Mənbə- A V R O P A Ümumi icmal Qərbi Avropa Coğrafi mövqeyi, sahəsi, sərhədləri və sahil

Transkript

1 Mənbə- A V R O P A Ümumi icmal Qərbi Avropa Coğrafi mövqeyi, sahəsi, sərhədləri və sahil xətti. Qərbi Avropa yer kürəsinin ən böyük materiki olan Avstraliyanın qərb kənarlarını təşkil edir. Tarixən iki qitədən ibarət olan (Asiya və Avropa) bu materikin ümumi sahəsi 54 mln. km-ə yaxındır. Bundan 10.5 mln. km 2 Avropanın, min km 2 isə Asiyanın payına düşür. Avropa şimaldan, qərbdən və cənubdan okean və dənizlərlə əhatə olunmuşdur, şərqədə isə geniş bir sahədə Asiya ilə quru sərhədə malikdir. Bu sərhəd Ural dağlarının nisbətən dik şərq yamacı üzrə, Emba çayı, cənub şərqdə Xəzər dənizi, Kuma- Manıç çökəkliyi, Azov dənizi, Kerç boğazı, Qara dəniz, Bosfor boğazı, Mərmərə dənizi, Dardanel boğazı və Egey dənizindən keçir. Avropanın quruda ucqar nöqtələri şimalda Nordkin (71 08" şm. e.), cənubda Marroki (35 50' şm. e), qərbdə Roka (9 34' qərb uzunluğu) burunlarıdır. Ucqar şərq nöqtə Qütb Uralında 67 ş. u-da yerləşir. Beləliklə o, qərbdən şərqə 76, şimaldan cənuba 35 uzanır. Avropanın adalarda yerləşən ucqar nöqtələri göstərilən koordinatlardan xeyli kənara çıxır (Frans İosif Torpağında 81 50' şm. eni, İslandiya adasında 24 39' q. u.). Avropa sərhədlərinin və sahil xəttinin müasir şəkildə formalaşması dövrün sonu və dördüncü dövrdə başa çatmışdır. Yaxın geoloji keçmişdə Balkan yarımadası, Kiçik Asiya yarımadası ilə, Apenin yarımadası və Siciliya adası Tunislə, Piriney yarımadası isə Atlas dağlıq ölkəsi ilə bitişik olmuşdur. Hazırda Piriney yarımadasını Rif atlasından çox ensiz (14 km) və dayaz Cəbəlüttariq boğazı ayırır. 1

2 Avropanın sahil xətti çox parçalanmışdır (Skandinaviya, Yutlandiya, Piriney, Apenin, Balkan y.- ası və s.). Burada bir çox kənar (Barents, Norveç, Şimal, Tirren, Adriatik və s.) və daxili (Qara, Baltik və s.) dənizlər, adalar (Şpitsbergen, Yan- Mayen, İslandiya, İrlandiya, Böyük Britaniya, Balear, Korsika, Sardiniya, Siciliya və s.) və yarımadalar, körfəz (Botnik, Biskay) və boğazlar (Skagerrak, Katteqat, La-Manş) vardır. Sahil xəttinin uzunluğu km, onun parçalanması isə 35% -ə çatır. Qərbi Avropanın daxili hissələrini dənizdən cəmi 600 km məsafə ayırır. Qərbi Avropanı şimal-qərbdən dayaz dənizlə örtülmüş çox geniş şelf (qitə dayazlığı) əhatə edir. Şimal dənizi dibinin relyefində çay dərələrinin və başqa relyef formalarının aşkar edilməsi yaxın geoloji keçmişdə həmin şelf sahəsinin quru olmasını sübut edir. Qalan sahələrdə qitə dayazlığı zəif inkişaf etmiş və dərin dənizlər sahilə çox yaxın yerləşmişlər. Orta və mütləq hündürlüyünə görə (320 m və 4810 m) Avropa Avstraliyadan başqa bütün qitələrdən geridə qalır. Qitə ərazisinin təxminən 60% -i 200 m-dən aşağı, 24% -i m arasında, 10% -i m arasında, yalnız 6% -i 1000 m- dən yüksəkdə yerləşir. Avropa dünyanın ən sıx əhali yaşayan qitəsidir. Qitənin əhali çox sıx olan sahələrində təbii landşaft insanlar tərəfindən olduqca dəyişdirilmişdir. Avropa təbii-coğrafi xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən kəskin fərqlənən iki böyük hissəyə ayırır: 1) Qərbi Avropa, 2) Şərqi Avropa. Bu fərq özünü hər iki hissənin bütün təbii-coğrafi komponentlərində aydın göstərir. Məsələn, Şərqi Avropa qədim platforma sahəsi olduğu üçün relyefində əsasən ovalıq, düzənlik və alçaq yüksəkliklər hakim mövqe tutur. Bunun əksinə, Qərbi Avropa cavan platforma və geosinklinal orogen sahələrdə yerləşdiyindən onun səthi istər üfüqi, istərsə də şaquli istiqamətdə çox parçalanmışdır. Şərqi Avropanın sahil xətti Qərbi Avropaya nisbətən az parçalanmışdır. Qərbi Avropa 2

3 əsasən mülayim və rütubətli, cənubda isə Aralıq dənizi subtropik iqliminə malikdir, Şərqi Avropada isə kontinental iqlimin müxtəlif növləri hakimdir. Qərbi Avropa ilə Şərqi Avropa arasındakı fərq enlik landşaft zonalarında özünü daha aydın göstərir. Bu zonallıq Şərqi Avropanın cənub-şərqində səhra və yarımsəhra ilə, Qərbi Avropanın cənubunda isə Aralıq dənizi quru subtropik landşaft zonası ilə başlayır. Şərqi Avropada yarımsəhra zonası ilə enliyarpaqlı meşələr zonası arasındakı geniş bir ərazidə çöl və meşə-çöl landşaft zonaları yerləşdiyi halda, Qərbi Avropada Araləq dənizi quru subtropiklər landşaftı zonasından şimalda birbaşa Qərbi Avropa tipli enliyarpaqlı meşələr zonası gəlir və bu zona demək olar ki, Skandinaviya və başqa kiçik ərazilər nəzərə alınmazsa, bütün Qərbi Avropa ərazisini tutur. Çöl landşaftı isə Qərbi Avropanın cənub-şərqində ləkələr şəklində Dunayboyu düzənliklərində yayılmışdır. Şərqi Avropada olduqca geniş bir zona təşkil edən Avropa tayqası qərbə tərəf ensizləşir və Qərbi Avropa ərazisində yalnız Finlandiya və Skandinaviyada (qismən Polşada) geniş yer tutur. Qərbi və Şərqi Avropa arasındakı fərqlər özünü təbii landşaftın digər komponentlərində də aydın göstərir. Şərqi Avropanın fiziki coğrafiyası SSRİ-nin fiziki coğrafiyası fənnində keçildiyi üçün, burada söhbət yalnız Qərbi Avropadan gedəcəkdir. Geoloji quruluģu və inkiģafının əsas mərhələləri Avopanın geoloji və tektonik quruluşu olduqca mürəkkəbdir. Qitənin müxtəlif sahələri ayrı-ayrı geoloji eralarda geosinklinal inkişafı başa vurub platforma sahələri, istərsə də geosinklinal-orogen qurşaqları çox mürəkkəb bir geoloji tarixə malikdir (şəkil 1). Avropa, qədim Rus platforması özəyi ətrafında geoloji dövr keçdikcə geosinklinalların inversiyası, qapanması və 3

4 platformaya bitişməsi, yəni quru sahələri əmələ gətirməsi hesabına getdikcə öz sahəsini artırmış və nəhayət müasir sərhədlər daxilində təşəkkül tapmışdır. Qitənin geoloji inkişafı tarixində iki əsas dövr: kembridən əvvəlki və kembridən sonrakı dövrlər ayrılır. Arxey və proterozoy eralarını əhatə edən kembridən əvvəlki dövrdə qitə müxtəlif qırışıqlıq və orogenoz hadisələrinə məruz qalmışdır. Avropada Saam qırışıqlığı adlanan ən qədim qırışıqlıq 2200 mln. il əvvəl qurtarmışdır. Saam qırışıqlığı zonalarında geosinklinal şərait mln. il davam etmişdir. Saam qırışıqlığı nəticəsində Kareliya, Murmansk və Ukrayna kristallik massivləri (Rus platformasının ən qədim sahələri) yaranmışdır. Saam qırışıqlığından mln. il sonra Ağ dəniz kompleksi qırışıqlığı başa çatır mln. il əvvəl Skandinaviya və Finlandiyada çox geniş yer tutan (Baltik dənizi və Botnik körfəzləri ətrafında) Kareliya qırışıqlığı baş vermişdir. İki böyük mərhələdə başa çatmış Kareliya qırışıqlığı müxtəlif istiqamətlərdə uzanan strukturlar əmələ gətirmişdir. Kareliya qırışıqlığı intruziyaların daxil olması və qüvvətli metamorfizm prosesləri ilə müşayiət olunmuşdur. Rus platformasının kembriyəqədərki dövrdə inkişafı Baykal qırışıqlığı mərhələsi ilə qurtarır. Baykal qırışıqlığının inkişafı etdiyi Rifey geosinklinalı 1500 mln. il əvvəl əmələ gəlməyə başlamış və mln. il əvvəl inkişafını başa vurmuşdur. Timan təpəliyində üzə çıxan Baykal qırışıqlığı kompleksi süxurları Tetis geosinklinalının əsasını təşkil edir. Arxey və proterozoyda olan bu qırışıqlıq hərəkətlərinin yaratdığı dağlar, tirələr vaxt keçdikcə denudasiya prosesi təsiri altında alçalıb, səthi hamar düzənlik və alçaq yüksəkliklərə çevrilmişdir. Dəfələrlə təkrar olmuş intruziv və effuziv vulkanizm və metamorfizm nəticəsində arxey və proterozoyun çökmə süxurları kristallaşmış, çox dəyişilmiş və plastik deformasiya qabiliyyətini tam itirərək Rus platformasını yaratmışdır. 4

