü. Bundan sonra k z: Anne ve baban senin kaçt na inanmazlar. Ejderhan n kuyru unu ve b y klar n kesip sana vereyim diyerek ona kesip vermi. Bundan sonra k z sevine sevine evine do ru ko mu. K z n hat ras için hay r yeme ini vermek için tezek toplayan küçük annesi k z n görüp padi aha ko arak: Padi ah m k z n geliyor! demi. Padi ah d ar ç k p: Kahrolas k z, beni yok etmek mi istiyor? diyerek bir ata binip k z n n önüne gelerek: 413
Evlad m geri git. Yoksa beni yok etmek mi istiyorsun? diyerek onu kovmaya ba lam. Bundan sonra k z: Baba ben ejderhay öldürdüm! demi. Babas ona inanmam. K z: Baba bana inanmayacaks n diye onun kuyru unu ve b y n da kesip getirdim diye onlar göstermi. Babas onlar gördükten sonra inan p: K z m onu kim öldürdü? diye sormu. K z : Baba bir delikanl gelip onu k l çla öldürdü demi. Padi ah çok sevinince halk ça r p toy yapm. Halk topland ktan sonra padi ah hizmetçisine: Bozk rda insanlar görürsen ça r toyuma demi. Hizmetçi: Bir gölün ete inde üç adam gördüm. Onlar ça r p geleyim diye gitti inde gördü ü üç adam dört adam olmu. Bundan sonra bu dört adam ça r p padi aha getirmi. Padi ah n k z onlar gördü ünde ortadaki Tölegen i elinden tutmu. O zaman padi ah Tölegen e k z n almas n söylemi. Tölegen: Ben onu almayaca m. Onu yan mdaki arkada lar ma versen raz olurum demi. Bundan sonra casus olan arkada na k z vermi. Böylece o k z al p kendi yoluyla gitmi. imdi üçü yola devam ederken bir denizden geçemedi i için a layan birkaç insan görmü ler. Tölegen o insanlar dövüp gemiye bindirmi. Denizin ortas na geldi inde gemi biraz k vr lmaya ba lam. O zaman Tölegen küçük parma n suya bat r nca parma na bir yüzük ilinmi. Onu al p cebine koymu. O insanlar di er tarafa getirdi inde iki insan n bulundu u bir gemiyi daha görmü. Bir gemiyi al p geçerken gemi tekrar yana batm. Tölegen tekrar elini suya bat rd nda tekrar bir alt n yüzük ilinmi. Son gemiyi geçirirken gemi tekrar k vr lm. Bundan sonra Tölegen bütün elini suya bat rm. Bat rd nda eline lastik bir ayakkab ilinmi Onu al p gitti inde bir yerden bir duman n ç kt n görmü. Bir zaman gördü ü o e ri dumana yakla m. Geldi i zaman bir evi görmü. Tölegen: Evde kim var? diye sormu. Kap dan bir kad n bak p: Biz var z demi. Tölegen: Ey anne size gelip bir çorba içebilir miyiz? diye sormu. Kad n: Evlatlar m tabii ki girin diye ça rm. Tölegen arkada lar yla eve girdi inde kad n n üç k z oldu unu görmü ler. Üçü de k k r k k r gülmeye ba lam lar. Kad n: Cad k zlar neden gülüyorsunuz? Küçük k z sen neden gülüyorsun? diye sormu. Küçük k z kalk p: Ben Tölegen in benim küçük parma mdaki yüzü ünü ald na gülüyorum demi. Kad n: Ortanca k z sen neden gülüyorsun? diye sormu. K z: Bu Tölegen in benim elimden alt n yüzü ümü ald na gülüyorum demi. O zaman kad n büyük olana: K z sen neden gülüyorsun? demi. Büyük k z: Ben Tölegen in heybetiyle onu korkutarak lastik ayakkab m ald rd ma 414
gülüyorum demi. Tölegen utan p kad n n yapt yeme ini yiyip bitirdikten sonra d ar ç km. Birkaç gün yol yürüdükten sonra bir yere u ray p yemek yemeye karar vermi ler. Tölegen at ndan inip bu nas l oldu diye büyük bir ta n üzerine ç k p a lad nda uyuyakalm. Rüyas nda Nazipa gelip ona görünmü. Nazipa: Tölegen, ben bu ta n içindeyim. D ar kap ya bir tay olup vurdu un zaman kap aç l r. çinde bir ba ka kap görünecek. Onu uzaktan ak keçi olup boynuzlarsan o aç l r. Bundan sonra bir kap olacak. Onu kendi ellerinle çekersen ben kendim açar m diyerek gitmi. Bundan sonra Tölegen kalk p Nazipa n n söyledi ini yapm. Evine girip selam verip öpü mü ler. Birkaç ay orada kalm. Bundan sonra Tölegen Nazipa ya: Ben evde yatmaktansa ava ç kay m demi. Nazipa buna tamam demi. Tölegen ava gitmi. Ya l bir kad n onun pe ini b rakmam. O kad n: Tölegen ben senin annen de il miyim diye iki-üç gün pe ini b rakmam. Bundan sonra Tölegen o kad n evine getirmi. Nazipa a lay p evin kap s n açmak istememi. Tölegen: Aç kap y, lanet olsun! Benim annem geldi inde kap y neden açm yorsun? diye ba rm. Bundan sonra Nazipa kap y açm. O kad n bir cad ym. Bir padi ah ona Tölegen in kar s n getir. Ondan sonra her istedi ini alabilirsin diye göndermi. Bundan sonra o kad n birkaç ay evde kal p geline: Evlad m çocu un can n n nerede oldu unu sor demi. Nazipa gidip Tölegen e onun can n n nerede oldu unu sormu. O zaman Tölegen: Benim can m otot denirse ölecektir demi. Kad n bunu duyduktan sonra bir ay boyunca ot-ot diye tekrarlam. Fakat Tölegen ölmemi. Geline tekrar git sor demi. Gelin tekrar gidip sormu. Tölegen: E er Su-su dersen ölece im demi. Nazipa, annesine gelip: Çocu unun can suymu. Su-su derseniz ölecekmi demi. Bunu duyup kad n bir ay kadar su-su demeye ba lam. Fakat Tölegen ölmemi. Bundan sonra tekrar Nazipaya Git tekrar sor demi. Nazipa tekrar gidip sormu. Tölegen: Beni öldürmek istiyormu sun. Benim can m oradaki sar kuma t r. Onu gidip suya koyarsan ölece im demi. Nazipa kad na gidip anlatm. Ya l kad n kuma al p suya atm. Tölegen oldu u yerde ölmü. Kad n ve Nazipa a lay p birkaç gün ç kmadan evde kalm lar. Bundan sonra kad n: Evlad m, o gölün ete ine gidip biraz dinlenelim demi. Nazipa tamam deyip gölün ete ine gidip dinlenmi ler. Bir zaman kad n bir geminin içinden Nazipa ya bir elma uzatm. Nazipa onu yiyip bitirdikten sonra: Anne bir daha versene! demi. Bir daha vermi. Onu bitirdikten sonra Bir daha ver demi. O zaman 415
kad n: Kendin gidip al! demi. Nazipa gemiye girip elmay ald nda kad n onu kapat p padi aha götürmü. Tölegen in eski arkada lar gelip onun evine girdi inde Tölegen in ölmü oldu unu görmü ler. Çok a lay p o gölün ete ine gelmi ler. Oturduklar zaman sar çizgili bir yay n bal görmü ler. O zaman onlar: Ey sar çizgili yay n bal suda neyi gördün? diye sormu lar. O zaman bal k: Suda sar bir kuma gördüm demi. ki adam: Nerede gördün? diye suya yakla m lar. Yay n bal onlara yeri göstermi. kisi o kuma al p Tölegen in yüzüne y rt p saçm lar. O zaman Tölegen: Herhalde uyuyakald m diyerek kalkm. Bundan sonra Tölegen o gölün ete ine gelmi. Bir zaman elinde bir ibrik tutan çocuk gelmi. Tölegen o çocu a: Sen bu yüzü ü ibri in içine koy. çine koyup padi ah n küçük kar s na götür demi. O çocuk yüzü ü Nazipa ya götürmü. Nazipa o yerde alev olup evden uçup Tölegen e gelmi. Tölegen Nazipa y al p köyüne dönmü. ki arkada na padi ah n k zlar n bulup vermi. Kendisi birkaç gün yürüyüp köyüne ula m. Anne ve babas sevinip dü ün yapm lar. Böylece Tölegen ve Nazipa murad na ermi ler. 416
