Türkiye Doğal Gaz Piyasası Gelişmeler 2008 Deloitte Danışmanlık A.Ş. Ankara, Eylül 2008
Gündem Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Reform Süreci Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Mevcut Durum ve Son Gelişmeler Türkiye Doğal Gaz Piyasası Mevcut Durum Türkiye Doğal Gaz Piyasası Beklentiler -1-
Gündem Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Reform Süreci Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Mevcut Durum ve Son Gelişmeler Türkiye Doğal Gaz Piyasası Mevcut Durum Türkiye Doğal Gaz Piyasası Beklentiler -2-
Avrupa Doğal Gaz Piyasası reform süreci devam etmektedir II. Doğal Gaz Direktifi-2003/55/EC AB Komisyonu-Rekabet Kararı III. Enerji Paketi Taslak Metin Yönetmelik 1775 I. Doğal Gaz Direktifi-98/30/EC Arz Güvenliği Direktifi 1998 2003 2004 2005 2007 2003 yılına kadar %28, 2008 yılına kadar %33 piyasa açıklığı hedefi Muhasebe ayrışması Altyapıya erişim Bağımsız düzenleyici kurumlar 1 Temmuz 2007 tarihine kadar %100 piyasa açıklığı hedefi Yasal ayrışma Altyapıya erişim / Depolama, İletim ve Taşımaya erişim mekanizmaları ve tarifeler Depolama için kamu ilgisi Gazın farklı ülkelere tekrar satışının serbestleşmesi OMV-Gazprom, E.ON-Gazprom ve ENI-Gazprom anlaşmaları Minimum depolama hedefleri Üyelerin tedarik anlaşmalarının yayımlanması Mülkiyet ayrışması Bağımsız sistem işletmecisi Düzenleyici kurumların güçlendirilmesi Direktiflerde belirtilen hedeflere ulaşmada kullanılacak metodların ve mekanizmaların detaylandırılması -3-
Nihai hedef olan tek bir Avrupa Doğal Gaz Piyasasının oluşumu için öncelikle bölgesel piyasalar oluşturulmaktadır Bölge Ülkeler Lider Düzenleyici Reform sürecinin nihai amacı rekabetçi, ekonomik, güvenli ve şeffaf ortak bir Avrupa Doğalgaz Piyasası oluşturulmasıdır. Kuzey - Kuzey Batı Güney Güney Güney Doğu Belçika, Fransa, İngiltere, İrlanda, Hollanda, Danimarka, Almanya, Hollanda, İsveç, Norveç (Gözlemci) İspanya, Portekiz, Güney Fransa İtalya, Avusturya, Yunanistan, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Portekiz, Çek Cumhuriyeti, Romanya, Bulgaristan Hollanda İspanya İtalya ve Avusturya AB Komisyonu ve ERGEG Nisan 2006 da bütünleşik Avrupa piyasasına yönelik ilk aşamada 3 ayrı bölgesel pazarın tanımlandığı bir insiyatif başlatmıştır. 12 ay gibi kısa bir sürede sistem işletmecilerinin ortak çalışmaları sonucunda bölgesel piyasalarda ciddi ilerlemeler kaydedilmiştir. Bununla birlikte üye ülkeler arasındaki yasal farklılıklar piyasa entegrasyon sürecini yavaşlatmaktadır. Sistem işletmecilerinin ayrışmasının yetersizliği iletim kapasitesi yatırımlarının özellikle sınır ötesi kapasitelerin yetersiz kalmasına neden olmaktadır. Ref : ERGEG s Assessment of the Development of the European Energy Market 2007 Yetersiz bilgi paylaşımı ve şeffaflık kapasite tahsisinde istenen etkinliğin önünde engel teşkil etmektedir. -4-
Gündem Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Reform Süreci Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Mevcut Durum ve Son Gelişmeler Türkiye Doğal Gaz Piyasası Mevcut Durum Türkiye Doğal Gaz Piyasası Beklentiler -5-