5 Avropanın platforma əsası sonrakı geoloji, dövrlərdə artıq qırışıqlıq və dağəmələgəlmə hadisəsinə məruz qalmışdır. Platformanın kristallik əsası qranit, qneys, siyenit, kristallik şistlər, intruziv kütlələr və metamorfik süxurlardan əmələ gəlmişdir. Paleozoyun başlanğıcına yaxın müxtəlif yaşlı platforma üzərində böyük əyilmələr baş verir və Qərbi Avropanın orta və cənub hissələrini əhatə edən böyük Tetis geosinklinal dənizi yaranır. Tetis geosinklinalının müxtəlif sahələrində paleozoy, mezozoy və kaynozoyda baş verən güclü qırışıq əmələ gətirən və orogenez hərəkətlər Qərbi Avropanın geoloji və tektonik inkişafının ümumi istiqamətini müəyyən etmişdir. Avropanın geoloji inkişafında alt paleozoy mərhələsi qədim platforma əsası üzərində Tetis geosinklinalının yaranması ilə başlayır. Alt paleozoyda tektonik əyilmə çox güclü olmaqla Rus platformasının böyük bir hissəsini də tutur və nəticədə platforma üzərində dayaz dəniz hövzəsi yaranır. Bu dayaz dəniz Tetis dənizi ilə əlaqədar idi. Tetisin ayrı-ayrı hissələrinin dibi çox sürətlə çökür və bu əyilmələrdə çökmə və vulkanogen süxur qatları toplanırdı. Həmin dənizdən şimal-şərqə (Baltik qalxanının qərb, şimal-qərb kənarı boyunca) Qrampian (və ya Kaledon) geosinklinalı uzanırdı. Qrampian geosinklinalında kembri, ordovik və silur dövrlərində çox qalın şistlər və əhəngdaşı layları toplanmışdır. Silur dövrünün axırlarında Qrampian geosinklinalında və Tetisin başqa sahələrində qüvvətli tektonik hərəkətlər baş verir. Qalın çöküntü süxur qatları qırışıqlığa məruz qalır. Skandinaviya yarmadasının qərb kənarı, Qərbi İngiltərəyə, Şotlandiya və Şpitsbergen arxipelaqı sahəsində cənub-qərbdən şimal-şərqə uzanan qırışıq dağlar sistemi yaranır. Qırışıqlı tektonik hərəkətlər Tetisin başqa sahələrində də özünü göstərir (Piriney və Balkan yarmadalarının mərkəz hissələrində, Çexiya və Mərkəzi Fransa massivlərində və s.). 5

6 Beləliklə, kaledon qırışıqlığı adı ilə məşhur olan alt paleozoyun qırışıqlı tektonik hərəkətləri Qərbi Avropada böyük tektonik zonalar, dağlıq sahələr, Tetis dənizi daxilində isə böyük adalar əmələ gətirir. Alt paleozoyda Rus platforması zəif əyilməyə məruz qalır və burada pplatformanın çöküntü süxur örtüyü toplanır. Həmin süxur qatları geosinklinal sahələrdə çox mürəkkəb şəkildə qırışıqlıqda yayıldığı halda, platformada qeyri-uyğun şəkildə onun qırışıqlı kristallik süxurlarını üfüqi laylarla örtür. Kaledon qırışıqlığı hərəkətlərinin başa çatması ilə Qərbi Avropanın inkişafında alt paleozoy mərhələsi qurtarır və yeni mərhələ - yuxarı paleozoy (hertsin, yaxud varissi) mərhələsi başlanır. Paleozoy erasının ortalarında (Devon və Karbon dövrlərində) Orta və Cənubi Avropada geosinklinal şərait davam edir. Əyilməkdə olan dəniz çökəklərində devon və daşkömür dövrlərinin qalın çökmə süxur qatları əmələ gəlir (qumdaşı, gil, əhəngdaşı və s.). Bu dövrdə Rus platforması da böyük dəniz transqressiyalarına məruz qalır. Onun geniş bir hissəsində orta və yuxarı paleozoy çöküntüləri platformanın çöküntü süxur örtüyünü əmələ gətirir. Platformada ən çox əyilmə sineklizlərdə gedir, anteklizlər əyilir. Karbon dövrünün ortalarından və xüsusilə axırlarından başlamış, Qərbi Avropanın geniş bir hissəsində (İrlandiyanın cənubu, Böyük Britaniyanın mərkəz və cənub hissəsi, Priney yarımadasından Kiçik Polşa yüksəkliyinə qədər, Alp və Karpat dağlarından şimalda yerləşən bütün orta Avropada) olduqca qüvvətli tektonik hərəkətlər baş verir, qalxma, qırışıq və dağəmələgəlmə prosesləri gedir. Bu mürəkkəb proseslər hertsin, yaxud varissi qırışıqlığı (mərhələsi) adlanır. Karbon dövrünün axırlarına yaxın dağların yamaclarında, düzənliklərdə və dağarası çökəklərdə nəhəng ağaclardan ibarət olan olduqca zəngin və sıx meşələr inkişaf etmişdir. Avropanın bir çox yerlərində aşkar edilmiş böyük ehtiyata malik olan daş 6

7 kömür yataqlarının əksəriyyətinin əmələ gəlməsi həmin meşələrdə əlaqədardır. Hertsin qırışıqlığı hərəkətləri nəticəsində qitənin geniş bir sahəsinin qalxması dənizin böyük reqressiyasına səbəb olur. Rus platformasını örtən dayaz dəniz çəkilir. Orta Avropada hertsin qırışıqlığı nəticəsində əmələ gəlmiş dağlar eroziya və denudasiya təsiri altında aşınıb dağılır və alp dövrünün başlanğıcına qədər cavan platforma sahəsinə çevrilir. Hertsin qırışıqlığı Rus platformasını şərqdən əhatə edən geosinklinal sahədə böyük məsafədə şimaldan cənuba uzanan Ural dağlarında özünü daha kəskin göstərmişdir. O, platformanın cənubunda Donets Manqışlaq zonası və Şimali Qafqaz düzənliklərini (Skif platforması), düzənlik Krımı və bütün Valaxiyanı, Dobruçanı əhatə etməklə həmin sahələrin qırışıqlı əsasını yaratmışdır. Paleozoy erasının iki böyük mərhələdə baş vermiş qırışıqlıq bə dağəmələgəlməsi maqma fəaliyyəti ilə müşayiət olunur. Kaledon və hertsin qırışıqlığı sahəsində turş bə əsası tərkibli intruziv və effuzivlərin geniş yayılması bunu sübut edir. Avropanın geoloji və tektonik inkişafında, mezozoy erası xüsusi bir mərhələ kimi ayrıla bilər. Mezozoy erasında Qərbi Avropanın hertsin qırışıqlığı zonası çox aşınıb alçalır, cavan platformanın antekliz və sineklizlərin müxtəlif istiqamətli tektonik hərəkətlərə məruz qalır. Anteklizlər qalxma sahəsi olduğundan denudasiya təsiri ilə onların taf hissələrindən paleozoy çöküntü süxurları yuyulur və kembriyəqədərki dövrün kristallik süxurlarının səthi açılır (Armorikan, Mərkəzi Fransa, Reyn, Çexiya Moraviya massivləri). Sineklizlər əyilməkdə davam edir və mezozoy dənizlərinin transqressiyasına məruz qalır (Paris, Aktivaniya, London, Turinkiya Şvaba hövzələri və s.). Rus platforması sineklizlərində də (Moskva, Danimarka Polşa və s.) mezozoy dənizi olmuş və burada yura, təbaşir dövrlərinin çöküntü qatları toplanmışdır. 7

8 Qərbi Avropanın cənubunda yerləşən Alp geosinklinalı sahəsi mezozoy erasında differensial tektonik hərəkətlərin təsiri altında qalır. Ensiz geosinklinal dənizlərin dibi daha çox əyilir və burada mezozoyun geosinklinal çöküntü və vulkanogen süxur qatları toplanır. Geosinklinal sahədə yerləşən qədim massivlər zəif əyilir, vaxtaşırı isə onlar dəniz səviyyəsindən böyük adalar şəklində yüksəlir. Alp geosinklinalında yerləşən böyük dağ sistemlərinin (meqantiklinoriumların) ox hissələri mezozoy erasının axırlarına yaxın arxipelaqlarına yaxın dəniz səviyyəsindən yuxarı qalxır, adalar yaxud arxipelaqlar əmələ gətirir. Tektonik hərəkətlər mezozoyda ümumiyyətlə bir qədər zəif olmuş, quru relyefi xeyli hamarlanmışdır. Qərbi Avropanın geoloji inkişafında kaynozoy erası hadisələrlə daha zəngindir. Bu erada Alp geosinklinalında olduqca intensiv inversiya və qırışıqlıq baş verir. Paleogendə Alp qırışıqlığı zonasında yerləşən böyük dağ sistemləri sahəsində güclü qırışıqlıq və qalxma gedir (Priney, Əndəlis, Alp, Karpat, Stara-Planina, Dinar dağları və s.) Dağətəyi və dağarası çökəklər əyilir və burada dağlardan yuyulan iri qırıntı kontinental çöküntülər toplanır (Molass çöküntüləri). Üçüncü dövrdə Avropanın cənubunda yerləşən böyük ortalıq massivlərin bir neçəsi intensiv əyilir (Tirren, Qara dəniz və s. Yerində olan qədim massivlər), bəziləri çox parçalanır və onların yerində adalar, arxipelaqlar qalır. Aralıq massivlərlə qalxmaqda olan meqantiklinoriumlar arasında dərin tektonik qırılmalar əmələ gəlir və bu qırılmalar üzrə vulkan fəaliyyəti baş verir. Alp geosinklinalı zonasında gedən gərgin tektonik hərəkətlər öz təsirini Avropanın digər yerlərində də göstərir. Orta Avropanın hertsin qırışıqlığı sahəsi də (cavan platforma) xeyli fəallaşır. Burada anteklizlərin taf hissəsi qalxır, dərin tektonik qırılmalarla parçalanır, horst və qrabenlər yaranır. Qırılmalar üzrə inturuziv və effuziv vulkanlar fəaliyyət göstərir. 8

