KARAYOLLARININ SINIFLANDIRILMASI KENT PLANLAMADA ULAŞIM
Karayollarının Sınıflandırılması Karayolları çeşitli kriterlere göre sınıflandırılmış; her yol sınıfının kendine has bazı geometrik özellikleri belirlenmiştir. Sınıflandırma, zamanla kendine uygun olan bir standartlaşmayı da beraberinde getirmiştir. Sınıflandırma ve geometrik standartlar, tasarımla ilgili çeşitli konulardaki kararlarında, mühendislere kolaylık sağlar. Bu açıdan bakıldığında sınıflandırma ve standartlaşma bir ihtiyaç meselesidir. Dünyada genelde birbirine yakın sınıflandırmalar kullanılmakla beraber; bazı ülkeler kendi şartlarını doğru yansıtabilmesi için özel sınıflandırma şekilleri de kullanmaktadırlar.
Karayollarının Sınıflandırılması Karayollarının çeşitli kriterlere göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılmak ve isimlendirmek mümkündür. Bazı yollar tabiatları gereği birkaç sınıfa dahil olabilirler. Yolun geçtiği bölgenin özelliğine göre Şehir içi yollar: Yapılarla çevrili, aydınlatmalı, yay trafiği çok olan yollardır. Kendi içinde, anayol (hız yolu), bulvar, cadde, sokak, ara sokak olarak alt gruplara ayrılır. Şehir dışı yollar: Çeşitli ülkelerde kullanılan şehir dışı yol sınıfları şunlardır: 1., 2., 3. sınıf yollar. Karayolu, ekspres yol, otoyol. Devlet yolu, il yolu, köy yolu. Trafik değeri ve geometrisine göre: Anayol, Tali yol (yanyol). Yolu kullanan taşıt cinsine göre: Oto yolu, yaya yolu, bisiklet yolu, otobüs yolu. Trafiğin türüne göre: Konut yolu, gezi yolu, iş-ticaret yolu. Yol platformunun durumuna göre: Bölünmüş yol, bölünmemiş yol. Trafiğin akış yönüne göre: Tek yönlü yol, çift yönlü yol. Kaplama durumuna göre: Asfalt yol, beton yol, stabilize yol, toprak yol, parke yol.
Karayollarının Sınıflandırılması Bunlar dışında son dönemde kabul görmüş diğer bir sınıflandırmada, yollar fonksiyonlarına göre, anayol, toplayıcı yol ve yerel yol olarak üç gruba ayrılır: Anayollar (arterler): Ülke içi ve ülkeler arasındaki büyük yerleşim merkezlerini birbirine bağlayan yollardır. Bu yollar üzerinde, büyük merkezlerin üretim ve çekim trafikleri yanı sıra toplayıcı yollardaki trafikler de bulunur. Standartları yüksek yollardır. Bölünmüş yol, bölünmemiş yol; ekspresyol, otoyol anayollara örnek olarak gösterilebilir. Toplayıcı yollar: Anayollardakine nazaran daha küçük yerleşim merkezlerindeki üretim ve çekim trafiğini taşıyan yollardır. Trafik ve hız değerleri daha küçük dolayısıyla standartları daha düşük yollardır. İl yolları örnek olarak verilebilir. Yerel yollar: Genelde toplayıcı yollara bağlanan, çok daha küçük yerleşim birimlerine ulaşımı sağlayan, bunların dışında özel mülk ve tesislerin de bağlandığı yollardır. Standardı en düşük yollar olarak trafik, hız değerleri ve seyahat konforu küçüktür. Bir ülke yol ağının büyük bir kısmını bu tip yollar oluşturur.
