ANADOLU GÜZEL SANATLAR SPOR LİSESİ

ANADOLU GÜZEL SANATLAR SPOR LİSESİ DERS KİTABI YAZARLAR İlhan UÇAR Tahir EKİM Filiz TÜRKMEN DEVLET KİTAPLARI ÜÇÜNCÜ BASKI..., 2012

MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI YAYINLARI...: 4846 DERS KİTAPLARI DİZİSİ...: 1437 12.?.Y.0002.3992 Her hakkı saklıdır ve Milli Eğitim Bakanlığına aittir. Kitabın metin, soru ve şekillleri kısmen de olsa hiç bir suretle alınıp yayımlanamaz. Editör Emel UZUNER Dil Uzmanı Selma BİTMEZ Program Geliştirme Uzmanı Sedat DAĞ Ölçme ve Değerlendirme Uzmanı İsmail ŞENER Rehberlik ve Psikolojik Danışma Uzmanı Özgen ŞİMŞEK DURAN Görsel Tasarım Uzmanı Nurdan DOĞAN ISBN978-975-11-3381-6 Milli Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu nun 17.12.2009 gün ve 242 sayılı kararı ile ders kitabı olarak kabul edilmiş, Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 19.03.2012 gün ve 3398 sayılı yazısı ile üçüncü defa 1.896 adet basılmıştır.

ATATÜRK'ÜN GENÇL E H TABES Ey Türk gençli i! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir. Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin, en k ymetli hazinendir. stikbalde dahi, seni, bu hazineden, mahrum etmek isteyecek, dahilî ve haricî, bedhahlar n olacakt r. Bir gün, istiklâl ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düflersen, vazifeye at lmak için, içinde bulunaca n vaziyetin imkân ve fleraitini düflünmeyeceksin! Bu imkân ve flerait, çok nâmüsait bir mahiyette tezahür edebilir. stiklâl ve cumhuriyetine kastedecek düflmanlar, bütün dünyada emsali görülmemifl bir galibiyetin mümessili olabilirler. Cebren ve hile ile aziz vatan n, bütün kaleleri zapt edilmifl, bütün tersanelerine girilmifl, bütün ordular da t lm fl ve memleketin her köflesi bilfiil iflgal edilmifl olabilir. Bütün bu fleraitten daha elîm ve daha vahim olmak üzere, memleketin dahilinde, iktidara sahip olanlar gaflet ve dalâlet ve hattâ h yanet içinde bulunabilirler. Hattâ bu iktidar sahipleri flahsî menfaatlerini, müstevlilerin siyasî emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr u zaruret içinde harap ve bîtap düflmüfl olabilir. Ey Türk istikbalinin evlâd! flte, bu ahval ve flerait içinde dahi, vazifen; Türk istiklâl ve cumhuriyetini kurtarmakt r! Muhtaç oldu un kudret, damarlar ndaki asîl kanda, mevcuttur!

.. MUSTAFA KEMAL ATATURK

İÇİNDEKİLER ÖĞRENME ALANI : GRAFİK TASARIMIN TEMELLERİ 1. ÜNİTE: GRAFİK SANATLAR 9 10 19 1. Grafik Sanatlar ve Tarihi Gelişimi 2. Türkiye de Grafik Sanatlar ve Grafik Sanatçıları 29 46 42 34 30 24 3. Grafik Sanatların Diğer Sanat Dallarıyla İlişkisi 2. ÜNİTE : GRAFİK RESİM ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ 1. Geometrik Şekillerle Grafiksel Kompozisyonlar 2. Nokta, Çizgi ve Leke ile Grafiksel Düzenleme 3. Obje Etüt Çalışmaları 4. Grafiksel Soyutlama 53 54 68 78 3. ÜNİTE : TİPOGRAFİ 1. Grafik Sanatlarda Tipografi 2. Tipografik Düzenlemeler 3. Tipografinin Reklam Çalışmalarındaki Görsel Etkisi ÖĞRENME ALANI: GRAFİK TASARIM TEKNİKLERİ 83 127 105 96 84 1. ÜNİTE : ÖZGÜN BASKI RESİM TEKNİKLERİ 1. Şablon Baskı Tekniği 2. Monotipi Baskı Tekniği 3. Yüksek Baskı Tekniği 4. Çukur Baskı Tekniği 146 148 Terimler ve Kavramlar Sözlüğü Ölçme Değ. Soruları Cevap Anahtarı 149 150 Kaynakça Ünite Sonlarındaki Bulmacaların Çözümleri

ORGANİZASYON ŞEMASI Öğrencilerin ön bilgilerini harekete geçirmek ve konuya ilgilerini çekmek amacıyla ders öncesi öğretmen tarafından yapılan çalışmalar yer alır. Öğrencilerin sınıfta yapacağı bireysel çalışmalar ve grup çalışmaları yer alır. Öğrencilerin bireysel veya grup olarak daha geniş bir zamanda yapacağı çalışmalar yer alır. Öğrencilerin bilgilerini bir ürüne veya etkinliğe dönüştürmesi ve grafik tasarım becerilerini geliştirmeye yönelik çalışmalar yer alır. Konuyu destekleyen bilgi, olay, anı, makale ve bilimsel çalışmalar yer alır. Bilimsel nitelikli, konuyu destekleyici bilgiler yer alır. Konuyla ilgili İnternet, internet, kitap kitap vb. kaynaklardan vb. kaynaklardan yapı- yapılacak araştırmalar yer alır. yer alır. Konuyla ilgili öğrenilen bilgi ve kazanılan becerilerin ölçüldüğü çalışmalar yer alır.

GRAFİK TASARIMIN TEMELLERİ 1. ÜNİTE: GRAFİK SANATLAR 2. ÜNİTE: GRAFİK RESİM ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ 3. ÜNİTE: TİPOGRAFİ

1. ÜNİTE GRAFİK SANATLAR Konular Grafik Sanatlar ve Tarihi Gelişimi Türkiye de Grafik Sanatlar ve Grafik Sanatçları Grafik Sanatlarının Diğer Sanat Dallarıyla İlişkisi

1. ÜNİTE: GRAFİK SANATLAR İletişim Süreci Gönderici Mesaj İletişim Aracı Geri Bildirim İnsan davranışlarında istendik değişimler yaratmak amacıyla yapılan planlı ve plansız etkinliklerin tümüne eğitim denir. İnsanın çevresiyle etkileşim sürecindeki eğitimin temelinde iletişim yatmaktadır. İnsanların iletişimini çeşitli ürünlerle karşılayan grafik sanatı, bu anlamda iletişimde önemli bir yere sahiptir. Özellikle günümüzde daha çok gereksinim duyulan iletişim, grafik sanatların önemini artırmıştır. Grafik tasarım, görsel bir iletişim sanatıdır. Grafik tasarım ürünleri; yazı, resim ve fotoğraflarla geniş halk kitlelerini bilgilendirirken estetik açıdan eğitmekte de etkin rol oynar. Günümüzde grafik tasarım ürünlerinin anlatım gücü, diğerlerini aşmıştır. Farklı dillerde konuşan veya okuma yazma bilmeyen insanlar, grafik simgeler aracılığıyla birbirini anlayabilmektedir. Alıcı Yandaki iletişim sürecini inceleyiniz. Sizce grafik sanatların bu iletişim sürecindeki rolü nedir? Örnekler vererek tartışınız. 1. GRAFİK SANATLAR VE TARİHİ GELİŞİMİ Tasarım İletişim Reklam grafiği Baskı grafiği Eskiz Taslak Amblem Sembol Logo Logotayp Arma Marka Tipografi 1. Yukarıdaki kavram ve terimler sizde ne gibi çağrışımlar yapıyor? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. 2. Günlük yaşamda karşılaştığınız grafik tasarım ürünlerinden ikisini fotokopiyle küçültüp aşağıdaki boşluklara yapıştırınız. 3. Çevrenizdeki yazılı ve görsel iletişim araçlarını inceleyerek bulduğunuz örnekleri dosyalayınız, sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. 10

A. GRAFİK SANATLAR Grafik sözcüğü Yunancada; yazmak, resim çizmek, işaret, desen anlamlarına gelen grafîkos sözcüğünden gelmektedir. Bu sözcük, sanat çalışmalarında çok kullanıldığı için sonuna graf eklenen tüm alanlar, grafik sanatları tanımlar. Örneğin; fotoğraf, serigraf, litograf vb. Grafik tasarıma, görsel iletişim tasarımı da denir. Grafik tasarımda eser, sanatçının elinden özgün biçimlendirmeyle çıkar ve özgün çoğaltmayla elde edilir. Bu eserler; bilgi iletmek, kitle iletişim araçlarında kullanılmak üzere hazırlanan düzenlemelerdir. Grafik tasarım, işlevi gereği bir mesajı görsel iletişim yoluyla hedef kitleye duyurur. Bunu güzel sanatların estetik nitelikleriyle resim ve yazıyı birbirini tamamlayacak biçimde kullanarak yerine getirir. Grafik sanatlar, çeşitli görsel ögeler aracılığıyla ortak bir iletişim dili oluşturmayı amaçlar. Afiş, amblem, logo, ilan, broşür, etiket, kitap, kitap kapağı, exlibris, illüstrasyon, animasyon, tipografi, görsel kimlik, ambalaj, süreli yayın, web sitesi, reklam, endüstri ürünleri, CD ve kaset kapağı tasarımları grafik sanatların alanına girer. 1) Tevfik Fikret Uçar, War Makes War elek baskı 2) Adnan Tepecik, Dağlar elek baskı Aşağıdaki grafik sanat ürünleri sizce neler olabilir. Adlarını altındaki boşluklara yazınız......................................................................... 11

B. TARİHSEL GELİŞİM Grafik sanatların gelişimini tarih şeridi üzerinde inceleyerek uygarlık tarihine etkisini tartışınız. Paleolitik Çağ (M.Ö. 2000000-10000) Paleolitik Çağda mağara duvarlarına yapılan el resimleri. Çin atı, Lascaux (Lasco) Mağarası, stilizasyon örneği. Paleolitik Çağda (Eski Çağ ve Kaba Taş Çağı) taşın araç olarak kullanıldığı görülür. Mağara duvarlarına yapılan veya kazınan resimler ilk iletişim örnekleridir. Bunlar ilk grafik sanatlar ürünleri sayılabilir. Altamira (İspanya, MÖ 15000) ve Lascaux (Lasco) (Fransa, MÖ 25000) Mağaralarında bulunan resimlerde hayvan ve insan figürleriyle günlük yaşamdan kesitler işlenmiş ve boyalı ellerin şablonları duvarlara çoğaltılmıştır. MÖ 1235 MÖ 1000 Bronz Tablet Çorum Boğazköy (Hattuşa), M.Ö. 1235 Hattuşa da 1986 yılı kazılarında ele geçen Hitit çivi yazısıyla yazılmış olan bu belge, Anadolu da bulunmuş tek bronz tablettir. M.Ö. 2000-1000 yıllarındaki Anadolu nun tarihi coğrafyasına ışık tutmaktadır. Hitit Büyük Kralı IV. Tuthaliya ile Tarhuntaşşa Ülkesi Kralı Kurunta arasında M.Ö. 1235 de yapılmış bir antlaşmadır. Mısır da 18. Hanedan (Amarna) Döneminde, günümüzden 3000 yıl önce, papirüslere yazılıp resimlenen Ölünün Kitabı ndan bir sahne. Tarihte ilk kağıt, Mısır da papirüs bitkisinin ince yapraklarından yapılmıştır. Yan yana getirilerek, ağırlık altında bekletilip, parlattıktan sonra bunlara hiyeroglif yazı yazılırdı. Eski Mısır da geliştirilen hiyeroglif 12

MÖ 3500-1880 MÖ 1600 Çivi yazısıyla bir mektup ve zarf. (MÖ 1900) Sümerler, kil tablet ve silindirlere kazınan çivi yazısını bulmuşlardır. Kurutulan silindiri, yaş tabletler üzerinde yuvarlayarak bir çeşit imza ve çoğaltım tekniği geliştirmişlerdir. Bu da ilk baskı tekniği sayılabilir. Tarihteki ünlü Hammurabi Kanunları (MÖ 1930-1880) Akat dilinde, taş üzerine çivi yazısıyla yazılmıştır. Fenike alfabesiyle yazılmış bir tablet. 6000 yıllık süreçte Anadolu ve Mezopotamya da (MÖ 3500-1880) küçük mühür silindirler ve çivi yazısıyla hazırlanmış küçük zarflar, grafik çoğaltımların üç boyutlu ürünleridir. Bilinen ilk alfabe MÖ 1600. yy. da Fenikeliler tarafından icat edilmiş ve kullanılmıştır. MÖ 1000 MÖ 300-200 Eski Krallık Dönemindeki mezarlarda bulunan hiyeroglif kabartmalar. İlk Yunan alfabesi Altaylarda, Pazırık Kurganı ndan çıkarılan halıdan bir kesit. Halılar üzerindeki motiflerden bir tanesi (üstte solda). yazı, canlı ve cansız varlıkların stilize edilmiş biçimlerinden oluşur. Bu yazı tekniği, nesnelerin kolay ve anlaşılır biçimde sembollere dönüştürülmesidir. İlk kitap basım işlemi MÖ 868 de Çin de yapılmıştır. MÖ 300-200 döneminden günümüze ulaşan Pazırık Kurganı ndan çıkan eşyaların üzerindeki şekiller Türklerde grafik sanatların başlangıcına ışık tutmaktadır. 13

MÖ 200 4.yy. Taş tabletlerdeki Li üslubu yazılar, kare biçimli ve kalın hatlıdır. MÖ 200 de Çin de baskı işlemleri kullanılmaya başlanmıştır. Çin in önemli kişilerini belgelemek amacıyla taş ve sert tahta kalıplar üzerine oyulmuş, yüksek baskı biçiminde mühürler kullanılmıştır. Çin, grafik sanatlar tarihinde önemli bir yere sahiptir. Çin alfabesindeki her şekil bir harfi değil, bir sözcüğü ifade eder. Roma İmparatorluğu nda küçük harflere geçişin sağlandığı Uncial yazısı. Önceleri büyük harflerin (Üstte solda - MÖ 112-113 yılları arasında kazınan Trajan Sütunundaki Roma Kapital yazısından bir bölüm) kullanıldığı Roma İmparatorluğu nda Uncial yazısı ile küçük harflere geçiş olmuştur. 15.yy 16.yy 18.yy Gutenbeg in (Yohan Gutenberg in) harf döküm sistemi. Albrecht Dürer in (Albrıt Dürer) ağaç baskı tekniğiyle yapılmış bir kitap illüstrasyonu. Tipografi tekniğinin geliştirilmesi, Johannes Gutenberg in (Yohan Gutenberg in) baskıyı geliştirmesi. (15. yy.) Kanuni Sultan Süleyman ın Tuğrası. Osmanlı İmparatorluğu nda padişah tuğraları grafik sanatlar açısından önemli bir yere sahiptir. Robert Thorne (Rabırt Törn), kalın hatlı ilk yazılar. Endüstri ve Fransız Devrimlerinin güçlü etkileri, kitap ve diğer yayınların üretimi, basım alanında grafik tasarımın önemini artırmıştır. Günümüz (20.yy.) 1 Kasım 1928 tarihli Harf Devrimi nden sonra Başöğretmen Gazi Mustafa Kemal Kayseri de halka Latin alfabesini tanıtırken (20 Eylül 1928) TRT ve Ziraat Bankası amblemleri. Selahattin Sönmez ve İhap Hulisi ye Afiş Tasarımı ödülünü kazandıran tasarım. Sadık Karamustafa, Barış ve Dostluk Afiş yarışması 1.lik ödülü, 1982. Grafik tasarımında son aşama, tasarımların dijital ortamlarda gerçekleşmesidir. Bilgisayar destekli tasarımlar, yazılım 14

8.yy. 8.-9.yy. 13.yy 1896 yılında ortaya çıkarılan Orhun Yazıtları, Göktürklerin ünlü hükümdarı Bilge Kağan döneminden kalmıştır. Orhun Yazıtları, Göktürklerin ünlü hükümdarı Bilge Kağan devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaştır. Bunlardan 716, 732, 735 yıllarında dikilen üçü çok önemlidir. Kûfi yazısıyla yazılmış bir Kur an sayfası, 8.-9. yy. dolayları. Kûfi yazı, dik, yalın ve köşeli harflerle yazılan, Arapça hat sanatında yaygın olarak kullanılan bir yazı türüdür. 1260 yılında Selçuklu Veziri tarafından yaptırılan ince minareli medrese İnce Minareli Medresesi giriş kapısı üzerine kazınan yazı ve süslemeler, Selçuklularda yazı sanatının ulaştığı düzeyi göstermektedir. 19.yy Joseph Niepce (Yosep Nipce), fotolitografik baskı,1822 Louis Jacques Daguerre (Luis Jak Döger), Paris Bulvarı 1830 Ottmar Mergenthaler (Otmar Mergıntalır) linotipi dizgi makinesinin tanıtımını yapıyor, 1886 William Morris in (Wilyım Moris in) Canterburry (Kantırbur) Efsaneleri adlı kitabından bir sayfa tasarımı, 1896 Fotoğraf ve litografi tekniklerinin bulunuşu, grafik tasarımcılara bütün görsel ögeleri istedikleri gibi kullanabilme özgürlüğü sağlamıştır. Günümüz (21.yy.) Luc Parent (Luk Parent), afiş tasarımı. Rick Eiber (Rik Eyber), afiş tasarımı programlarıyla çok boyutlu ve değişik anlatım olanaklarına ulaşmıştır. Matbaanın gelişiminin Rönesans a ve grafik sanatların tarihi gelişimine etkilerini tartışınız. 15

4) Tolouse Lautrec (Tulus Lotrek), Ambassadeurs afiş 5) Aubrey Vincent Beardsley (Obre Vinsınd Bördsli), Isolde dört renkli gravür, 1899 Sayfadaki grafik çalışma örneklerinden hangisini kendinize daha yakın buluyorsunuz? 3) Gustav Klimt, Secession Sergisi Afişi renkli litografi, 1898. C. GRAFİK SANATLARDA AKIMLAR Bugünkü anlamda grafik sanatların doğuşu, 19.yy. sonu ile 20.yy. başlarında ortaya çıkan ve tüm sanat alanlarını etkileyen sanatsal hareket ve akımlarla olmuştur. Arts and Craft Akımı Endüstri Devrimi nin sanat ve tasarımdaki ticari belirleyiciliğine tepki olarak İngiltere de Arts and Craft Akımı ortaya çıktı. Akımın öncüsü William Morris (Wilyım Moris), ucuz ve kalitesiz kitlesel üretime karşı çıkıyor; daha kişisel ve elle üretilen bir tasarım anlayışını savunuyordu. William Morris, zarif el yazması kitaplar hazırladı, Roman ve Gotik üsluplardan esinlenen yazı karakterleri tasarladı. Art Nouveau Akımı Dekoratif sanat ve tasarım stili olan bu akım, 1890-1910 yıllarında özellikle illüstrasyon, kitap ve afiş alanlarında bütün dünyayı etkiledi. Jules Cheret (Jul Şeret) ile başlayan sanat afiş geleneği Toulouse Lautrec (Tulus Lotrek) ile devam etmiştir. 6) William Morris (Wilyım Moris), duvar kağıdı tasarımı, 1896. 16 7) Alexander Rodchenko (Aleksandır Rodşenko), bebek emziği için afiş tasarımı 8) Alexander Rodchenko (Aleksandır Rodşenko), Suprematist Composition 1918

Modern Sanat ve Tasarım Akımları 20. yy. başlarında ortaya çıkan Kübizm, Fütürizm, Dadaizm, Sürrealizm, De Stijl, Süprematizm, Konstrüktivizm gibi modern sanat akımları, dönemin grafik tasarımını da etkilemiştir. Kübizm, Rönesans sanat geleneğine karşı yeni bir görsel dil geliştirmiştir. Bu akımın habercisi, Pablo Picasso (Pablo Pikasso) nun 1907 de yaptığı Avignonlu Kızlar adlı tablosudur. Fütürist manifesto; bütün sanat dallarının, bilim ve endüstrinin yeni gerçeklerine uymaları gerektiğini savunur. Hız, makine, savaş ve modern yaşantı vb. kavramları yüceltir. Marinetti ve arkadaşlarının tipografi ve imlanın bütün kurallarını alt üst ederek geliştirdiği yeni tipografi anlayışına özgür tipografi adı verilir. Toplumda olumsuz ya da yıkıcı kabul edilen ögeleri, eserlerde kullanarak şaşırtıcı ve protestocu bir anlatım biçimine yönelen Dadacılar, hemen hemen bütün alışkanlık ve geleneklere karşı çıkarak sınırsız özgürlüğü savunmuşlardır. Bu akımın başlıca temsilcileri; Kurt Schwitters (Şivitters), John Heartfield Con Hartfild)ve George Grosz (Corç Kuroz) dur. Sürrealistler; eserlerinde düşlerden, bilinçaltından ve sezgiden yararlanmıştır. Sürrealizmin en çok kullanıldığı alanlar, fotoğraf ve illüstrasyondur. En önemli temsilcileri; Max Ernts (Maks Örnist), Joan (Can) Miro, Rene Magritte (Magrit) ve Salvador Dali dir. De Stijl sanatçıları, ilkel renkler ve basit geometrik biçimlerin ilişkilerini araştırmışlar; form ve renkleri basite indirgemişlerdir. Eserleri; sadece dik açıyla yatay-dikey çizgiler, üç ana renk (mavi, sarı, kırmızı) ve renk sayılmayan siyah, beyaz, griden oluşmaktadır. Önde gelen tasarımcıları; Theo Van Doesburg (Teo Van Dosburk), Vilmos Huszar ve Laszlo Moholy-Nagy (Lazlo Maholi Nagi) dir. Genelde çağdaş malzemeleri kullanan ve geometrik kompozisyon anlayışını benimseyen Konstrüktivizm; geçmişle tüm bağlarını koparmış, endüstriyel malzeme ve teknikleri yücelten bir biçimlendirme çabasındadır. Tatlin in önderliğinde ilk kez mimarlıkta ortaya çıkmışsa da tasarımdan öteye gidememiştir; uygulanmış örneği yoktur. Fakat Konstrüktivist tasarımların çoğu modern mimarlığın gelişiminde etkilidir. Konstrüktivizm, resim ve heykelde çok daha verimlidir. Alexander Rodchenko (Aleksandır Rotşenko)ve El Lissitzky (Lizitki) ünlü Konstrüktivistlerdendir. Serifsiz yazılar, geometrik kompozisyon ve bar adı verilen kalın şeritler, Konstrüktivist grafiğin temel biçimsel özellikleridir. Bauhaus Sanat ve tasarım alanında eğitim vermek için Weimar (Vaymar, 1919) da Walter Grapius (Voltır Gırapiyus) un kurduğu Bauhaus okullarının ortak ilkesi ölü bir endüstri ürününe nefes aldırmak biçiminde özetlenebilir. Bauhaus un amacı, bugünün sanatçısına üst düzeyde bir zanaatçı niteliği kazandırmaktır. 9) Pablo Picasso (Pablo Pikasso), Serbest Kalan Horoz 1944 10) Marcel Duchamp (Marşel Duşamp), Nude Descending a Staircase, No 11) Herbert Bayer, Evrensel Alfabe 1925 12) Fernand Leger, The Bargeman 1918 13) Kurt Schwiltters (Şivitters) - Theo Van Doesburg, Küçük Bir Dada Gecesi 17