9 Paleogenin axırları və neogenin əvvəllərində Alp qırışıqlığı zonasında tektonik hərəkətlər xeyli zəifləyir, dağlar aşınır, böyük sahələrdə hamarlanma səthləri yaranır, relyefin mütləq və nisbi amplitudası xeyli azalır. Neogenin ikinci yarısında Alp qırışıqlığı zonasında qüvvətli orogen (dağ əmələ gəlmə) mərhələsi başlayır. Dağların hündürlüyü m-ə qədər artır. Bu zaman dağətəyi və dağarası çökəklər əyilməkdə davam edir, burada dağlardan yuyulan iri qırıntılı məhsullar toplanır (üst molass çöküntüləri). Neogenin axırlarında dağətəyi və dağarası çökəklərin bəzilərinin kənarlarında qırışıqlar əmələ gəlir və bu sahələr dağlarla birlikdə qalxmağa məruz qalır. Neogendə və dördüncü dövrdə Avropanın başqa tektonik sahələrində də hərəkətlər qüvvətlənir. Skandinaviya intensiv qalxmağa başlayır, Almaniya Polşa ovalığı və hertsin qırışıqlığında yerləşən çökəklər əyilməkdə davam edir. Böyük Britaniya adalarını hər tərəfdən əhatə edən dayaz şelf sahəsi zəif çökməyə məruz qalır və dördüncü dövrdə dəniz suları ilə örtülür. La Manş və Pa de kale boğazlarının əmələ gəlməsi ilə Britaniya adaları qitədən ayrılır. Neogen dördüncü dövrdə dərinlik qırılmaları fəallaşır. İslandiyada, Tirren dənizini əhatə edən qırılmalar sahəsində, Mərkəzi Fransa massivində və i. a. qüvvətli vulkan püskürmələri baş verir. Avropanın geoloji inkişafının dördüncü dövr mərhələsinin ən görkəmli hadisəsi qitənin şimalında örtük buzlaqların, dağlarda isə dağ dərə buzlaqlarının yaranmasıdır. Alp dağlarında dördüncü dövr buzlaşmalarını öyrənən A. Penk və Brikner burada dörd buzlaşmanın olmasını göstərirlər (Güns, Mindel, Riss, Vürm). Güns buzlaşmasının üst pliosendə (Abşeron əsrində), Mindel buzlaşmasının dördüncü dövrün əvvəlində, Riss buzlaşmasının həmin dövrün ortalarında, Vürmün isə axırlarında olması müəyyən edilmişdir. Maksimal buzlaşma dördüncü dövrün ortalarında olan Riss buzlaşmasıdır. Bu zaman buzlaqlar dağların yüksək hissələrində örtük əmələ gətirmiş və dərələrlə dağ ətəklərinə qədər enmişdir. 9

10 Skandinaviya örtük buzlağa daha güclü olmuş və Avropanın böyük bir hissəsini dəfələrlə örtmüşdür. Skandinaviyada buzlağın qalınlığı 2000 m-ə çatması güman edilir. Rus düzənliyində dördüncü dövr buzlaqları hərtərəfli öyrənilmişdir. Burada üç buzlaşma (Lixvin, Dnepr və Valday buzlaşmaları) və iki buzlaqarası dövr ayrılır. Örtük qitə buzlaqlarından dördüncü dövrün ortalarında olmuş Dnepr buzlaşması maksimal hesab edilir. Dnepr buzlaşması cənubda Sudet və Karpat dağlarının ətəklərinə və Dnepr çayının sol qolu Vorskla çayının mənsəbinə qədər (48 şm.e.) irəliləmişdir. Buzlaşma dövrlərində çox qalın buzlaq kütləsinin ağırlığı altında Skandinaviya enməyə başlamış, buzlaq yox olduqdan sonra isə qalxmaqda davam edir. Buzlaşma dövründən sonra keçən nisbətən qısa vaxta Skandinaviya, Şotlandiya və Şpitsbergen m-dən artıq yüksəyə qalxmışdır. Qərbi Avropada tektonik hərəkətlər müasir dövrdə də davam edir. Müəyyən edilmişdir ki, Botnik kürfəzinin şimal sahili 100 ildə 1 m qalxır. Hollandiya sahillərində zəif enmə prosesləri gedir. Aralıq dənizi sahillərində, Balkan yarmadasının daxili hissələrində güclü zəlzələlərin, İsalandiyada və Tirren dənizinin şərq və cənub kənarlarında aktiv vulkanizm və güclü zəlzələlərin olması, dördüncü dövr dəniz terraslarının xeyli yüksəkdə yerləşməsi cavan tektonik hərəkətlərin davam etməsini sübut edir. Qərbi Avropanın geoloji inkişaf tarixinə yekun vuraraq aşağıdakı qanunauyğunluğu qeyd etmək olar: 1.Geoloji vaxt keçdikcə hər bir mərhələdə Rus platformasını qərb və cənubqərbdən, habelə şərqdən əhatə edən geosinklinallarda inversiya başlayır və yeni əmələ gələn qarışıq və faylı-qarışıq dağlar hesabına qitənin sahəsi genişlənir. 2.Bu genişlənmə əsasən şimaldan cənuba doğru quru sahənin artması hesabına olur. 3. Qitənin müasir tektonik və böyük morfostruktur vilayətləri 10

11 qədim platformanı cənubdan əhatə edən Tetis gesinklinalında kaledon, hertsin və alp qırışıqlığı nəticəsində yaranmışdır. 4. Geoloji inkişafın bu xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq Avropada Ural silsiləsi daxil edilməkdə dörd böyük tektonik sahə əmələ gəlmişdir; a) paleozoydan əvvəl yaranmış Rus platforması, b) qitənin şimal-qərb kənarını təşkil edən kaledon qırışıqlığı sahəsi, c) əsasən orta Avropada geniş sahə tutan hertsin qırışıqlığı sahəsi, d) Cənubi Avropa və Orta Avropanın Alp Karpat zonasını təşkil edən Alp qırışıqlığı sahəsi. 5. Dördüncü dövr buzlaşmaları qitnin istər düzənlik və istərsə də dağlıq sahəsində landşaftın inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Buzlaq örtüyü altından çıxan sahələri landşaft zonası daha cavan olmaları ilə başqa sahələrdən çox fərqlənir. 6. Neogenin axırı və dördüncü dövrdə Alp Karpat zonasında yerləşən qüvvətli tektonik qalxma nəticəsində dağların yüksəkliyi çox artır və şaquli landşaft qurşaqları spektri genişlənir. 7. Yüz milyon davam edən mürəkkəb geoloji hadisələr tektonik hərəkətlər, maqmatik proseslər və akkumulyasiya nəticəsində Avropanın qitəsinin materik tipli yer qabığı yaramışdır. Yer qabığının qalınlığı ayrı-ayrı geotektonik sahələrdə eyni deyildir. Ərazinin böyük morfostruktur sahələri bu cəhətdən fərqlidir, həm də yer qabığının müxtəlif qalınlığı morfostruktur sahələrdə özünün əksini aydın tapır. Belə ki, platforma sahələri normal qalınlıqda materik qabığın olması isə səciyyələnir. Bu sahələrdə yer qabığının qalınlığı km arasında dəyişməkdə, bazalt, qranit, çökmə süxur qatlarından ibarətdir. Qranit qat daha qalındır. Müxtəlif yaşlı geosinklinal qırışıqlığı qurşaqlarındakı böyük dağlıq sahələrdə yer qabığının qalınlığı xeyli artır. Məsələn: Alp dağlarından bu qalınlıq km, Priney yarımadasında km, hertsin qırışıqlığı zonasında km arasında dəyişir, Skandinaviya dağlarında isə 40 km-ə qədərdir. Ərazinin morfostruktur differensasiyasından asılı olaraq hər bir sahə daxilində yer qabığının qalınlığı müəyyən dərəcədə 11

12 tərəddüd edir. Daha ziddiyyətli (kontraslı) tektonik zonalarda (Cənubi Avropada), hertsin və alp qırışıqlığının müxtəlif morfostruktur vilayətlərində yer qabığının istər qalınlığı, istərsə də bazalt, qranit qatlarının qalınlığı xeyli dəyişir. Bütün istər ərazinin ümumi tektonik quruluşunda, istərsə də relyefində aydın nəzərə çarpır. Faydalı qazıntıları Filiz faydalı qazıntıları başlıca olaraq qədim qırışıqlıq sahələrində və Alp qırışıqlığı zonasının inturuziv kütlələri ilə əlaqədar olan rayonlarda yayılmışdır. Bunlara həmçinin qitənin qədim kristallik əsası çıxıntıları sahəsində də rast gəlinir. Qeyri-filiz faydalı qazıntılar platformaların çökmə süxur örtüyü, hertsin və Alp qırışıqlığının müxtəlif mənşəli çöküntü qatları ilə əlaqədardır. Böyük dəmir filizi yataqları Skandinaviya kristallik əsasına daxil olmuş inturuzivlər sahəsində (Kiruna, Yellivari və s.), hertsin qırışıqlığı zonasındakı sineklizlərin çöküntü süxurlarında (yura qum daşında çökmə dəmir filizi yataqları) vardır (Lotaringiya). Bundan əlavə dəmir filizi yataqları İngiltərədə, Armorikanda, Turinkiyada, Filizli dağlarda və Balkan yarımadasında yerləşir. Qərbi Avropada xromotin əsas yataqları Dinar dağlarında ultraəsası maqmatik süxurlarla əlaqədardır. Misin əsas yataqları İspaniya və Yuqoslaviyadadır. Fransanın cənubunda, Yuqoslaviyada (İstriya yarımadasında) və Macarıstanda çökmə boksit yataqları vardır. Polimetal filizlərdən mis, qurğuşun, civə yataqları Baltik qalxanında, hertsin qırışıqlığı zonasındakı tektonik qırılmalar sahəsində (Filizli dağlar, Mesetanın cənubu, Reyn qrabeni ətrafı, Turinkiya və balkan yarımadasında) yayılmış və hidrotermal postmaqmatik mənşəlidir. Qeyri-filiz faydalı qazıntılardan Qərbi Avropada ən geniş yayılan və böyük enerji əhəmiyyəti olan daş kömürdür. Daş 12

13 kömürün ən böyük yataqları hertsin qırışıqlığı zonasının orta və üst karbon çöküntüləri ilə əlaqədardır (İngiltərə, Lotaringiya, Fransa Belçika, Saar və Aşağı Reyn hövzəsi, şərqdə Sileziya və Saksoniya hövzələri). Neft Qərbi Avropanın Alp qırışıqlığı zonası dağətəyi və dağarası əyilmələrinin kaynozoy çöküntüləri ilə əlaqədardır (Rumıniya, Polşa, Yuqoslaviya, Macarıstan, Albaniya). Ümumiyyətlə, Qərbi Avropada neft ehtiyatları olduqca azdır. Almaniya Polşa ovalığı perm çöküntülərində natrium və kalium duzlarının böyük ehtiyatları aşkar edilmişdir. Kükürdün ən böyük yatağı Siciliyadadır. Relyefi Qərbi Avropa Relyefinin böyük formaları birinci dərəcəli morfostrukturlar qitənin geoloji inkişafı tarixinin nəticəsi olub, yuxarıda ayrılan tektonik sahələrə uyğun gəlir. Qərbi Avropa daxilində ayrılan böyük tektonik sahələrin şimaldan cənuba bir-birini əvəz etməsi və bu istiqamətdə relyef əmələ gətirən ekzogen (xarici) proseslərin xüsusiyyətlərinin dəyişməsi hər bir böyük morfostruktur vilayət daxilində müəyyən morfoskluptur kompleksin inkişafına səbəb olmuşdur. Buna görə də Şimal-Qərbi Avropada ekzogen relyef formalarından buzlaq asiyası ekzarasiyası kompleksi, Orta Avropanın Şimal düzənliklərində buzlaq və çay akkumulyasiyası formaları kompleksi, daha cənubda yerləşən orta dağlıq sahələrdə flüvial, yüksək dağlarda buzlaq (qlyasial) və buzlaqsu (fluvio-qlyasial), ovalıq və çökəklərdə isə akkumulyativ formalar kompleksi inkişaf etmişdir. Çatlarla parçalanmış qalın əhəngdaşı, gips, dolomit qatlarında coğrafi enlikdən asılı olmayaraq karstın müxtəlifnövü yayılmışdır. Aralıq dənizi vilayəti başlıca olaraq açıq karst, Orta Avropa isə örtülü karst vilayətləri kimi xarakterizə edilir. Qərbi Avropada relyefin müasir genetik tip və formalarının yayılmasına, habelə inkişafı tarixinin xüsusiyyətlərinə görə seçilən aşağıdakı böyük geomorfoloji sahələri ayırmaq olar: I 13