Ülkemizde yolların sınıflandırılması Ülkemizde karayolları daha çok idarî bir sınıflandırmaya tabi tutularak dört gruba ayrılmıştır. Bunlar: 1. Otoyollar 2. Devlet yolları 3. İl yolları 4. Köy yolları Ülkemizde anayol özelliğindeki otoyollar, devlet yolları ve toplayıcı özellikteki il yolları ile ilgili her türlü çalışmayı daha önce belirtildiği gibi Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) yapar. Yerel yollar niteliğindeki köy yolları, İl Özel İdarelerinin; orman yolları, Orman Bakanlığı nın; şehir içi yollar yerel yönetimlerin sorumluluğundadır.
Ülkemizde yolların sınıflandırılması
Ülkemizde yolların sınıflandırılması Devlet yolları önemine göre bölünmüş ve bölünmemiş yol olabilir. Devlet yolları da kendi içinde birinci, ikinci ve üçüncü sınıf yol olarak ayrılır. Büyük trafik hacmine, yüksek hızla seyir imkanı vermek için yapılan otoyollar, her iki yönde ikişer şerit olmak üzere minimum dört şeritli ve röfüjle bölünmüş olarak inşa edilir. Belirli bir hizmet standardını sağlamak üzere tam erişme kontrolü uygulanır. Böylelikle otoyolda eşdüzey kesişmeler, yaya, bisiklet ve hayvan girişleri bulunmaz. Erişme kontrolünü sağlamak için yol boyunca her iki yana engeller konulur. Kesişme ve girişlere izin verilen bazı ekspres yollar ise kısmî erişme kontrollü yollar olarak anılır. Ülkemizde anayollar ve toplayıcı yolların bir kısmı çeşitli kodlarla numaralandırılmıştır. Ülke içi kullanımda otoyollar (O) harfi, devlet yolları (D) harfiyle temsil edilir. Bazı yollarımız da uluslararası yol ağının bir parçasıdır. Bu durumdaki yollar ise (E) harfi ile temsil edilir. Farklı numaralı yollar bazı kesimlerinde çakışabilirler. Belli başlı yol numaraları şunlardır: Kapıkule-Ankara otoyolu: (O-1) : Boğaziçi Köprüsü geçişi ve çevre yolları (O-2) : Fatih Sultan Mehmet Köprüsü geçişi ve çevre yolları (O-3) : Kapıkule-İstanbul kesimi (O-4) : İstanbul Ankara kesimi (O-20) : Ankara Çevre yolu
Ülkemizde yolların sınıflandırılması Ege bölgesi otoyolları: (O-30) : İzmir çevre yolu (O-31) : İzmir-Aydın kesimi (O-32) : İzmir-Çeşme kesimi Güney otoyolları: (O-21) : Adana-Pozantı kesimi (O-51) : Adana-Mersin kesimi (O-52) : Adana-Gaziantep kesimi (O-32) : Ceyhan-İskenderun kesimi Devlet yolları: (D-100) : Kapıkule-İstanbul-Amasya-Erzurum-Gürbulak (İran sınırı) (D-200) : Çanakkale-Bursa-Ankara-Sivas (D-300) : Çeşme- Konya-Kayseri-Elazığ-Kapıköy (İran sınırı) (D-400) : Datça-Antalya-Gaziantep-Esendere (İran sınırı) Avrupa uluslararası yol ağı: (E-80) : Kapıkule-İstanbul-Amasya-Erzurum-Gürbulak (Eski E-5) (E-87) : Aziziye (Kırklareli)-Çanakkale-İzmir-Antalya (E-90) : Çanakkale-Bursa-Ankara-Adana-Habur (Irak sınırı)