36. ÜÇ BURUN Eski zamanlarda bir zengin varm. O, o bölgedeki en zengin, durumu en iyi olan, bir adamm. Her eyi varm ; fakat çocuklar yokmu. Sadece kendisi ve kar s varm. Yine çocuk hasreti çektikleri bir gün bir o lanlar olmu. Zengin sevinip etraftaki bütün halk ça r p toy yapm. Otuz gün oyun, k rk gün toy sürmü. Yak n dostlar na hediyeleri vermi. Böylece y llar geçmi. O lan büyüyüp delikanl olmu. Zenginin han m vefat etmi. Ev bark sahipsiz kald ktan sonra zengin adam çocu una bir e bulmaya karar verip etraftan k z aramaya ba lam. Fakat onun be enece i, güzel k zlara rastlamam. Sonunda kom u ülkedeki bir zenginin k z n istemi. Damat kay n taraf na gidip çeyize bak p be endikten sonra memleketine dönmü. Ba l k paras olarak atlar, koyunlar göndermeye ba lam. Damad n kay n taraf na gitme zaman da yakla m. Bu arada zengin adam vefat etmi ve delikanl n n yola ç kmas ertelenmi. Sahipsiz kalan evi koruyup burada kalamam. Kal nl n getirmek için yan na bir delikanl y al p kay n taraf na gitmi. Yengeler ve bald zlar : Damat geldi! Damat geldi! diyerek onu kar lam lar. Damad n arkada olup biteni anlat p çok fazla kalamayacaklar n söylemi. Dünürler buna kar ç kmam lar. Uzun süredir üzüntülü olan damat, yenge ve bald zlarla oynayarak biraz e lenmi. Bald zlar ona çok say da kaspak (süt kaynat rken kab n dibine yap an tortu) yapm lar. Hayat nda ark söyleyip masal anlatmayan damada ark lar söyletmi ler. Arkada n n ö retti i ark y söyleyeyim diye öküzün sesi gibi kal n sesiyle ba rd zaman yengeleri gülüp alay ederek damad çok utand rm lar. Gitme zaman yakla t nda kay n a alar onu ça rmaya ba lam lar. Yar n kal nl k oynat r z dedikleri gün küçük yengesi evine ça rm. Damat arkada yla, ata anas, ni anl s, bald z herkes ota a gelmi. Oynay p içki içtikten sonra eti getirmi ler. Misafirlerde b çak olmad ve evde sadece bir b çak oldu undan büyük evden b çak getirmek için küçük bald z gitmi. Et kesilip bitmi. K z halen gelmemi. imdi de k z beklemeden eti yemeye ba lamaya karar vermi ler. Baybi e Geldikten sonra yer diyerek eti yemeye ba lam lar. K z ko up büyük eve girdi inde bir ses duymu. Kap dan girmeden dinlemi. Çok korkunç sözler söyleniyormu. K z kim oldu unu anlamak için gizli bir yerden belli etmeden bakt nda üç adam n oturdu unu görmü. Biri törde (evin en de erli yeri, 417
ba kö e, tör), di erleri ise iki yanda e i e do ru oturmu lar. Burunlar ise muhte emmi. Üçünün burnu ate ba nda birbirine dokunuyormu. Bir harikaym! Bunu gördü ünde k z n içi titremeye ba lam. Fakat kendini engelleyip, ne olursa olsun sözlerini dinleyip kim olduklar n ö reneyim diyerek gizli yerden dinlemeye devam etmi. Konu malar gerçekten çok korkunçmu. Eni tesinin ba beladaym. Nereden geldi i belirsiz, dost de il dü man olan biriymi. K z konu man n ba n duyamad na üzülmü. Onun duydu u bunlarm : Damat k z al p götürdü ünde ben onun yolunda janat (postu de erli, yumu ak tüylü, kahverengi ve sar renkli olan av hayvan ) i ik (içi hayvan derisinden, d ise kuma tan yap lan bir tür d giyim) olarak yerde yatay m. Damat gelip at ndan inip beni giyer. O zaman ben onun omuzlar na bas p öldüreyim. Damat dünürlerin evinden ç k p karn ac kt nda alt n tabaktaki yemek olaca m. O zaman o beni yer. Ben onun midesine girip içini delerek öldüreyim. Damad n hayat nda görüp binmedi i, üzerimde alt n eyer tak m var; bir yorga olup önünden ç kay m. Damat da beni görüp nas l binmezlik eder. Ben o zaman onu uzak bir yere götürüp öldüreyim K z n duydu u buymu. Bunu söyleyip bitirdikten sonra üç burun yok olmu. K z onlar n ne oldu unu bilememi. K z çok korkup ne yapaca n bilememi. Eni tesini acaba nas l kurtarabilece ini dü ünmü ; fakat o anda onu nas l kurtaraca n da bulamam. Fakat kurtarmak fikri ba ndan, yüre inden ç kmam. Can m neden burada duruyorsun? diyen yengesinin sözü onu kendine getirmi. K z: Ocak sönmü. Ev karanl k oldu undan girmeye korkuyorum. B çaks z dönmeye eni temden utan yorum demi. O zaman yengesi: Neden utan yorsun. Gidelim yemek yiyeceksin. Ben söylemeyece im, sen de ba ka bir i le u ra t n söyle diyerek onu eve götürmü. K z n görüp duydu unu adam bilmemi. Toy sona ermi. Damad göndermeye ve babas n n cenazesine gitmeye dünürler de haz rlanm. Annesi k z na: Can m sen biz dönünceye kadar eve bakadur. Biz geldikten sonra sen de gidersin demi. K z korkup: Abla ben eni temle gitmek istiyorum. Birlikte gidip teyzemin yan nda olay m demi. K z n teyzesi: Benimle birlikte gitsin. zin ver abla demi. Ni anl k z n n istedi ini yapm. Annesi al p götürmü. Yola koyuldu u zaman k z a abeyinin semserini (bir tür k l ç, Acem k l c ) al p saklam. K z eni tesiyle beraber binek ata binmi ler. Bir zaman yolun kenar nda janattan yap lm bir i ik 418
görmü. Damat: Bald z m benim i ik imi sen giy. Ben bunu giyerim demi. K z: Eni te ben onu getireyim diyerek attan inip onu k l çla parçalay p ata binmi. Damat içinden Eyvah bu k z i ik i bana vermek istemedi. Onu neden parçalam acaba? diyerek k zdan nefret etmeye ba lam. Damat: Bald z m onu neden parçalad n? Giymek gerekiyordu! demi. K z: Üzerinizde bir i ik var. Yoldaki giyimi giymek ay p de il mi? Siz utanmasan z ben utand m diye cevap vermi. Damat k z be enmemi. Ata-anas ndan utand ndan hiçbir ey diyememi. Tekrar yola devam etmi. Damad n karn n yar p geldi inde yolda bir ta n üzerinde alt n taba n içindeki yeme i görmü. K z tekrar attan inip: Yerseniz getireyim diyerek yeme i yere at p ayakla ezmi. Damat içinden tekrar k zm : Bir suya yeti inceye kadar bunu yiyebildik. Neden att n onu? demi. K z: Sokakta kalan yeme i sizin gibi de erli biri yerse ay p de il mi eni teci im? Hiç de utanm yorsunuz! demi. Damat: Seninle meselem yok diyerek içinden k zm. Damad n at yoruldu u için yürüyü ünü biraz yava latm. Tam o s rada önünden alt n eyerli bir yorga ç kagelmi. Damat çok sevinip at durdurmaya çal t nda yorga durakalm. K z eni tesinden önce davran p beyaz hançerini gök s rt na sal p tartm. Yorga dü üvermi. Damat çok k zd. çinden Bu k z dostum de il dü man md r demi. K z: Eni tecim siz buna k zmay n. Bence yolda birinin at na binmek sizin için ay pt r demi. Damat: O zaman o at neden öldürdün? diye sormu. K z: Biri onu sizin alt n zda görürse, onun ölmesi daha iyidir. Bu yüzden öldürdüm onu demi. Damat: Tamam, bana bir at yak t rmad n. O zaman arkada kalanlar bekleyelim diyerek attan inip hiç konu madan beklemeye ba lam lar. Dünürler k z damat evine getirdikten birkaç gün sonra evlerine dönmü ler. Bald z ise eni tesinin evinde kalm. Teyzesini yaln z b rakmak istememi. Fakat eni tesi onun baht getirmedi ine göre onun taban n kesip köle yap p koyunlara bakmaya salm. Günleri yaz-k koyunlara bakmakla zor geçmi. Olan olaylar duyan teyzesi de ona dü man diyerek küçük karde ine hiç ac mam, bir de kocas n n dediklerini kabul etmi. K z koyunlara bakarak ip e irmi, iki-üç y lda e irdi i ipleri toplay p ehre gidip gelen bir tüccara ipleri vererek: Pazardan bana elbise, bir beyaz, bir gök (kutsal) ta getir demi. Kendisi koyun bakmaya devam etmi. Çok defa dayak da yemi. Fakat her eye dayanm. Sonunda tüccar gelip: Ta pahal ym. Elbise almaya paran yetmedi diyerek iki ta vermi. Günlerden bir gün k z köy halk n toplay p beyaz bir serkenin 419