14) A.M. Cassandre (Kasandıra), L intrans afış tasarımı, 1925 Fotoğraf ve tipografiyi görsel bir iletişim diliyle kullanan Laszlo Moholy-Nagy, yalın ve işlevsel bir tipografik tasarım anlayışı geliştiren Herbert Bayer ve Joost Schmidt (Yos Şimit), Bauhaus un grafik tasarım alanındaki başlıca temsilcileridir. Post-Modernist Akımlar Post-modernizm, düşünceleri anlatırken doğal biçimleri yalınlaştıran Modernizm ve modern düşünce kültürünün temel kavram ve bakış açılarına karşıdır. Bu akım, grafik tasarım dilinin biçimini ve çağımızdaki görsel iletişimi doğrudan etkilemiştir. Post-modernist tasarımcılar, eserlerinde ileti vermek yerine kendilerini anlatmayı seçmiştir.en önemli tasarımcısı,wolfgang Weingart tır. 16) Max Ernst, Oedipus 1933-1934 Almanya daki Bauhaus okullarının ortak ilkesi olan; ölü bir endüstri ürününe nefes aldırmak sözünü yorumlayınız. 15) Wolfgang Weingart, Didacta Eurodidac afiş tasarımı, 1981 Aşağıdaki görselleri biçim yönünden inceleyiniz. Etkilendikleri grafik sanat akımları hakkında neler söyleyebilirsiniz? Joan Miro, Hand Catching a Bird Laszlo Moholy-Nagy-Theo Van Doesburg, 1925 18

2. TÜRKİYE DE GRAFİK SANATLAR VE GRAFİK SANATÇILARI 1. Göktürk ve Uygur sanatından grafik örnekleri araştırınız. 2. Osmanlı Dönemindeki ilk Türkçe gazetelerin resimlemesini yapan, aynı zamanda pul ressamı Ebuzziya Tevfik hakkında araştırma yaparak eserlerinden örnekleri arkadaşlarınızla paylaşınız. 17) İbrahim Müteferrika, Cihannüma da yer alan dünya haritası 3. Litografi baskı tekniğini araştırınız. Bulduğunuz örnekleri sınıf panosuna asınız. Türklerde grafik sanatların tarihi gelişimi ve günümüzdeki durumu hakkında neler söyleyebilirsiniz. 19) Kültigin Anıtı, Orhun abideleri Türk grafik sanatlar tarihini Orta Asya dan Anadolu ya uzanan bir kültür coğrafyasında ele almak gerekir. Pazırık kazılarında çıkarılan eserler, Uygur ve Göktürk alfabelerinin kalıcı belgeleri Türk grafik sanatlarının başlangıç noktası sayılabilir. Uygurlar, Çinlilerle yazım ve baskı teknikleri konusunda bilgi paylaşımında bulunmuşlardır. Duvar resimlerinin pek çoğu günümüze ulaşmıştır. Baskı alanında da tahta kalıplar kullanmışlardır. Göktürkler in Orhun Yazıtları ve kaplumbağa heykeli üzerine oturtulan 3 m yüksekliğindeki kabartma yazıtlar, Moğolistan dadır. MS 9. yy. da Müslümanlığı kabul eden Türkler, Arap alfabesini kullanmaya başlamışlardır. Selçuklular Döneminde bu alfabeyle taş üzerine kaligrafik kitabeler yazılmıştır. Türk grafik sanatında asıl gelişim, Osmanlı Döneminde olmuştur. Matbaanın ilk kez 18. yy. da İbrahim Müteferrika tarafından kurulduğu bilinmekle birlikte matbaanın tarihi Fatih Sultan Mehmet Dönemine kadar uzanır. Türkiye deki ilk kâğıt fabrikası 1453 te İstanbul un Kâğıthane köyünde kurulmuştur. Kuruluş tarihi bilinmeyen Bursa daki kâğıt fabrikası ise 1520 ye kadar faaliyet göstermiştir. Bu işletmelerin üretimi daha çok hattatların kâğıt taleplerini karşılamaya yönelikti. Matbaanın ilk dönemlerinde basılan ürünlerin tasarımlarını genellikle hattat ve müzehhep denen süslemecileri yapardı. Tüm ürünlerde; başlık, yazı tipi, resim, pul ve sayfa düzenlemeleri meslek erbabı tarafından yapılırdı. Kanuni Sultan Süleyman Döneminde, Enderun mekteplerinde sanata önem verilmiş; İran, Özbekistan ve batıdan getirilen sanatçılar burada öğretmenlik yapmıştır. Bu okulda kitap resimleme ve sayfa tasarım çalışmalarına önem verilmiştir. Kanuni Döneminin ünlü minyatür sanatçısı Matrakçı Nasuh, Anadolu nun birçok kentinin resimlerini yapmıştır. Bu eserler, tarihi belge niteliğindedir. İbrahim Müteferrika, Yirmisekiz Mehmet Çelebizade Sait Efendi ile 1727 de III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa nın desteğiyle ilk baskı tesislerini kurmuştur. Türk grafik sanatı tarihinin modern başlangıcı bu dönem kabul edilir. İbrahim Müteferrika nın bastığı ilk kitaplar; Tarih-i Hind-i Garbi, Cihannüma adlı resimli bir kitap, Latin alfabesiyle basılan Grammaire Turque ve Kitab-ı Lügat-ı Van Kulu dur. 18) Selçuklu tarzı taş üzerine yazı tasarımı, 12. yy. 20) İnce Minareli Medrese, Konya, Selçuklu tarzı taş üzerine yazı tasarımı 21) Matrakçı Nasuh, Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn-i Kanuni nin İran ve Irak seferi sırasında geçilen coğrafyayı (Haliçin iki yakası) gösteren minyatür, 1533-1536 19

İbrahim Müteferrika, basımevi kurulduktan sonra bir kâğıt fabrikasının kurulması için girişimlerde bulunmuştur. 1746 da Yalova nın Elmalık köyü yakınında Yalakabat Kâğıt Fabrikası faaliyete geçti. Bu fabrika, kâğıt üretimini 19. yy. ortalarına kadar sürdürmüştür. Türk grafik sanatlar tarihinin önemli bir aşaması da, tiyatro sanatının gelişmesiyle afişin ön plana çıkmasıdır. Avrupa gazetelerinde varlığını sürdüren karikatür, 19. yy. sonuna doğru Osmanlı daki yerini almıştır. Ayrıca Servet-i Fünun ile Diyojen dergileri de Türk grafik sanatı tarihinde önemli bir yere sahiptir. 24) Büyük Mecmua Dergisi kapak düzeni, 1917 22) İbrahim Müteferrika, Tarih-i Hind-i Garbi illüstrasyon, ahşap gravür Ebuzziya Tevfik in Türk grafik sanatına katkıları hakkında neler söyleyebilirsiniz? 23) İhap Hulusi Görey ile ilgili dergi haberi Kurtuluş Savaşı sırasında Mustafa Kemal, Türk ordusunun moralini yüksek tutmak için basılı ilan ve yayınlar çıkarılmasını istemiştir. Matbaacılık, Türkiye Cumhuriyeti nin kuruluşu ve Latin alfabesinin kabulüyle ülkemizde hızla gelişmeye başlamıştır. Türkiye de grafik tasarım eğitimi 1933 te, Mithat Özer öncülüğünde Güzel Sanatlar Akademisi nin afiş atölyesinde başlamıştır. Akademi; sanat eğitimi, resim, heykel ve mimarlık gibi alanlarda yoğunlaşmıştır. 1957 de İstanbul da açılan Devlet Tatbikî Güzel Sanatlar Yüksek Okulu ise endüstriyel sanatlar ve tasarım alanında uzmanlar yetiştirmiştir. 1982 de çıkan Yüksek Öğrenim Kanunu yla güzel sanatlar ve tasarım alanında eğitim veren Güzel Sanatlar Akademisi ve Tatbikî Güzel Sanatlar Yüksek Okulu üniversite statüsü kazanmıştır. Bazı güzel sanatlar fakültelerinde grafik bölümleri açılmıştır.türk grafik tasarımcıları, 1978 den itibaren grafikerler, Meslek Kuruluşu adı altında mesleki bir yapılanmaya girmiştir; tasarımcı haklarının korunması, ücret belirlenmesi, sergi düzenlenmesi gibi konularda önemli çalışmalarını sürdürmektedir. 1860 ta çıkmaya başlayan ilk Türkçe gazete ve dergileri araştırınız. Bulduğunuz örnekleri sınıf ortamında tartışınız. Panoda sergileyiniz. 25) Sait Maden, İlyada kitap kapağı tasarımı 20 26) Yurdaer Altıntaş, Jean Vigo sergi afişi 27) Mengü Ertel, İsatanbul Festivali afiş, 1972 28) Mesut Manioğlu, BCG afiş

Aşağıdaki grafik tasarım ürünlerini inceleyiniz. Benzerlik ve farklılıklarını boşluğa yazınız. Sait Maden, Gösteri kapak tasarımı İhap Hulusi, Gislaved afiş tasarımı Sadık Karamustafa, Yolculuklar ve Ayinler afiş, 2002 Ebuzziya Tevfik, para tasarımı. Mengü Ertel, 1980 Moskova Olimpiyatları afiş, 1979................................................................................................ Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu amblemi 21

Aşağıda adı verilen sanatçıların grafikle ilgili eserlerinden seçtiğiniz birini arkadaşlarınızla paylaşınız. Küçülterek verilen boşluklara yapıştırınız. Kenan Temizan Mengü Ertel Yurdaer Altıntaş Bülent Erkmen Devrim Erbil Hayati Misman Mesut Manioğlu Sabri Berkel Sadık Karamustafa 22

Aşağıda verilen anıyı okuyarak grafik sanatlar ve eğitim ilişkisini değerlendiriniz. İHAP HULUSİ GÖREY İN ESKİŞEHİR YOLCULUĞU 1920 li yıllardan sonra ülkemizde yeni bir heyecan rüzgârı esmektedir. Büyük Önder Atatürk le başlayan yenileşme çabaları her alanda görülmektedir. Güzel yurdumuzu işgal eden yabancı güçler kovulmuş, Cumhuriyet ilan edilmiştir. 1930 yaz aylarıdır. Ulu Önder Atatürk, yurt gezilerinden birinde, Eskişehir dedir. O yıllarda afiş alanında Almanya da eğitim gören İhap Hulusi iyice ünlenmiş ve birçok kurumun afişi onun elinden çıkmıştır. O günkü afiş siparişlerini gece geç saatte bitirmiş, atölyesi yanındaki yatak odasında derin uykudadır. Sabahın ilk ışıklarıyla güneş yüzünü göstermeye başlarken kapı tokmağı hızla birkaç kez çalınır. İhap Hulusi uykudan zar zor uyanır. Kim o! Tok bir ses: Kapıyı açar mısınız? Uykulu gözlerle açar. Karşısında iki polis durmaktadır. Şaşırmıştır, bir anlam veremez. Polislerden biri, Cumhurreisimiz sizi istiyor, beyefendi, der. Resmî plakâlı bir otomobille doğruca Haydarpaşa Garı na götürülür, bir polis eşliğinde trenle Eskişehir e doğru yola çıkar. Kısa bir yolculuktan sonra kendini Büyük Önder Atatürk ün huzurunda bulur... Gazi yi o güne dek halkın arasından, otomobille geçerken ancak bir iki kez görmüştür. Gel bakalım üstadım, der Gazi. Araştırdım, memleketin bütün afişlerini sen yapıyormuşsun, usta sanatkârmışsın. O yüzden seni buraya çağırdım, der. O sıralarda ülkede okuma yazma seferberliği başlatılmış, hızla sürdürülmektedir. Ama kitlelere; okullarda, kışlada, evde yeni yazıyı öğretmek ancak alfabeyle gerçekleşebilirdi. Bunu da en güzel, ünlü afiş sanatçımız İhap Hulusi yapabilirdi. Ulu Önder, İhap Hulusi den sevimli bir alfabe kapağı yapmasını ister. Hatta küçük Ülkü ile poz bile verir. Kapağın sevimli olmasını özellikle tembih eder. İhap Hulusi eskizler alır, saygıyla huzurdan ayrılır. Birkaç gün sonra alfabe kompozisyonunu hazırlayıp yaveriyle, Atatürk e ulaştırır. Beğenilmiştir. Takdirnameyle ödüllendirilir. Böylece yeni Türk harfleriyle basılan ilk alfabenin kapağı hazırlanmış olur. Yrd. Doç. Yaşar Serin den alınmıştır. İhap Hulusi. Alfabe, Kapak Tasarımı İhap Hulusi. İhap Hulusi, Köy Halk Kıraatı kitap kapağı İhap Hulusi, Bursa afiş tasarımı İhap Hulusi, afiş tasarımı 23

3. GRAFİK SANATLARIN DİĞER SANAT DALLARIYLA İLİŞKİSİ 1. Çeşitli sanat alanlarında verilen grafik sanat ürünlerine örnekler araştırınız. Bulduğunuz ürünlerden bir dosya hazırlayınız. Sinema, opera, tiyatro vb. afiş tasarımları, kitap, CD kapağı tasarımları, televizyon program ve reklamlarında kullanılan grafik tasarım unsurlarına örnekler verebilir misiniz? Grafik sanat ürünleri incelendiğinde edebiyat, tiyatro, sinema, opera, bale vb. sanat dallarıyla etkileşimde olduğu görülür. Bununla birlikte her sanatsal ürünün diğer sanat dallarıyla ilişkisi vardır. Grafik sanatlarda üretilen her tasarım, çoğaltım teknikleri kullanılarak diğer sanatlarda ve farklı alanlarda görsel iletişim amacına hizmet eder. Aşağıdaki grafik ve resim sanatı örneklerini kompozisyon, renk, doku ve diğer tasarım ögeleri açısından inceleyiniz ve sonucu özetleyiniz. Değerlendirmelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. William Morris (Vilyım Moris) Piet Mondrian (Piet Modria) Otto Eckmann (Otto Ekmın) Salvador Dali Amedeo Modigliani (Amedo Modigliyani) Milton Glaser (Milton Glesır) Jean Carlu (Cin Karlo) Rene Magritte (Rin Magrit)......... 24

Aşağıdaki görselleri inceleyerek grafik sanatların diğer sanatlarla ilişkisi hakkındaki düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşıp noktalı yerlere yazınız. Edebiyat;................................. Tiyatro;................................. Sinema;................................. Müzik;................................. Bale;................................. Fotoğraf;................................. Endüstriyel Tasarım;.............................. Opera;................................. 25

ÇENGEL BULMACA Aşağıdaki soruları, soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmak üzere uygun kutucuklara cevaplayınız. 26

KELİME BULMACA Harf kümesinin içinde yatay, dikey ve çapraz olarak yer alan aşağıdaki kavram ve terimleri bulunuz. 27

Aşağıdaki soruları cevaplayınız. 1) Aşağıdakilerden hangisi yazı, resim ve fotoğrafla geniş halk kitlelerini hem bilgilendiren hem de estetik açıdan eğitmekte etkin rol oynayan sanat dalıdır? A) Heykel B) Grafik Tasarım C) Resim D) Tiyatro E) Müzik 2) Aşağıdakilerden hangisi grafik sanatların gelişiminde daha etkili olmuştur? A) Yazı B) Elektrik C) Matbaa D) Radyo E) Televizyon 3) Grafik sanatların gelişiminde etkisi görülmeyen sanatsal anlayış aşağıdakilerden hangisidir? A) Klasizm B) Art Nouveau C) Arts and Crafts D) De Stijl E) Bauhaus 4) Atatürk ün emriyle yeni Türk alfabesinin tanıtım çalışmalarını yapan grafik sanatçımız kimdir? A) Murat Dorkip B) Aydın Erkmen C) Mesut Manioğlu D) Mengü Ertel E) İhap Hulusi 5) Aşağıdakilerden hangisi grafik tasarım alanlarından biri değildir? A) Kitap tasarımı B) Tipografi C) Afiş tasarımı D) Çevre tasarımı E) Logo ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Grafik sanatlar hakkında Bu bölümde grafik sanatlarla ilgili Neler biliyordum? Neler öğrendim? Neleri kavrayamadım? Kavrayamadıklarımı nasıl öğrenebilirim? 28

GRAFİK RESİM ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ Konular Geometrik Şekillerle Grafiksel Kompozisyonlar Nokta, Çizgi ve Leke İle Grafiksel Düzenleme Obje Etüt Çalışmaları Grafiksel Soyutlama 29

2. ÜNİTE: GRAFİK RESİM ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ Grafik tasarım uygulamalarında ünitede bilgi notu içeriğinde verilen öge ve ilkeler kullanılmalıdır. Grafik tasarım öge ve ilkeleri, tüm tasarımlarda yol göstericidir. 1. GEOMETRİK ŞEKİLLERLE GRAFİKSEL KOMPOZİSYONLAR GRAFİK TASARIM ÖGELERİ İllüstrasyon Stilizasyon Deformasyon Soyutlama Ex-libris Bir grafik tasarım ürününü oluşturan ögeler 1. Geometrik form kullanılarak yapılmış tasarım örneklerini veya belgelerini sınıfa getirerek arkadaşlarınızla paylaşınız. 2. Grafik tasarım ürünlerinde geometrik ögeleri kullanan sanatçıları araştırınız. ÇİZGİ RENK DOKU ÖLÇÜ TON YÖN BİÇİM Doğada her şey küreye, koniye ve silindire dayanır. Paul Cezanne (Pol Sezan) özdeyişini yorumlayınız. Çizgilerin nasıl kullanılacağı objenin çizimine başlarken fark edilir. Sanat eserlerinde her zaman şekil verme endişesi söz konusudur. Yapılacak çalışmada konu veya obje olmasa da şekil daima vardır. Çevremizde canlı veya cansız her nesnenin bir şekli vardır. Çizim yaparken oluşan şekiller, birbirleri ve çevreleriyle bir bütünlük sağlayarak objenin hacmini oluşturur. Tüm şekiller, bütünün parçaları gibi farklı büyüklük ve formdadır. Kişi veya objeye benzemeyen daire, kare vb. soyut şekilllerin sınırsız kullanımıyla farklı kompozisyonlar oluşturulabilir. Geometrik formlarla kompozisyonlar hazırlayınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kağıdı, geometrik formlar, guaj boya. Geometrik formlarla yüzey düzenlemesi yapmak için bunları daha net algılamak gerekir. Geometrik objeleri, değişik görüntüler oluşturacak biçimde farklı yönlerde yerleştirerek birkaç eskiz çalışması yapınız. Melike Yılmaz, Geometrik formlarla yapılan eskiz çalışmaları öğrenci projesi ÇİZGİ Çizgi, mağara resimlerinden bu yana görsel iletişimde büyük rol oynamıştır. Grafik tasarımda birlik ve dengenin temel ögesi çizgidir. Doğadaki her varlık, tasarım açısından bir çizgi olarak ele alınırsa nesnenin ayıklama, sadeleştirme ve stilizasyon gibi tasarım ögelerini çizgi üstlenir. Tasarımda çizgiyi kullanırken çizginin neyi simgelediği bilinmelidir. Çizgiler; düz-kıvrımlı, kalın-ince, sürekli-kesik, keskin olabilir. Karakter ve konumlarına göre bazı mesajlar iletirler. Yatay çizgi: Ufuk çizgisine paraleldir, durgunluk, sükûnet ve durağanlık ifadesi verir. Düşey çizgi: Saygınlık, keskinlik ve kararlılık ifade eder. Diyagonal çizgi: Canlılık ve hareket ifadesi verir. Kıvrımlı çizgi: Zarafet ifadesi verir. 30

TON Ton, en önemli tasarım ögelerinden biridir. Tasarımcı ve sanatçılar, vurguyu artırmak, ilgi merkezi, görsel hiyerarşi ve derinlik hissi yaratmak ve objelere üç boyutlu bir izlenim kazandırmak için ton değerini kullanırlar. Bu tür çalışmalarda, genel anlamıyla zıtlık oluşmaktır. Bir yüzeyden yansıyan ışık miktarı, onun ton değerini belirler. Ton değeri, genellikle beyazdan siyaha doğru sıralanır. Eskiz çalışmalarından birini seçerek kara kalemle etüt ediniz. Elde ettiğiniz geometrik formlarla siyah, beyaz, gri değerlerde bir kompozisyon oluşturunuz. Renk uyumlarına dikkat ederek benzer kompozisyonları renkli de çalışabilirsiniz. Melike Yılmaz, Geometrik formlarla yapılan etüt, öğrenci projesi 29) Raphael Sanzio (Rafael Sanziyo), Desen çalışması Tasarımda grinin tonları ve siyah kullanılır. Koyu-açık değerlerle kâğıt üzerinde hacim etkisi yaratılır. Melike Yılmaz, Geometrik formlarla yapılan yüzey düzenlemesi öğrenci projesi 30) Ömer Faruk Boyacı, Yüzey düzenleme çalışması öğrenci projesi RENK Tasarımın yapı taşlarından biridir. Güneşin olmadığı yerde ışıktan, ışığın olmadığı yerde renkten söz edilemez. Işığın nesneye düşmesiyle nesnenin molekül yapısı en çok hangi rengi barındırıyorsa o rengi yansıtır ve nesne, içindeki diğer renkleri yutar. Renk, fizik kurallarına göre ışık denetiminde enerjinin yayılımı, dağılımı ve ışık 31) Hatice Köfteci, Renkli geometrik düzenlemeler öğrenci projesi 31

dalgalarının frekansıyla ortaya çıkar. Renk diski; altı standart renk (sarı, yeşil, mavi, mor, kırmızı, turuncu) le bu altı rengin arasındaki diğer altı renk olmak üzere on iki renkten oluşur. Diğerleri birbiriyle armoni oluşturan renklerdir. Grafik tasarımcısı, renk çalışmalarında tasarımın etkisini artırmak için zıt renkleri bir arada kullanır. 33) Josef Albers (Yosef Albırs), Kare ye Saygı Rengin üç boyutu vardır: 1. Uzunluk (Rengin Türü): Renkleri tanımlamada kullandığımız terimlerdir, sarı, mor vb. 2. Genişlik (RenginTonu): En önem- li ögedir. Bir rengin açıklık ya da koyuluk derecesidir. 34) CMYK renklerin ton geçişleri. 32 32) Geometrik biçimlerle renkli kompozisyon. 3. Derinlik (Rengin Yoğunluğu): Rengin parlaklığıyla ilgilidir. Yoğun renkler, parlak renklerdir. Bir tasarımcı, çalışmalarında renk tercihi yaparken insan psikolojisine

etkisini göz önünde bulundurmalıdır. Sıcak renkler (kırmızı, turuncu, sarı), izleyeni uyarır ve neşelendirir. Soğuk renkler (yeşil, mavi ve mor) ise yatıştırıcı ve dinlendiricidir. Her rengin hem soğuk hem de sıcak çeşitlemesi yapılabilir. 37) Renk tonlamalarıyla yapılan geometrik uygulamalar. 35) Öğrenci çalışması. Örneğin; kırmızı sıcak bir renktir ama içine biraz mavi katıldığında daha soğuk bir renge dönüşür. Her renk, psikolojik bir mesaj iletir. Yeşil; huzur, mavi; rahatlık, sarı; içtenlik, sağlık ve iyimserlik, kırmızı; tutku, şiddet ve cesaret, turuncu; sıcaklık, neşe, enerji, güç, bilim ve uygarlık, mor; melankoli, hayal gücü vb. kavram ve duyguları çağrıştırabilir. 36) Öğrenci çalışması. İç mimarlar, sıcak renklerin bir mekânı olduğundan daha küçük, soğuk renklerinse daha büyük gösterdiğini göz önünde bulundurur. Grafik tasarımcısı, renk seçiminde şunları göz önünde bulundurmalıdır: 1. Rengin kültürel çağrışımı. 2. Hedef kitlenin renk seçimi. 3. Firma veya ürünün karakteri ve kişiliği. 4. Tasarımdaki yaklaşım biçimi. Renk, yaratıcı düşüncenin temelini oluşturur ve bütün tasarım bunun üzerine kurulabilir. Ürüne bir kişilik kazandırmaya ve mesajın daha etkili verilmesine yardımcı olur. 39) Vladimir Chaika (Çayka), Logo çalışması ve logodaki geometrik ögelerin farklı yorumu 1991 38) Farklı kompozisyonlarda geometrik uygulama. 33