Piyasa açıklığı %100 e ulaşmıştır Piyasa Açıklığı Serbest tüketiciler piyasa açıklığının sağlanmasında anahtar olarak gözükmektedirler. I. Direktif ile 2003 yılına kadar %28, 2008 yılına kadar ise %33 piyasa açıklığı hedeflenmiştir. II. Direktif ile önceki hedefler revize edilmiştir. 1 Temmuz 2004 tarihine kadar konut tüketicileri dışındaki tüketiciler, 1 Temmuz 2007 tarihine kadar ise konut tüketicileri için tam piyasa açıklığı öngörülmüştür. Mevcut Durum 1 Temmuz 2007 tarihi itibariyle %100 Piyasa Açıklığı Sağlayan Ülkeler İngiltere İspanya Avusturya Belçika İtalya Almanya Danimarka Slovakya Slovenya Yunanistan İsveç Fransa Polonya Macaristan İrlanda Hollanda Çek Cumhuriyeti Portekiz Romanya Estonya Lüksemburg Bulgaristan Ref : Accompanying Document to the Report on Progress in Creating the Internal Gas and Electricity Market Temmuz 2007 itibariyle AB üyesi ülkelerin büyük çoğunluğunda tam piyasa açıklığı sağlanmıştır. -6-
Artan piyasa açıklığı ile tedarikçi değiştirme oranları iyileşmekle beraber henüz istenen düzeyde değildir Yıllık Tedarikçi Değiştirme Oranı % (2006 yılı) Ülkeler Fransa İtalya İngiltere Büyük Ölçekli Sanayi ve Elektrik Üretim Tüketicileri Orta Ölçekli Sanayi Tüketicileri İspanya %25 %25 Almanya %2,82 %0,1 Avusturya %6 %2,7 Bulgaristan - - Macaristan %86 %40 - %7 - %4 Küçük Ölçekli Sanayi ve Konut Tüketicileri %46 (tüketici grubuna göre ayrılmamaktadır) - - - %0,41 Ref : Accompanying Document to the Report on Progress in Creating the Internal Gas and Electricity Market Ofgem - - %1 Regüle Edilmiş Fiyatlar Sanayi Tüketicileri Regüle Edilmiş Fiyatlar Konut Tüketicileri Tedarikçi değiştirme oranları beklenen düzeye henüz ulaşmamıştır. Tam piyasa açıklığı sağlanmasına rağmen fiyatların regüle edilmesi tam rekabetçi piyasanın önündeki en önemli engellerden biridir. ERGEG, birlik üyesi ülkeleri regüle edilmiş fiyatları bırakmaya ve daha rekabetçi bir fiyat mekanizması ile ilgili yol haritalarını belirlemeye çağırmaktadır. -7-
Sistem işletiminde üye ülkelerin çoğunluğu yasal ayrışmaya ilişkin yükümlülükleri yerine getirmiştir Ayrışma ve Altyapıya Erişim Ülkeler İSİ* Sayısı Mülkiyeti Ayrışık İSİ Sayısı DSİ** Sayısı Yasal Ayrışık DSİ Sayısı DSİ Sayısı <100,000 müşteri Tam piyasa açıklığı sağlanmasına rağmen iletim ve dağtım ağına erişimle ilgili mevcut düzenlemeler ulusal piyasaların gelişmesinin sağlanmasında yetersiz kalmaktadır. Fransa 2 0 23 0 20 İtalya İngiltere İspanya Almanya Avusturya Bulgaristan Macaristan 2 1 8 22 7 1 1 1 1 1 0 0 0 1 360 8 22 719 19 42 11 234 5 22-8 - 2 267 0 16 694 14-6 Ref : Accompanying Document to the Report on Progress in Creating the Internal Gas and Electricity Market *İSİ : İletim sistemi işletmecisi **DSİ : Dağıtım sistemi işletmecisi İletim sistemi işletmecilerinin zorunlu tutulan yasal ayrışmadan mülkiyet ayrışmasına yavaş da olsa geçmeye başladıkları gözlemlenmektedir. 100.000 den az müşteriye hizmet veren dağıtım sistemi işletmecileri yasal ayrışma zorunluluğundan muaf tutulmuşlardır. İletim sistemi işletmecilerine uygulanan ayrışmaya ve altyapıya yönelik yaptırımlar, bu şirketlerin transit hatlardaki varlıkları için uygulanamamaktadır. Yeni yatırımları teşvik etmek için altyapı yatırımı yapması istenen işletmeciye erişime izin verme zorunluluğundan süreli muafiyet sağlanması öngörülmektedir. -8-