Geometrik Standartlar Bir yola ait geometrik standartlar deyince; platform genişliği (şerit ve banket genişliği), minimum yatay ve düşey kurba yarıçapları, maksimum boyuna ve enine eğimler, çatı eğimi, köprü genişliği, minimum alt geçit yüksekliği, kamulaştırma genişliği gibi tasarım elemanlarının aldığı değerler anlaşılır. Geometrik standartların seçimi temelde bir ihtiyaç ve maliyet meselesidir. Meselâ, yüksek hacimdeki bir trafiği, hızlı ve konforlu bir şekilde geçirmek durumu varsa yol standartlarının yüksek olması istenir. Ayrıca yol standartlarının, proje ömründe belirlenen bir hizmet düzeyini sağlaması da önemli bir konudur. Belirlenen hizmet düzeyine paralel olarak seçilen standartlarla ancak ekonomik bir yol yapılabilir. Yani, yolun ekonomikliği sadece küçüklüğü ile ilgili değil; fakat, seçilen hizmet düzeyinin gerektirdiği standartlarla ilgilidir. Örnek olması açısından, bazı yol sınıflarına ait geometrik standartlar genel olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Geometrik Standartlar Yukarıdaki tabloda görülen yol geometrik standartlarının seçiminde etkili olan bazı parametreler şu şekilde sıralanabilir: Yolun sınıfı: Yukarıda bahsedildiği üzere yüksek hacimdeki bir trafiğe hızlı ve konforlu bir seyir imkanı vermek üzere anayol sınıfındaki yüksek standartlar seçilir. Toplayıcı ve yerel yolların standartları daha düşüktür. Proje hızı: Bir karayolu projelendirilirken, geometrik tasarıma esas olan, sürücülerin emniyetli bir şekilde sağlayabilecekleri maksimum hız değerine proje hızı denir. Bu hız değeri tasarım aşamasının en başında tanımlanmak gerekir. Minimum görüş uzunlukları; en küçük yatay kurba yarıçapı; kurbadaki dever uygulaması, birleştirme eğrisi uzunluğu, genişletme miktarı; konfor parametresinin değeri, proje hızına bağlıdır. Proje hızı değiştiği zaman bunlar da değişeceğinden önemi büyüktür.
Geometrik Standartlar Proje hızının belirlenmesinde, % (X) hızlarından yararlanılır. Tavsiye edilen değer, %85 hızıdır. Bu hız değeri yoldan geçen taşıtların %85 inin aşmadığı hızdır. Yani öyle bir hız seçilmelidir ki taşıtların ancak %15 i bu hızı aşabilsin. Ayrıca güzergâh boyunca topografya ve maliyetlerden dolayı proje hızı bazen korunamaz. Bu durumda, ilgili kesimdeki proje hızı düşürülür ve bir kısıt hızı bulunur. Kısıt hızı, bu kesimdeki hesaplamalarda proje hızı olarak kullanılır. Ancak dengeli ve güvenli bir seyir sağlamak üzere hız düşürmesi ani olmamalı; kademeli olmalıdır. Tavsiye edilen farklar, birbirini takip eden kesimler arasında en fazla 10~15 km/sa olmasıdır. Proje trafiği: Trafik değerleri de daha önce bahsedildiği üzere geometrik standartların seçiminde temel değerlerdir. Bu açıdan yolun sınıfı ile hizmet ömrü boyunca geçireceği trafik miktarı birbiriyle paralellik arz eder. Trafik akımındaki taşıt kompozisyonu: Özellikle trafik akımındaki ağır taşıt miktarı platform özelliklerinin belirlenmesini etkiler. Ağır taşıtların çoğunlukta olduğu bir yolda şerit ve banket genişlikleri daha büyüktür. Arazinin topografyası: Arazini düz, dalgalı ve dağlık olması gibi durumlar yol maliyetini etkiler. Bu durumda yapılacak yolun özellikleri de değişir. Düz arazilerde büyük yarıçaplıvyatay kurba inşa imkanı varken, dağlık arazilerde kurba yarıçapları düşer. Bunun gibi dağlıkbölgelerde boyuna eğimler bazen belirli bir düzeyin altına indirilemeyebilir. İndirilmek istendiğinde de yüksek yarma ve dolgu maliyetiyle karşılaşılabilir. Bu yüzden standartlar seçilirken arazi durumunun dikkate alınması gereklidir.