2. NOKTA, ÇİZGİ VE LEKE İLE GRAFİKSEL DÜZENLEMELER 1. Nokta, çizgi ve lekenin yüzey üzerindeki etkisini (azlıkçokluk, koyuluk-açıklık, büyüklük-küçüklük, sıklık-seyreklik vb.) gösteren eser örnekleri araştırınız. Araştırdığınız eserlerdeki nokta, çizgi ve lekenin yüzey üzerindeki etkisi sizde ne tür duygu ve çağrışımlar uyandırıyor? A. NOKTAYLA GRAFİKSEL DÜZENLEMELER Tasarım ögelerinin en önemlisi nokta; büyük, küçük, planlı, dağınık, koyu, açık ve daha farklı biçimlerde kullanılabilir. İki çizginin kesişmesiyle oluşan nokta, dinamik bir sanat ögesidir. Noktalar yan yana geldiğinde düz bir çizgi, dairesel bir düzlemde bir araya geldiğinde büyük bir nokta, dağınık kullanıldığındaysa açık-orta tonlarda yüzeyler oluşturur. Büyüyüp sıklaştıkça açık-orta tonlardan koyu tonlara geçer. Noktayla kompozisyonda ritim oluşturulabildiği gibi karmaşık düzenlemeler de yapılabilir. 40) Piet Mondrian (Piyet Modriyan), Üç Renk Renk, ürünün çekiciliğini ve vurgusunu artırır; siyah-beyaza oranla kaliteyi daha iyi yansıtır. Siyah-beyaz bir tasarım, tek renkli baskı gerektirir. Basım sektöründe genellikle beyaz kâğıt kullanılır. Bu nedenle beyaz, ayrı bir renk olarak basılmaz ve kâğıdın beyazlığından yararlanılır. Bu da üretim maliyetini düşürür. Sarı (limon sarısı), magenta kırmızısı (saf kırmızı), cyan mavisi (gökyüzü mavisi) kullanarak üç renkli baskı tekniğiyle bütün renk tonları elde edilebilir. Noktayla kompozisyon düzenlemeleri yapınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kağıdı, obje, mürekkepli kalem. Kompozisyon düzenlemesi için bir obje seçiniz. Objeyi kara kalemle etüt ediniz. Daha sonra obje etüdündeki ton değerlerini dikkate alarak ışığın yoğun olduğu yerlerde hafif ve seyrek, gölgeli yerlerde sık ve kuvvetli noktalarla çalışmanızı tamamlayınız. Çalışmanızdan bir kesit alarak yüzey düzenlemesi yapınız. 41) Ayhan Özgür, Renkli obje etüdü öğrenci projesi CMYK, baskıda dört temel işlem renginin kısaltmasıdır: Cyan - mavi, Magenta - kırmızı, Yellow - sarı, Key (black) - siyah (anahtar, yardımcı öge). Bu renkler, tram yöntemiyle baskıda kullanılır. Aslında üç temel renk vardır; siyah, bu renklere zorunlu olarak eklenmiştir. Seda Orhan, Nokta çalışmaları öğrenci projesi 42) İlhan Uçar, Renk çemberi 34

Kuramda üç rengin karışımıyla siyah oluşurken uygulamada böyle değildir. Hem üç rengin mürekkebi yeterli renk şiddetini sağlamadığından hem de siyah mürekkep kullanmanın maliyeti daha düşük olduğundan siyah, baskı sistemine eklenmiştir. Her türlü grafik ürünün vermek istediği iletiyi ve bunun gizli enerjisini ortaya çıkarmak, ancak tasarım yüzeyine dengeli serpiştirilmiş renk çalışmasıyla mümkündür. 45) Noktayla açık ve kapalı form çalışması. 46) Noktayla yüzey çalışması. 43) Doku çalışması, öğrenci projesi DOKU Doku, dokunma duyusuyla algılanan ve daha çok yüzeyle ilgili bir tasarım ögesidir. İki tür doku vardır: a) Gerçek Doku Dokununca hissedilen kumaş, ağaç, cam vb. dokular. 47) Noktayla renkli yüzey çalışması, öğrenci projesi 48) Noktayla renkli yüzey çalışması, öğrenci projesi 44) İlhan Uçar, Sonbaharda Yapraklar fotograf, gerçek doku örneği, 2006 b) Görsel Doku Bir kompozisyonun belirli alanları için yapılan çizgi, şekil ve renk düzenlemeleri. Bir yüzeyde tekrarlara dayalı biçimsel bir düzen varsa orada bir doku vardır. Grafik tasarımcının malzemesi kâğıt da farklı dokularda üretilebilir. Sert ve düz, sert ve grenli, yumuşak ve grenli vb. birçok kâğıt türü üretilmektedir. 49) Noktayla renkli yüzey çalışması, öğrenci projesi 35

B. ÇİZGİYLE GRAFİKSEL DÜZENLEMELER Düşünceleri kâğıda aktarmada en basit yol, çizgidir. Görsel anlatımın ilk ögesi olan çizgi, Blake (Blek) e göre resme giden tek yoldur. Çizgi, hem hareketi hem de biçimi oluşturur. Gereğince ve düzenli kullanımı doğal bir ritim oluşturur. Kompozisyonda, esere bütünlük kazandırdığı gibi dengeyi de bozabilir. Kompozisyonun bütünlüğü incelendiğinde çizginin birinci planda olduğu görülür. Tasarım yüzeyindeki bu dokular, optik ve fiziksel etkiyle duyguları yönlendirir. Çizgi çeşitleriyle kompozisyonlar hazırlayınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, obje, mürekkepli kalem. Kompozisyon çalışması için bir obje seçiniz. Seçilen objeyi kara kalemle etüt ediniz. Obje etüdündeki ışık ve gölgeyle oluşan ton değerlerini, ışığın çok olduğu yerlerde hafif ve ince, gölgenin çok olduğu yerlerde kalın ve kuvvetli çizgiler kullanarak objenin formunu ortaya çıkarınız. Çalışmanızın bütününü ya da kesitini kullanarak yüzey düzenlemesi yapınız. 50) Özlem Kocaoğlu, Doku öğrenci projesi Gökçen Başaran, Çizgisel yüzey düzenlemesi için yapılan çalışmalar öğrenci projesi 51) Özlem Kocaoğlu, Doku öğrenci projesi BİÇİM Bir tasarımda biçim, çizgi grubu veya tek bir çizginin dönüş ve kıvrımlarıyla oluşan değişik tonlardaki yüzeylerdir. 52) Rick Eiber (Rik Eyber), sayfa tasarımı. 53) Early Gee (Örli Gi), afiş çalışması 36

ÖLÇÜ Bir tasarım ürünü, farklı ölçülerde ögelerin bir araya gelmesiyle oluşur. Ölçü, tasarımcının isteğine göre değişir. Ölçü büyüdükçe tasarımın etkisi artar ve algılanması kolaylaşır. YÖN Tasarımın ilk çizgisi, bir yüzeyin yatay ve dikey kenarlarıdır ve bunlar kompozisyonu belirler. Görsel ögeler, kenar çizgileriyle aynı yönde yerleştirildiğinde; düzenli ve durağan, açılı yerleştirildiğindeyse dinamik ve enerjik bir yapı oluşturur. 54) Muharrem Mantar, Bilişim 03 afiş Tasarımı 57) Mehmet Karaaslan, Çizgisel yüzey düzenlemesi için yapılan çalışmalar öğrenci projesi Bir yüzey, yatay ve dikey eksenlerle bölündüğünde, kesiştikleri geometrik merkez, odak noktasını oluşturur. Oysa insan gözünün algıladığı merkez, kesin olarak ölçülemese de tasarımdaki merkezin biraz üzerindedir. 58) Düz çizgiyle kompozisyon çalışması, öğrenci projesi 55) Hans Wolf (Folf), Saito afiş çalışması 59) Devamlı çizgilerle natürmort çalışması 56) Monica Waalwijk de Carwalho(Monika Valvik de Karvalo), TQM afiş 60) Kesik çizgilerle obje etüdü 37

İnsanın görme duyusunun izlediği yol, grafik tasarımları biçimlendiren ögelerden biridir. Tasarım yüzeylerinin iki boyutluluğu, durağan olduğu anlamına gelmez.göz, tasarımın farklı odak noktalarına takılarak yüzeye bir enerji kazandırır. Yazı batı kültüründe sol üstten, sağ alt köşeye doğru yatay ve çizgisel bir yön izler. Bu nedenle tasarımın sol üst köşesine yerleştirilenler, dikkati ilk çeken ögelerdir. Gözün izlediği hareket yönü, grafik tasarım yüzeylerinin düzenlenmesinde temel ölçütlerinden biridir. Tasarımcı, iletisi doğrultusunda bir yön belirler. 61) Çizgiyle kompozisyon çalışması. Öğrenci projesi. 63) John Clark (Con Klark), 4 Pictures afiş çalışması GRAFİK TASARIMIN İLKELERİ Tasarım oluştururken grafik tasarım ögelerinin nasıl kullanılacağını belirleyen temel ilkeler vardır. Bunlar görsel sanat ve tasarım dallarındaki ortak ilkelerdir. Bu ilkelerin sayısı tasarımın nitelik, üslup ve anlatım biçimine 38 62) Devamlı çizgilerle obje etüdü. 64) Lazslo Moholy Nagy (Laslo Moholi Nagi), 19 1921

bağlı olarak değişir. Başarılı ve nitelikli bir tasarımcı olmak için, tasarım ilkelerini bilmek ve gerektiğinde kullanmak çok önemlidir. Algı, temel olarak şeklin (objenesne) zemin (fon)den ayırt edilmesini sağlar. Göz ve beyin, bir nesneyi algılamak için çevresinden ayırmaya çalışır. 67) Mehmet Karaaslan, Düz Çizgiyle kompozisyon çalışması öğrenci projesi 65) Escher (Eşer) Bir kitap sayfasına bakıldığında göz; harf, sözcük ve satırları yani şekil, obje, zemin ve fonu ayırt eder. Şekil ve zemin, bazen pozitif-negatif durumda da olabilir. Bu konudaki en başarılı örnekler, Hollandalı ressam-grafik sanatçısı M. C. Escher (Eşer) in yapıtlarıdır. Tasarımın beş temel ilkesi vardır: DENGE ORANTI VE GÖRSEL HİYERARŞİ 68) Melek Çavuş, Çizgilerle peyzaj kompozisyonu öğrenci projesi GÖRSEL DEVAMLILIK VURGULAMA BÜTÜNLÜK DENGE Tasarımda denge, kullanılan görsel ögelerin (çizgi, ton, renk, doku, biçim, ölçü, yön) yerleştirilmesiyle oluşur. Her tasarımda bir hareket vardır. 69) Suna Başaran, Çizgilerle renkli araştırmalar öğrenci projesi 66) Isidro Ferrer (İsidro Ferer), Capricos kitap kapağı, 2000 39

C. LEKEYLE GRAFİKSEL DÜZENLEMELER Leke, yüzeyden farklı renk ve tondaki daha küçük yüzey olarak tanımlanabilir. Grafik tasarım ve sanatsal çalışmalarda leke; açık-koyu, siyahbeyaz şeklinde olabilir. Grafik tasarımda önemli olan lekeyi oluşturan konturun belirlediği şekil ya da harekettir. Leke yüzeyi siyah-beyaz bırakılabileceği gibi geçişli, tonlu ya da noktalı olabilir. Lekeyle kompozisyonlar hazırlayınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, obje, mürekkep, guaj boya, fırça, palet. Kompozisyon çalışması için bir obje seçiniz. Objeyi kara kalemle etüt ediniz. Daha sonra obje etüdündeki ışık ve gölgeyle oluşan ton değerlerini, boyayla renklendiriniz. Çalışmanızın bütünü ya da kesitiyle yüzey düzenlemesi yapınız. Hareketi oluşturan ögeler (resim, tipografik düzenleme, fotoğraf, illüstrasyon vb.), tasarım yüzeyine dengeli biçimde dağıtılır. Tasarımda form, hareket, renk, açık-koyu değerler kendini gösterebilir. Bir tasarım, iki farklı denge sistemi içinde düzenlenebilir: 1. Simetrik Denge Simetri sözcüğü, iyi orantılanmış, dengelenmiş parçaların oluşturduğu genel yapı ve hayali bir çizgi ya da düzlemle ayrılmış iki yönlü biçim benzerliği anlamlarında kullanılır. İnsanın anatomik yapısı dikey olarak ortadan iki eşit parçaya ayrıldığında sol ve sağ tarafta aynı kol ve bacaklar, yüzde; gözler, kulaklar eşit uzaklıktadır. Bunlar birbirlerine optik ağırlık merkeziyle bağlıdır. Kompozisyonlarda da simetrik denge bu şekilde kurgulanır. Ahmet Söyler, Lekeyle kompozisyon çalışması öğrenci projesi 70) Walter (Voltır) Negro, El Asesino Casual poster, 2001 71) Thomas Mayfried (Tomas Mayfrid), poster, 1998 40

İzleyicinin gözünde estetik bir etki bırakmasına rağmen simetrik dengenin tekrarlanması sıkıcı olabilir. 2. Asimetrik Denge Asimetrik dengede birbirine benzemeyen görsel ögeler, dinamik olarak düzenlenir. Asimetrik dengedeki optik ağırlık merkezi, simetrik dengede olduğu gibi geometrik merkezde değildir. Estetik açıdan gözün belirlediği konumdadır. Asimetride, büyük yazı ve görsel ögeler, küçükleri ezmesine rağmen yine de sayfada bütünlük egemendir. ORANTI VE GÖRSEL HİYERARŞİ Orantı Eski Yunan filozofu Euclid (Öklit), altın orana göre bir dikdörtgenin üçte ikilik bölümünden yukarı doğru bir çizgi çıkıldığında geriye kare kaldığı yargısına varmıştır. Buna altın kesit ya da altın oran adı verilir. Eski Yunanlılar, altın oranın ipuçlarını doğada bulmuştur. Bitkiler dünyasında (yapraklar, çiçekler, dallar) ve birçok canlı organizmada altın orana rastlanır. Kübist ressam, ünlü mimar ve şehir planlamacısı, Le Corbusier (Lö Kurbiye) de yapıtlarında altın oran ilkesinden yararlanmıştır. Bir çizgi, herhangi bir yerinden ikiye bölündüğünde; küçük parçaların büyüğe oranı, büyük parçanın bütüne oranına eşittir. biçiminde açıklanan altın oran, sayısal olarak 3/5, 5/8, 8/13 vb. oranlarla gösterebilir. 72) Le Corbusier (Lö Kurbiye), Modulor kitaptan alınan bir orantı sistemi Grafik tasarımın farklı alanlarında zaman zaman başarılı kare tasarımlar (plak kapakları, 6x6 cm dia pozitif fotoğraflar) yapılmış olmasına rağmen ölçülerde eşitlikten uzaklaştıkça tasarımda daha iyi sonuçlara ulaşılır. Görsel ögelerin orantı ilişkilerine göre, bir ölçünün diğerine eşit olduğu tasarımlar tekdüze görünür. İlayda Aygar, Leke çalışması. Obje etüdünden yola çıkarak yapılan yüzey düzenleme çalışması öğrenci projesi 41

3. OBJE ETÜT ÇALIŞMALARI 1. Çevrenizde çok karşılaştığınız dokusal özelliği belirgin objeler bularak sınıfa getiriniz. Sınıf ortamına getirdiğiniz objeyi şekil, renk doku vb. özelliklerini belirterek arkadaşlarınıza tanıtınız. Grafik tasarım çalışmalarında soyut objeler, gerçek objelerin illüstrasyonlarının stilize edilmesiyle elde edilir. Tasarım öncesi obje etüt çalışması ve kompozisyon düzenlemesi yapınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, obje, mürekkep, guaj boya, fırça, palet. 73) Albüm (CD) kapak tasarımı Görsel Hiyerarşi Hayatın her alanında görsel hiyerarşiye rastlanır. Örneğin; bayram ve resmi törenlerde bürokratların sıralanışı, oturma yerlerinin konumlarına göre belirlenmesi (okul müdürü, müdür yardımcısı, öğretmen, öğrenciler), görsel hiyerarşidir. Bir veya birkaç objeyle natürmort hazırlayınız. Önce kara kalem etüdü ardından da renkli illüstrasyonunu çalışınız. Objelerin geometrik formlarından da yararlanarak yüzeyde bir kompozisyon oluşturunuz. Bu kompozisyonu guaj boyayla renklendiriniz. 74) Emrah Yücel, 42. Altın Portakal film festivali afiş Seda Orhan, Obje etüt çalışmasından yola çıkılarak hazırlanan natürmort öğrenci projesi Tasarımlarda ise ögeleri önem derecesine göre sıralamak gerekir. Dergi ve gazete metinlerinde ana başlık, alt başlık, metin yazısı, fotoğraf ve sonunda da yazarın adı yazılıdır. Bu da bir görsel hiyerarşidir. Görsel hiyerarşi, tasarımda verilmek istenen mesajda vurgulanmak istenen görsel ögelerin ölçülenmesi anlamına gelir. Bazı tasarımlarda fotoğraf öne çıkarken bazılarında tipografik ögeler, renk veya tasarım yüzeyindeki beyaz boşluk öne çıkabilir. Hatta hiyerarşik yapıdaki ögeler çatıştırılarak hareketli tasarımlar elde edilebilir. Bu ögelerden biri boyutuyla diğeriyse rengiyle ön plana çıkabilir. 42

GÖRSEL DEVAMLILIK Grafik tasarımcı, hangi ögelerin görsel devamlılık ve farklılık oluşturacağını belirlemeli ve buna göre bir strateji geliştirmelidir. Yazı ya da imgenin boyut, kompozisyon, renk ve üslup gibi görsel özellikleri devamlılık sağlamak için değişik tasarımlarda yinelenebilir. Okuyucunun gözü, tasarım yüzeyindeki bir çizgi veya kıvrım boyunca hareket eder. Göz, bir ögeden diğerine kesintisiz geçişler yapabiliyorsa devamlılık sağlanmış demektir. Victor Vasarely (Viktor Vasarili) nin Optik Kareler i görsel devamlılığın ustaca sağlanmasına örnektir. Tasarımcı, okurun ilgisini konuya çekerek onu tasarımın labirentlerinde dolaştırarak görsel devamlılığı yaratmak zorundadır. 75) Victor Vasarely (Viktor Vasarili) Görsel devamlılığı sağlamada şu yöntemlerden yararlanabiliriz: 1. Görsel ögeler, gözün normal hareketlerine uyacak biçimde yerleştirilmelidir. 2. Algılama yönü, okurun dikkatini dağıtmayacak biçimde düzenlenmelidir. 76) Christopher Wise (Kristofer Vis), Harvard Business School için yapılan tasarımlar Seda Orhan, Obje etüt çalışmasından yola çıkılarak hazırlanan natürmort ve yüzey düzenlemesi öğrenci projesi 43

78) Michael Rock (Mişel Rak), Vitra s Showroom 2003 3. Göz, alışkanlık gereği soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bir yol izler. Gözün yatay hareketleriyse dikeye göre daha kıvraktır. Ayrıca göz; büyükten küçüğe, koyudan açık tona, renkliden renksize, alışılmamıştan alışılmışa doğru bir algılama sırası izler. Görsel ögelerin biçimleri ve boyutları arasında oluşturulan benzerlikler, tekrarlamalar ve görsel hiyerarşi, devamlılığı sağlamada etkili araçlardır. VURGULAMA Tasarımcı hangi görsel ögeyi (başlık, metin, illüstrasyon, fotoğraf) vurgulaması gerektiğine karar vermelidir. Bundan sonra da, her ögede farklı vurgulama yöntemleri (boyut büyütme, kalınlaştırma, koyu veya canlı renk kullanımı, değişik kompozisyonlar vb.) denemelidir. 77) Gökçen Başaran, Yüzey düzenlemesi için çalışılan natürmort eskizleri ve yüzey düzenleme için seçilen ayrıntı öğrenci projesi 44 79) İlhan Uçar, 5 afiş