Toptan satış piyasalarında rekabet gelişmektedir Pazar Payı Direktiflerde ve yönetmelikte, tekelci monopolist yapı, rekabetçi bir doğal gaz piyasasının önündeki en büyük engellerden biri olarak gösterilmektedir. Pazar payı sınırlamaları AB üyesi ülkeler arasında farklılıklar göstermekle birlikte Avrupa da izlenen programlar genellikle talebin %10 civarında bir miktarının 3-4 yıl içinde serbest bırakılmasını gerektirmektedir. Pazar payı sınırlamaları ile ilgili uygulamalarda dikkat edilmesi gereken önemli bir husus, önlenmeye çalışılan monopolinin yerini rekabetçi bir piyasa yerine beraber hareket eden bir oligapoliye bırakmasının engellenmesidir. İngiltere İspanya İtalya Almanya Avusturya Danimarka Fransa Macaristan Toptan Satış Piyasasında En Büyük 3 Gaz Taşıyıcısının % Payı %42 %75,4 %66,5 - %80 %90 - %92 Üretim/İthalatta %5 den Fazla Payı Olan Şirket Sayısı 10 6 3 7 4 7 2 2 Perakende Satışta %5 den Fazla Payı Olan Şirket Sayısı 6 5 2 4 5 4 4 7 Ref : Accompanying Document to the Report on Progress in Creating the Internal Gas and Electricity Market -9-
Toptan satış piyasalarının gelişmesi için tedarik sözleşmelerinin ve miktarlarının devri önemli enstrümanlardan bir tanesidir Ülke Şirket Period Toplam Miktar (bcm) İngiltere British Gas 1992-1996 4.8 bcm %2.30 İspanya Gas Natural 2001-2003 1.4 bcm %9 Toplam Piyasaya Oranı İtalya ENI 2002-2010 150-200 bcm %25-%39 İtalya ENI 2003 2 bcm/yıl %2.50 İtalya ENI 2004-2008 2.3 bcm %2.80 Almanya E.ON Ruhrgas 2003-2008 19.2 bcm %3.20 Avusturya EcogGas Devam ediyor 0.25 bcm/yıl %2.60 Danimarka DONG 2006-2011 2.4 bcm %10 Fransa GdF and Total 2005-2007 4.5 bcm %3.50 Macaristan E.ON Ruhrgas 2006-2015 16 bcm %14 Ref : Technical Assistance to Petroleum Pipeline Corporation (BOTAŞ) on Gas Transmission and Transit, Gas Release Programme - Deloitte EU Proje Raporu Mevcut Durum Tekel durumunda bulunan şirkete ait uzun dönemli tedarik sözleşmelerinin devri pazar payı hedeflerine ulaşmakta kullanılabilecek enstrümanlardan bir tanesidir. Sözleşme devrinin ilk başarılı uygulaması İngiltere tarafından 1992 de gerçekleştirilmiştir. Bu konuda diğer öncü devletler İtalya, İspanya, Avusturya, Almanya ve Danimarka olarak öne çıkmaktadır. Sözleşme devrinin gerçekleştirilmesinde uygulanan metod devredilen miktardan daha çok önem teşkil etmektedir. Devir süreçlerindeki temel başarısızlık nedenleri kontratlardaki gizlilik maddesinin bağlayıcılığı, sözleşme devri için alıcı onayının gerekliliği, muhtemel alıcılardan istenen ağır yükümlülükler ve ikili anlaşmalarda devredilmesi zor antlaşma maddeleri olarak sıralanabilir. -10-
Doğal gaz piyasalarında serbestleşme ana hedef olmakla beraber yapısal özellikleri nedeniyle süreç yavaş ilerlemektedir Doğal Gaz Uzun dönemli sözleşmeler İletimdeki tekel yapı Dışa bağımlılık Elektrik Bölgesel piyasaların gelişmesi Tedarikçi değiştirme oranları Doğalgaz piyasasının elektrik piyasasına göre ithalat bağımlılığının yüksek olması arz güvenliği sorunlarının yüksek olmasına neden olmaktadır fakat artan doğal gaz termik santrallerinin sayısı ve bu santrallerin lisans başvurularındaki artış elektrik piyasasında da muhtemel bir yüksek ithalat bağımlılığını işaret etmektedir. Uzun dönemli doğal gaz tedarik sözleşmeleri spot piyasa fiyatlarının oluşmasına ve yeni tedarikçilerin piyasaya girmesine engel teşkil etmektedir. Mülkiyet ayrışması konusunda doğalgaz iletim şirketleri elektrik iletim şirketlerinin gerisinde kalmışlardır. Bu durum beraberinde kapasite yatırımlarının istenen düzeye ulaşamamasını getirmiştir. Doğal gaz piyasalarındaki kapasite mekanizmaları ve altyapıya erişim konularındaki yasal farklılıklar piyasaların entegrasyonunun önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. -11-
