TÜRK ÇAY SEKTÖRÜ GÜNCEL DURUM RAPORU Rize, Ocak 2014
2lRize Ticaret Borsası Doğu Karadeniz Bölgesinde Ordu dan Artvin in Sarp Sınır Kapısı na kadar olan alanda deniz seviyesinden yaklaşık 600-700 metre yükseklikte 765 bin dekar alanda yaklaşık 200 bin aile ve bir milyona yakın insanın geçim kaynağı olan Türk Çay Sektörü nün bugünkü durumu ve sıkıntılarını paylaşmak istiyoruz. Milli ürünümüz olan çay, halkımızın temel gıda maddesidir ve ülkemiz için stratejik ürün konumundadır. Halkımız, sabah kahvaltıdan başlayarak gece geç saatlere kadar hayatın her alanında çay içmektedir. Bu raporda sistemsiz bir yapıyla yoluna devam etmek zorunda kalan ve bundan dolayı birçok sorunla baş başa kalan çay sektörün sorunlarına ilişkin çözüm önerileri geniş olarak yer almaktadır. Sektörün son beş yıllık üretim tablosu. ÖZEL SEKTÖR TOPLAMI 2009 2010 2011 2012 2013 510.442.198 715.350.187 578.160.620 497.388.942 503.835.179 ÇAYKUR 593.538.074 590.396.777 652.980.573 655.285.218 672.208.051 GENEL TOPLAM 1.103.980.272 1.305.746.964 1.231.141.193 1.152.674.160 1.176.043.984 2009 2010 2011 2012 2013 GENEL TOPLAM 224.000.000 234.000.000 230.000.000 223.000.000 232.000.000 Türk Çay Sektöründe toplam 197 fabrika bulunmaktadır. Bunların 46 sı Çaykur, 151 i özel sektöre ait çay fabrikalarıdır. Bu fabrikaların 154 ü Rize de 29 u Trabzon da, 10 u Giresun da, 4dü ise Artvin de bulunmaktadır. Fabrikaların 48 ı büyük, 76 ü orta fabrika, 73 ü ise küçük ölçekli fabrikadır. 2013 yılı çay sezonunda 1.176.043.984 ton yaş çay üretimi yapılmıştır. Bu üretimin %56 sı Çaykur, %44 ü özel sektör tarafından işlenmiştir. Özel sektör, üretimin %49 u büyük ölçekli, %39 u orta ölçekli, %12 si küçük ölçekli fabrikalardan oluşmaktadır.
3lRize Ticaret Borsası Türk Çay Sektörünün Yapısal Sorunları Çay sektörü, tarladan bardağa olan süreçte bir dizi sorunlarla mücadele etmektedir. 1. Toprak ve bitkiye bağlı sorunlar a) Çay tarım alanlarında yıllardır kullanılan kimyasal gübre ve bu gübrenin bilinçsiz şekilde kullanımı nedeniyle toprağın yapısı bozulmuştur. Bundan dolayı, bitki iyi beslenememekte; çayın kalitesi ve verimliliği azalmaktadır. b) Yaş çay alımında kontrol mekanizması düzgün çalışmadığı için kalitesiz yaprak alınmaktadır bu hem kuru çay kalitesini hem de randıman oranlarını düşürmektedir. Bundan dolayı sektör her geçen gün değer kaybetmektedir. c) Miras yoluyla küçülen çay tarım alanlarından elde edilen ürün miktarı azaldığından, bireylerin ihtiyaçlarını karşılayacak gelir elde edilememektedir. d) Yaş çay getirisinin yetersizliğinden dolayı tarlaya ve ürüne gerekli özen gösterilmemekte; bakımsız tarlalardan kalitesiz ürün elde edilmektedir. Fabrikaya gelen kalitesiz yapraktan, yüksek kalitede ürün elde etme şansı bulunmamaktadır. 2. Hasat ve taşıma sırasında yaşanan olumsuzluklar e) Çay alım evlerinde yeterli kontrol yapılmadığından üretici taze filizleri toplamamakta daha fazla ürün elde etmek için geç hasadı tercih etmektedir. f) Hasat edilen yaş çay ürünü, teris adı verilen sentetik bezlerin içerisine konulup iyice ezildikten sonra bohça şeklinde sarılıp sıkıca bağlanmaktadır. Bu şekilde alım evlerine gelen çay tartıldıktan sonra alım evinin içine serilmekte ve fabrikadan gelen kamyona bastırılarak ve çiğnenerek yüklenmektedir. g) Sektörün bütününü kapsayan bir hasat planlaması yapılmadığı için, müstahsil bütün çayını birkaç gün içinde toplayıp satmaya
4lRize Ticaret Borsası çalışmakta, hasat zamanı fabrikalarda yaşanan izdiham dolayısıyla satamadığı çayı, yol kenarlarına, avluya ve çeşitli boş alanlara serip bekletmekte, bazen günlerce bu şekilde bekleyen çay iyice kuruyup kızarmaktadır. Hasat edildikten sonra bu şekilde bekletilerek fabrikaya getirilen yaş çay, kalitesiz kuru çay üretilmesine neden olmaktadır. 3. Budama programının etkisi 1994 yılından bu yana uygulanmakta olan budama programının artık çay bitkisine bir fayda sağlamadığı tüm kesimler tarafından kabul edilmektedir. Uygun budama yapılmadığı için bitki morfolojisi değişime uğramıştır. Ve bundan sonra mevcut yöntemle geri dönüş sağlanması mümkün değildir. Bu nedenle, yeni bir model olarak ortaya konan Çayda Gençleştirme ve Yenileme programlarının devreye sokulması kaçınılmazdır. 4. Fabrikalardaki üretim süreci, paketleme ve depolama sorunları, a) Fabrikaya gelene kadar çay olma özelliğini kaybeden yaş çay, fabrikada en iyi şartlarda kuru çaya dönüştürülse bile, bozuk hammaddeden dolayı kaliteli son ürün elde etme şansımız yoktur. 5. Maliyetlerin yüksekliği: Yurtdışında yaş çay 12 ay hasat edildiği, işçilik ve diğer girdiler ucuz olduğu ve yaş çaya % 50 nin üzerinde devlet desteği sağlandığından üretim maliyetleri bize göre çok daha düşüktür. BU durum piyasadaki fiyat rekabetinde dezavantaj olarak karşımıza çıkmaktadır. ÇÖZÜM ÖNERİLERİ 1. Kimyasal gübrenin terk edilerek, yerine organik veya yarı organik gübreye geçilmelidir. 2. Özel-kamu ayrımı yapılmadan, çay sektörüne bir bütün olarak bakılmalı, sorunlara getirilen çözüm önerileri bu bakış açısıyla ortaya konulmalıdır.