80) Michael Rock (Mişel Rak), Architectural Magazine 18. sayı dergi kapağı Tasarımda vurgulamak istediğimiz düşüncenin daha etkili olması için başlık, yazı, fotoğraf, illüstrasyon veya soyut simgelerle odak noktası ortaya çıkarılmalıdır. Tasarımda mesajı odak noktasına koymak, daha etkili ve çabuk algılanmasını sağlar. Bir tasarımda, her şey aynı anda vurgulanmak istenirse odak noktası olamaz. Bu nedenle öncelikle algılanması gereken öge, birden çok olmamalıdır. Vurgulamada; ön plana çıkması gereken ögeyle ikinci planda kalması gereken arasında yön, boyut, biçim, doku, renk, ton ya da çizgi kontrastıyla fark yaratılabilir. Bunlar; zıtlık, yalıtım, konum, birleşme ve olağandışılık gibi yöntemlerle tasarımda vurgu merkezi yaratır. 81) Michael Rock, The Virtual House 20. sayı dergi kapağı, 1997 BÜTÜNLÜK Tasarımın görsel ögeleri, bütünlük oluşturacak biçimde düzenlendiğinde etkili bir görünüm sağlar. Çizgi, 82) Gökçen Başaran, Natürmort çalışmasından yola çıkılarak yapılan siyah-gri-beyaz etkisiyle ve renkli yüzey düzenlemesi, öğrenci projesi 45

4. GRAFİKSEL SOYUTLAMA vdcvssdf fasfsdf sdas safasdf asdaasdfsafsf sdfsdfasdsad sdfsdfsf sdfsf sadfsdf asdasdasdas sdasdsas asdasdasd asdasdasdad asdasdasdas vdcvssdf fasfsdf sdas safasdf asdaasdfsafsf sdfsdfasdsad sdfsdfsf sdfsf sadfsdf asdasdasdas sdasdsas asdasdasd asdasdasdad asdasdasdas 1. Günlük yaşamınızda karşılaştığınız, size bir nesneyi çağrıştıran, sizi bilgilendiren, basit çizgilerle çizilmiş şekiller bularak sınıfa getiriniz. Yandaki grafiksel soyutlamanın hangi objeden yola çıkılarak yapıldığını söyleyiniz. Günlük hayatın her alanında karşımıza çıkan basit çizgilerle çizilmiş soyut şekiller, bir objeden yola çıkılarak hazırlanmış tasarımlardır. Objeden soyutlama, çalışması yapınız. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, obje, mürekkep, guaj boya, fırça, palet, parşömen kâğıdı, ışıklı masa. Bir obje seçiniz, bu objeyi kara kalem etüdünü ve renkli illüstrasyonunu yapınız. Açık-koyunun vurgulanması gereken yerleri mürekkeple belirginleştiriniz. Soyutlaştırdığınız objenin tamamı ya da kesitiyle yüzey düzenlemesi yapınız. 83) Sayfa tasarımında yatay ve dikey eksenler doku, renk, leke, biçim, form, boşluk ve değer vb. ögeler kullanılır. Bu ögeler, tasarım ilkeleri doğrultusunda hareket, denge, ritim, boyut, vurgu, kontrast, tekrar ve çeşitlilik sağlayarak bütünlük oluşturur. Tasarımcı, kompozisyonunda bir arada kullanabileceği ögeleri seçer ve bunları uyum sağlayacak biçimde düzenleyerek ideal bütünlüğü sağlar. Tasarımcı, kompozisyonda belirlediği üç odak noktasındaki birbirinden bağımsız ögeleri birbirine bağlar. Göz, bir yüzeydeki üç ögeyi hayali çizgilerle birleştirerek bir üçgen oluşturur ve tasarımı bir bütün olarak algılar. TASARIMIN GÖRSELLEŞTİRİLMESİ Tasarımın en önemli evresi, görselleştirme süreci dir. Bu sürecin ilk adımı taslak (eskiz) çalışmalarıdır. Yaratıcı düşünceleri yalınlaştırarak aktaran, görsel notlar ya da karalamalardır. Her taslak, zihinsel bir alıştırmadır. Taslak aşaması, tasarım sürecinin belki de en uzun olması gereken evresidir. Taslak çalışmalarında yaratıcılığın bütün sınırları zorlanmalı, çalışmalar belirli bir olgunluğa erişmeden herhangi bir seçme yoluna gidilmemelidir. Taslaklar, görünüm hakkında üretim öncesi bilgi veren ögelerdir. Taslağın genel yapısına karar verilir. Sonra aynı düzenlemeden farklı çeşitlemeler üretilebilir. Doyurucu bir sonuca ulaşana kadar taslaktaki bütün görsel ögelerin yeri değiştirilebilir. 46 Ömer Faruk Boyacı, Bir objenin soyutlaştırılması ve soyut kompozisyonlar öğrenci projesi 84) Vasyl Yermilov (Vasili Yermilof), Relief A 1920

85) Esin Nazlı Çınar, Bir objenin soyutlaştırılması, soyut kompozisyonu ve bir grafik tasarım ürününde kullanılması öğrenci projesi 86) Merve Komar, Bir objenin soyutlaştırılması, farklı kompozisyonlar hazırlanması öğrenci projesi 47

48 87) Derya Karakuş, Bir objenin soyutlaştırılması ve yüzey düzenlemesi öğrenci projesi

88) Seda Akdağ, Bir objenin soyutlaştırılması ve farklı kompozisyonları öğrenci projesi 49

ÇENGEL BULMACA Aşağıdaki soruları, soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmak üzere uygun kutucuklara cevaplayınız. 50

KELİME BULMACA Harf kümesinin içinde yatay, dikey ve çapraz olarak yer alan aşağıdaki kavram ve terimleri bulunuz. 51

Aşağıdaki soruları cevaplayınız. 1) Grafik tasarım sürecindeki ilk adım.... yöntemiyle başlar. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir? A) Uygulama B) Eskiz C) Tasarım D) Karakalem E) Çizgi 2) Aşağıdakilerden hangisi grafik tasarımda geometrik ögelerin kullanılma nedenlerinden biridir? A) Soyutlamanın ilk aşaması olması B) Hacimsel olarak yer kaplaması C) Çizilmesi kolay olduğu için D) Üzerinde kullanılan renk tonlarının kolay fark edilmesi E) Kullanmak istediğimiz için 3) Bir objeden yola çıkarak yapılan çizgisel yüzey düzenleme çalışmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi diğerlerinden daha azdır? A) Sıklık-seyreklik B) Açıklık-koyuluk C) Büyüklük-küçüklük D) Objenin kendisi E) Yön 4) Aşağıdakilerden hangisi bir grafik tasarım ürününün oluşmasında kullanılan ham maddelerden biri değildir? A) Çizgi B) Nokta C) Renk D) Doku E) Bakış 5) Yandaki resim örneğinde uygulanan teknik aşağıdakilerden hangisidir? A) Nokta çalışması B) Çizgi çalışması C) Leke çalışması D) Kara kalem etüt çalışması E) Guaj boya çalışması ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Grafik resim çalışma yöntemleri hakkında Bu bölümde grafik resim çalışma yöntemleriyle ilgili Neler biliyordum? Neler öğrendim? Neleri kavrayamadım? Kavrayamadıklarımı nasıl öğrenebilirim? 52

TİPOGRAFİ Konular Grafik Sanatlarda Tipografi Tipografik Düzenlemeler Tipografinin Reklam Çalışmalarındaki Görsel Etkisi 53

3. ÜNİTE: TİPOGRAFİ Metal harflerle uygulanan dizgi ve baskı ilk kez 13. yy.da Kore de kullanılmıştır. 1450 lerde Johann (Yohan) Gutenberg tarafından yeri değiştirilebilir metal harf kalıplarıyla yapılan yüksek baskı tekniği, tipografik baskı olarak tanımlanmıştır. Basım tekniklerinin gelişmesiyle ivme kazanan tipografi, bir sanat dalı özelliği kazanmıştır. Günümüzdeyse baskı, yazı ile noktalama işaretlerinin sanatsal ve tasarıma dayalı özelliklerini, üretim teknolojilerini içeren bir uzmanlık alanı kabul edilir. Basım sektörünün en temel alanlarından biri olan tipografi, masa üstü yayıncılığının gelişmesi ve kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla her kesimden insanın uğraşı hâline gelmiştir. 1. GRAFİK SANATLARDA TİPOGRAFİ Tipografi Logo Amblem Harf 1. Yukarıdaki kavram ve terimlerin anlamını öğreniniz. 2. Çevrenizde size bir marka ya da ürünü çağrıştıran simgelerle ilgili örnekleri ürün dosyanıza koyunuz. 3. Gazete ve dergilerde karşılaştığınız farklı tipografik tasarımları belirleyerek arşiv hazırlayınız. Bilgisayarda çalışırken en çok kullandığınız yazı karakterleri hangileridir. Harf büyüklüklerini hangi boyutta kullanırsınız. 89) Fenikeliler de A harfinin ortaya çıkışı 90) Eski Yunan ve Roma yazılarının biçimlendiği geometrik yapı 54 Harf ve Tipografi Tipografik düzenlemenin en temel ögesi olan harf; form-şekil anlamına gelen Yunanca typos (tipos) sözcüğünden gelmektedir. Yazmak, çizmek anlamına gelen graphie (grapya) sözcüğüyle birlikte kullanılmasıyla typographia (tipograpya) şeklinde yazılan bu terim, dilimize tipografi olarak girmiştir. Harf, sayı ve noktalama işaretlerinin her biri tipografik karakterdir. 17. yy.dan beri kitap baskı sanatı olarak tanımlanan tipografi, bugün bir eserin sanatsal biçimlendirilmesi anlamına gelir. Buna harf, karakter ve boyutlarının seçimi, dizgi alanının belirlenmesiyle bunların sayfadaki duruşu da dahildir. Grafik iletişim ögelerinden tipografinin ilk işlevi, okunmaya dayanır. Grafik tasarımcısı, tipografık karakterleri düzenlerken görsel malzemeyi en son kullanan okurun algılamasını kolaylaştırmak için tipografi dilini iyi tanımalı ve kullanmalıdır. Günümüzün tipografik karakterleri, el yazılarıyla başlayan uzun bir sürecin ürünüdür. Harfin temeli, çizgisel darbelerdir. Kamış, fırça veya keski gibi yazı araçları, harf biçimlerini doğrudan etkilemiştir. Eski Yunan ve Romalılar, harfleri temel geometrik konstrüksiyonlar üzerinde biçimlendirmiştir. Bütün tipografik karakterler, optik olarak hayali bir yatay çizgi (taban çizgisi-satır çizgisi) üzerine dizilir. Küçük harflerin gövde yüksekliklerini belirleyen orta çizgi ile taban (satır) çizgisi arasındaki uzaklık x yüksekliği olarak adlandırılır, bu da küçük harflerin standart yüksekliğidir.

Harfleri oluşturan ana hatların alt ve üst bitim yerlerinde bulunan tırnak biçimindeki küçük uzantılara serif adı verilir. Harf Formlarının Bölümleri Yüzyıllar boyunca harflerin çeşitli bölümlerini tanımlayan bir terminoloji gelişmiştir. Bu terminoloji, tasarımcı ve tipografların alfabenin görsel uyum veya karmaşıklığını daha iyi yorumlamalarını sağlamıştır. Yazı karakterlerinin temel ayrılık noktası, yapısal özellikleridir. Geometrik alt yapısının yanı sıra çok ince yapısal farklar, yazı karakterini diğerlerinden tümüyle ayırır, basılı sayfa üzerinde farklı bir etki yaratır. Tipografik karakterler et kalınlıklarına göre beş kategoriye ayrılır. 1. Çok ince (extralight) 2. İnce (light) 3. Normal (medium) 4. Kalın (bold) 5. Çok kalın (extrabold) Bu tipografik karakterlerin harf, sayı, noktalama işaretleri ve diğer sembollerden oluşan dizisine font adı verilir. Aynı fontun bütün karakterleri yan yana dizildiğinde, optik olarak eş değer bir yoğunluk ve bütünsellik oluşur. Bir fontun temel ögeleri; büyük harfler, küçük harfler, sayılar, noktalama işaretleri, matematiksel semboller, aksanlar ve logogramlardır. Logogramlar, iki harfin birleşerek oluşturduğu tipografik karakterlerdir. Tipografik karakterler sadece geometrik kriterlere göre tasarlanmaz. Optik sorunlar ortaya çıkabilir. Örneğin yuvarlak harfler veya sivri uçlar, üst çizgi ya da taban çizgisinin dışına taşabilir. 91) Albert Dürer, A harf tasarımı 92) Harf çeşitlemeleri 93) Yazı karakterindeki sivri ve yuvarlak hatlar, üst çizgi ya da taban çizgisinin dışına taşırılır Taban Çizgisi (Baseline): Büyük (majüskül) ve küçük (minüskül) harf karakterlerinin birçoğunun üzerine yaslanmış (oturmuş) göründüğü hayali çizgi. Orta Çizgi (Meanline): Küçük harflerin üstünü yukarı uzantılarından ayıran hayali çizgi. Yukarı Uzantıları (Ascenders): Küçük harflerde x in gövde boyundan yukarı çıkan parçası. Üst Uzanım (Ascent): Harflerin taban çizgisinden itibaren yukarı uzantılarının eriştiği en üst kısım. Aşağı Uzantılar (Descenders): Taban çizgisinden aşağı düşen, küçük harflerin aşağı uzanan parçası. Alt Uzanım (Descent): Harflerin taban çizgisinden itibaren aşağı uzantılarının eriştiği en alt kısım. Kapatılmış Alan (Counter): Harflerin kapalı ya da oyulmuş bölümü. Harf yapıları tarafından kapatılmış boşluk. Tırnak (Serif): Asıl vurgunun sonunda oluşturulan kısa vurgu. Tüm harfler tırnaklı değildir. Küçük Harf Boyu (x-height): Harf yapısının temel ögesidir. Küçük harfin gerçek yüksekliği. Asıl Vurgu (Mein Stroke): Bir harfin temel yapısının ana (belirleyici) vurgusu. Yatay Vurgu (Cross Bar): A,H,T gibi harflerdeki yatay çizgi ya da vurgu. Eğri Vurgu (Bowl): Yuvarlak yapılı harflerdeki eğri vurgulanmış kısımlar. Harf yapılarının ayrıca bitiş (terminal), doruk (apex), çıkıntı (spur), dar geçiş (fillet), şişkinlik (loop) ve bağlantı (link) gibi kısımları da bulunur. (SARIKAVAK, N.K.) 94) Harf yapılarının çeşitli bölümleri. Harf Formunu Oluşturan Temel Ögeler 55

Tipografik Ölçüler Tipografik ölçüde standartlar, Fransız yazı tasarımcısı Pierre Simon Fournier de Jeune (Piyer Forniye dö Jon) un 1737 de punto birimini temel alan ölçü sistemini geliştirmesiyle başlamıştır. Punto, uluslararası geçerliliği olan bir ölçü birimidir. Satır uzunluğu, metin derinliği, ölçmede birim olarak kullanılan kadrat ; on iki puntoya eşittir. Tipografik ögeler arasındaki boşluk (espas)lar, dizgi teknolojisine bağlı olarak değişen birimlerle ölçülür. Tipografide kullanılan boşluk düzeni üç guruba ayrılır: 1. Harf boşluk düzeni 2. Sözcük boşluk düzeni 3. Satır boşluk düzeni 1. Harf Boşluk Düzeni Harfin Geometrik Özellikleri Harf boşluk düzeninde harfin hem geometrik hem de yapısal özelliği belirleyicidir. Doğru sözcük örüntülerini yaratmak için gereken uygun pozitif/negatif, biçim/ alan ilişkisi harfin bu özelliklerine göre belirlenmelidir. Harfin Yapısal Özellikleri Tırnaklı (serifli) harfler, tırnaksızlara göre daha fazla harf boşluğu yaratır. Ancak aynı zamanda harflerin bütünleşmesini de sağlar. Harf boşluğunun ayarı harfin bu yapısal özelliğine göre değişir. Harfler, bir araya getiridiğinde özgün yapıları nedeniyle uygunsuzluk oluşabilir. Her harf, hem bireysel hem de sözcük örüntüsünde bir bütün olarak algılanabilmelidir. Gerekli harf boşluğu ancak eğitimli bir görmeyle belirlenebilir. 95) Çizgisel ölçümlemeyle yapılmış harf boşluk düzenlemesi. 96) Alansal veya değersel yargıyla yapılmış harf boşluk düzenlemesi. 97) Güçlü ve sıkıştırılmış harfler için açık harf boşluk düzenlemesi. 98) Zayıf, genişletilmiş bir fontta sıkışık harf-boşluk düzenlemesi. Kolay algılanabilen sözcükler sizce nasıl tasarlanmalıdır? Alttaki boşluğa yazınız............................ 99) Güçlü, genişletilmiş fontta sıkışık harf-boşluk düzenlemesi. 100) Birbirine daha yakın dizilen tırnaksız (sans-serif) harfler. 101) Harf yapısındaki tırnakların (serif) oluşturduğu uzam. 56

Birimler ve Yazı Karakterleri Karakter, sözcük ve farklı harf yapılarının birbirine göre kapladıkları alan birim olarak tanımlanır. Birim, sayısal değerden çok oransal bir değer olarak ele alınır. Birimi ve onun harf dizgisi ölçülerine nasıl bağlı olduğunu anlamak için öncelikle m (em) yi anlamak gerekir. Eni ve yüksekliği aynı puntoda olan kare biçimindeki kadrata m kadratı adı verilir. Em kare, adını basımcılığın ilk dönemlerinde kullanılan metal parçanın doldurduğu büyük M harfinden almıştır. Em, düşey parçalara bölünerek birimler elde edilir. Bir fontun her bir karakteri, kendine özgü konstrüktif yapısından dolayı farklı genişliklere sahiptir. Bu genişlik farkı birim dizgesi üzerinden ölçülür. Yandaki tabloda Helvetica yazı karakterinin 18 lik bir birim temelindeki dizgi genişlikleri gösterilmektedir. Bu oran-orantı ilişkisi (1/36, 1/64 ya da 1/100 gibi farklı da olabilir), o fontun kullanılacağı dizgi teknolojisinde harf boşluk düzeni işleminin belirleyici ölçüsüdür. 2. Sözcük Boşluk Düzeni 102) Farklı puntolarda m kadrat örnekleri (SARIKAVAK, N.K.) 103) Önde Bodoni (siyah) ve arkada Helvetica (gri) yazı karakterlerinin hem harf ölçüleri ve hem de birim değerlerindeki farklılıkları gözlenebilmektedir. (SARIKAVAK, N.K.) Aşağıdaki paragrafta sözcük-satır boşluk düzeninde oluşan tipografik hata sizce nedir? Bu durumun neye yol açtığını yazınız................... Harf boşluk düzeni gibi sözcük boşluk düzeni de tipografinin en temel uzamsal sorunlarından biridir. Sözcük boşluk düzeni, satır boşluk düzeninden daha fazla olursa gözün algılaması, soldan sağa değil yukarıdan aşağıya yönelir. Satırlarla oluşturulan paragraf ve dizgi sütunlarında yukarıdan aşağıya birleşen beyaz alan akışının yazı lekesini parçaladığı ve böylece sözcüklerin etkin algılanması ve okunmasını engellediği görülür. Bu tipografik bir hatadır ve düzeltilmelidir. Sözcük boşluk düzeni, bu aşamada, hatanın düzeltilmesi açısından, önem kazanır. 104) Yazı karakterini oluşturan harflerin dizgi genişlikleri. (SARIKAVAK, N.K.) Eğer sözcük boşluk düzeni satır boşluk düzeninden daha fazla olursa, gözün algılaması soldan sağa değil yukarıdan aşağıya doğru yönelir. Eğer sözcük boşluk düzeni satır boşluk düzeninden daha fazla olursa, gözün algılaması soldan sağa değil yukarıdan aşağıya doğru yönelir. 105) Sözcük boşluk düzeninin etkileri. 57

Fenike alfabesi, MÖ 1200-1000 yılları arasısında kullanılmıştır. Fenikeliler, Akdeniz kültür coğrafyasında bugünkü Lübnan ve Filistin arasında yaşamış, ticaretle uğraşmış denizci bir halktır. Bu coğrafyadaki diğer uygarlıkların yazısı resimsel imlere (piktografik) dayalıyken Fenike alfabesi, ses ilkesine dayanır. Her im, bir nesneyi ya da soyut kavramı değil, gırtlağın çıkarabildiği bir sesi gösterir. Fenike alfabesi bu nedenle Latin, Arap, İbrani ve Kiril gibi alfabelerin temelidir. 106) Farklı satır boşluk düzeninin paragrafa etkisi. Not: Satır boşluk düzeni kitap genelinde on bir puntoda on üç onda iki (11/13,2) biçiminde dizilmiştir. 3. Satır Boşluk Düzeni Sözcük boşluk düzeniyle satır boşluk düzeni birbirini doğrudan etkiler. Tipografik uzamın üçüncü durumunu oluşturan satır boşluk düzeni sürekli okuma eyleminde dizgi satırlarının en uygun boşluk ilişkisi içerisinde yerleştirilmesi demektir. Satır boşluk düzeni gözün hareketlerini yönlendirir. Satırlar arasında yeterince boşluk olmazsa göz, diğer satırı yakalayamaz ve okuma eylemi kesintiye uğrar. Satır boşluk düzeni satır uzunluklarına da bağlıdır. Dizgilerin punto ölçüleri, satırlar arasına herhangi bir müdahalede bulunulmamışsa (boşluk eklenmiş ya da çıkartılmamışsa) satırlar arası boşluğun metrik karşılıklarını da gösterir. Yazı Karakterlerini Tanımak Harf biçimi (type face), günlük dilde yazı karakteri olarak kullanılır, alfabenin özel bir tasarımını belirtir. Yazı karakterlerinin birbirinden farkı çok azdır, ancak fark yüzey üzerine basıldıktan sonra anlaşılabilir. Bu farklılıklar; yazı karakterinin geometrik alt yapısında olabileceği gibi yapısal özelliklerinin birinde ya da tamamında da olabilir. Her harf biçiminin kimliğini belirten bir adı vardır. Bu ad tasarımcısının (Baskerville, Bodoni, Caslon ve Garamond vb.); bir bölgenin, ülkenin (Berkeley, Americana ve Helvetica vb.) veya yazı karakterinin tasarım temeline ve anlayışına (Futura, News Gothic, Times Roman ve Avant Garde gibi) bağlı bir ad olabilir. Bu ders kitabında metin ve başlıklarda Times New Roman yazı karakteri kullanılmıştır. Önceleri oldukça yoğun çabalarla oluşturulan ve üretilen yazı karakterleri, bilgisayarda çok kısa bir sürede ve son derece kişisel yazı karakteri tasarımlarıyla yapılabilmektedir. 107) Baskerville yazı karakteri. 108) Futura yazı karakteri. 58 109) Americana yazı karakteri.