Serbestleşme sürecini hızlandırmak ve entegre doğal gaz piyasası hedefini gerçekleştirmek için ek düzenlemeler üzerinde çalışılmaktadır Mevcut Durum I. ve II. Doğal Gaz Direktifleri Avrupa Komisyonu Kararları Arz Güvenliği Direktifi Yönetmelik 1775 Arz Güvenliği Ayrışma Koordinasyon III. Enerji Paketi 2007 Taslağı Yasal ayrışmanın istenen rekabet ve altyapıya erişim olanaklarını sağlamadığı görüldüğünden mülkiyet ayrışmasına geçilmesi önerilmektedir. Mülkiyet ayrışmasının uygulanamadığı durumlarda ise iletim hatlarının mülkiyetinin sahibinde kalması fakat işletmesinin bağımsız bir sistem işletmecisi tarafından yürütülmesi öngörülmektedir. Entegre bir Avrupa piyasası için iletim sistemi işletmecileri arasında koordinasyonun arttırılması öngörülmektedir. Ayrışma, yatırımlar, altyapıya erişim ve şeffaflık denetimlerini arttırabilmesi ve etkin müdahalelerde bulunabilmesi için düzenleyici kurumların yetkilerinin, özerkliğinin ve gücünün arttırılması öngörülmektedir. Ülkelerin arz güvenliği ve depolamaya ilişkin tedbirlerini ve stratejilerini oluşturması öngörülmektedir. -12-
Gündem Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Reform Süreci Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Mevcut Durum ve Son Gelişmeler Türkiye Doğal Gaz Piyasası Mevcut Durum Türkiye Doğal Gaz Piyasası Beklentiler -13-
Türkiye doğal gaz piyasası büyümeye devam etmektedir Doğal gaz tüketimi 1987 yılında başlamıştır ve 2007 yılı itibariyle 36 milyar metreküpe ulaşmıştır. 2010 yılı için 44 milyar metreküp, 2020 yılı için ise 63 milyar metreküp tüketim öngörülmektedir. Son on yıldaki doğal gaz tüketimdeki artış oranı %700 dür ve böylece doğal gazın toplam enerji tüketimindeki payı %25 e ulaşmıştır. Doğal gazın başlıca tüketicileri elektrik üreticileri, sanayi ve konutlar olarak gruplandırılabilir. Elektrik üretimine ilişkin lisans başvurularındaki artış göz önüne alındığında toplam enerji tüketiminde doğal gazın payının artması söz konusu olabilecektir. Toplam enerji tüketiminde doğal gazın payı Diğer Doğalgaz %75 %25 Doğal gaz tüketim profili Sanayi %21,59 Konut %22,35 Elektrik üretim %56,06 bcm 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Doğal gaz tüketimi 2005 2006 2007 Almanya Fransa Hollanda Türkiye Belçika Polonya Macaristan Ref : EPDK 2007 Doğal gaz tüketim tahmini Ref : Natural Gas Consumption in EU25 in 2006, EuroGas Raporu -14-
Doğal gaz kullanımı yurt çapında hızla yayılmıştır Dağıtımın özel sektöre açılmasını sağlayan düzenleyici çerçeve son derece başarılı sonuçlar vermiştir. EPDK tarafından firmalara toplam 58 dağıtım lisansı verilmiştir. 81 ilin 67 sinde dağıtım çalışmaları tamamlanmıştır. Dağıtım sistemi işletmecilerine getirilen yükümlülükler ile altyapının hızlı bir şekilde kurulması ve hizmetin geniş kitlelere ulaştırılması garanti altına alınmıştır. Toplam doğal gaz abonesi sayısı 7 milyona yaklaşmıştır. 