14 Şimal Qərbi Avropa (bura Finlandiya, Skandinaviya, Şotlandiya, Qərbi İngiltərə, Şimali İrlandiya daxildir), II İslandiya, III Almaniya Polşa ovalığı, IV Orta Avropanın hertsin qırışıqlığı sahəsi (hertsin Avropası), V Orta Avropanın Alp Karpat sahəsi (buda Alp, Karpat və Stara- Planina dağları, Lombardiya, Yuxarı, Orta və Aşağı Dunay ovalıqları daxildir), VI Aralıq dənizi Avropası (Piriney, Apenin və Balkan yarımadaları və onların ətrafında yerləşən adalar ). I ġimal-qərbi Avropa əsasən qədim kristallik və metamorfik süxurlardan təşkil olmaqla Baltik qalxanı və kaledon qırışıqlığı sahəsində yerləşir. Baltik qalxanı və şimalqərbdən ona bitişən kaledon qırışıqlığı sahəsi üçüncü dövrün ortalarına qədər aşınmış və peneplen tipli düzənliyə, təpəliyə çevrilmişdir. Üçüncü dövrün ortalarından başlamış bu sahədə tektonik qalxma və enmə hərəkətlərinin sürəti artır. Skandinaviya dağları daha sürətlə, Manselkiya yüksəkliyi və Norland yaylası qismən zəif əyilir. Dördüncü dövrdə bütün Şimal-Qərbi Avropa üç örtük buzlaşması altında qalır. Bütün bu proseslər nəticəsində Şimal-Qərbi Avropada relyefinə görə bir-birindən fərqlənən səkkiz geomorfoloji vilayət əmələ gəlmişdir. 1. Skandinaviya dağları. Böyük məsafədə (1500 km) cənub-qərbdən şimal-şərqə uzanan dağlardır. Dağların səthi hamardır. Ara-sıra hamar səth (bunlar fyeld adlanır) üzərində şiş təpəli yüksəklik və dağlar ucalır. Ən uca zirvə cənub-qərbdə Qalxyopiqqen (2468 m), şimal-şərqdə Kebnekayse (2123 m) zirvələridir. 2. Norveç sahili. Skandinaviya dağlarının fyordlarla parçalanmış və Norveç dənizi sahillərinə sıldırım alçalan yamaclarını və şelf üzərində yerləşən qayalı adaları əhatə edir. Burada olan çoxlu buzlaq dərələri, fyordlar, qayalı adalar, daşlıqayalı sıldırım yamaclarda daha da mürəkkəb bir görkəm verir. 14

15 3. Nordland yaylası. Skandinaviya dağlarından Baltik körfəzinə qədər pilləvari şəkildə alçalan buzlaq dərələri ilə parçalanmış bir sahədir. Çaylarda çox kəsilməsinə baxmayaraq dərələr dərin deyildir. Dağlara yaxın çoxlu uzunsov göllər vardır. Buzlaq ekzarasiyası formaları geniş yayılmışdır. 4. Finlandiya düzənlikləri. Qədim kristallik süxurlar üzərində yaranmış peneplen sahəsində tektonik qalxma çox zəif getmiş, həm də peneplen səthini buzlaqlar çox hamarlanmışdır. Ara-sıra daha möhkəm süxurlardan ibarət olan təpələr və külli miqdarda buzlaq-tektonik mənşəli çalalar və moren təpələri düzənliyin səthini mürəkkəbləşdirir. Hamar səth az çox Botnik sahili boyu uzanan daha alçaq düzənlikdə müşahidə edilir. 5. Manselkiya yüksəklikləri. Finlandiya ilə SSRİ sərhədi boyu cənubdan şimala uzanan maili yamaclı yüksəklikdir. Şimalda maksimal hündürlüyü 700 m-dən bir qədər artıqdır (Sokusti d. 744 m). Yamacları buzlaqlar tərəfindən hamarlanmış və cilalanmışdır. 6. Cənubi İsveç düzənliyi. Smoland yüksəkliyi (377 m) bunu iki hissəyə bölür. Səthi nisbətən hamardır. Mikrorelyefi buzlaq-tektonik mənşəli çala və təpələrdən ibarətdir. 7. Finlandiya moren-göllük sahəsi. Külli miqdarda mürəkkəb formalı buzlaq və tektonik göl çalaları, çilalanmış təpələr və moren tirələr, sahiilərdə isə ensiz hamar dəniz terraslarının olması səciyyəvidir. 8. Şotlandiya, Qərbi İngiltərə Şimali İrlandiya kaledon, qırışıqlığı əsası üzərində yaranmış yayla, alçaq dağlar və çökəklərin geniş yayıldığı ərazidir. Yaylalar kaynozoyda qədim peneplenin qalxması nəticəsində əmələ gəlmiş, səthi buzlaq relyef formaları və tektonik qırılmalarla kəsilmişdir. Çökəklər və kiçik ovalıqlar tektonik əyilmələrdə (qrabenlərdə) yerləşir. II Ġslandiya adası qitədən çox uzaqlarda böyük sualtı plato üzərində yerləşən qalxanvari adadır. Səthində lava yaylaları, vulkan konusları və massivləri geniş yer tutur. Şimal və şimal-şərq sahilləri fyordlarla parçalanmışdır. Başlıca relyef 15

16 əmələ gətirən amil cavan vulkanizm və buzlaq fəaliyyəti olmuşdur. İslandiyanı əhatə edən şelf sahəsinin konturuna bənzəyir. Quruda olan böyük relyef formalarının su altında davam etməsi şelfin dörüncü dövrdə aşağı endiyini göstərir. III Orta Avropanın şimal hissəsində Almaniya PolĢa ovalığı yerləşir. Bu, Qərbi Avropanın ən böyük ovalığıdır. Ovalıq Danimarka Polşa və Şimali Almaniya sineklizləri sahəsində əmələ gəlmişdir. Almaniya Polşa ovalığı relyefinin əsas əyrilərini axırıncı (vurm) buzlaşmanın son morenləri, enlik istiqamətdə uzanan geniş qədim dərələri təşkil edir. Böyük Britaniya adalarının dağlıq sahələri öz relyefinin inkişafına və müasir relyef formaları kompleksinin xarakterinə görə Skandinaviya dağları ilə eynilik təşkil edir. Ərazinin yalnız cənub-şərq düzənlik hissəsi və hertsin qırışıqlığında yerləşən cənub dağlıq və təpəlik hissələri Avropa hertsin qırışıqlığı zonasına aid edilə bilər. IV Hertsin Avropası relyefinin başlıca formaları faylı, faylı-qırışıqlı alçaq dağlardan, massivlərdən, ovalıqlardan və qraben tipli çökəklərdən ibarətdir. Fransa daxilində hertsin qırışıqlığı zonası daha geniş yer tutur. Burada relyefin ən böyük formaları Mərkəzi Fransa massivi (Pyi-de-Sansi. d., 1886 m), Armorikan təpəliyi, Paris və Akvitaniya hövzələrinin ovalıq və düzənlikləridir. Reynətrafı sahədə səthi hamar Reyn Şistli dağlar, Yuxarı Reyn çökəkliyi və onu əhatə edən Vogez və Şvarsvald dağlarıyerləşir. Hertsin Avropası relyefinin ən görkəmli elementlərindən biri Çexiya Moraviya yaylası və onu əhatə edən faylı dağlardır (Şumava, Filizli və Sudet dağları). Hertsin Avropası dağları alçaq olmalarına baxmayaraq yamacları dikdir. Bunun əsas səbəbi yamacların tektonik qırılmalarla kəsilməsidir. Dağların səthi çox yerdə hamar, yaxud qalxanvari formalardır. 16

17 V Yüksək dağ sistemləri və böyük dağarası çökəklər Orta Avropanın Alp Karpat dağları sahəsi relyefinin böyük formalarını təşkil edir. Bu sahənin ən böyük və yüksək dağları Alp dağlarıdır (Monblan, 4810 m). Yüksək dağlıq sahədə nival-buzlaq relyefi, orta dağlıqda isə dərin erozion dərələr geniş yer tutur. Alp dağları şimal və şimal-qərbdə Alpətəyi yayla, maili düzənlik və alçaq qırışıq dağlarla əhatə olunur. Alp dağlarında eroziya və buzlaq ekzarasiyası, yamac prosesləri çox sürətlə gedir. Dağların relyefinin inkişafına burada səthə çıxan süxurların litoloji tərkibinin çox müxtəlif olması böyük təsir göstərir. Adətən kristallik süxurlar relyefin yüksəkliklərinin təşkil etmiş, şistlər üzərində dərin erozion dərələr əmələ gəlmişdir. Karpat dağları Alp dağlarından çox alçaq olduğuna görə burada nival-buzlaq relyefi az sahə tutur. Dağların yumşaq fliş çökütülərindən ibarət olan şimal yamacları çay dərələri ilə çox kəsilmişdir. Ən yüksək zirvələr qədim kristallik süxurların səthə çıxdığı Qərbi və Cənubi Karpatlarda yerləşir. Cənubi Karpatın davamını təşkil edən Stara-Planina faylıqırışıqlı, orta hündürlüyə malik dağlardır. Çox yerdə möhkəm süxurlardan təşkil olduğuna görə yamacları nisbətən zəif parçalanmışdır.cənub yamac tektonik qırılma boyu üzrə dikdir. Alp qırışıqlığı sahəsi dağları arasında geniş akkumulyativ düzənliklər və ovalıqlar yerləşir (Lombardiya, Orta və Aşağı Dunay ovalıqları). Bunların əmələ gəlməsi dağların inkişafı ilə sıx əlaqədardır. VI Aralıq dənizi Avropası və ya Cənubi Avropada Alp qırışıqlığı zonasında yerləşən Piriney, Apenin və Balkan yarımadaları, habelə bir çox adaların relyefi mürəkkəb dağlar, massiv və yaylalardan ibarətdir. Piriney yarımadası neogendə ümumi qalxmaya məruz qalmış daxili yayla və massivlərdən, onları şimal və cənubdan əhatə edən alp qırışıqlı dağlardan ibarətdir. Yarımadanın daxili hissəsini Meseta yaylası tutur. Şimalda Kantabriya və Piriney 17