(be -alt ya lar nda ve k s rla t r lm olan erkek keçi) iki boynuzuna ehirden getirilmi iki ta ba lay p ço unun önüne ç karak eni tesinin kay n taraf na gitti inde misafirde oturup büyük eve b çak getirmek için gidip üç burunlu devi gördü ünü, onlar n konu tuklar n duydu unu, yolda i ik i parçalad, yeme i ezdi i, at da öldürmesinin sebeplerini anlatm. K z: Söyledi imin gerçek oldu una bu iki beyaz ve gök ta ahittir. E er söylediklerim gerçekse imdi bu beyaz serke yar l p ölür diyerek sözünü bitirmi. O anda beyaz serke yar l p ölmü. Halk onun söylediklerini gerçek oldu una inanm. Ço u ki i k z n eni tesini suçlam, k z giydirmi ler. Hiç suçu olmayan k z eni tesinden hakk n al p murad na ermi. Eni tesi suçunu halk önünde kabul edip bald z na bakmaya karar vermi. 420
37. ÜÇ KAYGILI ADAM Eski bir zamanda bir padi ah varm. Günlerden bir gün o padi ah ava ç k p yolda giderken üç adam n balç n içinde devrildi ini görmü. Padi ah onlar n yapt klar na a r p hayat hikâyelerini sormaya ba lam. Onlar n biri padi aha: Ben zengin bir adam n o luydum. Hem de halk n içinde en yak kl yd m. Bir ehre ticaret yapmaya gittim. ehir halk benim güzelli ime a rd : Ba dat ehri padi ah n n güzel bir k z vard r. Tam o k za uygun bir delikanl d r dedi. O zaman halk n anlatt padi ah n k z na â k olup onu aramaya karar verdim. Babama Ben â k oldum dedim. Ba dat ehrinde güzel bir k z varm, bana izin verirseniz oldu dedim. Bundan sonra gitme dese de Ben o k z bulurum diyerek babam n sözünü dinlemeyip o k z aramaya gittim. Yan ma yüz alt n para ve iki torba yemek al p gitmeye haz rd m. Bu ara babam bana üç eyi nasihat etti: Birincisi: Yolunda çok su görürsen iki defa namaz k l p geç ; kincisi: Büyüklere sayg göster ; Üçüncüsü: Büyük bir a ac n gölgesinde uzanma demi. Babam n bu üç ö üdünü her zaman akl mda tuttum. Günlerden bir gün geni bir nehre rastlad m. Babam n dedi i gibi suda abdest al p iki kez namaz k l p sudan geçerken nehrin suyu dalgalanmaya ba lad. Suyun içinden büyük bir yay n bal ç kt. Beni yutamay p k y da yatmaya devam etti. Babam n, büyüklere sayg göster dedi i bu olabilir diye dü ünüp ona bir torba ekme imi verdim. Yiyip bitirdi. Üzerine su döktüm ve çamurlar temizledim. Bundan sonra yay n bal suya girdi. Bundan sonra bu yerde yay n bal var diye biraz a a dan gidip nehri geçtim. O zaman gündüz çok s cak oldu ve ben büyük gölgeli bir a aç gördüm. Onun gölgesine gidip uzand m. Uyumaya ba lad m s rada gördüm ki gökten bana do ru bir ey yakla yordu. Ondan çok korkup kaçt m oradan. Oradan uzakla rken kar ma aksakall bir ihtiyar ç kt. O ihtiyar bana: Evlad m, neden böyle korkup kaç yorsun? diye sordu. Ben de gördüklerimi anlatt m ona. Gidip o a ac n yan na geldik. Gökten dü en yüz kulaç boyunda bir ejderha idi. O ejderha ikiye bölünmü yat yordu. Buna çok a rd k. Bundan sonra ihtiyar ile arkada olup güzel k z n oturdu u Ba dat ehrine geldik. 421
kimiz biri baba, di eri çocuk olarak her gün kazand m z ekme i bölü üp yerdik. Ba dat ehrine geldi imizde benim getirdi im yüz alt ndan ellisine bir dükkân sat n ald k, di er elli alt nla ticaret yapmaya ba lad k. Fakat bizimle kimse ticaret yapmad, bu yüzden çok kötü duruma dü tük. Bir zaman sonra güzel k z n babas padi ah, atama k z p atam ba ka bir yere kovmak istedi i için gelip htiyar neredesin? diye ba rd. Atam: Padi ah m eve girip ekme imizden bir lokma tad n dedi. Padi ah attan inip eve girdi. Atam ona bir kâse çay ve bir lokma ekme i verip konu maya ba lad. Padi ah ekme i yiyip, çay n içip bitirdikten sonra atama: Ne zamandan beri buraday m? diye sordu. Atam: ki gündür buradas n z diye cevap verdi. Padi ah: Nas l yani, iki gün mü geçti? Ben ekme imi, çay m ancak imdi yiyip bitirdim diye a rd ve evine döndü. Evine geldi inde vezirleri ona: ki gündür nerelerdesiniz? diye sormu lar. O zaman padi ah çok k z p atam öldürmek için ata binip geldi. Atama: htiyar neredesin? dedi. Atam: Evet, padi ah m diyerek onun kar lamaya ç k p: Padi ah m, imdi evde yemek var, girin tad n dedi. Padi ah attan inip eve girdi. Daha önce oldu u gibi atam ona bir kâse çay, bir lokma ekmek verdi ve padi ah onu içip yerken atam hikâyeler anlatt. Çay içip ekme i yiyip bitirdikten sonra padi ah atama: Kaç günden beri buraday m? diye sordu. O zaman atam: Sekiz gündür buradas n z dedi ve ikisi bu arada kavga etmeye ba lad. Atam: Siz geleli sekiz gün oldu u do ruysa siz k z n z benim o luma vereceksiniz. E er sekiz gün de ilse benim ba m kesip bütün servetimi yok edebilirsiniz! dedi. Padi ah bunu kabul etti. Eve geldi inde vezirleri ve kar -çocuklar n n a lad n gördü. Onlar padi ah n sekiz gündür evde olmamas na a l yordu. O zaman padi ah atam n yapt n kabul edip: htiyar n çocu unu getirin, k z m als n. K z m ona verece im dedi. Bundan sonra güzel k z n ve benim için yeni bir ota yapt rd. Atam bana: Güzel k zla yatt nda ç plak yatma! dedi. Atam n sözünü kabul edip k z n yan na yatmad m. O zaman k z bana: Neden yan ma yatm yorsunuz? diye sordu. Ben de k za: Siz hastas n z. Benim k z karde imin bohças nda at ba kadar alt n vard. Sizin bohçan zda ne var? dedim. K z, çocu a k z p bohças n toplamaya ba lad. çinden ejderha ç kt. O ç kt zaman atam tenha bir yerde saklan yordu. Atam ç k p ejderhay öldürdü. 422