0.6 Bölgelere göre hizmet ve amortisman bedelleri 0.5 0.4 0.3 0.2 0.1 Eski Bölgeler Yeni Bölgeler Dağıtım şirketleri için ayrışma zorunluluğuna ilişkin ileriye dönük henüz bir hedefin olmaması rekabet adına olumsuz olsa da düzenlenen dağıtım özelleştirmesi ihalelerinde oluşan rekabet ortamı bölgeler için nispeten düşük hizmet ve amortisman bedellerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. 0.0 Ankara Bursa Gebze Konya Kayseri Erzincan Van Ref : BOTAŞ, Deloitte Analizi -15-
Türkiye doğal gaz piyasasının analizi mevcut ve ortaya çıkabilecek muhtemel sorunların varlığına işaret etmektedir Dünya Bankasına göre (4. Dünya Bankası 2007a) Türkiye nin doğal gaz sektöründeki SWOT analizi : Güçlü Yüksek talep artış potansiyeli Arz bakımından olumlu coğrafya Gelişmiş iletim altyapısı Alternatif enerji kaynaklarının kıtlığı Tekelci pazar yapısı Zayıf Finansal risklerin BOTAŞ dolayısıyla kamuda olması Gaz depolarının olmaması Pazara girişte yüksek engeller Yerli üretim azlığı Fırsatlar Riskler Çeşitli arz kaynaklarına erişim Transit ülkesi olabilme potansiyeli Sosyal ve ekonomik ilerleme potansiyeli Yerli ve yabancı yatırım potansiyeli Arz fazlalığı Yerleşik satıcıların gücü Belli başlı tedarikçi Gazprom un aynı zamanda toptan satış piyasasında rekabet etmesi Doğal gaz boru hattı ve LNG sevkiyatının güvenliği -16-
Uzun vadeli tedarik anlaşmaları ve arz-talep dengesizliği en belirgin problemlerdir Zayıf Noktalar ve Riskler 1990 lı yıllarda yapılan doğal gaz kullanımına dair tahminler fiili tüketimin çok üstünde yer almıştır. Bu tahminlere dayalı olarak 25 yıl süreli al veya öde anlaşmaları imzalanmıştır. Ülke Bcm/yıl Yürürlük Tarihi Süre Bitiş Tarihi Rusya(Batı) 6 1987 25 2012 Cezayir(LNG) 4 1994 20 2014 Nijerya(LNG) 1.2 1999 22 2021 İran 10 2001 25 2026 Rusya(Karadeniz) 16 2003 25 2028 Rusya(Batı) 8 1998 23 2021 Türkmenistan 16 30 Azerbaycan 6.6 2006 15 2021 İthalat - Talep Dengesi Beklentileri milyon metreküp 70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 İthalat Talep BOTAŞ ın talep projeksiyonuna göre 2011-2012 döneminde ithalat - talep dengesinin talep fazlalığı yönünde değiştiği gözükmektedir. Önümüzdeki 3 yıl içerisinde yeni ithalat kaynaklarına yönelinmesi gerekliliği arz-talep dengesinin korunması açısından önemlidir. 0 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Ref : BOTAŞ, Deloitte Analizi -17-
Doğal gaz piyasasında ayrışmaya yönelik adımlar için yol haritası çizilmiştir Mevcut Durum Muhasebe Ayrışması Üretici Ülkeler Ara Hedef Muhaseb Yasal Ayrışma e Ayrışma sı Üretici Ülkeler Nihai Hedef Özelleştirmeler Üretici Ülkeler Ayrışma 2009 yılına kadar BOTAŞ ın yasal olarak ayrışması öngörülmektedir. Sonrasında ise iletim haricindeki şirketlerinin özelleştirilmesi planlanmaktadır. BOTAŞ adı ise yalnızca özelleşmesi planlanan ithalat ve toptan ticaret yapan şirkette kalacaktır. İletim şebekesine üçüncü tarafların erişimine ilişkin kurallar İletim Şebekesi İşleyiş Düzenlemelerine İlişkin Esaslar (ŞİD) şeklinde mevzuatta yer bulmuştur. BOTAŞ İthalat / Toptan Satış BOTAŞ İthalat/ Toptan Satış İthalat / Toptan Satış Özel Sektör İthalat Toptan Satış Ayrışma ile ilgili en temel eksikliklerden biri dağıtım sistemi işletmecilerinin yasal ayrışma zorunluluğundan muaf tutulması