18 dağları (Pik-de Aneto, 3404 m), cənubda Əndəlis dağları (Syerra-Nevada dağı, 3482 m) yerləşir. Kənar dağlarla daxili yayla arasında çökəklər var (şimal-şərqdə Araqon, cənubqərbdə Əndəlis çökəyi). Apenin yarımadası, Siciliya, Sardiniya və Korsika adaları dağlıq relyefə malikdir. Burada qalın əhəngdaşı, fliş, kristallik və vulkanogen süxurlardan təşkil olunmuş dağlar relyefinə görə bir-birindən kəskin fərqlənir. Sardiniya və Korsikada tektonik qırılmaların da relyefə böyük təsiri vardır (dik yamaclar, kiçik qrabenlər və s. olması). Relyefin əlamətdar cəhətlərindən biri cavan vulkanik dağların olmasıdır (Etna 3263 m, Vezuvi 1186 m). Balkan yarımadası daha mürəkkəb relyefi ilə seçilir. Bunun səthi daha çox parçalanmışdır. Yarımadanın qərb hissəsini qırışıqlı və faylı-qırışıqlı dağlar tutur. Dinar dağlarının qərb əhəngdaşlı zonası dünyada karst relyefinin ən tipik yayıldığı sahədir. Qərb dağlıq zona sualtı tirə ilə Krit adasına uzanır. Balkan yarımadasının daxili hissəsi qədim kristallik süxurlardan ibarət olan massivdir (Makedoniya). Cənubda bu massiv çox parçalanmış və Egey dənizi suları altına çökmüşdür. Yarımadanın şərq hissəsində Rodop massivi (Musalla, 2925 m), Maritsa çökəkliyi, Frakiya düzənliyi və İstrincə yüksəkliyi yerləşir. Balkan yarımadasının daxili və şərq hissələrinin relyefinin əmələ gəlməsində tektonik qırılmalar üzrə qalxma və əyilmələr əsas rol oynamışdır. Ġqlimi Avropa iqliminin başlıca xüsusiyyətlərini yaradan əsas amillər qitənin coğrafi mövqeyi, qonşu okean və qitələrdən bura daxil olan dəniz və kontinental hava kütlələridir. Qitənin oroqrafik quruluşu yerli iqlim növlərinin yaranmasına və yağıntıların ərazidə paylanmasına böyük təsir göstərir. Avropa ərazisinin çox hissəsi mülayim qurşaqda, böyük Avrasiya 18

19 materikinin qərb Atlantik okeanı bölməsində yerləşəsindən asılı olaraq bütün il boyu qərbdən gələn rütubətli dəniz hava kütlələrinin təsiri altında qalır. Qitənin kənar cənub hissəsi Aralıq dənizi subtropik iqlim qurşağında, kənar şimal hissəsi isə soyuq qurşaqda yerləşir. Bununla əlaqədar olaraq qitə üzərində bütün il ərzində mülayim, Arktika və tropik hava kütlələri dövran edir. Artika və tropik hava kütlələri müvafiq şəkildə qitənin şimal və cənub hissələri iqliminə təsir göstərdiyi halda, mülayim qurşağın rütubətli dəniz hava kütləsi il boyu qitənin geniş hissəsi üzərində cərəyan edir və onun iqliminin bir çox elementlərini (buludluluq, havanın rütubətliliyi, yağıntıların miqdarı, qismən termiki şərait, xüsusilə yanvar izotermlərinin gedişi) yaradır. Mülayim qurşağın kotinental hav kütləs Qərbi Avropa iqliminə az təsir göstərir. Avropada cənubdan şimala doğru ümumi radiasiya, radiasiya balansı və bunlarla əlaqədar olaraq temperatur şəraiti, buxarlanma dəyişir. Cənubi Avropada ümumi radiasiya kk sm/il, radiasiya balansı 60 kk sm/ildir. Şimalda bu rəqəmlər müvafiq olaraq kk sm/il və kk sm/ilə bərabərdir. Qərbi Avropa ərazisinin çox hissəsində illik buxarlanma mm arasında dəyişir. Şimal-qərbdə bu rəqəm 400 mm-dən az, Atlantik okeanı sahillərində isə çoxdur (800 mm-ə qədər). İllik buxarlanma qabiliyyəti şimaldan (400 mm) cənuba (1250 mm) xeyli artır. Bu, ərazinin ayrı-ayrı sahələrində və zonalarında rütubətlənmə əmsalına böyük təsir göstərir. QıĢda Avropa üzərində Azor maksimumu (1022 mb) tərfdən Atlantik okeanı üzərindən keçib gələn mülayim və rütubətli hava kütləsi cərəyan edir. Qitənin şərq kənarı Asiya antisiklonun qərb çıxıntısı təsirinə, Şimali Avropa isə soyuq Artika hava kütləsi təsirinə məruz qalır. Qışda şimal-qərbi Avropaya (Britaniya adaları, Skandinaviya və s.) İslandiya minimumundan (998 mb) siklonlar daxil olur. Siklonlar çox vaxt qitənin daxili və cənub-şərq hissəsinə qədər təsir göstərir. 19

20 Beləliklə, Qərbi Avropada qışda əsasən Atlantik okeanın mülayim enlikləri sahəsindən gələn hava kütlələri hakim olur. Bu hal qışda istər izotermlərin gedişinə, istərsə də yağıntıların paylanmasına böyük təsir göstərir. Yanvar izotermləri yalnız Aralıq dənizi subtropik sahəsində qərbdən şərqə, orta və Şimal-qərbi Avropada isə şimaldan cənuba uzanır. 0 izotermi Lofoten adaları rayonunda 70 şimal enindən, Qərbi Avropanın cənub-şərqində (Balkan yarımadasında) isə 42 şimal enindən keçir. Buna müvafiq olaraq orta yanvar temperaturu +4, -4, -8, -12 və i.a. olan izotermlər də Atlantik okeanı sahillərinə yaxınlaşdıqca ilıq Qolfstrım cərəyanının təsiri ilə xeyli şimala meyl edir (şəkil 2). Qışda Skandinaviyanın qərb sahilində dünyada ən yüksək müsbət temperatur anomaliyası yaranır. Yanvarda Skandinaviya yarımadasının qərb sahili ilə Laplandiya arasında ən yüksək temperatur qradiyenti əmələ gəlir. Sahildə yanvar ayının orta temperaturu 0, buradan cəmi 400 km şərqə isə dir (Hər 100 km-də temperatur 3-5 düşür). Aralıq dənizi sahəsində və qitənin qərb sahillərində yanvarın orta temperaturu +4, +8, Krit adasında isə +10, +12 -dir. Qışda mütləq minumum temperatur Skandinaviyada -49, Şərqi Avropada -50, Orta Avropada -26, Atlantik okeanı sahili rayonlarında -7, -14, Aralıq dənizi sahəsində -4, -8 (Siciliyada -1 ) müşahidə olunmuşdur. Qış aylarında tamamilə dəniz havası təsiri altında qaldığına görə Qərbi Avropaya (Aralıq dənizi sahəsi də daxil olmaqla) yağıntı çox düşür. Orta və şimali Avropada və dağlarda qalın və davamlı qar örtüyü əmələ gəlir. Okean sahillərində və Aralıq dənizi subtropik vilayətində qışda yağış yağır, qar örtüyü yalnız dağlarda yaranır. Qərbi Avropa ərazisinin çox hissəsində davamlı qar örtüyü əmələ gəlmir. Qərbdən şərqə və cənubdan şimala doğru qar örtüyünün davamlılığı artır. Məsələn, Finlandiyanın şimalında qar örtüyü 6-7 ay, Almaniya Polşa ovalığında 1-2 ay, Alp zonası düzənliklərində isə 3-4 həftə 20

21 qalır. Dağlarda qar örtüyünün davamlılığı yüksəklikdən asılı olaraq dəyişir. Yüksək dağlıqda daimi qar xətti yaranır. Yayda Avropanın temperatur rejimində ciddi dəyişiklik baş verir. Qitə çox qızdığına görə onun temperatur şəraiti Atlantik okeanı ilə eyni enliklərdə yerləşən hissəsinin temperatur şəraitindən az fərqlənir və bu iki müxtəlif sahə üzərində atmosfer təzyiqi fərqi azalır. Bu isə öz növbəsində siklon fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb olur. Ümumiyyətlə yayda Avropa üzərində havanın qərbdən şərqə doğru sirkulyasiyası qışda olduğu kimi qalır. Lakin qitənin cənub Aralıq dənizi vilayətinə quru tropik hava kütləsi daxil olur. Qərb hava kütlələrinin qitəyə daxil olması yolu bir qədər şimala meyl edir. Bununla əlaqədar olaraq yayda da Orta Avropa qışda olduğu kimi rütubətli dəniz hava kütlələrindən xeyli yağıntı alır. Qitənin şərq hissəsində də yağıntılar əsasən yay aylarında düşür və Atlantik okeanından gələn rütubətli hava kütlələri ilə əlaqədardır. İyul ayının orta temperaturu qitənin ucqar şimal rayonlarında +8, Aralıq dənizi sahillərində 24-28, cənubşərqdə Xəzəryanı ovalıqda 24 -dir. Orta və Şərqi Avropanın çox yerində isə iyulun orta temperaturu arasında dəyişir. Qərbi Avropanın dağlıq relyefi izotermlərin gedişinə çox təsir göstərir; onların əyrilər şəklində uzanmasına, dağlarda və çökəklərdə isə qapanmalarına səbəb olur. Dağlıq sahələrdə orta iyul temperaturu onları əhatə edən düzənliklərə nisbətən (dağların yüksəkliyindən asılı olaraq 6-8, yüksək dağlarda isə və daha çox) aşağı olur. Mütləq maksimum temperatur qitənin şimal kənarında 28-30, Orta və Şərqi Avropada 38-40, Atlantik okeanı sahillərində 30-36, Cənubi Avropada 42-48, cənub-şərqdə isə 44 müşahidə olunmuşdur. Avropanın kənar şimal və cənub rayonlarında orta temperatur ampilitudu yanvarda 12-14, iyulda 20 olur. Qərbdə okean sahilləri ilə kontinental Şərqi Avropa arasında temperatur amplitudu müvafiq şəkildə 20 və 4-6 olur. 21