Ertesi gün halk padi aha k z n n kocas n n sa kald hakk nda müjdeli haber getirdi. O zaman padi ah halk toplay p dü ün yapt. K rk gün sonra dü ün bitti. K z tekrar ota a getirdi. Ben henüz onunla yatmam t m. K z uyumak için gitti i zaman evin tepesinden yüz kulaç boyu kadar ejderha iniyordu. Onu görünce korkup kaçmaya ba lad m. Kaçt mda kap önünde iki öküz yat yordu. Ben eve kaçt m. Gördü ümü anlatt m. Atam bu feci olay n oldu u yere geldi. Gördük. Ejderha ikiye bölünmü. ki öküz ise yoktu. Bundan sonra padi ah k rk deveye alt n koyup k z n verdi ve bizim dükkân m z n mal k rk deve oldu. Böylece seksen deve yük olup eve do ru gittik. Günlerden bir gün bir yere geldik. Atam bana: Bu yeri tan yor musun? dedi. Ben tan mad m söyledim. Atam: Senin tan mad n bu yer bizim bulu tu umuz zaman senin gölgede yatt n a açt r. Evlad m, imdi burada yolumuz ayr l yor. Senin ba ka, benim de ba ka ilim var. Daha önce anla t m z gibi kazand m z her ekme i bölü tük. imdi de bu seksen deveyi ve bu k z bölü elim dedi. O zaman ben atama: Bütün yüklü develeri siz al n dedim. Bunu atam kabul etmedi. Bütün mal m z ve sonunda da k z tam ortas ndan böldü. Ben bunu görünce kendimden geçtim ve o yerde bay ld m. Bir zaman sonra kendime geldi imde atam k z n memesine su koyup tutuyordu. Ben bunu görüp daha kötü oldum. Bir zaman sonra yine gözümü aç p bakt mda ölmü k z m z dirilmi. Ondan sonra atam bana: Kalk o lum diyerek beni oturttu. Sonra atam: Evlad m bana hiçbir ey gerekmiyor. Her eyi sana b rak yorum. Sen en ba ta k z aramaya gitti inde büyük bir nehrin ba nda iki kez namaz k ld n. O anda su dalgaland. Orada yatan yayan bal ben idim. Sen beni görünce sayg gösterip ekmek verdin ve üzerime suyu saç p beni y kad n. O zaman Allah a, bu zavall, k z ar yor ben ona arkada olay m diye yalvard m. Allah tan izin al p senin arkada n oldum. imdi k z hakk nda konu ay m. Bu k z n kocas ejderhayd. Sen k z aramaya ç k p bu a ac n gölgesinde yatt nda gökten inen ejderha bu k z n atas yd. Gökten seni öldürmek için indi inde onu ikiye bölüp öldürdüm. K z n bohças ndan ç kan ejderha ise onun kocas yd. Evin tepesinden inen ejderha ise onun kaynanas yd. Hepsini de ben öldürdüm. Bu k z n daha önceki kocalar n n ölmelerinin sebebi o ejderhan n zehrinin yay lmas ndand. imdi memesine su ak t p onu temizledim. Evlad m, imdi onunla ç plak yatabilirsin dedi. Ben ona inanmad m. O zaman beni nehirden geçirip bana Ho ça kal diyerek yayan bal k olup suya dald. 423
Böylece köyüme sa salim döndüm. Köyüme döndükten bir ay sonra kar m öldü. O öldükten sonra ne olaca m, bundan sonra ben öleyim diye ç plak olarak balç kta devrilmemim sebebi buydu diye anlatm. kinci ç plak adam n cevab : Padi ah m, ben de bir zenginin o luydum. Bir grup adam toplan p bir ehre ticaret yapmaya gittik. Ben onlara kervanba oldum. Günlerden bir gün say m z k rk ki i oldu. K rk bir e k ya gelip bizi soydu. Bizi koyunlar gibi s ra s ra dizdiler. Ben biçare s ran n en sonundayd m. O e k yalara: Ben zengin bir adam n çocu uyum. Sizlere ne yapabilirim ki, beni rahat b rak n diye yalvard m. Bu yüzden Tanr bana yard m edip e k yalar beni rahat b rakt lar. Di er arkada lar m n ba lar n kesip öldürdüler. Zavall ben günlerce, aylarca aç kal p gezerken bir gün bir ehre geldim. Beni bir ihtiyar sordu. Ben ihtiyara olup bitenleri anlatt m. O ihtiyar bana: Sen benim çocu um olur musun? dedi. Ben de tamam dedim. Bundan sonra bana yemek verip doyurdu. Evine getirip beni çocu u yapt. O benim kirvem oldu. O ihtiyar n benden ba ka o lu yoktu. yi bir k z vard. Günlerden bir gün atam çay içip bana: Gidip evden eker getirir misin dedi ve ben eve gidip: Anne eker ver dedim. Annem bana eker verip elimden tutup: Ben seni be endim. Benimle kal dedi. Ben ona: Anne bu yapt n kötü bir ey dedim. Fakat annem beni dinlemek istemedi. Ben ete imi çekti imde annem yere dü üp kap n n e i ine çarparak a z n yard. Ben atama ekeri verdi imde arkamdan anam girdi. O atama: Birinin çocu unu kendi çocu un k ld n ve o da benimle ol diye beni tehdit ediyor dedi. Atam onun bu sözüne hiçbir ey demese de ekme i pi iren adama Yar n bir adam gönderece im. Onun halini sormadan onu oca a kapat n dedi. Benim ondan haberim yoktu. Atam bana sabah: Ekmekçiye git ekmek getir dedi. Ben de zavall gittim. Ben oraya giderken bir evin kap s n açt m ve içinde bir ihtiyar n yemek pi irdi ini gördüm. O bana: Gel evlad m, kuday tamak (merhumun ad na verilen yemek) idi. Ondan bir lokma tat dedi. Ben o yeme e bakakald m. O zaman annem benim öldü ümü görmek için arkamdan gitti. Ekmekçi atam n sözünü hat rlay p onu f r na soktu. Bunu görüp ben eve döndüm ve atama anlatt m. O zaman atam akl ndan geçerken onun hoca olan k z ona: Ata, annemin yapt kara i ti dedi. O zaman atam yerinden kalk p bana raz oldu. K z n bana verdi. At yla kendi 424
ehrime getirdi beni. Geldi im zaman o hoca olan kar m öldü. Onu dü ünüp gelirken bu ç plak adam gördüm. Ben de öleyim diye çamurun içindeyim. Üçüncü ç pla n durumunu bilmiyorum. Kendisi anlat r demi. Üçüncü ç plak adam: Padi ah m ben Gökçe air adl domb ra çalan bir ozan m. Benim domb ram dinlemeyen yoktu, sadece bir karga dinlemezdi. Günlerden bir gün bütün kargalar tepemde gülüyorlard. O zaman ben domb ram çalmaya ba lad mda bütün kargalar bana do ru gelip ayaklar yla beni tuttular. Bana: Gözlerini kapat! dediler. Gözlerimi kapatt m. Onlar beni uçurup ald. O kargalar perinin k zlar yd. K zlar n biri padi ah n k z yd ve onun otuz dokuz yaveri vard. Ben zavall otuz dokuzuyla dost oldum. Bir gün padi ah n k z na: Sizinle de dost olal m dedim. K z: E er üç gün, üç gece uyumadan sabaha kadar oturabilirsen seninle dost, hatta e in olurum dedi. Bundan sonra üç gün, üç gece uyumamaya karar verdim. O zaman üç günün sonu geldi diyerek uyuyakald m. Bir zaman uyand mda ne kadar uyudu umu bilemedim. Etrafa bakt mda ne karga ne k z kimse yoktu. Beni bir boklu k za a getirmi ler. Nerede oldu umu bilemiyordum. Yapt ma pi man olup Padi ah n k z yla ne i im vard, sanki dünyada ba ka k z yoktur diye dü ündüm. Bundan sonra ölsem daha iyi olur diye yolda gelirken bu iki ç plak adam n çamurda devrildi ini gördüm. Bunlar görüp ben de öleyim diye yatt m diye cevap vermi. Bu gariplerin ba na gelen olaylar dinledikten sonra padi ah: Üçünüzün de kad n arad n anlad m dedi ve üçüne üç kad n, üç at verip üzerine giyim giydirip göndermi. 425