Tipografik Karakterlerin Sınıflandırılması Tipografik karakterlerin sınıflandırılması, tarihsel oluşum süreci, geometrik özellikleri ve biçimsel özelliklerine göre yapılabilir. 110) Tarihsel oluşum sürecine göre yazı karakterlerinin sınıflandırılması. Eski Biçem Sistemi 111) Eski biçem yazı sistemi Temel geometrik ögeler üzerine yapılandırılan eski biçem sisteminin temel kaynağı, MS 113 de yapılan Roma daki Trajan Sütunu dur. Mermere kazınmış Trajan yazıtı büyük harflerden oluşmaktadır. Bugün kullandığımız Trajan, Gramond gibi yazı karakterleri bu sistem üzerine inşa edilmiştir. Trajan Sütunu. MS 112-113 yılları arasında kazınan Roma daki Trajan Sütunu, temelden 1,15 m yükseklik ve 2,74 m genişlikteki yazıttır. İmparator Trajan ın Germen ve Dacia halklarına karşı savaşlarını anlatır ve SENATVS.POPVLVS. QVE. ROMANVS (Roma nın Senatosu ve Halkı) tümcesiyle başlar. Harfler arka düzlemden öne çıksın diye kırmızıyla renklendirilmiştir. Sözcükler; aralarındaki ortalanmış noktalarla, sayılar; üstlerine çizgi çizilerek (çünkü Roma rakamları günümüzdeki gibi değil harf ilişkilerinden oluşmaktadır) metinden ayrılmıştır. Eşit-en Sistemi 112) Eşit-en yazı sistemi. Dikdörtgen, elips ve yamuklar üzerinde temellendirilen Eşit-en sisteminin temel özelliği, her harfin diğerine göre görsel açıdan eşit görünmesidir. Bu eşitlik, çizgisel bir eşitlik değil optik bir eşitliktir. Bu sistem, çağdaş bir geometrik düzendir. Helvetica ve Univers bu sistem ışığında tasarlanmıştır. 113) Trajan yazı karakteri. 59

İçeriğin dışa vurumu olarak nitelendirilen yazı karakterleri; biçimsel özelliklerine göre tırnaklı (serifli), kalın tırnaklı, tırnaksız, el yazıları, gotik yazılar olarak sınıflandırılabilir. 114) Tırnaklı (Serifli) yazılar. 119) Galliard yazı karakteri. 120) Clarendon yazı karakteri. 115) Kalın Tırnaklı (Serifli) yazılar. 121) Helvetica yazı karakteri. 116) Tırnaksız (Serifsiz) yazılar. 122) Shelley Allegro yazı karakteri. 117) El yazıları. 118) Gotik yazılar. 60 123) Old English yazı karakteri.

Yazı Ailesi Bir tipografik karakterin; farklı et kalınlıklarında, eğimli, outline, daraltılmış ve genişletilmiş gibi çeşitlemelerinin bir arada oluştuğu gruba yazı ailesi denir. Yazı ailesi olarak matematiksel temelde düzenlenmiş ilk yazı karakteri tasarımı Universtir. Adrian Frutiger in Zürih Tasarım Okulu nda üç ana font olarak geliştirdiği Univers yazı ailesi sonradan yirmi bir farklı türde ve her birine ayrı bir numara verilerek tasarlanmıştır. Bilimsel ve mantıksal ilkeler doğrultusunda biçimlendirilmesinin yanında, sabır ve inceliğe dayalı İsviçre el işçiliği geleneğinin iyi bir örneği olan Univers elle çizilerek hazırlanmıştır. Bir yazı ailesinde yer alan tipografik çeşitlemeleri adlandırmada aynı anlamı taşıyan farklı adlar kullanılabilir. Normal (regular = roman = book), İnce (light = lightline = slime = hairline), Kalın (bould = black = massive = elephant = heavy = thick = fatface), Daraltılmış (condenset = narrow = contracted = elogated = compressed), Genişletilmiş (expanded = extended = wide = streched) Ağırlık, orantı ve açı gibi yazının tüm ana özellikleri aynı aile içerisinde bir araya getirildiği zaman, tam bir görsel kontrast seti elde edilir. Bunun en iyi örneği univers ailesidir. Helvetica, 1957 de Max Miedinger (Maks Maydinger) tarafından İsviçre deki Haas dökümhanesinde tasarlandı. 7 Nisan 2007 tarihli bir gazete haberine göre uzmanların son beş yüz yılın en iyi fontu seçtiği Helvetica; okunaklı, zarif, yalın, açık, net ve kullanışlı olduğundan grafik tasarımcı ve reklamcıların en çok kullandığı yazı karakteridir. 124) Helvetica yazı ailesinin temel üyeleri. Sanatla ilgi güzel bir kaç söz seçiniz. Bilgisayar yardımıyla değişik yazı karakterleri ve büyükküçük harfleri kullanarak seçilen sözlerden tasarım çalışmaları yapınız. 125) Univers yazı karakteri. Tipografik Söz Dizimi Tipografik tasarım, iletişim ve söz dizimi üzerine kuruludur. Tasarımda tipografık ögeler, doğru mesaj iletecek biçimde düzenlenmelidir. Biçimle anlam arasında doğrudan ya da dolaylı kurulan bağlantılar, tasarımı yönlendiren en önemli etkenlerdir. Tipografik söz dizimi, en temel öge harfle başlayıp sözcük, satır, sütun ve sayfa kenarlarında bırakılan boşluk (margin) lara kadar genişler. Bunlar tipografinin ana ögeleridir. Harf: Çevresini kuşatan boşlukla karşılıklı etkileşime giren her tipografik simge, görsel olarak dinamik bir yapıya sahiptir. Bu biçim-boşluk ilişkisi, tipografik ifadenin temelini oluşturan temel ögelerden biridir. Harflerin kendi aralarındaki anlam-biçim ilişkisinde de bir söz dizimi olgusu vardır. Her harfin kendi formu vardır. İyi tasarlanmış bir harf formu, ustalığı ve doğruluğuyla dikkat çekerken başka bir yazı karakteri ailesinden de ayırıcı özellikler taşır. Bu özellikler, çeşitli ağırlık (light-ince, mediumorta, bold-kalın) ve boyutla (condensed-daraltılmış, expanded-genişletilmiş) belirlenir. Harfler, sözcük oluşturma işlevlerinin yanı sıra birleştiklerinde de yeni işaretler oluşturur. Sözcük: Tanımı gereği, bir fikri açıklama olanağına sahip olan sözcük, işaret lerin temsil ettiği anlamdan bağımsızdır ancak bir tasarım çalışmasıyla bu şekillere anlamlarını belirten biçimler kazandırılabilir. 127) Söz dizimi, biçimanlam ilişkisini doğrudan etkiler. 126) Bruno Pfafli (Pafli), Univers yazı ailesini oluşturan yirmi bir farklı u ile hazırlanan bir kompozisyon. 128) Max Miedinger (Midingır), Helvetica yazı karakteri katoloğu için kapak tasarımı, 1968 61

129) Huang Cavan, Harlem Document No:3 afiş Harflerde olduğu gibi sözcüklerde de biçim-karşı biçim ilişkisi vardır. Bu ilişki, tipografik bağlantı ve ritim gibi kavramları da beraberinde getirir. Bir sözcüğü oluşturan harflerin birbiriyle anatomik bir bütünlük oluşturması gerekir. Her harfin dinamik yapısını sözcükte bir arada kullanan tasarımcı, farklı tipografik bağlantılar ve ritimler keşfeder. Bu bazen sözcüğün iç yapısından bazen de her harfin kendi şekli ve bulunduğu yerin görsel etkisinden yararlanarak oluşturulur. Adınız ve okul numaranızdan oluşan bir tipografik tasarım yaparak sınıf panosunda sergileyiniz. Kullanılacak araç-gereçler: Resim kalemi, silgi, cetvel, guaş boya, palet, su. Satır: Sözcüklerin oluşturduğu bir bütündür. Simetrik ya da asimetrik satırlarla çevrelerini kuşatan boşluklar doğru kurgulanmalıdır. Sözcükler cümleleri, cümleler ise tipografik satırları oluşturur. Nokta boyutu, ağırlık ya da satır uzunluğundaki en ufak değişiklik, bir satıra verilmek istenen vurguyu yönlendirir. Genel etkinin ne zaman dengelendiğini ve bütünlük kazandığını tasarımcı saptamalıdır. Bütün tasarımlarda; yazı karakteri seçimi, bloklamalar, ölçü ve espas göz önüne alınmalı ve aralarındaki bağlantılar anlaşılır biçimde gösterilmelidir. Yazıdaki satırlar eşit uzunluklarda (sağ ve soldan blok), sağa dayalı, sola dayalı, ortadan ya da asimetrik bloklanarak düzenlenebilir. Ortaya çıkan tipografik biçimde, bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. Düz çizgi, bar, köşeli parantez, İskoç, puantiye vb. çizgiler de biçim-anlam ilişkisini doğrudan etkileyen tipografik ögelerdir. Satırların bir araya gelmesiyle oluşan sütunların kendi biçimleri ve aralarında kalan boşluk arasında da biçim-karşı biçim ilişkisi vardır. Sayfanın çevresinde yer alan beyaz alanlar da (marjlar) sütunların oluşturduğu tipografik yapıyı etkiler. 130) Anıl Aykan, Avant Garde afiş Düz çizgi Bar İskoç 132) Sadece kenar boşlukları belirlenmiş sayfa düzeni 133) Sayfada kullanılacak metne ayrılan bölümün dar olması okuma sırasında görsel bir akış sağlar. 134) Gotik Dönemde sıklıkla kullanılan bir grid örneği 62 [ ] Puantiye Köşeli parantez 131) Tipografik çizgiler. Tipografik biçimde bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. İki taraflı bloklama Tipografik biçimde bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. Soldan bloklama Tipografik biçimde bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. Ortadan bloklama 135) Metin düzenleme biçimleri Tipografik biçimde bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. Sağdan bloklama Tipografik biçimde bu hizalamalar sayesinde hareket ve düzen oluşur. Bu durum, satırların diğer tipografik ögelerle etkileşimini sağlar. Asimetrik bloklama

Tipografik Mesaj Tipografik mesaj; sözel, görsel ve seslidir. Tipografi, bu çok yönlü yapısıyla dinamik bir iletişim aracıdır. 20. yy. başlarında yazılı sözcüklere dışa vurumcu özellikler eklenmeye başlanmış; Fütürizm, De Stijl, Dadaizm ve Konstrüktivizm gibi akımlar tipografiyi anlam-biçim ilişkisine dayalı bir sanat dalı hâline getirmiştir. Günümüzde görsel iletişim araçlarının çoğalmasıyla görsel bir kirlilik oluşmakta ve birçok tipografik mesaj işlevini yitirmektedir. Bu yüzden tipografık mesaj, mantık ve sezgi birleşiminde verilmelidir. Bunlar arasındaki denge, görüntüyle söz arasında belirli bir denklemin kurulmasına bağlıdır. 136) Vilmos Huszar (Husar), De Styl (Dö Stil) De Stijl dergisi kapagı Tipografik simgeler, söz dizimsel ve anlamsal olmak üzere iki boyutta incelenebilir. Söz dizimsel boyutta simgenin biçimi ön plana çıkarken anlamsal boyut, simgenin sözlük anlamı (düz anlam = denetation) ya da simgenin akla getirdiği kavram-çağrışım (yan anlam = connotation) olmak üzere iki katagoriye ayrılabilir. (E. BECER) 137) Deniz Dalman. Afiş tasarımı. Aşağıdaki görsel sizce neyi ifade ediyor? 1. Sekiz sayısı. 2. Sırt sırta verip uyuyan iki Meksikalı nın üstten görünüşü. 138) Erkut Terliksiz, Grafist 2000 afiş 3. Hulahop çeviren iki çocuk. 4. Yakındaki çok yakındaki cisme bakmaya çalışan bir çift göz. Sekiz rakamının dekoratif yorumu sekiz sayısıdır. Yan anlam açısından ele alındığında ise sırt sırta verip uyuyan iki Meksikalının üstten görünüşü, hulahop çeviren iki çocuk ya da çok yakındaki cisme bakmaya çalışan bir çift göz olarak yorumlanabilir. Yan anlama dayalı gözlemler, daha öznel ve kişiseldir. 139) Müge Özer, Futura afiş tasarımı 140) Herb Lubalin, Families dergi logosu, mesaja dayalı etkili ve yalın tipografi örneği 63

141) Metinlerde yazı karakteri, et kalınlığı, eğim dereceleri okunaklılığı etkiler. 142) Spin, More 4 Television Chanel Identity (Çanıl Aydentiti) afiş, 2005 143) Zak Kyes, Zaha Hadid Lecture (Lekçır) afiş, 2006 144) Ralph Schraivogel, Filmpodium (Podyum) afiş, 2004 Okunabilirlik; sayfanın içinde yer alan dizgi, espas vb. ögelerin sağladığı kolaylıktır. Tasarımcı, mesajı okunaklı hâle getirmek için (Bunu gazetecilik terimi olan 5N1K kuralına benzetebiliriz.) Neyin?, Niçin?, Nasıl?, Ne zaman?, Nerede? ve Kim? tarafından okunacağını bilmelidir. Tipografik mesaj iletimi, yazıları okunur hâle getiren niteliklerin bir araya gelmesiyle sağlanır. Okur, yazılı bilgiyi kolayca algılayabilmelidir. Tipografik karakterlerin okunurluğu üç özelliğe bağlıdır: 1. Kontrast 2. Yalınlık 3. Oran. Okunabilir tipografi, bilgi iletişiminin nesnel aracıdır. Okunması istenen fakat zor okunan bir metnin tasarımı, ürün ne kadar akıllıca veya çekici olursa olsun, kötü yapılmıştır. Tasarımcılar, bazen geleneksel okunabilirlik kriterlerine uymaz. İçlerindeki merak sonucu formlara yeni anlamlar vermeye çalışarak tipografik iletişim standartlarını değiştirecek deneyler yaparlar. Yenilikçi tipografi, her zaman yeni sorularla eski kurallara meydan okur. Okunabilirlik ve işlevsellik gibi kavramları yeniden tanımlar. Yaratıcı Tipografide Dikkat Edilmesi Gereken Bazı İlkeler 1. Sayfa boyunca tek bir yazı karakteri kullanılmalıdır. Metin gövdesi ya da başlık için tek bir yazı karakteri (font) nin kullanılması, reklamda bütünlük sağlar. Bir ilanda ikiden fazla font kullanılmamalıdır. 2. Başlık yazısında tırnaksız (serifsiz), metin yazısında tırnaklı (serifli) harf kullanılır. Tırnaksız fontların gövde yazısından çok başlıkta kullanılması daha iyi sonuç verir. Tırnaksız harf karakterlerinin küçük boyutlarda okunması zordur. 64 145) Ali Can Metin, afiş 146) Lust-North Sea, Kartography (Kartografi) Of A World Sea (si) 147) Rian Hughe (Rayn Hug), A Trick Of The Mind ( E Trik Of Dı Mayd)

148) Emil Ruder, Tipographie (Tipografi) kitap kapağı tasarımı 149) Erdal Kuruzu, Tuz Ruhu tasarım çalışması 3. Adlandırma, alt yazı ya da bilgilendirici yazılar görsel altında kullanılmalıdır. Resim altlarında bilgilendirici yazılar kullanır. Bunların okunması ana metnin okunmasına göre çok daha kolaydır ve dikkat çekicidir. 4. Olağan noktalama kullanılmalıdır. Bir metin, alışılmadık ve karmaşık noktalamayla etkili olmaz. 5. Eğik harfler, yerinde kullanılmalıdır. Vurguyu belirtmek için zaman zaman eğik harflere başvurulur. Ancak çok sık olması amacı saptırır. 6. Okunması güç harf karakterlerinden kaçınılmalıdır. Tipografik düzenlemelerin birer iletişim aracı olduğu düşünüldüğünde bu düzenlemelerde kullanılan yazıların okunaklı olması önemlidir. 7. Başlıklarda küçük yazı türü kullanmak gerekir. Çağdaş ve doğal yazı türünde büyük harfler, yalnızca tümce başında ve özel adların ilk harflerinde kullanılır. Küçük harflerin okunması daha kolaydır, bu harfler temiz ve açık görünür. 8. Baştan aşağı büyük harflerden kaçınılmalıdır. Tümü büyük harfle dizilmiş bir yazının okunması güçleşir. 9. Gövde metni en az on puntoyla yazılmalıdır. Bundan daha küçüğü pek okunaklı olmaz. 10. Uzun metinler bölünmelidir. Sık sık paragraf yapılmalı ve alt başlıklara yer verilmelidir. 11. Satır genişliği 80 karakteri geçmemelidir. Hangi dizgi boyutu kullanılırsa kullanılsın, metnin satır genişliği 40-80 karakter arasında olmalıdır. 150) Laszlo Moholy-Nagy (Lazlo Maholi Nagi), Bauhaus kitapları 5. sayı kapak tasarımı 151) Alt ve üst uzantıların oluşturduğu değişken yapı, küçük harfle dizilen sözcükleri daha okunaklı hâle getirir. 152) Jan Tschichold (Tişold), Typography (Tipografi) kitap kapağı 153) 11. Sınıf Grafik Tasarım ders kitabı iç sayfa tasarımı 154) Max Bill, Without Beginning Without End afiş tasarımı 65

155) Emre Veryeri, Helvetica Filmi Title ları için hazırlanan tipografik eskiz uygulamaları 156) Peter Saville (Pitır Savil), Loop artwork, Loop Fabric Hang Tag, 2006 157) Emil Ruder, Nebiolo afiş tasarımı 12. Gövde metne dişi baskı uygulanmamalıdır. Yazıyı dişi olarak belirlemek, neredeyse her zaman okunurluğu güçleştirir. Koyu alanda bir pencere açıp beyaz (ya da en azından açık renkli bir fon) üstüne yazıyı siyah okunacak biçimde dizmek gerekir. 13. Paragraflar bölünmelidir. Uzun paragrafların kısaltılması okura sürekli bir başlama duygusu verdiğinden okuma kolaylığını artırır. Ayrıca paragraf aralarında daha çok beyaz alan yaratarak okunabilirliği sağlar. 14. Satır aralarında beyaz alan kullanılmalıdır. Gövde metnini sıkıştırarak yazmak yerine bir iki özet tümce yaparak satır aralarında beyaz alan oluşturulmalıdır. Satırlar arasında kalan beyaz alanlarlar metne olan ilgiyi arttırır. 15. Gölgeli alanlar üstüne yazı basılırken okunaklı olacak şekilde düzenlenmelidir. En kolay okunabilir metin, beyaz üstüne siyah olandır. Diğer bütün fon renkleri okunurluğu azaltır, alan koyulaştıkça yazının etkisi azalır. 16. Görsel üzerine yazı basılırken okunacak şekilde düzenlenmelidir. Görsel üzerine yazı basıldığında yazının rengi, görselin renginden ayırt edilecek şekilde ayarlanmalıdır. Bu renk ayarlaması yapılmazsa metnin okunurluğu azalır çünkü fon ve yazı iç içe girer. Çarpıcı olmaması da okurun görsel olarak yazıyı önemsiz bulmasına neden olur. 17. Metin sola hizalanırsa daha iyi sonuç verir. Metin blokları göze başlama duygusu vermesi amacıyla düzgünce sola hizalanmalıdır. Tasarıma göre düzenleme sağa doğru da yapılabilir. 18. Yazılı alanlar bir arada tutulur. Birkaç yazı bloğu olduğunda okura kolaylık sağlamak için bunları aynı hizada ve bir arada tutmak gerekir. Aksi takdirde tasarım bütünlüğünü yitirir ve tasarımı izlemek güçleşir. 158) Emil Ruder, Die Gute Form 159) Melis Tuncay, Grafist 6 Afişi 2002 160) Eda Tekcan Tomba, Grafist 5 Afişi 2001 66

19. Döküm yaparken rakamlandırmak gerekir. Ürünün birden çok özelliği ya da yararı sıralanacaksa simge yerine rakam kullanmak gerekir. Böylece izleme kolaylaşır ve metin içeriğine ek vurgu getirilmiş olur. (Örnek: Bu metindeki 20 maddelik sıralama.) 20. Yetim satır lardan kaçınmak gerekir ancak arada bir kullanılabilir. Yazı blokları dizgiye sokulduğunda paragrafların sonlarında görünen çoğu bir tek sözcükten oluşan çok kısa satırlara yetim satır denir. Tek sözcüklü satırlara hoş gözle bakılmasa da bu satırlar yazılı alanlarda beyaz boş alan yarattıklarından tümden de dışlanmamalıdır. Bununla birlikte yetim satırların sütun başlarında olmamasına özen gösterilmelidir. 161) Yetim satırlar. Grafik sanatçıları Jan Tschichold (Can Tişiholt) ve Spin in aşağıdaki tipografi örneklerini öğrendikleriniz doğrultusunda inceleyerek eleştirinizi aşağıdaki boşluklara yazınız............................................................................ 67

2. TİPOGRAFİK DÜZENLEMELER 1. Yazı-tipografi araç gereçlerini araştırınız. Bulduklarınızı sınıfa getiriniz. 2. Atatürk ün özdeyişlerini araştırarak ürün dosyanıza ekleyiniz. Bu kitabın tipografik tasarımı konusunda ne düşünüyorsunuz? Yazı-tipografi göz ve el eğitimine dayanan uzun süreli bir çalışma ister. El eğitimi için yazı araç gereçlerini kullanarak düz çizgilerle başlamalı, düz çizgileri kullanmada başarılı olunca eğik yazıya geçilmeli ve bunların tekrarlarıyla el alıştırmaları yapılmalıdır. Yazı gereçleri kullanarak düz, eğik ve kıvrımlı çizgiler çizelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, çini mürekkebi, divit kalemi, farklı kalınlık ve şekilde divit kalem uçları. Yazı gereçleri kullanarak aşağıdaki örneklerdeki gibi düz, eğik ve kıvrımlı çizgiler çiziniz. Bu çizimleri eliniz alışıncaya kadar tekrarlayınız. Düz çizgiler Çizgi çalışmasında kullanılan araç gereçler Eğik çizgiler Kıvrımlı çizgiler Çizgilerin farklı kullanılışı 68

162) Güzel sözlerden oluşan tipografik düzenlemeler 69

Yazı araç gereçleriyle Atatürk ün özdeyişlerinin tipografik düzenlemesini yapalım. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, çini mürekkebi, divit kalemi, farklı kalınlık ve şekilde divit kalem uçları. Atatürk ün Türk, övün, çalış, güven., Sanat altın bileziktir., Güzel sanatlarda başarı, benim bütün inkılaplarımın başarıldığının delilidir., Bütün ümidim gençliktedir. vb. özdeyişlerinden ya da sanat ve sanatçı ile ilgili bildiğiniz özdeyişlerden yola çıkarak tipografik düzenleme eskizleri hazırlayınız. Eskizlerinizi orjinal çalışmaya dönüştürünüz. Tipografik uygulama öncesi yapılan eskiz çalışması. Tipografi uygulama aşamaları. 70

Gazete ve dergilerden kesilen blok yazılarla sayfa düzenlemesi yapalım. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, Renkli boya kalemleri, makas, yapıştırıcı, gazete ve dergi. Gazete ve dergilerden kesilen yazı ve görselleri kullanarak sayfa düzenlemeleri için öncelikle taslak çizimleri yapınız. Taslak çizimi bitince belirlediğiniz alanlar için yazı sütunu, başlık ve görselleri gazete ve dergilerden kesiniz. 71

Kesilen yazı sütunu, başlık ve görselleri hazırlanan eskiz doğrultusunda yerleştirip yapıştırınız. Çalışmalarınızı sınıf panosunda sergileyebilirsiniz. 72

Yazı fontu üretelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, renkli fon kartonları, makas, yapıştırıcı. Kareyi yedi parçaya bölerek parçalarla özgün yazı fontları üretiniz. Eski bir Çin bulmacası olan Tangramın amacı yedi farklı geometrik şekli kullanarak birbirinden farklı bütünler oluşturmaktır. Klasik tangramda iki büyük üçgen, iki küçük üçgen, bir orta boy üçgen, bir paralelkenar ve bir kare parça vardır. Bu çalışmada geometrik formlar kullanmak zorunda değilsiniz. İstediğiniz gibi farklı şekillerle düzenleme yapabilirsiniz. Örnekten yola çıkarak beyaz kartondan bir şablon oluşturunuz. Çalışmanızda kullanacağınız parçaları şablondan çıkarınız. Bunun için renkli fon kartonundan yararlanabilirsiniz. Renkli fon kartonunu şablona göre kesiniz. 73

74 Kestiğiniz renkli fon kartonlarını bir araya getirdiğinizde tangram oluşur. Yandaki gibi tek bir tangramdan tek bir harf elde edilir. Sözcük yazabilmek için birden fazla ya da sözcüğün harf sayısı kadar tangram oluşturmalısınız.