5lRize Ticaret Borsası 3. Alıcıyla satıcının bir araya geldiği, kaliteli ürünün fiyat olarak karşılığını bulduğu, hem müstahsil, hem sanayici, hem de devletin memnun kaldığı bir sistem oluşturulmalı. 4. Çay tarım alanlarının tesbiti, çay piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesi, yaş çay bitkisi üreticileri ve çay sanayicilerinin hak ve yükümlülükleri, Çay Üst Kurulu nun oluşması ile Çay İhtisas Borsası nın kurularak üretilen kuru çayın buradan satışını sağlayacak, kaliteli çay üretimini teşvik edecek; bu yolla üreticiye daha fazla gelir temin edecek, Türk çayının dünyada marka olmasının yolunu açacak, Avrupa Birliği sürecine uyum sağlayacak bir çay kanunu çıkarılması gerekmektedir. 5. Ürün çeşitliliğinin artırılması gerekmektedir. Siyah çayın yanı sıra yeşil çay, altın çay, beyaz çay, çay pudrası ve kremi gibi ürünlerin üretilerek pazarda yer edinilmesi önem taşımaktadır. 6. Milli ürün konumundaki çayımıza, diğer çay üreten ülkelerde olduğu gibi %50 dolaylarında destekleme sağlanması, sektöre rekabet gücü kazandırması bakımından önemlidir. 7. Orman ürünlerinde olduğu gibi, ithal çay nakliyesinde kullanılan belgelerinde süreli olması sağlanmalıdır. 8. Çayın menşeini tespit etmek amacıyla DNA Marker Laboratuarının kurulması ve bu laboratuarın Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi ne bağlanmalıdır. (Rize Ticaret Borsası olarak böyle bir çalışma içerisindeyiz.) 9. Milli ürünümüz olan Çay, halkımızın temel gıda maddesi haline gelmiştir. Sabah kahvaltısından gecenin geç saatlerine kadar yaşamın her anında içilmektedir. Sektöre rekabet şansı yaratmak amacıyla diğer temel gıda maddelerinde olduğu gibi Çayda da KDV %1 e indirilmelidir. Eğer bütçe dengeleri çayda KDV %1 e indirme imkanı tanımıyorsa diğer temel gıda maddelerinde olduğu gibi toptanda %1 perakende %8 olarak belirlenmelidir.
6lRize Ticaret Borsası Sonuç; 2013 yılı çay kampanyası açılış esnasında Çaykur Genel Müdürümüz Sayın İmdat SÜTLÜOĞLU, Bakanlarımız Sayın Mehmet Mehdi EKER ve Sayın Hayati YAZICI sektörün yapısal sorunları ile ilgili müstahsilden, nihai tüketicileri ilgilendiren telkinlerde bulunarak kaliteli yaş çaydan kaliteli siyah çay üretiminin yapılması durumunda hem iç pazarda hemde dış pazarda Türk Çay sektörünün tercihine katkı sağlayacağını ifade ettiler. Bunun neticesinde Çaykur, yaş çay alımında randevulu sisteme geçerek sorun olan izdihamın azalttığı, erken hasattan dolayı yaş çay kalitesinin arttığı, Çaykur çay fabrikalarının kapasitesinin arttırılması ile müstahsilin daha rahat çay satmasına neden olduğu, kış aylarında yapılan dipten budama çay bitkisine mukavemet gücü kazandırdığı, bazı özel sektör firmalarımızın müstahsil eğitim programları ile birlikte yaş çay alımında kalite ve yaş çay nakliye standardının oluşması sektöre yeni bir hareket katmıştır. 2013 yaş çay sezonu 1.176.043.984 yaş çay alımıyla kapanmıştır. Genel anlamda randevulu sisteme geçilmesinden dolayı önceki yıllara nazaran gerek randıman oranlarında gerekse kalite parametrelerinde artış sağlanmıştır. Fakat çay sektöründe kronikleşen sorunların devam ettiği gözlenmektedir. Bu sorunların çözümü için yasal düzenlemelerin bir an önce hayata geçirilmesi gerekmektedir. Türk Çay sektörünün bütününü kapsayacak yapısal düzenleme sonucunda hedefimiz olan 2023 yılında 50 bin ton çay ihracatı gerçekleştirilip, bunun karşılığında 500 milyon Dolar gelir elde edilebilir. Bölgeye gelen kaynak artar ve bölge insanının refah seviyesini yükseltmek mümkün olur. Mehmet ERDOĞAN RTB Yön. Kur. Bşk. TOBB Tarım Kurulu Üyesi