38. ZAMANSIZ FELAKET Eski zamanda bir ihtiyar varm. O ihtiyar n dokuz o lu, o ullar n n ise dokuz kar s varm. Günlerden bir gün ihtiyar, çocuklar n toplay p: Ey, çocuklar m. Buradaki hayvanlar, bütün e yalar iyi olup sizin can n z rahat, övünüyorsunuz. Bu y l ben ölece im. Ben öldükten sonra k gelecek. Çok so uk olacak, ayaz n burnu delece i kadar so uk günler gelecek. O zaman sizler bu mal mülkü tutamazs n z. Bu yüzden ben öldükten sonra ehre gidin. Çünkü k mevsimi çok so uk geçecek, k tl k olacak. O k tl ktan hayvan k r l r. Sizler benim dedi imi yap n. Yemeye, giyime yeterince hayvan al p di erlerini satt ktan sonra k gelmeden benim memleketime gidin demi. Çocuklar tamam diye söz vermi ler. Çocuklar na bakarak ihtiyar: Evlatlar m, benim dedi imi yap n. Bu yoldan memleketime gidersiniz. O yolda kal n i deye rastlars n z. E er o i deye ö le zaman nda ula r ya da gece vakti denk gelirseniz onun yan nda kalmay p geçip gidin. O i dede benim eski dü man m vard r diyerek ihtiyar, çocuklar na yol gösterip her eyi anlatm. Çocuklar : Tamam baba, yapar z demi ler. Günlerden bir gün sonbahara yak n zamanda ihtiyar n çocuklar koyunlar güttü ü bir s rada ihtiyar ölmü. htiyar öldükten sonra çocuklar kendilerine yeterince hayvan b rak p di erlerini satm lar. Onlar bir gün aralar nda konu up: Ey, karde ler, babam z n dedi ini yap p memleketine gidelim diyerek babalar n n memleketine ta nm lar. O günlerde bunlar dokuz o ul, dokuz gelinmi. Babas n n anlatt i deye rastlam lar. Güne batt nda onlar o i denin yan nda gecelemi ler. Biri kalk p: Ey karde lerim, bu yerde kalmamal y z. Babam z dedi ki burada dü man var, bize kötü olur demi. O zaman di erleri: Güne batt nda nereye gidece iz ki. Hem de babam z evliyaysa neden öldü? demi ler. O yerde gecelemi ler. Yat klar nda bir gök keçi gelmi. O keçiyi keseriz diye yakalam lar. Biri memesini tutup: Ey kova getirin, sa ar z. Sütü çokmu demi. Kad nlar gelip sa d nda on sekiz kova süt ç km. Onlar: Bu iyi bir keçiymi. Onu kesmek yerine kondu umuz yerde sa al m daha iyi olur diyip yatm lar. Tan a ard nda bir bakm lar bir karde i kar s yla yok olmu. Fakat onlar kötü bir ey dü ünmemi ler. Onlar: Bu ikisi eski yurdumuzdan ta n rken isteksiz gelmi lerdi buraya. Tekrar geri dönmü olabilirler. Dönerse dönsünler! demi ler. Ertesi gün bir yerde gecelemi ler. Keçiyi sa d nda öncekinden iki kova az vermi. Ertesi 426
sabah kalkt nda karde lerden biri kar s ve atlar yla yok olmu. Onlar hiçbir eyden korkmay p yollar na devam etmi ler. Böylece alt karde ve alt gelin kalm. En küçü ü tekrar: Ey karde ler, babam z i dede gecelemeyin diye çok söyledi. Fakat biz geceledik. imdi bu i denin belas na yakaland k. Bundan ba ka bela yok. Bizi yol boyunca yok eden odur. Bütün gece nöbet tutal m. Bundan kurtulmay nca iyilik olmaz deyip di erleri tamam demi ler. O gece biri nöbet tutup gece yar s nda di erini uyand r p: imdi sen nöbet tut. Benim uykum geldi demi. Tamam diyerek biri nöbet tutup tan a ard zaman uyuyakalm. O zaman küçü ü gözünü açt nda bir a abeyinin kar s yla ve atlar yla yok oldu unu görmü. Bir bakm keçi at n n sol bald r n yiyormu. O a abeyini uyand r p Keçiyi tutup keselim diye kaçarken keçi bir pazara kaçarak yakla rken güzel bir k za dönü mü. ki delikanl onu yakalad klar zaman halk Bu da ne? diye sormaya ba lam. Delikanl lar olup biteni anlatm lar. Halk Yaland r. Bu bir k z, keçi falan de il diye iki delikanl y ve k z alarak padi aha götürmü ler. Padi ah k z be enip onunla evlenmi. ki delikanl y ise kovmu. kisi dönüp herkesle birlikte o ehre yak n bir yerde kalm lar. Günlerden bir gün ikisinin kar lar ba ka biriyle kaç p iki delikanl bekâr kalm ve çok zarara u ram lar. Bundan sonra padi ah n kar s hastalanm. Ne kadar çok doktor ça r p bakt rsa da hastal n n ne oldu unu bulamam lar. Günlerden bir gün padi ah: Ey kar c m sana ne oldu? diye sormu. Kar s : Benim evimde alt n tara m ve alt n taba m vard. Orada ba m y k yordum. imdi o yok demi. Padi ah: Onu kime ald rt r z? Kim bilir? diye sormu. Kad n: Efendim, o gün beni yakalayan delikanl lar bilir. Onlar gönderin demi. Padi ah o ikisini ça rt p Gidin diye göndermi. kisi çaresizlikten gitmi. Geldiklerinde bir göl k y s nda büyük gövdeli bir a ac n gölgesinde atlar n b rak p uyuyakalm lar. Göle bir grup k z y kanmak için geldi inde iki delikanl ya rastlam lar. Bir bakm lar, birinin apkas nda bir kâ t k st r lm. O kâ d al p k zlardan biri okumu. Kâ d n içinde: De erli ablam, bunlar geldi i zaman ikisini yut. Di er yedisini ben yuttum. htiyar n dokuz o luymu. Ben onlar n kar lar yla birlikte on dört adam yuttum. Bu ikisini b rakma, yut! diye yaz l ym. 427
K zlar bu kâ d y rt p di er k zlar gönderip k zlar n ikisi iki delikanl y uyand rm. K zlar: Sizler nereden geliyorsunuz? diye sormu lar. Delikanl lar kendilerini tan tm lar. K zlar: O gerçekten bir cad ym. Sana verdi i mektubunda Bu delikanl lar yut, ben onlara yalan söyleyip alt n tarak ve alt n tabak için gönderdim diye yaz l yd demi ler. K zlar: Bu benim iki çocu um abla, senin ye enlerin. Bunlara alt n tarak ve alt n tabak verip gönder. Onlara iyice bak! diye mektup yazm lar. K zlar: Geldi inizde bu mektubu gösterin. Döndü ünde bize u ray n. Bir her zaman bu gölün k y s nda olaca z demi ler. Tamam diyerek iki delikanl mektubu alarak kad na gitmi ler. Söyledi i gibi ya l kad n kar lar na ç km. Onlar mektubu ona gösterip: Abla biz senin ye enlerimiz demi ler. Kad n: Hey, sizler benim ye enlerimmi siniz. Beni bulabildiniz. Hadi eve girelim demi. Onlar epeyce evinde a rlam. Bir gün bir delikanl evde üç daya n oldu unu görmü. Üçü de dalm. Biri sararm, ikincisi k zar p kurumu, üçüncüsü ise gök çubukmu. Onlar: Abla bunlar ne? diye sormu lar. Kad n: Ey canlar m, bu gök olan sizin anneleriniz. K z l olan benim. Sararm olan ise benim annemdir. Ruhumuz dayaktad r. Onlar ikiye bölünüp k r lsa ölürüz. K r lmad takdirde ölmeyece iz demi. Delikanl lar: Abla biz dönelim diye izin istemi ler. Kad n: Yok bekleyin. Benim annem vard r burada. Ona gideyim. K z na verecek selam olabilir, ona söyleyeyim diye d ar ç kt nda ikisi üç daya al p kaçm lar. Yolda k z l olan daya yontmaya ba lam lar. Bir bakm lar kad n n yüz rengi de i ip: Öldürme evlad m! diye yakla m. Onlar daya dörde bölüp k rm lar. Sar daya da k rm lar. ki delikanl gök daya al p göle gelmi ler. O k zlar ç k p onlara durumu sormu lar. Delikanl lar neyi yapacaklar n anlatm lar. O zaman k zlar: Siz ikiniz çok iyi delikanl s n z. Ba ta dokuz karde mi siniz. O sizin yedinizi yutmu. imdi ikiniz gitti inizde yut diye yaz p göndermi. kiniz de bahad rm s n z. Biz sizinle evleniriz, bizi al n demi ler. ki delikanl Tamam diyerek ikisiyle evlenmi. Dördü birlikte padi ah n saray na yakla t nda gök daya yontmaya ba lam lar. Padi ah kar s ç rp n p ko maya ba lam. Yakla t zaman gök daya k rm lar. Padi ah n güzel kar s ölmü. Onlar alt n tara ve alt n taba padi aha vererek padi ah: Ben bununla ne yapaca m. Güzelim öldü! diyerek padi ah üzüntüsünden ölmü. 428