Geometrik Standartlar Ekonomik durum: Yukarıdan beri belirtildiği üzere yol standardı belirleme işi, dönüp dolaşıp mâlî imkanların varlığına dayanmaktadır. İhtiyaçların yanı sıra, mâlî imkanlar ölçüsünde yüksek standartlı bir yol yapımı söz konusudur. Gerektiğinde, başlangıçta belirlenen proje ömrü ve hizmet düzet düzeyine uygun yol yapma imkanları kısıtlı ise yol kademeli olarak inşa edilebilir. Bunun anlamı şudur: Belirli bir proje trafiğine göre (2x2) şeritli olarak yapılması planlanan bir yol başlangıçta 2 şeritli olarak inşa edilir. Trafikteki artış miktarına göre, önceden yeterli kamulaştırma sınırı belirlemek kaydıyla, daha sonra her iki yöne birer şerit ilave edilir. Güvenlik: Bilindiği gibi bir karayolunun belirli bir trafiği, belirli bir sürede, belirli şartlar altında ekonomik, konforlu ve güvenli bir şekilde geçirmesi tasarımdaki temel amaçtır. Yol ve seyir güvenliği özellikle kazaların önlenmesi bakımından geometrik standartların seçimini etkiler. Dar, yüksek eğimli, görüşün kısıtlı olduğu, kötü kaplaması olan düşük standartlı yol sınıflarında, güvenli seyir şartlarını sağlamak her zaman için daha zordur. Diğer faktörler: Yol geometrik standartları seçilirken; bölgenin zemin durumu, tektonik yapısı, iklimi, arazi kullanım şekilleri, tabii ve tarihi dokusu gibi faktörleri de göz önünde bulundurmak gereklidir.
Geometrik Standartlar Ülkemizde Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından otoyollarla, bölünmüş çok şeritli yollarda, ayrıca devlet yollarında uygulanan geometrik standartlar aşağıdaki tablolarda verilmiştir.
Geometrik Standartlar KGM Devlet Yolu Standartları
Kentsel Alanda Yol Sınıflandırması
Yol Üstyapı Sınıflandırması Rijit yol üstyapısı
Yol Üstyapı Sınıflandırması Esnek yol üstyapısı
Yol Üstyapı Sınıflandırması Esnek yol üstyapısı
Fonksiyonel Yol Sınıflandırması
Yol Sınıflandırması
Yol Sınıflandırması KIRSAL BÖLGEDE YOL AĞI
Yol Sınıflandırması BANLİYÖDE YOL AĞI
KIRSAL YOL AĞI İstanbul da Yol Sınıflandırması
KENTSEL YOL AĞI
Hizmet Düzeyi (LOS) HCM de sunulan ulaşım hizmetinin kalitesi tanımlanmaktadır. Hizmet düzeyi, trafik performans ölçüleri ile hız ve hareket süresi, manevra özgürlüğü, trafik kesintileri ve konfor ile ilgili olarak şartları sınıflandırmaktadır. Hizmet düzeyleri hizmet düzeyi A dan (en rahat) hizmet düzeyi F ye (en sıkışık) kadar sıralanmaktadır. Tablo da, bu hizmet düzeylerinin genel tanımlarını göstermektedir. Hizmet düzeylerinin özel anlamları yol sınıfına göre değişmektedir.
Hizmet Düzeyi (LOS)
Çok şeritli Yollarda Hizmet Düzeyi
Yol sınıflarına göre Trafik Şeridi Genişliği
İBB Fonksiyonel Yol sınıflaması
İBB Ana Arter Kriterleri
İBB Ana Arterleri
İstanbul da Yol Sınıflandırması KAYNAK: Müh. Mustafa Alptekin YOLDAŞ, 2008. KARAYOLLARINDA YOL SINIFLANDIRMASI VE TİP ENKESİTLERİN İNCELENMESİ: EMİNÖNÜ-FATİH ÖRNEĞİ, İTÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Dosya: 251674.pdf