Çalışmada geometrik formlardan başka formlar da üretebilirsiniz. Önemli olan, birim karenin değişik ölçü ve şekillerde bölünmesidir. 75

Tipografik ögelerle grafiksel düzenlemeler hazırlayalım. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, renkli fon kartonu, guaj boya, cetvel. Grafik düzenleme çalışması için seçtiğiniz tipografik simgelerle özgün taslak çizimler hazırlayınız. Taslak çizimlerden seçilen çalışmayı çeşitli boyama teknikleriyle renklendiriniz. 76 163) Tipografik düzenlemeler, öğrenci projeleri

Çevrenizdeki eşyalar, binalar vb. arasındaki boşluklardan tipografik simgeler bularak bir proje hazırlayınız. Duisburg-Essen Üniversitesinde tipografi eğitimi alan Lisa Rienermann bu fikri Barcelona da bir avluda bulmuş. Yukarı bakarken Q harfini görmüş ve sonra haftalarca uğraşıp bütün harfleri çıkarmış. İşini kolaylaştırmak için küçük-büyük harf ayrımı yapmamış ve ortaya aşağıdaki dönem ödevi çıkmış. 164) Tipografik düzenlemeler, öğrenci projeleri 77

3. TİPOGRAFİNİN REKLAM ÇALIŞMALARINDAKİ GÖRSEL ETKİSİ 165) 2010 Kültür Başkenti İstanbul Türkiye tanıtım afişi, 2008 1. Çevrenizde tipografik özellikleri ön plana çıkan reklam ürünlerini belirleyerek ürün dosyanıza ekleyiniz. Tipografik özelliği ile öne çıkan bir reklam çalışmasına örnek verebilir misiniz? Reklam çalışmalarında esas öge, hedef kitlenin yapısı; yani sosyal statü, gelir düzeyi, iş durumu, eğitim düzeyi ve tüketim alışkanlıklarıdır. Reklam çalışmalarındaki güçlü tipografi, daima dikkati diri tutar ve izleyene heyecan verir. Reklam vermenin amacı da bir ürün ya da hizmeti tanıtmak, satışını artırmak ve alıcıyı bilgilendirmektir. 166) Vince (Vins) Frost. Frost Bite (Frost Bit), exhibition (Eksibişın) at the Sidney Opera Haus, 2006 Tipografik ögeleri de kullanarak seçtiğimiz bir firma için açılış davetiyesi hazırlayalım. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, renkli fon kartonları, guaj boya, cetvel, makas, yapıştırıcı. Davetiye tasarım çalışması için seçtiğiniz tipografik simgelerle özgün taslak çizimler hazırlayınız. Taslak çizimlerden seçilen çalışmayı çeşitli boyama teknikleriyle renklendiriniz. 167) Counter Space (Kantır Spes), Vernova Currency 78 168) Why Not Associates (Vay Nat Assoşetıs), More Go 169) The Designers Republic (The dizaynır republik)

ÇENGEL BULMACA Aşağıdaki soruları, soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmak üzere uygun kutucuklara cevaplayınız. 79

KELİME BULMACA Harf kümesinin içinde yatay, dikey ve çapraz olarak yer alan aşağıdaki kavram ve terimleri bulunuz. 80

Aşağıdaki soruları cevaplayınız. ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Tipografi hakkında Bu bölümde tipografiyle ilgili Neler biliyordum? Neler öğrendim? Neleri kavrayamadım? Kavrayamadıklarımı nasıl öğrenebilirim? 81

GRAFİK TASARIM TEKNİKLERİ 1. ÜNİTE: ÖZGÜN BASKI RESİM TEKNİKLERİ

ÖZGÜN BASKI RESİM TEKNİKLERİ Konular Şablon Baskı Tekniği Monotipi Baskı Tekniği Yüksek Baskı Tekniği Çukur Baskı Tekniği 83

1. ÜNİTE: ÖZGÜN BASKI RESİM TEKNİKLERİ Araç-gereç kullanarak kâğıt vb. malzeme üzerine doğrudan ya da kalıp hazırlamak suretiyle sanatçısı tarafından yapılıp basılan resimlere özgün baskı resim denir. Baskı resim tarihi 8.yy. a dayanır. Batıda 15.yy. dan itibaren ressamlar, sanat niteliği taşıyan baskı resimler yapmaya başlamıştır. Baskı resim Türkiye de son 30 yıl içinde gelişme göstermiştir. Önceleri sanat grafiği, gravür, kazı resim gibi başlıklarla adlandırılan baskı resim deyimi ilk kez Prof. Mustafa ASLIER tarafından kullanılmıştır. Baskı resim, farklı teknikleri uygulama imkânı tanır. Bu imkânlar, sanatçıya şekillendirme ve anlatım zenginliğiyle yeni deneme yolları açar. Bu zengin çeşitliliği değerlendiren sanatçı zamanla kişiliğine uygun düşen bir anlatım dili geliştirir. Bu zengin anlatım olanağıyla birlikte çoğaltılabilirliği baskı resmin gelişmesinde ve devamlılığında önemli rol oynar. Özgün baskı resim teknikleri, çoğaltmada kullanılan kalıpların özelliklerine göre dört ana başlık altında gösterilir. 1. ŞABLON BASKI TEKNİĞİ Asetat Şablon Kalıp Mono Pozitif Nagatif 1. Yukarıdaki kavram ve terimlerin anlamını öğreniniz. 2. Şablon baskı tekniğini kullanan sanatçıları araştırınız. Yan tarafta görülen görselin baskı tekniği hakkında neler söyleyebilirsiniz? Tasarım sert özellikteki kâğıt veya plastik (asetat, film vb.) yüzeye, negatif, pozitif biçim anlayışıyla çizilerek bir kesici yardımı ile oyulur. Elde edilen kalıba, tamponlama yöntemi ile boya verilir. Bu yöntemle yapılan baskı çeşidine şablon baskı denir. Şablon baskı, biçimi (motifi) seçilen tasarımı renk armonisi doğrultusunda çoğaltmak için kullanır. Şablon baskılarda başarıyı artırmak için kalıbın iyi hazırlanması gerekir. Seçilen malzeme boyayı çekmemeli ve daha sonraki baskılar için de saklanabilmelidir. 84

Şablon baskı resim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, iki yüzü parlak karton veya asetat, maket bıçağı, tipo matbaa boyası, sünger ya da fırça. İşlem basamakları: 1. Şablon baskı resim çalışması için eskizler hazırlayınız. 2. Seçilen tasarımı sert kâğıt veya plastik (asetat, film vb.) yüzeye negatif - pozitif biçim anlayışıyla çiziniz. 3. Çizim işleminden sonra maket bıçağı kullanarak belirlenen bölümleri oyunuz. 4. Oyma işlemiyle negatif ve pozitif iki kalıp elde ediniz. 85

5. Negatif kalıbın altına baskı yapacağınız kâğıdı yerleştiriniz. 6. Yukarıdaki görsellerde olduğu gibi boyayı süngerle kalıptaki açık alanlara sürünüz. 7. Kalıbı dikkatlice kâğıdın üzerinden kaldırınız. Alttaki görsel kullanılan kalıbın görselidir. 86

8. Pozitif kalıbın altına baskı yapacağınız kâğıdı yerleştiriniz. Boyayı süngerle görselde olduğu gibi kalıbın dışındaki alanlara sürünüz. 9. Kalıbı kâğıdın üzerinden dikkatlice kaldırınız. 10. Şablon baskınızın tamamlandığını göreceksiniz. 11. Yandaki görselde pozitif şablon baskı kalıbı verilmiştir. 87

Renkli şablon baskı resim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, cetvel, iki yüzü parlak karton veya asetat, maket bıçağı, farklı renklerde tipo matbaa boyaları, boya incelticisi, spatula, sünger ya da fırça. İşlem basamakları: 1. Şablon baskı resim çalışması için eskizler hazırlayınız. Kullanacağınız renkleri belirleyiniz. Kesim işlemini cam ya da sert mukavva üzerinde gerçekleştiriniz. 2. Çizimin üzerine asetatı yerleştirip belirlediğiniz renkleri maket bıçağıyla oyarak çıkarınız. Herhangi bir kazaya sebeb olmamak için dikkatli olunuz. 3. Oyma işleminin hassas olabilmesi için farklı özelliklerde maket bıçakları kullanınız. 4. Her renk için ayrı asetat kullanmayı unutmayınız. 88

5. Maket bıçağını kontrollü kullanınız. Aksi takdirde asetat üzerinde istemediğiniz yerleri keserek kalıbınızı bozabilirsiniz. 6. Kesim işlemi bittiğinde kullanacağınız renk sayınız kadar asetat kalıbınız olmalıdır. 7. Cam ya da benzeri sert bir yüzeyde boyalarınızı hazırlayınız. 8. Kalıbı, baskı kâğıdının üzerine yerleştiriniz. Süngerinizle birinci rengi alarak asetat üzerin- 89

deki boş olan yerlerden tamponlama yöntemiyle kâğıda aktarınız. İsterseniz renk ve ton geçişleri uygulayabilirsiniz. 9. Baskı bitiğinde kalıbınızı dikkatlice kâğıttan ayırınız. 10. İkinci renk için boyanızı temiz bir süngerle alınız. 11. İkinci rengin kalıbını baskı kâğıdına yerleştirerek baskıyı gerçekleştiriniz. 12. Baskı sırasında kalıbı kaydırmayınız. Önceki renk kurumamışsa kalıbın o renge temasını önleyiniz. 90

13. Baskı bittiğinde kalıbınızı kâğıttan ayırınız. 14. Üçüncü rengi tamponlama yöntemiyle kâğıda aktarınız. 15. Baskı bittiğinde kalıbınızı kâğıttan ayırınız. 16. Uygulanacak diğer renklerin baskınızdaki renklere bulaşmaması için boyanın kurumasını bekleyiniz. 17. Dördüncü rengi tamponlama yötemiyle kâğıda aktarınız. 18. Renklerin birbirine bulaşmaması için dikkat ediniz. 91

19. Baskı bittiğinde kalıbınızı kâğıttan ayırınız. 20. Uygulanacak diğer renklerin baskınızdaki renklere bulaşmaması için baskıyı kurumaya bırakınız. 21. Baskıyı uygularken kâğıttaki renklerin bozulmamasına dikkat ediniz. 92 22. Kullandığınız şablon daha önce baskısını yaptığınız renklerin üzerine geliyorsa bu baskıyı bir kaç defada gerçekleştiriniz. Aksi takdirde daha önce yapılmış baskılar bozulabilir.

23. Her renk uygulamasında aynı dikkati gösteriniz. En küçük bir dikkatsizlik çalışmanızın boşa gitmesine sebep olacaktır. 24. Her renk uygulamasından sonra baskıyı bir süre kurumaya bırakınız. 25. Baskınız bittiğinde kalıbınızı dikkatlice baskı kâğıdından ayırınız. 26. Baskınızı kuruması için tel rafa kaldırınız. 93

Şablon Baskı Örnekleri 170) Whe Atlek, Bamboo Moon şablon baskı 94 171) Ayşegül Tözeren, şablon baskı

Şablon Baskı Örnekleri 172) Mahmut Ayhan, şablon baskı 173) Öğrenci çalışması, şablon baskı 95

2. MONOTİPİ BASKI TEKNİĞİ Merdane Monotipi 1. Yukarıdaki kavram ve terimlerin anlamını öğreniniz. 2. Monotipi baskı tekniğini kullanan sanatçıları araştırınız. 3. Özgün baskıda kullanılan kâğıt çeşitlerini araştırınız. Merdane kullanarak cam, mermer ya da parlak metal bir levha üzerine matbaa mürekkebi sürdünüz mü? Bu işlemi yapanlar daha sonraki aşamalarda neler yaptıklarını anlatabilir mi? Cam veya parlak metal bir levhaya merdane ile baskı boyası verildikten sonra bu levha üzerine yatırılan kâğıdın arkasına bir kalem veya benzer bir araçla çizilerek baskı elde edilir. Resim çizilirken baskı da oluşur. Yalnız bir baskı elde edildiği için bir baskı anlamında monotipi denilmiştir. Bu teknikte de çeşitlemeler yapılabilir. Boya verilmiş levha üzerine silme, kazıma veya boyama yolu ile elde edilen resim bir kâğıda basılarak da baskı resim elde edilebilir. Monotipi baskı resim tekniğinde kumaş, ip, ahşap gibi malzemeler kullanılarak yapılan baskı, malzeme baskıları olarak adlandırılır. Monotipi baskı resim yapalım. Kullanılacak malzemeler: Cam veya benzeri sertlikte düz yüzey, farklı dokuda baskı kâğıtları, merdane, tipo matbaa boyası, kazıma ve silme gereçleri. İşlem basamakları: 1. Boyayı sert bir yüzeye (cam, mermer vb.) merdane yardımıyla sürünüz. 2. Merdaneyi enine ve boyuna kullanılarak boyayı yayınız. 96

3. Boya yüzeye yayılıncaya kadar bu işleme devam ediniz. 4. Baskı yapılacak kâğıdı yayılan boyanın üzerine yerleştiriniz. 5. Hazırladığınız eskizi baskı kâğıdının üzerine dikkatlice yerleştiriniz. 6. Sert bir çizim gereciyle elinizle kâğıda baskı uygulamadan deseni çiziniz. 7. Kâğıdı dikkatlice kaldırarak baskı işlemini tamamlayınız. 8. Elde ettiğiniz baskıyı kuruması için tel rafa koyunuz. 97

Renkli monotipi baskı resim yapalım. Kullanılacak malzemeler: Cam veya benzeri sertlikte düz yüzey, farklı dokuda baskı kâğıtları, merdane, farklı renklerde tipo matbaa boyaları, kazıma ve silme gereçleri. İşlem basamakları: 1. Renkli monotipi baskı resim çalışması için taslak çizimler hazırlayınız. 2. Taslak çizimlerden bir tanesini baskı çalışması için seçiniz. 3. Camı, baskı yapacağınız masanın üzerine koyunuz. 4. Baskı için kullanacağınız camın yanında, farklı bir zeminde, tipo matbaa boyasını hazırlayınız. 98

5. Merdaneyi farklı yönlerde sürerek boyanın bütün yüzeyde eşit olarak ezilmesini sağlayınız. 6. İkinci renginizi de hazırlayınız. 7. Boyanın iyice ezilmesini sağlayınız. 8. Üçüncü renginizi de hazırlayınız. 9. Hazırlanan bütün renkleri baskıda kullanacağınız cam zeminde birleştiriniz. Renk dağılımına dikkat ediniz. 99

10. Baskı için kullanacağınız camı temiz bir yüzeye taşıyınız. 11. Baskı yapacağınız kâğıdı, boyalı camın üzerine dikkatlice koyunuz. 12. Baskı kâğıdını, boyalı camın üzerine koyarken elinizi baskı kağına değdirmeyiniz. 100 13. Seçilen eskizi en üste gelecek şekilde yerleştiriniz. 14. Eskizinizi, kaymaması için zemine yapıştırınız. Kalem ve çeşitli kalınlıkta uclarla eskizin üzerinden geçerek cam üzerindeki boyanın baskı kâğıdına geçmesini sağlayınız. Çalışırken elinizi çizim alanına değdirmeyiniz. Aksi takdirde istenmeyen lekelerin oluşmasına neden olabilirsiniz.

15. Çizim işlemini tamamladığınızda yapıştırma bantlarını yavaşça sökerek eskizi kaldırınız. 16. Baskı kâğıdını kaydırmadan boyalı camdan ayırınız. 17. Biten baskınızı kuruması için tel rafa koyunuz. 101

Monotipi Baskı Örnekleri 174) Karen Calkins Ragus (Kerın Kalkin Ragus), Corkscrew (korkskriuv), monotipi baskı 175) George Browell (Corc Brovıl), The Fury of the Norseman (dı föri ov dı nörsmın), monotipi baskı 102

Monotipi Baskı Örnekleri 176) Mustafa ASLIER, Bizim Evde, monotipi baskı 177) Mustafa ASLIER, Derehisar Köyünden, monotipi baskı 103

Monotipi Baskı Örnekleri 178) Frank Chin (Frenk Cin), Gulls - Warm Flight, monotipi baskı 179) Uygar Sözer, monotipi baskı 181) Sam Gilliam (Sem Gilyım), İsimsiz, monotipi baskı 180) Belinda Del Pesco, Rose in her hair (rooz in hör heır), monotipi baskı çalışma aşamaları 104 182) Zeliha Akçaoğlu, Deniz ve Adam, monotipi baskı

3. YÜKSEK BASKI TEKNİĞİ Linolyum Kalıp Mdf Poliüretan 1. Yukarıdaki kavram ve terimlerin anlamını öğreniniz. 2. Yüksek baskı tekniğini kullanan sanatçıları araştırınız. Yüksek baskı tekniği sözcüğünü duyduğunuzda aklınıza ilk gelen kavram nedir? Düşüncelerinizi söyler misiniz? Kalıba aktarılan tasarım oyularak oluşan yükseltiye merdane yardımıyla boya verilir. Boyanan kalıbın farklı bir yüzeye aktarılması tekniğine yüksek baskı adı verilir. Kalıp olarak ağaç, linolyum, kontrplak, mdf, poliüretan vb. malzemeler kullanılabilir. Her renk için ayrı kalıplar oyarak veya aynı kalıba farklı renkler sürerek çok renkli baskılar da yapılabilir. Hazırlanan kalıp veya kalıplarla çok sayıda baskı yaratılabilir. Tahtaya resim kalıpları oyma tekniği, ilk kez Orta Çağın sonlarında Avrupa da görülür. Bu teknik kutsal kitap resimleri için baskı kalıplarında kullanılmaya başlanmıştır. Rönesans öncesi Avrupa da kitap sayfalarının tahta bloklara oyularak basıldığı bilinir. Kitap resimleri de aynı teknikle basılmıştır. Ülkemizde ilk kez 1830 da İbrahim Müteferrika, kitap resimlerinin basımında bu teknikten yararlanmıştır. 1936 dan sonra sanatçı ve sanat eğitimcisi yetiştiren kurumlarımızda bu teknik öğretilmeye başlanmıştır. Linolyum baskıresim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, eskiz kâğıtları, linolyum, oyma uçları, tipo matbaa boyası, kauçuk merdane, karbon kâğıdı, baskı kâğıdı, terebentin, kaşık. Bu baskı türünde kalıp olarak esnek yumuşak linolyum kullanılır. Kalıbın uzun ömürlü oluşu, baskı sayısını yükseltir. Linolyum baskı resimlerinde desen, kompozisyon ve siyah-beyaz dengesi çok önemlidir. Demonstrasyon tekniği işlem basamakları: 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. 105

2. Tasarımı karbon kâğıdı kullanarak linolyum üzerine çiziniz. 3. Çizim işlemi bitince farklı kalınlıklardaki oyma uçlarıyla linolyumu oymaya başlayınız. 5. Düz çizgileri oyarken maket bıçağı ve cetvel kullanınız. Geniş yüzeyleri oyarken U biçimli, ayrıntılı yerlerde ise V biçimli uçları kullanınız. 106 4. Linolyumu oyma uçlarıyla merkeze doğru oyunuz. 6. Boyayı merdaneyle eziniz.