ermi. Padi ah öldükten sonra yerine iki delikanl n n büyü ü padi ah olup murad na 429
39. ZAYIT VE KED Eski zamanlarda fakir ve ya l bir de irmenci varm. Bu de irmencinin kar s yokmu. Üç hizmetçisi varm. Çok zaman geçtikten sonra ihtiyar hizmetçilerine: Sizleri bundan sonra serbest b rak yorum. Ya land m art k. imdi kendi hayat m ya amak istiyorum. Üçünden birinizi evde b rak r m. Bana hanginiz iyi bir at getirirseniz i te o ben ölünceye kadar akrabam gibi bana bakacak dedikten sonra onlar ç km lar. Birinin ad Zay t, ikincisinin- Rafik, üçüncüsünün ise Gabbasm. Zay t, aptal bir deliymi. Üçü ya l adam n evinden ç k p köye yakla t nda Zay t a: Sen at nas l bulursun aptal? Bizimle birlikte gitmeyip bu köyde kal demi ler. Zay t onlar n sözlerini dinlemeyip Ben de sizinle gidece im diye pe lerini b rakmam. Ak am oldu unda onlar bozk rda bir çukurun içine girip yatm lar. Zay t n iki arkada uyand ktan sonra Zay t uyand rmay p kaçm lar. Zay t uyand ktan sonra iki arkada n n onu uyand rmadan kaçt n görmü. Zay t korkup çukurdan ç k p çal l ktan geçti inde kendi kendine: Ben imdi tek ba na kald m. At nas l bulabilirim ki demi. O anda çal l ktan bir kedi ç k p: Nereye gidiyorsun? diye Zay t a sormu. Zay t: Bu kediye söylesem bile hiç hayr olmaz diye dü ünüp ona gerçe i söylememi. O: Öylesine gidiyorum diye cevap vermi. Kedi: Ben sana hay r getiririm. Senin neyi arad n biliyorum. Sen iyi bir at ar yorsun. E er sen bana üç y l hizmet edersen sana çok iyi bir at veririm. Sen kendi ba na onun gibisini bulamazs n demi. O zaman Zay t dü ünmeye ba lam : Bu kedi benim için faydal söz söyledi diyerek ona hizmet etmeye raz olmu. Ala kedi Zay t al p sihirli bir saray n içine getirmi. Saray n içi kedi doluymu. Onlar ala kediyi ve Zay t sayg yla kar lam lar. Ak am oldu unda iki kedi gelip oynamaya ba lam. Biri Zay t n yan na gelip Ko al m demi. Zay t: Ben kediyle hiç ko mad m. Ko am yorum demi. Biraz sonra biri Zay t a evi gösterip Uyu demi. Zay t kapat p uyumu. Ertesi sabah onlar Zay t uyand r p y kay p yüzünü kuyruklar yla silmi ler. Zay t: Sizin havlunuz ne kadar da yumu ak demi. Bundan sonra ona yemek verip bitirdikten sonra eline gümü bir balta ve gümü bir b çak vererek ala kedi: Çay r mdan ot kesmeye git. Fakat gümü balta ve b ça a hiçbir zarar vermeden getirmelisin demi. Zay t kedinin dedi i gibi e yalar na zarar vermeden otu kesip getirmi. Zay t: imdi bana söz verdi iniz 430
gibi olacak m? demi. Kedi: Bu yapt n yetmez. Daha fazla hizmet etmelisin. Gümü burgu, b çak ve baltay al da bana bir saray yap demi. Zay t ala kedinin söyledi ini yap p: Bana sözünüz olan at var m? diye sormu. Kedi: Benim imdi sana verecek at m yok. Fakat atlar görmek istersen gidelim, sana onarl gösterece im diyerek Zay t götürmü. Zay t saraydaki çok güzel atlar görmü. On iki at varm. Her biri di erinden güzelmi. O zaman ala kedi Zay t a: Ben imdi de il üç gün sonra sana verece im demi. Zay t buna raz olup de irmencinin yan na gitmi. De irmencinin yan nda önceki arkada lar varm. Onlar n de irmenciye getirdikleri atlar n n biri aksak, di eri körmü. Arkada lar Zay t a: Senin buldu un at n nas l oldu una bakal m demi ler. Zay t girdikten sonra de irmenci ona Otur dememi. O Elbisen kötü, at n da yok diyerek Zay t a az yemek vermi. Ak am oldu unda Zay t arkada lar n n yan na yat rmay p onu kazlar n yan na göndermi. Üç gün sonra üç atl alt n bir arabaya binen ve arkas nda da bir at getiren biri de irmenciye gelmi. De irmenciye: Zay t nerede? diye sormu. Zay t soran ki i k z imi. De irmenci güzel k za: Zay t eve sokmuyorum. Üzerindeki giysiler çok kötü oldu undan onu kazlar n yan na gönderdim demi. K z Zay t ça r p üzerine temiz giysiler giydirip onu y kad ktan sonra Zay t çok da yak kl olmu. O k z Zay t arkada lar n n getirdi i atlara bakm. Birinin aksak, di erinin kör oldu unu görmü. K z, de irmenciye: te, ben Zay t tan size at getirdim. De irmeni de sende kals n diyerek Zay t elinden tutup ikisi üç atl alt n arabaya binip gitmi ler. Zay t yapt hizmet için o güzel k z al p çok mutlu ya am. 431
40. ZENG N VE ÇOCU U Eski zamanda zengin bir adam varm. Onun kom usu fakirmi. O fakirin bir çocu u varm. Adam n ise üç kar s varm ; ama hiç çocu u yokmu. Kendisi çok zenginmi. Günlerden bir gün geceleyin fakirin evinde herkes bir eyi kutlamaktaym. Ertesi gün zengin adam ve fakir namaz k lmak için camiye gitmi ler. Yolda giderken zengin fakire: Sen ailenle her gün bir ey kutluyorsun. Kendiniz için para kazanamay p neyi kutluyorsunuz? demi. O zaman fakir: Beyim, siz bilmiyorsunuz. Bizim alt n bir sakam z (a k kemiklerinin en büyü ü) vard r. Kar m onu kendine ba lar, ondan sonra ben ba lar m. te buna gülüyoruz demi. Bundan sonra zengin evine gelip alt ndan bir saka yap p üç kar s yla onu s rayla birbirlerine ba lamaya ba lam lar; fakat hiçbiri buna gülmemi. Ertesi gün tekrar namaz k lmaya gitmi. Fakir de gitmi. Yolda gelirken zengin, fakire: Aptal fakir, sen ba lanan sakan n neyine gülersin? demi. O zaman fakir: Ey beyim, sen kendin zengin olsan da akl n yokmu senin. Benim dedi im saka de il. O benim çocu umdur. Sen bunu anlamam s n diye cevap vermi. O zaman zengin adam Eh diye evine gitmi. Günlerden bir gün evine bir divane gelmi. Ona para verseler de almam. O zaman zenginin kar lar : Sana ne gerek? diye sorduklar nda divane: Bana bey gerek, nerede o? demi. Kad nlar beyi ça r p gelmi ler. Ondan sonra divane beye: Sen üzülme. Ben sana çocu u verece im! Fakat ortanca kar n n çocu unu bana vereceksin demi. O zaman bey: Tamam, verece im demi. Divane beyin iki kar s na beyaz elma, ortanca kar s na k z l elma verip Bu kad n n çocu unu ben alaca m diye gitmi. Zaman geçtikten sonra beyin kar lar hamile olup üçü de do urmu. Do umdan sonra divane gelip ortanca kad n n çocu unu gördükten sonra Yedi ya na geldi i zaman onu alaca m diyerek gitmi. Böylece yedi y l geçmi. Beyin çocuklar büyümü. Ortanca kar s n n çocu u çok iyiymi. Babas onu divaneye vermek istemedi inden divanenin gelecek zaman nda üçünü de okula göndermi. Okuldaki bütün çocuklara dazlak bir takke giydirmi. Bir gün divane, çocu u almaya gelmi. Bey ona: Çocu un okulda okuyor. Gidip onu kendin bul demi. Bundan sonra divane okula gidip bütün çocuklara beyaz elma, kendi çocu una k z l elma verip onu götürmü. Bundan sonra çocuk a lay p divanenin arkas ndan yürüdü ü zaman bir kurukafan n yuvarlan p geldi ini görmü. Çocuk ona 432