22 Avropa ərazisində yağıntılar qeyri-bərabər paylanmışdır. Atlantik okeanı sahillərindən şərqə doğru getdikcə yağıntıların illik miqdarı, həm də il ərzində paylanması (illik rejimi) xeyli dəyişir. Qitənin qərb və şimal-qərbdə Atlantik okeanı sahil boyunda yerləşən hissələrinə daha çox yağıntı düşür. Bu sahələrdə yağıntıların illik miqdarı 1000 mm-ə, rütubətli dəniz havalarının və siklonların qarşısında yüksələn dağların qərb yamaclarında mm-ə, bəzi yerlərdə isə (Norveç sahilinin cənubunda, Şotlandiyanın şimal-qərb sahillərində və i. a.) mm -ə çatır. Orta Avropa düzənliklərinin dəniz iqlimi hakim olan qərb hissəsi 800 mm, orta hissə (şərqi Almaniya, Polşa və s.) 600 mm, qitənin şimal (Laplandiya, tundra və meşə-tundra) və cənub-şərq hissələri mm, Xəzəryanı ovalıq isə 250 mm-ə qədər yağıntı alır. Qərbi Avropanın mürəkkə dağlıq relyefə malik olan hertsin və alp qırışıqlığı sahələrində bir qayda olaraq dağlara çox, dağarası çökəklərə isə az yağıntı düşür. Dağların qərb, şimal-qərb yamacları şərq və cənub-şərq yamaclarına nisbətən daha yağıntılıdır. Dağlarda yağıntıların illik miqdarı 1000 mm-dən artıqdır. Alp dağları ətraf sahələrdən daha çox yağıntı alır. Onun şimal-qərb və cənub yamaclarında 3000 mm-ə qədər yağıntı alan sahələr vardır. Dağarası çökəklərdə yağıntıların illik miqdarı 500 mm-dən artıq deyildir, cənub-şərq hissədə bu 400 mm-dən də az olur. Aralıq dənizi vilayətinin cənub ucqarlarını düzənlik və çökəklərinə cəmi 350 mm-ə qədər yağıntı düşür (şəkil 3). Qitə ərazisində yağıntıların və buxarlanma qabiliyyətinin qeyri-bərabər olması, onun rütubətlənmə şəraitinə böyük təsir göstərir. Yuxarıda göstərilən rəqəmlərdən görünür ki, Avropanın şimal, cənub və cənub-şərq sahələrində yağıntıların miqdarı təxminən bərabərdir. Lakin bu ərazilərdə buxarlanma qabiliyyəti tamamilə müxtəlif kəmiyyətlərə bərabər olduğundan (məsələn, şimalda 400 mm-ə; cənub və cənub-şərqdə isə mm) şimala düşən az yağıntı müqabilində rütubətlənmə 22

23 çox, cənubda isə eyni miqdar yağıntı düşməsinə baxmayaraq azdır. Bu hal, ərazinin rütubətlənmə dərəcəsi və temperatur şəraiti ilə birlikdə qitənin landşaft zonalarının müasir strukturunu təyin edən əsas amil hesab edilə bilər. Avropa ərazisində yağıntıların il boyu paylanmasında da xeyli fərq vardır. Qərbdə, Atlantik okeanı sahili vilayətlərində dəniz iqliminin təsiri güclü olduğundan yağıntılar əsasən payız və qış aylarında düşür. Şərqə tərəf payız-qış maksimumunu yaz-yay və yay maksimumu əvəz edir. Şərqi Avropada maksimum yağıntılar yay aylarında, Aralıq dənizi subtropik iqlim sahəsində isə qışda düşür. Yay ayları burada çox quraq və isti keçir. Qərbi Avropada üç iqlim qurşağı ayrılır: Arktika, mülayim və subtropik iqlim qurşaqları (şəkil 4). Arktika və subarktika iqlim qurşağına qitənin şimal kənarı və şimaldakı adalar (Şpitsbergen, İslandiya və s.) daxildir. Bu qurşaqda il boyu Arktika hava kütləsi, qısa yayda isə mülayim hava kütləsi hakim olur. Lakin Arktika havası yayda da çox vaxt cənubdan irəliləyərək subarktikaya (tundra zonasına) daxil olur. Atlantik okeanın mülayimləşdirici təsiri altında Avropanın Arktika və Subarktika qurşaqları öz iqliminə görə həmin iqlimin Asiya və Şimali Amerikada yayılmlş kontinental növündən xeyli fərqlənir. Bu fərq istər dəniz və kontinental Arktika və Subarktika iqlimi sahələrinin temperatur şəraitində, istərsə də yağıntıların miqdarında aydın görünür. Qərbi Avropanın Arktika iqlimi sahəsində yanvarın orta temperaturu şimali Asiya Arktika qurşağına nisbətən yuxarı olur. Mülayim iqlim Avropanın olduqca geniş bir hissəsini tutur. Qitənin qərbində mülayim dəniz iqlimi, şərqində isə mülayim kontinental iqlim hakimdir. Mülayim iqlim qurşağında il boyu polyar və ya boreal hava kütlələri hakim olur. Adətən qışda və bəzən də yayda mülayim qurşağın şimal hissəsinə Arktika hava kütlələri daxil olur. Mülayim qurşaq çox enli olduğundan onun 23

24 şimal və cənub hissələrində yaranan hava kütlələri müxtəlif xassəli olur. Bunu eyni zamanda həmin qurşağın qərb və şərq bölmələri haqqında da söyləmək olar. Avropanın mülayim qurşağında il boyu əsasən qərbdən Atlantik okeanı tərəfdən gələn dəniz hava kütlələri hakim olur. Şərqdə isə qışda və yayda yerli kontinental hava tipləri yaranır (qışda şimal-şərqdə kontinental soyuq, yayda cənub-şərqdə kontinental quru və isti hava kütlələri). Atlantik okeanından gələn havalar və İslandiya siklonları şərqə hərəkət etdikcə xeyli transformasiya edir (rütubəti azalır, temperaturu qışda düşür, yayda qalxır). Mülayim iqlimin qərb-dəniz növündə orta illik temperatur amplitudu10-12, şərq kontinental növündə isə dən artıq olur. Subtropik qurşaq Qərbi Avropanın Aralıq dənizi sahəsini (Piriney, Apenin, Balkan yarımadaları və adaları) əhatə edir. Alp qırışıqlığı zonası yüksək dağlarının Orta və Cənubi Avropa arasında müəyyən dərəcədə iqlim ayrıcısı rolunu oynaması bu iki sahə arasında il boyu yer səthinə yaxın atmosfer sirkulyasiyasını müəyyən dərəcədə çətinləşdirir. Buna görə Aralıq dənizi subtropik iqlimi qurşağında əsasən tropik hava hakim olur. Qış aylarında isə bura rütubətli mülayim hava kütlələrinin təsiri altında qalır. Arktika havası nadir hallarda Cənubi Avropaya daxil olur. Qərbi Avropa subtropik qurşağında tipik Aralıq dənizi subtropik iqlimi (uzun davam edən çox isti və yağıntısız yay, qısa, mülayim və rütubətli qış) yarımadaların ən cənub hissəsi, Siciliya, Krit adası və s. sahələr üçün xarakterikdir. Bir qədər şimalda (Aralıq dənizi sahəsinin orta zonasında) adi Aralıq dənizi subtropik iqlimi (burada yayda da hərdən yağış yağır), şimal kənar zonasında isə Aralıq dənizi subtropik iqlimindən Orta Avropanın mülayim iqliminə keçid tipli sahəsi yerləşir. Qərbi Avropanın mülayim qurşağında bir neçə iqlim tipi ayırmaq mümkündür. 1. Şotlandiya və Norveçin mülayim dəniz iqlimi; 24

25 2. Şərqi Fennoskandiyanın mülayim-soyuq kontinental iqlimi; 3. Skandinaviya yaylasının soyuq-rütubətli iqlimi; 4. Orta Avropanın Atlantik okeanı sahilləri rayonlarının mülayim və mülayim-isti-rütubətli dəniz iqlimi (bu İngiltərə, İrlandiya, Fransanın qərb və şimal sahələrini, Belçika, Hollandiya, Danimarkanı və Almaniyanın şimal- Qərbini əhatə edir). 5. Almaniya-Polşa ovalığının mülayim-kontinental (keçici) iqlimi. 6. Hertsin Avropasının mülayim-soyuq-rütubətli (dağlarda) v mülayim-kontinental nisbətən quru (çökəklərdə) iqlimi. 7. Yüksək dağlığın alp iqlimi. 8. Dunayboyu ovalıqların yayı isti, qışı soyuqkontinental iqlimi. 9. Aralıq dənizi qərb vilayətlərinin dəniz tipli subtropik iqlimi. 10. Aralıq dənizi şərq vilayətlərinin kontinental tipli subtropik iqlimi. Çayları və gölləri Avropa yaxşı inkişaf etmiş sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Çay şəbəkəsinin sıxlığı, çayların sululuğu, hidroqrafiyası və bir çox xüsusiyyətləri ərazinin rütubətlənmə dərəcəsindən, səth axarının həcmindən, torpaq, bitki örtüyü, relyef və geoloji quruluşun xarakterindən çox asılıdır. Çayların uzunluğu, çay sistemlərinin və sutoplayıcı hövzələrin böyüklüyü isə qitənin üfüqi və şaquli parçalanmasından, qitə səthinin ümumi meylindən asılıdır. Avropada çay şəbəkəsinin sıxlığını və çayların sululuğunu göstərən xəritələr ilə yağıntıların illik miqdarı, səth axarı və rütubətlənmə əmsalı xəritələrini tutuşdurduqda bunlar 25