ile ilgilidir. Dağıtım Şirketl. Serbest Tük. Kamu/Özel Depolama Kamu İletim Özel Sektör Depolama Bağımsız İletim Depolamaya erişimin şartlarının müzakerelerle ele alınmasını öngörülmüştür. AB mevzuatında altyapıya erişimde müdaheleci yani regüle edilmiş erişim fiyatları üçüncü tarafların erişimi için öngörülmektedir. Dağıtım Şirketleri Serbest Tüketiciler Dağıtım Şirketleri Serbest Tüketiciler Yeterli depolama tesisi bulunmaması ve ithalat ve toptan satış firmalarına getirilen %10 depolama zorunluluğu, yeni piyasa oyuncularına karşı BOTAŞ a haksız bir avantaj sağlamaktadır. -18-
Toptan satış piyasalarının gelişmesi doğal gaz sektöründe rekabetin artması için önemlidir Toptan Satış Piyasası Mevcut durumda EPDK tarafından BOTAŞ dahil sadece 3 ithalat lisansı ve 27 toptan satış lisansı verilmiştir. BOTAŞ ın müşteri portföyü ile akdetmiş olduğu 2020 yılına kadar 27 milyar metreküplük bir hacmi kapsayan uzun süreli satış sözleşmeleri sözleşme devri yoluyla veya yasal düzenlemelerle piyasaya yeni girecek oyuncuların başarılı olma şansını azaltmaktadır. Dağıtım firmalarına uygulanan gaz alımlarının en fazla %50 sini tek bir firmadan alabileceklerine dair koşul önümüzdeki yıllarda toptan satış piyasasının gelişmesine önemli katkıda bulunacaktır. Toptan satış piyasasında fiyatların serbest bırakılmasına rağmen toptan satış piyasası henüz kendi dinamiklerini oluşturacak kadar rekabetçi olmadığından, bu uygulamanın toptan satış piyasasında istenen seviyede bir iyileştirme yapması beklenmemektedir. Sözleşme ve Miktar Devri BOTAŞ ın uzun vadeli tedarik anlaşmalarının devredilmesi yoluyla toptan satış piyasasının geliştirilmesi ve rekabete açılması planlanmaktadır. BOTAŞ ın 2009 a kadar her yıl mevcut ithalat sözleşmelerinin en az %10 unu üçüncü taraflara devretmesi öngörülmüştür. Devirlerin sonucunda BOTAŞ ın ithalatının tüketime oranını %20 ye indirmek hedeflenmektedir. Sözleşme devirleri tedarikçi onayı, gizlilik maddeleri ve bürokratik işlemlerden dolayı istenen hızla ve istenen miktarda gerçekleşmemiştir. Dolayısıyla miktar devri üzerinde durulması gereken bir alternatif olarak gözükmektedir. Devir programı çerçevesinde gerçekleşen ilk devir ihalesi sonucunda Doğal gazın özel sektör tarafından ithal edilmesi için ilk kontrat özelliğini taşıyan anlaşma çerçevesinde Gazprom, 2021 yılına kadar Shell Enerji AŞ'ye yılda 250 milyon metre küp doğal gaz sağlayacaktır. Enerco, Bosphorus ve Avrasyagaz kontrat devri için halen çalışmalarını sürdürmektedir. -19-
Gündem Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Reform Süreci Avrupa Doğal Gaz Piyasalarında Mevcut Durum ve Son Gelişmeler Türkiye Doğal Gaz Piyasası Mevcut Durum Türkiye Doğal Gaz Piyasası Beklentiler -20-
Doğal gaz sektöründe hedeflenen gelişmenin gerçekleştirilebilmesi için biran önce yol haritası tanımlanmalı ve uygulanmalıdır Ayrışma Doğal Gaz Piyasası Kanunu hedefleri çerçevesinde, BOTAŞ ta yasal ayrışmanın en kısa sürede gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bağımsız sistem işletmesi ve mülkiyet ayrışması için AB mevzuatında yapılan yeni düzenlemeler doğrultusunda gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Dağıtım ile üretim ve dağıtım ile perakende satış faaliyetlerinin yasal ayrıştırılmasının