bakt zaman ba ona: Evlad m, bu ihtiyar seni büyük bir avlu kap s ndan içeri götürüyor. Oradaki bir evde büyük bir kara kazan kayn yor. Bunun etraf nda dön, evlad m diyecek. Sen dönerken, seni o kazana at p pi irip yiyecek demi. Bundan sonra kurukafa tekrar: Sen oraya gidip sana dön dedi i zaman sen, Kendiniz dönüp gösterin de. O döndü ü zaman sen onu kazana at. O, ölecek. Onun cebinde k rk kap n n anahtar vard r. Onlar al p kap lar açmaya ba la. O zaman o evlerden insanlar ç kmaya ba lar. Sen onlar oradan ç kar. En sonda iki ev olacak. O evi açt nda ba lanm iki at göreceksin. Atlar n biri ak boz at, di eri gök boz at. Gök boz ata yakla ma. Ak boz ata Hayvan m diyerek sa r s ndan ok ay p onu ç kar demi. Çocuk divanenin ard nda kalm. Arkas ndan ko up gelmi. Geldi i zaman divane: Evlad m neden arkada kald n? diye sormu. Çocuk: Uyuyakalm m! demi. Divane: E, o zaman gidelim diye çocu u o kap dan geçirmi. Oradan bir eve girdi inde büyük bir kara kazan n kaynad n görmü. Divane çocu a: Evlad m, bu kazan n etraf nda dön demi. O zaman çocuk: Hay r ata, ben nas l dönece imi bilmiyorum. Kendin dönüp göster bana demi. Divane: Evlad m, bunun nesi zordur? diyerek döndü ü zaman çocuk onu kazan n içine atm. Bundan sonra ihtiyar ölmü. Çocuk onun cebinden k rk anahtar al p kap lar açmaya ba lam. nsanlar n hepsini ç karm. En sonunda at n bulundu u evi açt nda atlar görmü. Çocuk orada: Hey, dediklerinin hepsi oldu ama bu söyledi in olmad. Gök boz at varken adam ak boz at alacak m! diyerek gök boz ata yakla t nda gök boz at onu tepti inde çocuk yerin yedi kat a a s na dü üvermi. Bundan sonra çocuk yerin alt nda yürürken ldayan küçük bir delik görmü. Böylece ona do ru gide gide yerin alt nda birkaç y l geçirmi. Böylece ba kel olmu. Kendisi çok zay flam. Bir zaman sonra o ldayan delikten geçip ç km. Ç kt zaman birçok adam n ellerine yay alarak gitti ini görmü. Çocuk da ç k p o adamlara gelmi. Onlara: Siz nereye gidiyorsunuz? diye sormu. Onlar: Biz padi ah n evine gidiyoruz. Padi ah toy yap p bir a ac n ba na bir gümü parças asm ve kim onu at p dü ürürse k z n verece im demi. Ona gidiyoruz diye cevap vermi ler. Çocuk da onlarla o toya gitmi. Vard zaman halk n toplay p o a ac n ba ndaki gümü parças n atmaya çal t n görmü. 433
Kel çocuk da d ar dan bak yormu. Toplanan adamlar n hepsi atm, fakat hiçbirisi onu vurup dü ürmemi. Bundan sonra çocuk o a açtaki gümü ü vurmak isteyip birinden yay n vermesini istemi. Sordu unda o adam vermemi : Bunu ne yapacaks n. Biz bile onu at p dü üremiyoruz demi. Bundan sonra çocuk padi aha gidip: Ben bir fakirim. Bunu at p deneyeyim dedim; fakat kimse bana yay n vermiyor. Siz birinin yay n isteseniz de ben de atsam demi. O zaman padi ah birine: Bu çocu a yay n ver de ats n. O at p dü ürür mü dersin? demi. O adam çocu a yay n vermi. Çocuk f rlat p a açtaki gümü parças n tam ortas ndan k r p dü ürmü. Bundan sonra toplana adamlar Padi ah n damad kel divane oldu diyerek onu hal ya oturtup götürmü ler. Bundan sonra padi ah üzülüp: E er ona k z m vermezsem kendi sözümü tutmam olaca m. Verirsem k z m n onu kabul edip etmeyece ini bilmiyorum diye dü ünmü. Ondan sonra Onu k z ma soray m. O ne der? diye k z na gitmi. Gelip sordu u zaman k z : Hay r, ben onunla evlenece im. Allah n bana verdi i buymu diye cevap vermi. Böylece padi ah kel çocu a k z n vermi. K z o çocu a iyi bakm. Birkaç otla onun kelli ini tedavi etmi. Böylece onu çok yak kl yapm. Böylece birkaç y l daha geçmi. Bir gün çocuk rüyas nda anne ve babas n görmü. Ertesi sabah kar s na, köyüne gitmeleri gerekti ini söylemi. Kar s ona hiçbir ey söylememi. Çocuk ona durmadan sormu. O zaman kar s : Git de padi aha sor. zin verirse ikimiz gideriz demi. Böylece çocuk padi aha gidip sormu. Padi ah cevap vermemi. Her gün gelip durmadan sordu u için padi ah sonunda izin verip toy yapm. Yan nlar nda k rk deveye k rk yük koyup k rk kul verip onlar göndermi. Onlar bir ayl k yola ç km. Birkaç gün yürüdükten sonra çocu u tepip yerin alt na dü üren at n yan na gelmi ler. Çocuk eline k l c alarak: Sizler yola devam edin diyerek kendisi o at n yan na gelmi. Geldi i zaman iki at n durdu unu görmü. Gök boz at n ba n kesip ak boz ata ise Hayvan m deyip onu sa r ndan ok ayarak ç karm. Bundan sonra ona binip kar s na gelmi. Kar s na ba ndan geçen bütün olaylar anlatm. Böylece evine döndü ünde her eyin bozulup hiçbir eyin kalmad n görmü. Çocuk bunlar n hepsinin öldü ünü zannedip ehre gidip bir evi sat n almaya karar vermi. Adamlar n ehrin d nda b rak p kendisi ehre gelmi. Sokaklarda yürüdü ü zaman bir a abeyinin, ekmekçinin ate ini yak p oturdu unu görmü. Ona 434
söylemeden sokaklar dola maya devam etmi. O zaman ikinci a abeyinin bir a ç n n ate ini yakt n görmü. Tekrar dola maya devam ederken anne ve babas n n yakacak satt n görmü. Onlara da bildirmeden adamlar na dönmü. Pazardan bir ev sat n al p orada birkaç gün kalm. Bir gün anne ve babas n evine ça rtm. Onlar korkup Bize ne der acaba diye gelmi. Onlar bir konuk evine yerle tirip iki-üç gün onlara bakm. Bir gün çocuk onlar n evine gelmi. Geldi i zaman annesi: Eyvah! Memem e ilmeye ba lad! demi. O zaman babas : Benim kalbim titremeye ba lad! demi. O zaman çocuk: E, e er kalbiniz titremeye, memeniz e ilmeye ba lad ysa uzun zaman önce divanenin götürdü ü çocu unuz benim! demi. Anne ve babas olduklar yerde bay lm lar. Birazdan kendilerine geldikleri zaman selamla p sevinmi ler. Anne ve babas n donat p onlara iyi bakm. ki a abeyini tüccar yaparak farkl iki tarafa göndermi. Anne ve babas n ise kendi evinde b rak p onlara bakm. Böylece murad na ermi. 435