26 arasında olduqca böyük oxşarlıq və hətta təkrarlanma olduğu nəzər çarpır. Buxarlanma qabiliyyəti xəritəsi ilə çay şəbəkəsinin sıxlığı, səth axarı və çayların sululuğu xəritələri arasında böyük əkslik müşahidə olunur. Geoloji quruluşun və səth relyefinin də çay şəbəkəsi sıxlığına, səth axarına və s. böyük təsiri var. Çatlı və məsaməli süxurlar üzdə yerləşdiyi sahələrdə yağıntı çox olsa da səth axarı və çay şəbəkəsi sıxlığı azalır. Qitənin dağlıq sahələrində isə düzənliklərə nisbətən bir qayda olaraq səth axarı artır. Bu göstərilən amillərin Avropa ərazisində müxtəlif uzlaşması istər çay şəbəkə sıxlığının və istərsə də çayların başqa ünsürlərinin ərazidə müxtəlif şəkildə paylanmasına səbəb olmuşdur. Avropa ərazisinin üfüqi parçalanma xarakteri və böyüklüyündən asılı olaraq burada başqa qitələrdə olduğu kimi çox böyük çay sistemləri yarana bilməmişdir. Bu hal özünü Qərbi Avropada daha aydın göstərir. Şərqi Avropada isə qurunun daha geniş olması çox şaxələnmiş böyük çay sistemlərinin əmələ gəlməsinə şərait yaratmışdır. Avropa çaylarının əksəriyyəti Atlantik okeanı hövzəsinə, az bir hissəsi Şimal Buzlu okeanı hövzəsinə, qitənin ən böyük çayı olan Volqa sistemi isə qapalı Xəzər dənizi hövzəsinə aiddir. Şərqi Avropada şimala və cənuba axan çayların suayrıcısı ümumiyyətlə şimal-şərqdən cənub-qərbə uzanmaqla nisbətən az əyilir və əsasən moren tirələri üzrə uzanır. Qərbi Avropada Aralıq və Qara dənizə axan çaylarla şimala axan çaylar arasında suayrıcı çox böyük əyrilər əmələ gətirərək gah şimala, gah cənuba uzanır; bəzən düzən və yaylalardan, bəzən də yüksək dağlardan keçir. Avropa çaylarının inkişafı və müasir hidroqrafiya şəbəkəsinin yaranması üçüncü dövrün axırları və dördüncü dövrdə baş verən tektonik hərəkətləri, erozion proseslər, xüsusilə dördüncü dövr örtük buzlaqlarının xarakteri və onların yaratdığı relyefin xüsusiyyəti ilə sıx bağlıdır. Üçüncü dövrün 26

27 axırı və dördüncü dövrdə bir çox çaylar dəfələrlə öz yataqlarını və istiqamətini dəyişmişdir. Müasir çay şəbəkəsi bir çox fizikicoğrafi vilayətlərdə dördüncü dövrün ortalarından buzlaşma sahələrində isə vürm buzlağı çəkildikdən sonra müasir şəklə düşmüşdür. Qərbi Avropanın şimal və şimal-qərbə axan ən böyük çayları (şərqdən-qərbə) Visla (1125 km), Odra (Oder), Laba (Elba 1154 km), Reyn (1320 km), Sena (700 km), Luara (1010 km) və Haronnadır (650 km). Aralıq dənizinə tökülən çaylardan böyükləri Ebro (928 km), Rona (812 km), Po (625 km) çaylarıdır. Pireney yarımadasının böyük çayları Doru, Teju, Qvadiana, Qvadalkvivir və Ebrodur. Qərbi Avropanın ən böyük çayı olan Dunay Qara dənizə tökülür. Bunun uzunluğu 2850 km, sutoplayıcı hövzəsinin sahəsi 817 min km 2 -dir. Qərbi Avropa çaylarının hidroqrafik xüsusiyyətlərinə görə bir neçə böyük tipə ayırmaq olar: 1. Norveçin çayları. Qısa, astanalı, şəlaləli və çox suludurlar. Yağış və qar suları ilə qidalanırlar. Bütün il boyu çox sulu olurlar. Maksimal səviyyə yaz və yayda, minimal səviyyə dağlarda yağıntıların sülb halda (qar) düşməsi ilə əlaqədar olaraq qış aylarına təsadüf edir. 2. Şərqi Skandinaviya çayları. Çaylar cavan dərələrlə axır, astanalıdırlar. Dərələr genişləndiyi yerlərdə uzunsov göllər vardır. Bu göllər çayların səviyyəsini tənzim edir. Əsasən qar suları, qismən yağış suları ilə qidalanırlar. Qışda 4-7 ay buzla örtülü olur. Çayların daşması, yazda qarların əriməsi və yay yağışları ilə əlaqədardır. 3. Finlandiya çayları cavan olduqlarından əvvəlki iki tipdə olduğu kimi hələ öz dərələrini kifayət qədər düzəltməmişlər. Çox vaxt çay yatağı ətraf sahələrdə eyni səviyyədə yerləşir. Çayların əksəriyyəti çox qısa olmaqla, ayrıayrı göllər arasında axar yaradır. Düzənlik çayları olmalarına 27

28 baxmayaraq, astanalı və şəlaləli çaylardır. Qidalanma burada da qar və yağış suları hesabınadır. Yazda qarların əriməsi ilə əlaqədar çaylar daşır. Bu çayların səviyyəsi qışda alçaq olur. Çaylar cənubda 4, şimalda 6-7 ay buzla örtülü olur. Norveç və İsveçin dağlıq çayları olduqca böyük hidroenerji ehtiyatına malikdir. Bu enerjidən qismən istifadə edilir. Bundan əlavə İsveç və Finlandiya çaylarından ağac axıdılmasında da geniş istifadə edilir. Qərbi Avropa çaylarının əksəriyyəti, həm də böyük çayları Orta Avropada yerləşir. Orta Avropanın iqlimi və relyefinə görə bir-birindən fərqlənən böyük vilayətləri çayların hidroqrafik və hidroloji xüsusiyyətlərinə görə də fərqlənirlər. Orta Avropada relyefin ümumi meylliyi şimala olduğundan çayların böyük əksəriyyəti şimala axır. Yalnız Dunay çayı bütün Avropa çaylarının əksinə olaraq şimal-qərbdən cənubşərqə axır. Orta Avropanın çayları qidalanmasına və illik səviyyə rejiminə görə aşağıdakı tiplərə ayrılır: 1. Almaniya-Polşa ovalığı çayları (Oder tipi). Avropanın dəniz və kontinental iqlimləri arasında keçid təşkil edən vilayətdən axır, başlıca olaraq qarların əriməsi hesabına və yağış suları ilə qidalanırlar. Daşqın yazda (mart-may) qarların şiddətli əriməsi ilə əlaqədardır. Yayın axırlarında səviyyəsi xeylı aşağı düşür. Payız aylarında ikinci, lakin xeyli zəif səviyyə qalxması müşahidə edilir. Axım əmsalı 30-35%-dir. Çay dərələri yaxşı işlənmiş, bəzən dirsəkvarıdır, geniş və alçaq terraslar müşahidə edilir. Çayların böyük nəqliyyat əhəmiyyəti var (Visla, Oder, Elba, Vezer). Almaniya-Polşa ovalığı çayları öz qidalanma şəraitinə və illik su rejiminə görə Şərqi Avropa çaylarından az fərqlənir. Orta və Aşağı Dunay ovalıqlarının çayları da qidalanma və rejim xüsusiyyətlərinə görə Oder tipindən az fərqlənir. 2. Atlantik tipi. Bu tipə Fransanın və İngiltərənin düzənlik çayları daxildir (Sena, Luara, Haronna, Temza və s.). çayların 28

29 qidasını yağış suları təşkil edir. İl ərzində yağntılar bərabər paylandığına görə çaylarda səviyyə tərəddüdü zəifdir. Maksimal səviyyə payızın axırlarında və qışda olur. Yayda buxarlanmanın artması və yağıntının aylıq miqdarının bir qədər azalması çaylarda səviyyənin enməsinə səbəb olur. Axım əmsalı 30-35%-dir. Bunun başlıca səbəbi çayların yumşaq çöküntülərdən ibarət düzənlikdən axması və filtrasiyanın çoxluğudur. 3. Hertsin tipi. Öz mənbəyini Orta Avropanın Hertsin qırışıqlığı zonasından alan çaylar (və əvvəlki iki tipə aid edilən çaylar yuxarı axarlarında) bu tipə aiddir. Çayların əsas qidasını qar və yağış suları, qismən yeraltı sular təşkil edir. Səth meylliyinin çox olması və əksər yerdə möhkəm süxurların səthə çıxması çaylarda axım əmsalını xeyli artırır (35-50%). Hertsin Avropası çaylarında il ərzində səviyyənin iki dəfə qalxması və iki dəfə enməsi müşahidə edilir. Birinci və əsas maksimal səviyyə yazda dağlarda qarların əriməsi və yağış yağması ilə əlaqədardır. İkinci və nisbətən zəif səviyyə qalxması payızda, yağntının bir qədər artması və buxarlanmanın azalması ilə əlaqədar olur. Minimal səviyyə yayda, yağıntıların azalması və buxarlanmanın artması ilə əlaqədar olur. Bu vaxt səviyyənin qısa müddətli qalxması leysan yağışlarından sonra müşahidə edilir. Lakin belə daşqınlar qısa vaxtda çəkilir. Qış aylarında səviyyə yenidən aşağı düşür. 4. Alp tipi. Alp dağlarının yamaclarında mmdən artıq (bəzi yerlərdə 3000 mm-ə qədər) yağıntı düşür. Yüksək dağlarda böyük buzlaqlar və daimi qarlar, orta yüksəklikdə olan yamaclarda isə qar və yağış suları çayların əsas qidasının təşkil edir. Bol yağıntılı Alp dağları çayları çox sulu olub, iti axıma malikdir. Dağ yamaclarının çox dik olması və sukeçirməyən süxurların üzə çıxması səth axarını artırır. Alp çaylarında axım əmsalı 50-80% arasında dəyişir, bəzi çayların hövzəsində isə 85%-ə çatır. Bu tipə aid olan çaylarda maksimal səviyyə yayda, yüksək dağlarda qar və buzların ən intensiv 29

30 əridiyi dövrdə olur. Çaylarda səviyyənin qalxması yazda orta dağlıq zonada toplanan qalın qar örtüyünün əriməsi ilə başlanır. Minimal səviyyə qışda olur. Alp çaylarının olduqca böyük hidroenerji ehtiyatı vardır. Bundan İtaliya, Avstriya, İsveçrə və Fransada geniş miqyasda istifadə edilir. 5. Aralıq dənizi tipi. Bura Cənubi Avropanın üç böyük yarımadasının və adalarının çayları daxildir. Bu tipə aid olan çayların əsas qidasını yağış suları, qismən karst suları təşkil edir. Çaylarda maksimal səviyyə qış aylarında olur. Yayda çayların suyu çox azalır, kiçik çaylar isə tamamilə quruyur. Qışda bəzən çaylarda böyük daşqınlar baş verir. Cənubi Avropa çaylarından suvarmada istifadə edilir. Qərbi Avropanın Dunay və Reyn kimi böyük çayları müxtəlif fiziki-coğrafi vilayətlərdən keçdiyinə görə onların yuxarı, orta və aşağı axarları rejiminə görə bir-birindən fərqlənir. Belə çaylarda səviyyə rejimi adətən mürəkkəb olur. Qərbi Avropanın ən böyük çayı olan Dunay çayı (uzunluğu 2850 km, sutoplayıcı hövzəsinin sahəsi 817 min km 2 ) mürəkkəb səviyyə rejiminə malikdir. Çay öz mənbəyini hertsin Avropasında götürür. Yuxarı axarında o sağdan öz mənbəyini Alp dağlarının qarlı-buzlu zirvələrindən götürən bir çox qol qəbul edir (İzar, İnn və s.). Buna görə Dunay yuxarı axarında qidalanmasına və illik səviyyə rejiminə görə Alp tipinə aid edilir. Burada ən yüksək səviyyə yayda, ən alçaq səviyyə isə qışda müşahidə olunur. Orta və Aşağı Dunay ovalıqlarında çayın əsas qidasını qar və yağış suları təşkil edir. Bu hissədə çay öz mənbəyini Karpat dağlarından, Şərqi Alplardan və Balkan yarımadasının orta və alçaq dağlıq şimal hissəsindən alan çayları qəbul edir (Morava, Vaq, Tissa, Drava, Sava və s.). Bu çayların qidasını qar və yağış suları təşkil etdiyindən orta və aşağı Dunayda maksimal səviyyə mart-may aylarında, minimal səviyyə isə yayın axırında və payızda olur. Aşağı axarında Dunayın böyük sol qolları Jiu, Olt, Siret, Prutdur. Sağdan ona İskır və Yantra 30