sağlanması ve perakende satış faaliyetlerinde rekabetin tesis edilmesine yönelik hedeflerin belirlenerek mevzuat değişikliklerinin gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Rekabetin Tesisi ve Geliştirilmesi Gaz devri programının uygulanmasına ilişkin Kanun da belirtilen zaman ve miktar hedeflerinin Avrupa uygulamaları dikkate alınarak revize edilmesi, Gaz devri programının hızlandırılması için gerekli önlemlerin alınması (hacim devri yoluna gidilmesi gibi), Oyuncuların gaz ithalatı önündeki engellerin kaldırılmasına yönelik takvimin belirlenmesi, Etkin ticareti sağlayacak (kapasiteye erişimi ve spot piyasanın gelişimini destekleyecek) sistem ve mevzuat değişikliklerinin yapılması, Sektör Stratejisi Piyasa açıklığı arttırılarak tüketicilere tedarikçisini seçme şansı tanınması gerekmektedir. Sektörün yeniden yapılandırılmasında tüm atılacak adımlara ilişkin bir yol haritası belirlenmesi ve belirsizliklerin giderilmesi amacıyla bu yol haritasının ilgili taraflarca paylaşılması, yol haritasının uygulanmasına ilişkin gerekli kaynakların ayrılarak uygulamaya kararlı adımlarla devam edilmesi gerekmektedir. Böylece çok sayıda yerli ve yabancı yatırımcının sektöre ilgisi artarak istenilen yatırım ortamı sağlanmış olacaktır. -21-
Deloitte Hakkında Deloitte, faaliyet alanı bir çok endüstriyi kapsayan özel ve kamu sektörü müşterilerine denetim, vergi, danışmanlık ve kurumsal finansman hizmetleri sunmaktadır. Küresel bağlantılı 140 ülkedeki üye firması ile Deloitte, nerede faaliyet gösterirse göstersin, başarılarına katkıda bulunmak için müşterilerine birinci sınıf kapasitesini ve derin yerel deneyimini sunar. Deloitte un 150.000 uzmanı, mükemmelliğin standardı olmayı kendilerini adamıştır. Deloitte uzmanları; ortak kültürün sağladığı birlik, pazar ve müşterilere sağlanan katma değer, birbirlerine olan bağlılık ve kültürel çeşitliliğin gücü ile tek bir bütündür. Uzmanlar, sürekli öğrenim, mücadele isteyen deneyimler ve zengin kariyer olanakları sunan bu çevrede çalışır. Deloitte uzmanları kurumsal sorumluluğu güçlendirmeye, kamu güvenini oluşturmaya ve toplumlarında pozitif bir etki yaratmaya kendilerini adamışlardır. "Deloitte", seçilmiş müşterilere denetim, danışmanlık, kurumsal finansman, kurumsal risk ve vergi alanlarında hizmet vermek için işbirliğinde bulunan dünya çapındaki bağımsız firmaların on binlerce uzmanının altında topladığı markadır. Bu firmalar İsviçre mevzuatına göre kurulmuş Deloitte Touche Tohmatsu ("DTT") üye firmalarıdır. Her üye firma belirli bir coğrafi bölgede hizmet sunar ve faaliyet gösterdiği ülke veya ülkelerin kanunlarına ve mesleki düzenlemelerine tabidir. DTT, üye firmaların eşgüdüm faaliyetine yardım eder ancak kendisi müşterilere hizmet sağlamaz. DTT ve her DTT üye firması ayrı ve münferit yasal varlıktır. DTT ve DTT üye firmaları sadece kendi eylem ve yükümlülüklerinden sorumludur, diğer üye firmaların eylem ve yükümlülüklerinden sorumlu tutulamaz. Her DTT üye firması uluslararası kanunlar, düzenlemeler, alışılmış pratikler ve diğer etkenlere uyumlu olacak şekilde farklı yapılanmıştır ve bağlı ortaklıklar, iştirakler ve/veya tüzel kişiler üzerinde profesyonel hizmetleri vermeyi güvence altına alabilir. 2008 Deloitte Danışmanlık. Tüm hakları saklıdır. -22-