KAYNAKLAR AÇA, Mehmet. Bir Kazak Masal : Kün Ast ndag Künikey K z. Erciyes 19 (227). Kas m 1996, ss. 16-24. ALEKTOROV, A.E. Astrahanskiy Vestnik 1253, 1267, 1274, 1281, 1288, 1294, 1302, 1308, 1310. Astrahan, 1893. ALPTEK N, Ali Berat. Ta eli Platosu Masallar nda Motif ve Tip Ara t rmas. (Yay mlanmam Doktora Tezi). Erzurum, 1982. Kazak Masallar ndan Seçmeler. Ankara: Akça Yay nlar, 2003. Kazakistan da Anlat lmakta Olan Hayvan Masallar Üzerine Mukayeseli Bir Ara t rma. VI. Milletleraras Türk Halk Kültürü Kongresi Son Elli Y lda Türkiye D ndaki Türk Halk Kültürü Çal malar Seksiyon Bildirileri. Ankara: Kültür Bakanl Yay nlar, 2002, ss. 14-25. Alt n Saka Kazak Ertegileri (Alt n Saka Kazak Masallar ). Almat : Balalar Adebiyat Yay nlar, 2008. AVEZOV, Muhtar. Folklor Yaz lar, Seçmeler (Haz. Yrd. Doç. Ali Abbas ÇINAR). Ankara: Bilig Yay nlar, 1997. M sli Razn h Let (Çe itli Y llar n Dü ünceleri). Almat : Kazgoslit Yay nlar, 1961. AVEZOV, M., E. SMAY LOV. Kazak Ertegileri. Kazak Ertegileri (Kazak Masallar ). Almat : Kazmemkorkemadeb Yay nlar, 1957. BASCOM, William R. Folklorun Biçimleri: Nesir Anlat lar. (Çev. R. Nur AKTA, Banu Aktepe vd. ) Halkbiliminde Kuramlar ve Yakla mlar (Yay. hzl. Gülin Ö. EKER, Metin EK C vd. ). Ankara: Milli Folklor Yay nlar, 2003. BORATAV, W. 100 Soruda Türk Halk Edebiyat. stanbul: Gerçek Yay nlar, 1982. ELÇ N, ükrü. Halk Edebiyat na Giri. Ankara: Akça Yay nlar, 1986. Ertek pen Epost n Süjettik Tipologiyas. (Masal ve Efsanenin Konu Tipoloji i) Kazak Folklor n n Tipologiyas (Kazak Halk Biliminin Tipolojisi). Almat : G l m Yay nlar, 1981. GABDULL N, Malik. Kazak Halk n n Av z Adebiyeti (Kazak Sözlü Edebiyat ). Almat : Kazakstan Memlekettik Okuv Pedagogikal k Yay nlar, 1958. 436
GÖK EN, Esra. Tüy Baba. Türk Dünyas ndan Masallar. stanbul: Erdem Yay nlar, 1999. GÜNAY, Umay. Elaz Masallar n n Muhtevas. F rat Üniversitesi, F rat Havzas Folklor ve Etnografya. Sempozyumu Bildirileri. Elaz, 1992. SATOV, Mezgil. Kazak Masallar. Türk Dünyas Masallar Dizisi. stanbul: Genda Yay nlar, 1998. SMAY LOV, E. Kazak Ertegileri (Kazak masallar ). Almat : G l m Yay nlar, 1957-1964. KASKABASOV, S. Kazakhskaya Volçebnaya Skazka (Kazak Ola anüstü Masallar ) Almat : Navuka Yay nlar, 1972. Kazak Türklerinin Peri Masal Kahramanlar. (Çev: Mehmet Tezcan) Karda Edebiyatlar S. 10. 1985, ss. 21-28. Kar la t rmal Türk Lehçeleri Sözlü ü, C. I. Ankara: Kültür Bakanl Yay nlar, 1991. Kazak Èdebiyeti: Entsiklopediya (Kazak Edebiyat : Ansiklopedi). Almat : Kazakstan Damuv nstituvt Yay nlar, 1999. Kazak Ertegileri, 6 Tomd k (Kazak Masallar, 6 ciltlik). Almat : Jazuv Yay nlar, 2000. Kazak Ertegileri: Kiyal-Gajay p, Turm s Salt (Kazak Masallar : Ola anüstü, Gerçekçi Masallar) (Derleyen S. Mamet). Almat : Balavsa Yay nlar, 2001. Kazak Ertegileri: Hayvanat Ertegileri (Kazak Masallar : Hayvan Masallar ). Almat : Balalar Adebiyat Yay nlar, 2005. Kazak Hal k Èdebiyeti / Ertegiler T.I (Kazak Halk Edebiyat / Masallar Cilt I). Almat : Jazuv Yay nlar, 1988. Kiyal-Gajay p Ertegiler: Hal k Av z Jelisi Boy n a. ( Ola anüstü Masallar: Sözlü Gelenekten Derlemeler) Almat : Aruvna Yay nlar, 2002. KOSTYUH N, E. storiya Kazakhskoy Literatur T.1 / Skazki (Kazak Edebiyat n n Tarihi Cilt I / Masallar). Almat : G l m Yay nlar, 1968. KÖPEYEV, Ma hür Jüsip. Tülki, Kask r, Tüye, Ar tsan (Tilki, Kurt, Deve, Aslan), Ta kent, 1929. KRAFT,.. z Kirgizskoy Starin (K rg zlar n Gelene inden). Orenburg, 1900. 437
M ROP YEV, M. Demonologiçeskiye Rasskaz Kirgizov ( K rg zlar n Ola anüstü Anlatmalar ). St. Petersburg, 1888. ÖZDARENDEL, Ça r. Kazak Ertegileri (Kazak Masallar ), Karde A zlar / Türk Lehçe ve iveleri Dergisi, S. 5. Ocak- ubat-mart 1988, 10-11.. Kazak Türklerinde Hayvan Masallar Türk Kültürü, Temmuz 2004.. Kazak Masallar, Karda l k Dergisi, Kas m 2004. POTAN N, G. Kazak-Kirgizskiye i Altayskiye Predaniya, Legend i Skazki (Kazak- K rg z ve Altayl lar n efsane ve masallar ). St. Petersburg, 1917. RADLOFF, W. Obrazts Narodnoy Literatur Tyurkskih plemen (Türk Boylar Halk Edebiyat n n Örnekleri). St.Petersburg, 1870. SAKAO LU, Saim. Gümü hane Masallar Metin Toplama ve Tahlil, Ankara: Atatürk Üniversitesi Yay nlar, 1973... Masallar, Türk Dünyas Ortak Edebiyat -Türk Dünyas Edebiyat Tarihi, C. II. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay nlar, 2002, ss. 131-313. SEY DO LU, Bilge. Masal, Türk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi, C. 6, stanbul: Dergah Yay nlar, 1986 S DELN KOV, V. Kazakhskiye Narodn ye Skazki (Kazak Halk Masallar ). Almat : Jazuv Yay nlar, 1958-1964. SM RNOVA, N.S. Kazahskaya Narodnaya Poeziya (Kazak Halk iiri). Almat : G l m Yay nlar, 1967 M EK, Esma. Yukar çukurova Masallar nda Motif ve Tip Ara t rmas, C. I, Ankara: Kültür Bakanl Yay nlar, 2001 TURSINOV, E., S. KASKABASOV. Skazoçnik alkarbay Dan lbayev (Masal anlat c alkarbay Dan lbayev), Kazak Filologiyan n Maseleleri (Kazak Halk Biliminin Sorunlar ), Almat : G l m Yay nlar, 1964. Türk Dünyas Edebiyat Tarihi C. II. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay nlar, 2002 VAS LYEV, A. Obrazts Kirgizskoy Narodnoy Slovestnosti ( K rg z Halk Sözlü Edebiyat n n Örnekleri). Orenburg, 1898, I.Bask. 438
D Z N AÇA, 38, 439 Afanasyev, 28 Alektorov, 30, 32 Alptekin, 3, 439 Avezov, 16, 18, 19, 22, 23, 24, 27, 28, 34, 35, 112 Azadovskiy, 28 Bascom, 5, 6, 440 Beloslyudov, 33 Boratav, 2 BORATAV, 2 A B C Cad, 26, 27, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 63, 68, 94, 117, 284, 317, 346, 347, 350, 414, 418 D Divayev, 30, 33 Dos mbekov, 30, 32 EK C, 5, 6, 440 Elçin, 2 E G Gabdullin, 27, 29, 35 Günay, 3 NAYET, 116, 117 smayilov, 24, 28, 34 K kahraman, 9, 12, 22, 23, 24, 26, 112, 113, 114, 115, 116, 121, 309 Kaskabasov, 36, 38 Kazak masallar, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 20, 29, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 105, 111, 113, 114, 121, 440 Köpeyev, 33 Kraft, 31 M masal, 1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 104, 105, 112, 115, 117, 118, 119, 120, 332, 421 Miropiyev, 31 Mukanov, 28 Onçukov, 28 O Ö ÖZDARENDEL, 38, 441 P padi ah, 22, 43, 45, 46, 47, 49, 51, 53, 57, 58, 60, 61, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 73, 75, 77, 80, 81, 88, 89, 90, 92, 94, 95, 97, 98, 104, 113, 114, 115, 120, 286, 287, 288, 290, 291, 293, 294, 295, 296, 300, 302, 303, 306, 307, 309, 316, 324, 325, 331, 332, 333, 335, 336, 341, 342, 343, 344, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360, 361, 363, 365, 366, 368, 369, 372, 375, 380, 381, 382, 385, 388, 394, 395, 400, 401, 403, 404, 408, 409, 411, 413, 417, 418, 424, 425, 426, 429, 431, 432, 437 Pantusov, 30, 32 Potanin, 30, 31, 33 Radloff, 30, 31, 33 Rus, 2 R 439
Sakao lu, 1, 2, 39 Seyfullin, 30, 35 Seyido lu, 3, 442 Sidelnikov, 34, 35 Smirnova, 17, 36 im ek, 4 Thompson, 14, 39 S T U UÇKUN, 8, 9, 10, 12, 13 Valihanov, 30 Vasilyev, 30, 32 V 440
1