7. Boyayı daha iyi ezebilmek için merdaneyi farklı yönlerde sürünüz. 8. Boyayı merdaneyle ezdikten sonra kalıba sürünüz. 9. Boya sürülen kalıbın üzerine baskı kâğıdını dikkatlice yerleştiriniz. 10. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 11. Bir elinizle kalıbı, diğeriyle kâğıdı tutarak kalıptan dikkatlice ayırınız. 12. Kuruması için tel rafa koyunuz. 107

Renkli linolyum baskı resim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, eskiz kâğıtları, linolyum, oyma uçları, farklı renklerde tipo matbaa boyası, kauçuk merdane, karbon kâğıdı, baskı kâğıdı, terebentin, kaşık. Renkli linolyum baskı için farklı teknikler kullanılabilir. Bu etkinlikte tek kalıptan renkli baskı yapılışı (eksiltme yöntemi) gösterilecektir. İstenirse her renk için ayrı kalıp hazırlanabilir. İşlem basamakları: 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. 2. Seçtiğiniz desenlerdeki ayrıntılardan yeni bir düzenleme yapınız. 3. Hazırlanan düzenlemeyi renkli boyalarla, baskıda kullanacağınız renkleri dikkate alarak renklendiriniz. 108 4. Renklendirdiğiniz düzenlemenin köşelerinde artı (+) işareti oluşturacak şekilde aks çizgileri çiziniz. Bu işlem, çizimlerin kalıba aktarılmasında renklerin üst üste oturmasını kolaylaştıracaktır. Renklendirilen düzenlemenin her rengini, köşelerdeki aks çizgilerini de unutmadan, ayrı ayrı parşömen

kâğıtlarına çiziniz. Linolyumun üzerine sırasıyla karbon kâğıdı ve birinci rengin parşömen kâğıdını koyunuz. 5. Baskıya en açık renkten başlanır. Bu nedenle baskınızda beyaz olmasını istediğiniz alanları linolyum üzerine aktarınız. 6. Kopyalama işlemini bitirdiğinizde parşömen ve karbon kâğıdını kaldırınız. 7. Oyma bıçakları yardımıyla işaretlediğiniz yerleri oyunuz. 8. Oyma işlemini bitiriniz. 9. Cam zemin üzerine bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle ezip kalıba aktarınız. 109

10. Baskı yapılacak kâğıdı dikkatlice kalıp üzerine yerleştiriniz. 11. Kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 12. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda beyaz baskının gerçekleştiğini göreceksiniz. 13. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz. Baskıyı istediğiniz kadar çoğaltabilirsiniz. 110 14. Linolyum kalıbınızı temizleyerek ikinci rengin baskısı için hazırlayınız. 15. Linolyumun üzerine sırasıyla karbon kâğıdı ve Aks çizgilerine dikkat ederek ikinci rengin par-

şömen kâğıdını koyunuz. Baskınızda sarı renk olmasını istediğiniz alanları linolyum üzerine aktarınız. Kopyalama işlemini bitirdiğinizde parşömen ve karbon kâğıdını kaldırınız. 16. Oyma bıçakları yardımıyla işaretlediğiniz yerleri oymaya başlayınız. 17. İkinci renk için yapılan oyma işlemini tamamlayınız. 18. Cam zemin üzerine ikinci renk için bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle eziniz. 19. Merdaneye geçirdiğiniz boyayı kalıba aktarınız. 111

20. Linolyum kalıbı baskı yapacağınız zemine yerleştiriniz. 21. Baskı yapılacak kâğıdı ilk rengin baskısına göre kalıba hizalayınız. 22. Baskı yapılacak kâğıdı dikkatlice kalıp üzerine yerleştiriniz. 23. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 24. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda sarı baskı gerçekleşmiş olur. 25. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz. 112

26. Merdaneyi ve linolyum kalıbınızı temizleyerek üçüncü rengin baskısı için hazırlayınız. 27. Linolyumun üzerine karbon kâğıdı koyunuz. Aks çizgilerine dikkat ederek en üste üçüncü rengin parşömen kâğıdını koyunuz. Baskınızda mavi renk olmasını istediğiniz alanları linolyum üzerine aktarınız. Kopyalama işlemini bitirdiğinizde parşömen ve karbon kâğıdını kaldırarak kalıbı oyunuz. 28. Cam zemin üzerine üçüncü renk için bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle ezip kalıba aktarınız. 113

29. Linolyum kalıbı baskı yapacağınız zemine yerleştiriniz. 30. Baskı yapılacak kâğıdı önceki renklerin baskısına göre kalıba hizalayıp kalıp üzerine yerleştiriniz. 31. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 32. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda mavi baskı, oymadığımız bölgelerde ise kırmızı baskı gerçekleşmiş olur. 33. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz. 114

Linolyum Baskı Örnekleri 184) Hülya İz Bölükoğlu, Satrançta düşünce, linolyum baskı 183) Aliye Berger, linolyum baskı 115

Linolyum Baskı Örnekleri 185) Nevzat Akoral, linolyum baskı 116 186) Ö. İlhami Ercivan, Denizin Türküsü, linolyum baskı

Ağaç baskı resim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, Karbon kâğıdı, ağaç, mdf., oyma uçları, tipo matbaa boyası, kauçuk merdane, baskı kâğıdı. Ağaç elyafı yönünde kesilmiş tahta veya mdf kalıplara yapılan oyma ve basma tekniğidir. İşlem basamakları linolyum baskıya çok benzer. Ağaç baskı, tahta kalıbın doğal yapısı nedeniyle baskı teknikleri içinde önemli bir yere sahiptir. Kalıbın esnek olmaması baskı tekniğinin olumsuz yanıdır. Baskı için sert olmayan, seyrek dokulu ağaçlar tercih edilmelidir. Oyma işlemi, ağacın elyafı yönünde yapılmalıdır. İşlem basamakları: 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. 2. Karbon kâğıdını, kalıp olarak kullanacağınız ağacın üzerine yerleştiriniz. 3. Hazırladığınız eskizi en üste gelecek şekilde yerleştiriniz. 4. Eskizi kalıba aktarınız. 117

5. Linolyum baskıdaki gibi oyma işlemini yapınız. 6. Oyma işlemi bitince düz bir zeminde matbaa boyasını ezerek boyayı merdaneye geçiriniz. 7. Boyayı merdaneyle yüksek yerlere sürünüz. 8. Boya sürülen kalıbın üzerine baskı kâğıdını dikkatlice yerleştiriniz. 9. Kaşık, merdane veya pres makinesi yardımıyla deseni kâğıda aktarınız. 10. Kâğıdı kalıptan dikkatlice ayırınız. Kuruması için tel rafa koyunuz. 118

Renkli ağaç baskı resim yapalım. Aşağıda verilen kesici aletleri dikkatli kullanmaya özen gösterelim. Kullanılacak malzemeler: Resim kalemi, silgi, resim kâğıdı, Karbon kâğıdı, ağaç, mdf., oyma uçları, farklı renklerde tipo matbaa boyası, terebentin, kauçuk merdane, baskı kâğıdı. İşlem basamakları: 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. 2. Seçtiğiniz desenlerdeki ayrıntılardan yeni bir düzenleme yapınız. 3. Hazırlanan düzenlemeyi renkli boyalarla, baskıda kullanacağınız renkleri dikkate alarak renklendiriniz. 4. Renklendirdiğiniz düzenlemenin köşelerinde artı (+) işareti oluşturacak şekilde aks çizgileri çiziniz. Bu işlem, çizimlerin kalıba aktarılmasında renklerin üst üste oturmasını kolaylaştıracaktır. Renklendirilen düzenlemenin her rengini, köşelerdeki aks çizgilerini de unutmadan, ayrı ayrı parşömen kâğıtlarına çiziniz. 119

5. Ahşabın üzerine karbon kâğıdı koyunuz. Aks çizgilerine dikkat ederek en üste birinci rengin parşömen kâğıdını koyunuz. 6. Baskıya en açık renkten başlanır. Bu nedenle baskınızda beyaz olmasını istediğiniz alanları ahşap kalıp üzerine aktarınız. 7. Kopyalama işlemini bitirdiğinizde parşömen ve karbon kâğıdını kaldırınız. 8. Oyma bıçakları yardımıyla işaretlediğiniz yerleri oyunuz. 120 9. Oyma işlemini bitiriniz. 10. Cam zemin üzerine bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle eziniz.

11. Ezdiğiniz boyayı merdaneyle kalıba aktarınız. 12. Kalıbı temiz bir zemine yerleştirerek baskı kâğıdını dikkatlice kalıp üzerine yerleştiriniz. 13. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 14. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda beyaz baskının gerçekleştiğini göreceksiniz. 15. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz. Baskıyı istediğiniz sayıda çoğaltabilirsiniz. 16. Ahşap kalıp ve merdaneyi temizleyerek ikinci rengin baskısı için hazırlayınız. 121

17. Karbon kâğıdı yardımıyla aks çizgilerine dikkat ederek ikinci rengin çizimini yapınız. Oyulacak yerleri kalemle çizerek belirginleştiriniz. 18. Oyma bıçakları yardımıyla işaretlediğiniz yerleri oymaya başlayınız. 19. Cam zemin üzerine ikinci renk için bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle eziniz. 20. Merdaneye geçirdiğiniz boyayı kalıba aktarınız. 122 21. Ağaç baskı kalıbını baskı yapacağınız zemine yerleştiriniz. 22. Baskı yapılacak kâğıdı ilk rengin baskısına göre kalıba hizalayınız.

23. Baskı kâğıdını dikkatlice kalıp üzerine yerleştiriniz. 24. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 25. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda sarı renk baskı gerçekleşmiş olur. 26. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz. 27. Ahşap kalıp ve merdaneyi temizleyerek üçüncü rengin baskısı için hazırlayınız. 28. Üçüncü rengin çizimini bir önceki aşamada yaptığınız gibi kalıba aktararak kalıbı oyunuz. 123

29. Cam zemin üzerine üçüncü renk için bir miktar boya çıkarınız. Boyayı merdaneyle eziniz ve kalıba aktarınız. 30. Ağaç kalıbı baskı yapacağınız zemine yerleştiriniz. 31. Baskı yapılacak kâğıdı önceki renklerin baskısına göre kalıba hizalayınız. Dikkatlice kalıp üzerine yerleştiriniz. 32. Tahta kaşık yardımıyla baskı kâğıdının arkasını ovalayarak kalıptaki boyanın kâğıda geçmesini sağlayınız. 124 33. Baskı kâğıdını yavaşça kaldırınız. Oyduğunuz boşluklarda kırmızı baskı, oymadığımız bölgelerde ise siyah baskı gerçekleşmiş olur. Baskı kâğıdını kuruması için tel rafa koyunuz.

Ağaç Baskı Örnekleri 188) Mustafa Aslıer, ağaç baskı 187) Mustafa Aslıer, Sıla Halısı, 52x24 cm, ağaç baskı 125

Ağaç Baskı Örnekleri 189) Mahmut Durmuş, ağaç baskı, 100x60 190) Ahmet Şinasi İşler, Mechamorfoz (Mekamorfoz), ağaç baskı. 126 191) Hülya İz Bölükoğlu, Makinalaşan Dünya, ağaç - linolyum karışık baskı

4. ÇUKUR BASKI TEKNİĞİ Asit Çinko Pres Kazıma Ucu 1. Yukarıdaki kavram ve terimlerin anlamını öğreniniz. 2. Çukur baskı tekniğini kullanan sanatçıları araştırınız. Aranızda asitle aşındırma yöntemiyle elde edilmiş reklam - tanıtım ürünü gören varmı? Bilgi ve düşüncelerinizi söyler misiniz? Asit ya da çelik uçlarla oyulan metal, çinko bakır vb. plaka kalıbın çukur yerlerindeki boyanın presle kâğıda aktarıldığı baskı yöntemidir. Bu yöntemde 0,5 mm den 2 mm e kadar çinko,bakır ve alüminyum saç levhalar kullanılır. Çukur baskı tekniği iki şekilde yapılır: 1. Elle oyma (kuru kazıma) 2. Asitle aşındırma 1. Elle Oyma Çelik kalemle, iğne kazı, siyah tarz ve elektrikli motorla oymadır. Çelik kalemle oymada uygun metal bakırdır. Oyma işleminde kare ve baklava biçimli içi dolu çelik kalemler kullanılır. İğne kazımada metal yüzey oyulmaz. Sert ve sivri uçlarla metal iki yana yığılır. Bakır plaka kullanılır. Siyah tarzda bakır plaka kullanılır. Baskı sırasında siyah kadife dokusu veren değerler elde etmek için dişli bıçak, metal yüzeyde sağa sola hareket ettirip nokta dizileri oluşturularak oyma yapılır. Elektrikli motorlu oymada, plaka yüzeyindeki geniş alanlar oyma ucu takılmış motorla oyulur. Kontrollü hareket etmek gerektiğinden küçük motorlar tercih edilir. 2. Asitle Aşındırma Metal plakaya sürülen asfalt (zift) ın kazınmasıyla oluşturulan çizgi ve dokuların asitle aşındırılmasıyla yapılan oyma işidir. Bu yöntemde; çinko, bakır, alüminyum, kurşun vb. plakalar kullanılabilir. Asitle aşındırma yöntemiyle çukur baskı resim (gravür) yapalım. Asit yakıcı ve eritici bir malzeme olduğu için asitle çalışırken dikkatli olmaya özen gösterelim. Herhangi bir sıçrama ya da kaza olduğunda vakit kaybetmeden öğretmeninizi bilgilendiriniz. Kullanılacak malzeme, araç ve gereçler: Metal levha (çinko, bakır, kurşun vb.), çelik uçlu çizim kalemleri, merdane, spatula, asfalt, sıvı vernik, zımpara, eğe (törpü), tablalı ısıtıcı, pelür kâğıt, terebentin, matbaa mürekkebi, baskı kâğıdı, pres makinesi, keçe, su küveti, asit küveti, keçe, nitrik asit, metal plaka ısıtma makinesi. Asit hazırlama: Yapılan çalışmadaki hassasiyete göre plastik asit küvetine altı ölçü suya bir ölçü (1/6) ila dokuz ölçü suya bir ölçü (1/9) nitrik asit karıştırılarak hazırlanır. 127

İşlem basamakları: 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. Baskı için uygun kalınlıkta çinko alınız. Kâğıdı yırtmaması için çinko plakanın kenarlarını eğeyle törpüleyiniz. 2. Baskı için suyu emici dolgunlukta ve dirençte kâğıt seçiniz ve baskıdan birkaç saat önce, nem alması için baskı kâğıdını su dolu bir kaba koyunuz. 3. Kalıba asfalt çözelti sürünüz. 4. Asfalt çözelti kuruyunca, çelik uçlu çizim gereçleriyle eskizinizi çinko plakaya aktarınız. 128 5. Hazırladığınız plakayı asit küvetine atınız. Çizilerek zifti kaldırılmış yerlerin oyulmasını sağlayınız. Oyulmamış yerler varsa asit küvetini hafifçe sallayınız.

6. Plakanın üstündeki zifti terebentinle temizleyiniz. 7. Temizlenmiş plaka üzerinde daha farklı etkiler elde edebilmek için çelik uçlu araçlarla müdahale edebilirsiniz (kuru kazıma yöntemi). 8. Kazınan çizgilerde kalan metal çapaklarını temizleyiniz. Plakanız baskıya hazırdır. 9. Düz bir yüzeyde plastik spatula ile karıştırdığınız boyayı, spatula ya da elinizle kalıba aktarınız. 10. Çukurların mürekkeple dolduğuna emin olunuz. 129

11. Boya fazlasını pelür kâğıt ya da tarlatan kumaşla yüzeyden temizleyiniz. 12. Pres tablasına keçeyi yerleştiriniz. 13. Kalıbı baskı kâğıdına ortalayabilmek için önce pres tablasına baskı kâğıdı boyutunda temiz bir kâğıt, ardından bu kâğıdın üzerine baskı kalıbını yerleştiriniz. 130 14. Su havuzunda beklettiğiniz baskı kâğıdını havuzdan çıkarınız. Kâğıdı, iki kuru kağıt arasına koyarak fazla suyun alınmasını sağlayınız. 15. Baskı kâğıdını kalıbın üzerine yerleştiniz.

16. Keçeyle kalıbın üzerini kapatarak kalıbı presten geçiriniz. 17. Keçeyi kaldırınız. 18. Baskı kâğıdını kalıptan dikkatlice ayrınız. 19. Böylece baskınız tamamlanmış olur. 20. Baskınızı kuruması için tel rafa koyunuz. 131

Asitle aşındırma yöntemiyle renkli çukur baskı resim (gravür) yapalım. Asit yakıcı ve eritici bir malzeme olduğu için asitle çalışırken dikkatli olmaya özen gösterelim. Herhangi bir sıçrama ya da kaza olduğunda vakit kaybetmeden öğretmeninizi bilgilendiriniz. Kullanılacak malzeme, araç ve gereçler: Metal levha (çinko), çelik uçlu çizim kalemleri, merdane, spatula, asfalt, sıvı vernik, zımpara, eğe (törpü), tablalı ısıtıcı, pelür kâğıt, terebentin, farklı renklerde tipo matbaa boyaları, baskı kâğıdı, pres makinesi, keçe, su küveti, asit küveti, keçe, nitrik asit, metal plaka ısıtma makinesi. Asit hazırlama: Yapılan çalışmadaki hassasiyete göre küvete altı ölçü suya bir ölçü (1/6) ila dokuz ölçü suya bir ölçü (1/9) nitrik asit karıştırılarak hazırlanır. 1. Yapılacak baskı çalışması için eskizler hazırlayınız. Baskı için uygun kalınlıkta çinko alınız. Kâğıdı yırtmaması için çinko plakanın kenarlarını eğeyle törpüleyiniz. 2. Baskı için suyu emici dolgunlukta ve dirençte kâğıt seçiniz ve baskıdan birkaç saat önce nem alması için baskı kâğıdını su dolu bir kaba koyunuz. 3. Kalıba asfalt çözelti sürünüz. 4. Asfalt çözelti kuruyunca, çelik uçlu çizim gereçleriyle eskizinizi çinko plakaya aktarınız. 132 5. Hazırladığınız plakayı asit küvetine atınız. Çizilerek zifti kaldırılmış yerlerin oyulmasını sağlayınız. Oyulmamış yerler varsa asit küvetini hafifçe sallayınız.

6. Plakanın üstündeki zifti terebentinle temizleyiniz. 7. Temizlenmiş plaka üzerinde daha farklı etkiler elde edebilmek için çelik uçlu araçlarla müdahale edebilirsiniz (kuru kazıma yöntemi). 8. Kazınan çizgilerde kalan metal çapaklarını temizleyiniz. Plakanız baskıya hazırdır. 9. Düz bir yüzeyde plastik spatula ile karıştırdığınız boyayı, spatula ya da elinizle kalıba aktarınız. 10. Çukurların mürekkeple dolduğuna emin olunuz. 133

11. Kalıp üzerine sürülen boyanın fazlalıklarını tarlatan kumaş ya da gazete kâğıdıyla ovalayarak siliniz. Çukur kısımdaki boyaların silinmemesine dikkat ediniz. 12. Hazırladığımız renkli boyanın içine az miktarda inceltici pasta ekleyerek boyanın incelmesini sağlayınız. Karıştırılan boyayı cam ya da mermer yüzey üzerine yayınız. 134 13. Merdaneyle boyayı homojen bir şekilde eziniz. 14. Merdanedeki renkli boyayı kalıba aktarınız. Kalıptaki çukur bölgelerin siyah, yüksek bölge-

lerin ise renkli boyayla kaplandığı görülecektir. 15. Eskizinizdeki renkli bölümlerin dışında kalan bölümleri renkli boya verdiğimiz kalıp üzerinden kâğıtla siliniz. Renkli olmasını istediğiniz bölümlere temas etmeyiniz. Boya inceltildiği için herhangi bir temas hâlinde renk bozulabilir. 16. Kalıbın kenarlarını bez yardımıyla siliniz. 17. Kalıbınızı pres üzerine yerleştiriniz. 18. Su havuzunda beklettiğiniz baskı kâğıdını havuzdan çıkarınız. 135

19. Havuzdan çıkardığınız baskı kâğıdını, iki kuru kâğıt arasına koyarak fazla suyun alınmasını sağlayınız. 20. Kalıbınızı presin tablası üzerine yerleştiriniz. Kâğıdı ortalamak için bir cetvel kullanarak nemli baskı kâğıdını kalıp üzerine yerleştiriniz. 21. Kâğıdı kalıp üzerine yerleştirirken kâğıdın kaymamasına dikkat ediniz. Ölçü için kullandığınız cetveli çıkarmayı unutmayınız. 22. Baskı kâğıdının üzerine keçeyi yavaşça yerleştiriniz. 136

23. Kalıbı merdaneden geçirerek baskıyı gerçekleştiriniz. 24. Keçeyi kaldırınız. 25. Baskı kâğıdını dikkatlice kalıptan ayırınız. 26. Baskı işleminiz tamamlandı. 27. Baskıyı kuruması için tel rafa kaldırınız. 137

Çukur Baskı Örnekleri 192) Sabri Berkel, Araba, gravür baskı 193) Sabri Berkel, gravür baskı 138 194) Hoca Ali Rıza, gravür baskı

Çukur Baskı Örnekleri 195) Süleyman Saim Tekcan, Atlar ve Hatlar Serisinden, gravür baskı 196) Hayati Misman, Kompozisyon, gravür baskı 139

Çukur Baskı Örnekleri 198) Erkin Keskin, Gravura 197) Ahmet Şinasi İşler, gravür baskı 140

Çukur Baskı Örnekleri 199) Hayati Misman, gravür baskı 141

Çukur Baskı Örnekleri 200) Erkin Keskin, gravür baskı 142 201) Güler Akalın, Kaçan Kovalanır gravür baskı

ÇENGEL BULMACA Aşağıdaki soruları, soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmak üzere uygun kutucuklara cevaplayınız. 143

KELİME BULMACA Harf kümesinin içinde yatay, dikey ve çapraz olarak yer alan aşağıdaki kavram ve terimleri bulunuz. 144

Aşağıdaki soruları cevaplayınız. 1) Aşağıdakilerden hangisi özgün baskı resimde kesilerek çıkarılmış bölüme tamponlama yöntemiyle boya verilerek gerçekleşen baskı tekniğidir? A) Çukur baskı B) Yüksek baskı C) Monotipi baskı D) Şablon baskı E) Hiçbiri 2) Asit hazırlama işleminde kullanılan asit ölçü formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) 1 ölçü nitrik asit + 5 ölçü su B) 5 ölçü nitrik asit + 1 ölçü su C) 1 ölçü nitrik asit + 1 ölçü su D) 5 ölçü nitrik asit + 3 ölçü su E) 3 ölçü nitrik asit + 3 ölçü su 3) Aşağıdakilerden hangisi yüksek baskı tekniğidir? A) Gravür B) Linolyum C) Şablon D) Monotipi E) İğne kazıma 4) Aşağıdakilerden hangisi çukur baskı tekniğidir? A) Linolyum B) Şablon C) Gravür D) Monotipi E) Ağaç 5) Çukur baskı yaparken metal plakanın aşınmaması için üzerine aşağıdakilerden hangisi sürülür? A) Asit B) Su C) Vernik D) Boya E) Asfalt ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Özgün baskı resim hakkında Bu bölümde özgün baskı resimle ilgili Neler biliyordum? Neler öğrendim? Neleri kavrayamadım? Kavrayamadıklarımı nasıl öğrenebilirim? 145

TERİMLER VE KAVRAMLAR SÖZLÜĞÜ A afiş 1. Resimli duvar ilanı. 2. Tanıtma ya da reklam amacıyla hazırlanmış yazılı ve resimli grafik sanat ürünü. akım Sanatta, siyasette, düşünce hayatında ortaya çıkan yeni bir görüş, yöntem, hareket, cereyan, tarz. aks çizgisi Grafik tasarım çizimlerinde çizimi yapılan görselin, farklı kağıtlara renk ayrımı yapıldıktan sonra aynı kâğıtların tekrar birleştirilip üst üste konduğunda görselin doğru oluşması için renk ayrımı yapılan her kâğıdın en az dört köşesine çizilen artı (+) işareti. aksan Vurgu. amblem Bir şeyin yazı ya da resimle sembolleştirilmesi. anatomik 1. Anatomiyle ilgili. 2. Organizmanın yapısıyla ilgili. animasyon Canlandırma. armoni Uyum. Bir sanat yapıtını oluşturan ögelerin birbirine ters düşmemesi durumu. Bu durumda tüm ögeler aynı düzen bağıntıları sistemi içinde yer almaktadır. asetat Kâğıt gibi kullanılan saydam tabaka. asfalt Ana maddesi katran olan ve yolların kaplanmasında kullanılan karışım. asimetrik Bir simetri ekseni doğrultusunda biçimlendirilmeyi niteler. asit Turnusolün mavi rengini kırmızıya çevirmek özelliğinde olan ve birleşimindeki hidrojenin yerine maden alarak tuz oluşturan hidrojenli birleşik. B Bauhaus 1919-1933 yılları arasında eğitim vermiş olan ünlü Alman sanat okulu. bar Kalın (şerit) çizgi. biçem Üslup. broşür Genellikle bir şeyi tanıtmayı amaçlayan, sayfa sayısı az, küçük kitap, risale. çinko çizgi Ç Atom numarası 30, atom ağırlığı 65,37, mavimsi beyaz renkte olan sert bir element, tutya. 1. Uzunluğuna oranla kalınlığı çok az olan şerit anlamı taşır. 2. İki nokta arasındaki doğru. D dadaizm Tüm sanat eğilimlerine karşı çıkış olarak belirir. Bir anlamda Dadaizm yeni bir akım yaratmaktan çok tüm sanat anlayışlarını yıkmayı amaçlamıştır. deformasyon Biçimi bozulma, biçimsizleşme. demonstrasyon Gösterip yaptırma. denge Bir sanat yapıtını oluşturan ögelerin, bütün içinde kompozisyon düzenini bozmayacak şekilde dağılışı. de stijl Yalnızca temel geometrik biçimleri ve ana renkleri kullanarak bir biçimlendirme anlayışı gösteren akımdır. desen 1. Resimde kompozisyonun çizim malzemeleriyle yapılmış hâli. 2. Çizgi resim tasarım. dinamik 1. Hareketli, her an değişebilen, duruk karşıtı. 2. Devimsel. divit Hokkadaki mürekkebe batırılarak yazı yazmaya yarayan ve değişik uçları olan bir tür kalem. diyagonal Köşegen. dizayn Tasarım. doku Görme ve dokunma duyularıyla kavranabilen yüzeysel etki. E eskiz Bir proje ya da sanat yapıtını ortaya koymadan önce yapılan ön hazırlık. espas Düzenlemedeki boşluk- doluluk ilişkisidir. ester Asit ve alkollerden suyun ayrılmasıyla oluşan bileşikler. estetik Klasik anlamıyla estetik güzelin ne olduğu sorusunu yanıtlamakla ilgilenen felsefe dalı olarak tanımlanır. Sanatta güzellik, duygulara hoş gelen anlamında kullanılır. etüt Ön çalışma. etüt etmek İncelemek, araştırmak. exlibris Kitap etiketi. Genellikle kitabın cilt önkapağı içine yapıştırılan ve kitap sahibinin adını, kimi zaman da bu ada ek olarak kitabın kitaplıktaki yer numarasını taşıyan etiket. F fon Kompozisyonun arka planı. font Yazı karakteri form Biçim. fotoğraf Görüntünün mercekler sistemi aracılığıyla film üzerine sonra da fotoğraf kağıdına basım işlemiyle elde edilmesi. fotolitografi Taş, maden üzerindeki örneklerin, ışığa duyarlı tabakalar üzerinde fotoğraf veya kopya yoluyla çıkarılmasında kullanılan baskı tekniği. frekans Sıklık. fütürizm Çağdaş endüstriyel gelişmeleri ve özellikle de hızı hedef alan bir görüşten temellenmektedir. Hareketli formlar ve canlı parlak renkler kullanılmıştır. G grafik sanatlar Yapılan resimleri türlü baskı teknikleri ile çoğaltma sanatı. gravür 1. Ağaç, taş veya metal bir levhanın oyularak işlenmesi ve bunun bir yüzeye basılması tekniği. 2. Bu teknikle yapılmış resimleştirilmiş ve çoğaltılmış sanatsal ürün. gren Kâğıdın yüzeyinin pürüzlülük derece ve tipinin bir izlenimi. grid Tasarımda belli aralıklarla yatay ve dikey olarak tekrarlanan, görsel nesnelerin yerleştirilmesi işinde kolaylık sağlayan çizgi, çizgilerle oluşturulmuş mazgal. gotik Temel özelliği sivrilik olan, XII. yüzyıldan sonra Rönesans a kadar Avrupa da gelişen sanat ve mimarlık üslubu. H harf Şekil, sembol. heykel Hacim sanatı.estetik yaşantı oluşturması amaçlanan üç boyutlu nesne, yapıt. Yontu. hiyerarşi Makam sırası, basamak, derece düzeni, aşama sırası. hiyeroglif Resim yazı. Mısırlıların kullandıkları bir resimyazı çeşidi. hokka Metal, cam veya topraktan yapılmış, içine mürekkep konulan küçük kap. hulahop 1. Çocukların bellerine takarak çevirdikleri çember. 2. Bu oyunun adı. İ ideal Düşüncenin tasarlayabileceği bütün üstün nitelikler. illüstrasyon Resimleme, kitap resimleme. 146

imge iskoç ivme Duyu organlarının dıştan algıladığı bir nesnenin bilince yansıyan benzeri, hayal, imaj. Genel görünüş, izlenim. Biri kalın diğeri ince iki çizginin birleşmesinden oluşan çizgi çeşidi. Hareket eden nesnenin kısa bir zaman içinde, hızında oluşan değişmenin bu zamana oranı. K kadrat Bir puntonun on iki katı. kalıp Bir şeye biçim vermeye veya eski biçimini korumaya yarayan araç. katran Organik maddelerden kuru damıtma yoluyla elde edilen, sıvı yağ kıvamında, kara renkte, ağır, is kokulu, suda erimeyen bir madde: karakalem 1. Bir çeşit kömür kalem. 2. Açık koyu çalışma olanağı veren bu kalemle yapılmış olan resim. karbon kağıdı Aynı zamanda hem yazmak hem de kopya çıkarmak için yazı kâğıtlarının arasına konulan kâğıt. keçe Yünün dövülüp kumaşa benzer hale getirilmesi yöntemiyle elde edilen bir tür kaba kumaş ya da yaygı. klasizm Sanatta klasik ilke ve örnekleri izleme anlayışıdır. Her sanat üslubunun bir klasik dönemi vardır.18. yy ve sonrasının Avrupa sanatı içinde,modern sanat öncesinde,genellikle klasizm eğilimleri ağır basmıştır. kompozisyon Yapıtı oluşturan ögelerin belirli düzen bağlantıları içinde bir araya getirilmesidir. konstrüksiyon Yapıyı oluşyuran ögeler bütünü. konstrüktivizm Çağdaş malzemeleri kullanan ve geometrik bir anlayış sergileyen anlayış. kontrast Karşıtlık. kübizm Nesne ve varlıkları temel geometrik biçimlere indirgenmiş şekilde resmeden akımdır. L labirent 1. Çıkış yeri kolay bulunamayacak kadar karışık koridorları olan yapı. 2. mec. İçinden çıkılması güç veya imkânsız durum, sorun. leke Yüzeyin biçim formunda tek renkle boyanarak örtülmüş parçası. linolyum Yer döşemesi olarak kullanılan, üzeri keten yağı ve mantar tozuyla kaplanmış jüt bezi, muşamba. litograf Taş baskı. Kireç taşı bloklarının baskı levhası olarak kullanılmasıyla yapılan baskı türüdür. logo Bir kurum veya kuruluşun kendine seçtiği, bazı ticaret eşyası üzerine konulan, o eşyayı üreten veya satanı tanıtan resim, harf vb. özel işaret, İmlek. logogram 1. İki harfin birleşerek oluşturduğu tipografik karakterlere verilen isim. 2. Kelime ifade eden işaret. M marjin Sayfanın çevresinde kalan beyaz alan. mdf Ağaç tozunun sıkıştırılmasıyla oluşan levha. melankoli Kara sevda. metrik Ölçümlü. mimarlık 1. Mimar olma durumu, mimarın işi ve mesleği. 2. Belirli ölçü ve kurallara göre yapılar yapma sanatı, mimari. molekül 1. Element veya bileşikleri oluşturan ve onların özgül niteliklerini gösteren en küçük birim, madde. 2. Bir bütünün en küçük parçası. monotipi Bir metal levhanın üzerine, baskı mürekkebi ya da yağlı boya ile yapılan resim üzerinden alınan tek kopya. motif Yan yana gelerek bir bezeme işini oluşturan ve kendi başlarına birer birlik olan ögelerden her biri. N natürmort Ölüdoğa. negatif Eksi, pozitif karşıtı. nitrik asit Organik maddeler üzerinde yakıcı ve sarartıcı bir etki gösteren, birleşiminde bir azot, üç oksijen ve bir hidrojen bulunan, yoğunluğu 1,52 olan, 86 C de kaynayan, sanayide kullanılan asit, kezzap (HNO3). nokta Tek vuruşta yapılan iz. O odak noktası En önemli konu, can alıcı nokta. optik Görme ile ilgili olan. oran-orantı Kompozisyon elamanlarının birbirlerine olan ve kendi içindeki bölümlerinin de birbirlerine olan büyüklük ve küçüklükleri. orijinal Bir sanatsal ürünün dorudan doğruya sanatçının elinden çıkmış hali. Özgün. outline Dış çizgi. özgün Ö Yalnız kendine özgü bir nitelik taşıyan, orijinal, ibdai. Bir buluş sonucu olan, nitelikleri bakımından benzerlerinden ayrı ve üstün olan. P papirüs 1- Eski Mısırlıların yazı kâğıdı yapmak için özünden yararlandıkları bitki. 2- Bu bitkiden yapılan kâğıt. 3- Bu kâğıt üzerine yazılmış el yazısı. parşömen kağıdı Parşömene benzetilerek yapılan, mat, dayanıklı ve hafifçe saydam kâğıt. paspartu Resim ya da fotoğraflar çerçevelenirken çerçevenin içine bunlarla birlikte yerleştirilen ve fon işlevi gören kağıt, karton veya kumaş. Paspartunun görevi küçük boyutlu resimleri daha rahat algılanabilir kılan bir zemindir. pelür İnce ve yarı saydam bir tür kâğıt. piktogram Hiyeroglif ve benzeri yazı sistemlerinde bir kavramın karşılığı olarak kullanılan resimsel öge. plaka Metal yaprak. poliüretan Yoğunluğu çok düşük cam, vernik, kauçuk veya köpük görünüşündeki lastiğe benzeyen madde. post-modern Biçimleri işlevlerin doğal bir sonucu gibi göstermemektir. Modernizm Akımına karşı oluşmuştur. pozitif Negatif karşıtı. pres 1. İşletme, onarma, düzletme vb. işlemlerin uygulanması için bir nesneyi, iki ağırlık arasında mekanik olarak sıkıştırmaya yarayan alet, mengene, cendere. 2. Baskı. puantiye Noktalama. punto Tipografide kullanılan ölçü birimi. R realizm Gerçekçilik. Duygu, düşünce ya da somut nesneler dünyasında var olup varlığı bilinen herşeye verilen genel ad. Sanatsal gerçeklik, sayısız gerçeklik türleri içinde ayrı bir kategoridir. renk Işığın cisme çarptıktan sonra yansıyarak görme duyumuz aracılığıyla beynimizde oluşturduğu etkiye renk denir. renk diski Ana ve ara renkleri, bunların birbirleriyle ilişkilerini gösteren renk çemberi. resim Bir yüzey üzerine oluşturulmuş her tür iki boyutlu kompozisyon. ritim Sanat yapıtında yer alan ögelerin kendi aralarında oluş- 147

turdukları ardışık zaman ve mekân aralıklarının belirlediği düzen. rönesans XV. yüzyıldan başlayarak İtalya da ve daha sonra diğer Avrupa ülkelerinde hümanizmin etkisiyle ortaya çıkan, klasik İlk Çağ kültür ve sanatına dayanarak gelişen bilim ve sanat akımı. rönesans sanatı 14-16.yy arasında İtalya da ortaya çıkan ve yeniden doğuş anlamına gelen bir akımdır. S sans-serif Düz harfler. satır Sözcüklerin oluşturduğu bütün. sergi Halkın gezip görmesi, tanıması için uygun biçimde yerleştirilmiş ürünlerin, sanat eserlerinin tümü. serif Harflerdeki tırnak. serigrafi İpek baskı. Özel dokulu ipekli kumaşlar kullanarak özgün baskılar yapma işlemi ve tekniği. simetri İki veya daha çok şey arasında konum, biçim ve belirli bir eksene göre ölçü uygunluğu, bakışım. Eksen olarak alınan bir doğrudan, benzer noktaları karşılıklı olarak aynı uzaklıkta bulunan iki benzer parçanın birbirine göre olan durumu, tenazur. simge Duyularla ifade edilemeyen bir şeyi belirten somut nesne veya işaret, remiz, rumuz, timsal, sembol. soyutlama Bir nesnenin özelliklerinden veya özellikleri arasındaki ilişkilerden herhangi birini tek başına ele alan zihinsel işlem, gerçeklikte ayrılamaz olanı düşüncede ayırma, tecrit, abstraksiyon. spatula Bir maddeyi kazımaya, yaymaya yarayan, küçük bir kürek veya ucu keskin olmayan, bükülebilen bir bıçak biçiminde metal, ağaç vb. maddelerden yapılmış araç. stilizasyon Biçimleme. stilize Üslup kazandırılmış, biçimlendirilmiş. strateji Önceden belirlenen bir amaca ulaşmak için tutulan yol, izlem. sükûnet Durgunluk, dinginlik, hareketsizlik, sessizlik. süprematizm Soyut geometriciliği benimseyen resim anlayışı. sürrealizm Gerçeküstücülük. Olaylar gerçek dünyadaki ilişkilerine göre ele alınmaz. Asla var olmayacak düşsel bir ortam yaratacak bir kompozisyon içinde sunulur. sütun Gazete, dergi, kitap vb. yazılı şeylerde, sayfanın yukarıdan aşağıya doğru ayrılmış olduğu dar bölümlerden her biri, kolon. Alt alta sıralanmış şeyler dizisi. şablon tablet Ş Yazı ya da belirli bir biçimi oluşturmak içi hazırlanmış kalıp. T Eski medeniyetlerden kalma, pişmiş veya güneşte kurutulmuş kilden yapılmış, üzerinde çivi yazısı ile metin yazılı belge. tampon Bir darbenin şiddetini azaltmaya yarayan, içi yumuşak maddeyle dolu şey. tarlatan Bazı giyeceklere sertlik vermek için kullanılan bir tür kumaş. tasarım Bir tasarlama eylemi sonucunda elde edilen ve asıl yapıtın yapımı sırasında belirleyici olan proje, çizim vb. ürünlerin tümü. tasarımcı Tasarım yapan kimse, tasar çizimci. taslak Asıl yapıta hazırlık olarak yapılan genelde küçük boyutlu olan ön çalışma ürünü. terebentin Reçineli bitkilerden çıkarılan ince, renksiz, kokulu yağ. Yağlı boya, yağlı vernik üretiminde maddenin inceltilmesinde kullanılır. terminoloji Terimler dizgesi tipografi 1. Basım sanatı. 2. Basımda kullanılan her tür harf ve işaretin tasarlanma işi. tipografik baskı Metal harf kalıplarıyla yapılan yüksek baskı tekniği. title 1. Bir film veya programın başında veya sonunda listelenen yapımcı, oyuncu vs. isimleri. 2. Başlık, isim (kitap, yazı, resim vs.). tram Matbacılıkta %1 - %99 değerleri arasında kalan, renklerin koyuluğunu ve açıklığını oluşturan değer. %100 en koyu (örnek siyah) %0 en açık (örnek şeffaf) olarak gösterilebilir. turnusol Birtakım bitkilerden elde edilen mavi boya maddesi. uzam ürün üslup zanaat zerafet zift U Algılanan nesnelerin temel niteliği. Bir nesnenin uzayda kapladığı yer, vüsat. Ü Eser. 1. Anlatma, oluş, deyiş veya yapış biçimi, tarz. 2. Bir sanatçıya, bir çağa veya bir ülkeye özgü teknik, renk, biçimlendirme ve söyleyiş özelliği, biçem, stil. Z Endüstri çağı öncesinde el işçiliğine dayanan her türden üretim için kullanılan zanaat sözcüğü, ayakkabıcılıktan taşçılığa,seramikçilikten dokumacılığa kadar her türlü etkinliği ifade etmektedir.bir zanaatı meslek edinen kişiye zanaatçı denir. İncelik, güzellik, zariflik. Katran ve diğer organik maddelerin buharlaşmasından veya damıtılmasından elde edilen, kolay kırılan, az ısı ile eriyen, katı, siyah, parlak madde, karasakız. Öğrenme Alanı ÖLÇME - DEĞERLENDİRME SORULARI CEVAP ANAHTARI : Grafik Tasarımın Temelleri Öğrenme Alanı : Grafik Tasarım Teknikleri 1. Ünite : Grafik Sanatlar 1) B 2) C 3) A 4) E 5) D 1. Ünite : Özgün Baskı Resim Teknikleri 1) D 2) A 3) B 4) C 5) E 2. Ünite : Grafik Resim Çalışma Yöntemleri 1) B 2) A 3) D 4) E 5) A 3. Ünite : Tipografi Başlıklarda küçük yazı türü kullanmak gerekir. Çağdaş ve doğal yazı türünde büyük harfler, 1) B 2) C 3) C 4) A 5) yalnızca tümce başında ve özel adların ilk harflerinde kullanılır. Küçük harflerin okunması daha kolaydır, bu harfler temiz ve açık görünür. 148

KAYNAKÇA AKALAN, Güler, Üç Kuşak Gazi Eğitimli Sanatçılar, Dumat Ofset, Ankara, 2006 ASLIER, Mustafa, Grafik Sanatlar Tarihi, Yazı Tarihi, Bölüm 1, DTGSYO Grafik Sanatlar Böl. Yayınları, İstanbul, 1984 AYDIN, Emin Doğan, Temel Tasarıma Çağdaş Yaklaşımlar, Mor Ajans, İstanbul, 2004 AYRANCI, Pınar, Yayımlanmamış Tez, Grafik Eğitimi ABD, Ankara, 2007 BECER, Emre, İletişim ve Grafik Tasarım, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara, 2006 BECER, Emre, Modern Sanat ve Yeni Tipografi, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara, 2007 BEKTAŞ, Dilek, Çağdaş Grafik Tasarımın Gelişimi, YK Yayınları, İstanbul, 1992 CARTER Rob Ben DAY Philip MEGGS, Typographic Design: Form and Communication, Van Nostrand Reinhold Company İnc, 1985 CARTER, David E, The Big Book of Logos 4, Harper Design International, 2004 CHAPPEL, Warren, A Short History of The Printed Word, Knopf, New York, USA, 1970 CRAIG, James, Bas. Typ. A Des. Man, Watson-Guptill Pub, New York, USA, 1991 DİYARBEKİRLİ, Nejat, Orta Asya dan Anadoluya Türk Sanatı ve Kültürü, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2006 DURMAZ, Ömer, Grafik Tasarım, Sabri Varol Görsel İletişim ve Tasarım, Aylık Süreli Yayın, Mart 2007, İstanbul, Sayı 6 DURMAZ, Ömer, Grafik Tasarım, Sabri Varol Görsel İletişim ve Tasarım, Aylık Süreli Yayın, Mayıs 2007, İstanbul, Sayı 8 DURMAZ, Ömer, Grafik Tasarım, Sabri Varol Görsel İletişim ve Tasarım, Aylık Süreli Yayın, Eylül 2007, İstanbul, Sayı 12 FEIERABEND, Peter, Graphic Desing, Page One Publishing Ptd Ltd., Berlin, Singapore, Lee-Fung-Asco Printers, China FIELL, Charlotte & Peter, Contemporary Graphic Design, Taschen Gmbh., Köln, 2007 GOMBRICH, E.H., Sanatın Öyküsü, Remzi Kitabevi, 3. Basım, Ankara C93, İstanbul, 1986 KAYALAR, Burcu, Türk Grafik Tasarımcıları IV., Altarnatif Yayıncılık, İstanbul, 1. Basım 2003 LAURER, Valerie Vago, Area 100 Graphic Designer, Phaidon Pres Limited, London, 2003 ODABAŞI, Hatice Aslan, Grafik te Temel Tasarım, Cem Ofset, İstanbul, 2006 ÖZTUNA, H. Yakup, Görsel İletişimde Temel Tasarım, Tibyan Yayıncılık, İstanbul, Kasım 2007 RUARI, The Thames and Hudson Manual of Typography, Thames and Hudson Ltd, London, 1980 SARIKAVAK, Namık Kemal, Görsel İletişim ve Grafik Tasarımda Çağdaş Tipografinin Temelleri, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2004 SARIKAVAK, Namık Kemal, Tipografinin Temelleri, Doruk Yayımcılık, Ankara, 1997 SÖZEN, Metin - TANYELİ, Uğur, Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1986 TEPECİK, Adnan, Grafik Sanatlar, Detay Yayınları, Ankara, 1. Baskı, Ekim 2002 UÇAR, Tevfik Fikret, Görsel İletişim ve Grafik Tasarım, İnkılap Yayınevi, İstanbul, 2004 USLAY, Yüksel, Yazı Sanatı, Namat, İzmir, 1989 http://iduneau.club.fr http://www.acsu.buffalo.edu http://www.beatmuseum.org http://www.byegm.gov.tr http://www.cs.cmu.edu http://www.edu.pe.ca WEB ADRESLERİ http://www.gutenberg-museum.de http://www.hcs.harvard.edu http://www.ibiblio.org http://www.ihaphulusi.gen.tr http://www.kultur.gov.tr http://www.metmuseum.org http://www.ee.bilkent.edu.tr http://www.posterpage.ch http://www.tdk.gov.tr http://www.vam.ac.uk/ http://www.tugra.org NOT: Kitap içeriğinde kullanılan görseller, yukarıda belirtilen kaynakçalar, web adresleri ve eserin sanatçısından alınmıştır. 149

ÜNİTE SONLARINDAKİ BULMACALARIN ÇÖZÜMLERİ ÇENGEL BULMACA KELİME BULMACA ÇENGEL BULMACA KELİME BULMACA 150

ÜNİTE SONLARINDAKİ BULMACALARIN ÇÖZÜMLERİ ÇENGEL BULMACA KELİME BULMACA ÇENGEL BULMACA KELİME BULMACA 151