31 çayları tökülür. Deltada, Qara dənizə tökülməzədn əvvəl çay Qirlo adlanan üç (Kiliki, Sulinsk, Georgiyevsk) böyük qola ayrılır. Aşağı axarında çay bəzən 1-1,5 ay donur. Buna baxmayaraq çayda naviqasiya davam edir. dunay çayı Qərbi Avropanın cənub-şərqində yerləşən bir çox dövlətlərin ərazisindən keçən ən böyük və çox sulu çay olduğu üçün onun nəqliyyat əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Bundan əlavə çayın üzərində Dəmir Darvaza adlanan yerdə Yuqoslaviya və Ruminiya birlikdə böyük bənd və hidroelektrik stansiyası tikintisini başa çatdırmışlar. Qərbi Avropanın mürəkkəb rejimə malik olan böyük çaylarından biri Reyndir (1320 km). O, yuxarı axarında tipik alp rejiminə malikdir. Maksimal səviyyə iyul, minimal səviyyə yanvar-fevral aylarında olur. Çay orta axarında hertsin Avropasından bir neçə böyük qol (Nekkar, Mayn və s.) qəbul edir və onlar da yazda (hertsin Avropası çayları kimi) daşır, lakin yayda, başqa çaylarda olduğu kimi səviyyə çox aşağı düşmür (Alpda buzlaqların və qarların əriməsi hesabına). Aşağı axarında çay Atlantik tipinə aid edilir.beləliklə, Reyn də Dunay kimi mürəkkəb rejimə malik olan çaydır. Qərbi Avropanın bir neçə böyük morfostruktur sahəsini kəsib keçən başqa böyük çaylar da (məsələn, Haronna, Sena və s.) mürəkkəb rejimə malikdir. Lakin Reyn və Dunay kimi bunlarda üç müxtəlif tipli rejimin qarışması müşahidə edilmir. Avropanın düzənlik və təpəliklərdən axan çaylarının əksəriyyəti kanallarla birləşdirilmiş və habelə müxtəlif hövzələrə aid edilən bir neçə çayın (məsələn, Morava vasitəsi ilə Dunay və Odranın) birləşdirilməsi layihəsi də hazırlanmışdır. Gölləri. Qərbi Avropa göllərlə zəngindir. Lakin ərazidə göllər eyni dərəcədə paylanmamışdır. Göllərin ən çox yayıldığı sahə Fennoskandiya və Alp dağlarıdır. Başqa sahələrdə ara-sıra kiçik göllərə rast gəlinir. 31

32 Qərbi Avropa göllərinin əksəriyyəti tektonik-buzlaq mənşəlidir. Bu genetik tipə aid edilən göllər Fennoskandiyada geniş yayılmış və tipik göllük landşaft əmələ gətirmişdir. Burada ən böyük göllərin (Vettern, Venern, İnari, Sayma və s.) çalaları tektonik qırılmalar nəticəsində yaranmış və buzlaqlar tərəfindən formalaşmışdır. Xırda və çox girintili-çıxıntılı sahillərə malik olan göllərin əksəriyyəti buzlaqların fəaliyyəti ilə yaranmış çalalarda yerləşir. Göllər həm buzlaq ekzarasiyası, həm də akkumulyasiyası (moren gölləri) sahəsində yayılmışdır. Buzlaq və bənd gölləri Alplarda çoxdur. Yüksək dağlarda kar gölləri, dağətəyində isə böyük dərə-bənd gölləri yerləşir. Bu tip göllər Alp dağlarının şimal (Cenevrə, Sürix, Boden, Firvaldştet və s.) və cənub ətəklərində (Komo, Qarda, Laqo-Macore və s.) qruplaşmışdır. Digər sahələrdə olan göllərdən Macarıstanda Balaton gölünü göstərmək olar. Cənubi Avropada əsasən karst və vulkan mənşəli göllər var. Karst gölləri Dinar dağlarında və başqa tipik karst rayonlarında yaranmış karst çökəklərində yerləşir. Burada ən böyük tektonik və karst-tektonik mənşəli göllər var (Skutar, Prespa, Oxrida və s.). Vulkan mənşəli göllərin ən böyükləri Apennin yarımadasındadır (Trazimen, Bolsena, Braççano gölləri). Reyn Şistli dağlarında olan maarların da vulkan mənşəli olması güman edilir. Onlar dairəvi formalı partlayış kraterlərində yerləşirlər. Bundan əlavə kiçik vulkan göllərinə İslandiyada Mərkəzi Fransa massivində, Siciliya adasında Vezuvinin kraterində rast gəlmək mümkündür. Böyük çayların sahillərində axmaz göllər geniş yayılmışdır. Bunların ən böyükləri Aşağı Dunay ovalığında çayın sol sahilinə paralel zəncir kimi uzanan Baltalardır. Dəniz sahillərində laqun gölləri əmələ gəlmişdir. Bunlara Landlarda, Venetsiya yaxınlığında, Almaniya Polşa ovalığının dəniz sahillərində və Qara dəniz sahillərində rast gəlmək mümkündür. 32

33 İtaliya və Şimali Alp göllərinin gözəl mənzərəsi dünyanın bütün ölkələrinin turistlərini cəlb edir. Macarıstanda Balaton gölü sahillərində böyük turizm mərkəzi və sağlamlıq ocaqları yaradılmışdır. Torpaq və bitki örtüyü Avropanın torpaq və bitki örtüyü coğrafi zonallıq qanununa uyğun olaraq cənubdan şimala doğru dəyişir. Coğrafi zonallıq özünü Şərqi Avropada daha aydın göstərir. Bunun əsas səbəbi Şərqi Avropanın düzənlik relyefə malik olmaqla böyük məsafədə şimaldan cənuba uzanması, Qərbi Avropanın orta hissələrində dağlar və çökəklərin geniş yer tutması, həm də Atlantik okeanından gələn rütubətli mülayim hava kütlələrinin Qərbi Avropanın böyük bir sahəsində təxminən eyni temperatur və rütubətlənmə rejiminə malik olan mülayim iqlim əmələ gətirməsidir. Məlum olduğu kimi Şərqi Avropa kontinental iqlimə malikdir. Onun cənub və cənub-şərq hissələrində ilin isti yarısında rütubətin çatışmamazlığı aydın hiss olunur və bu da landşaftda kəskin surətdə əks olunur. Qərbi və Şərqi Avropa landşaft zonalarının müqayisəli səciyyəsi göstərir ki, onlar arasında coğrafi zonalar spektri xeyli fərqlidir. Qərbi Avropanın ərazisi demək olar ki, tamamilə iki landşaft zonasında yerləşir. Bunlardan Aralıq dənizi subtropik zonası təxminən 45 şm.e.-dən cənubdakı sahələri (üç böyük yarımadanı və Aralıq dənizində yerləşən adaları) tutur. Şərqi Avropada bu zonanın ekvivalenti yoxdur. Şərqi Avropanın cənub ucqar hissələri 45 şm. enindən cənuba keçmir. Qərbi Avropada ikinci landşaft zonası daha geniş ərazi tutan enliyarpaqlı meşələr zonasıdır. Bu, təxminən şm. enindən şm. eninə qədər (Skone yarımadası və Katteqat boğazının şimal sahilləri) Britaniya adaları da daxil olmaqla (Şotlandiyanın şimalından başqa) bütün Orta Avropanı əhatə edir. 33

34 Şərqi Avropada bu zonanın yerləşdiyi coğrafi enliklərdə cənubdan şimala aşağıdakı landşaft zonalarını saymaq olar: 1) Xəzər sahili ovalıqda səhra və yarımsəhra zonası; 2) çöllər zonası; 3) meşə-çöl zonası; 4) Şərqi Avropa enliyarpaqlı meşələr zonası; 5) qarışıq meşələr zonası. Axırıncısı qərbdə Skandinaviyanın cənub düzənlik hissəsini də tutur. Şərqi Avropada isə qarışıq meşələrin cənub sərhədi 53 şm.eninə qədər cənuba əyilir (Cənubi İsveçdə bu 58 şm. enindən keçir); 6) Avropa tayqası; 7) meşə-tundra; 8) tundra; 9) Arktika adalarının buzlaq landşaftları. Şərqi Avropa düzənliyində özünü çox aydın göstərən çöl və meşə-çöl bitkiləri və qaratorpaq zonası Karpat dağlarının şərq ətəklərinə söykənir və Qərbi Avropa ərazisinə keçmir (Valaxiya və Orta Dunay ovalıqları müstəsna olmaqla). Bunun əvəzində Orta Avropada dağlıq relyef şəraitində landşaftın yüksəklik zonallığı özünü aydın göstərir. Burada dağarası çökəklərin torpaq və bitkiləri həmin sahələrin yerləşdiyi coğrafi enliklərin landşaftlarına az-çox uyğun gəlir (şəkil 5). Avropanın müasir landşaftları və bitki örtüyü əsasən üçüncü dövrün ikinci yarısı və dördüncü dövrdə formalaşmışdır. Hələ mezozoy erasında Avropanın geniş bir sahəsi tropik bitkilər ilə (meşə bitkiləri) örtülü idi. Üçüncü dövrün birinci yarısında (paleogendə) Tetis dənizinin istiləşdirici təsiri ilə Qərbi və Şərqi Avropanın geniş hissəsində hələ tropik bitkilər saxlanmaqda idi. Paleogendə alp qırışıqlığı zonasında qüvvətli tektonik hərəkətlər nəticəsində qırışıq dağlar sistemi yaranır. Tetis dənizi Orta və Cənubi Avropanın çox yerindən çəkilir, iqlimdə dəyişiklik baş verir. Əvvəllər geniş ərazidə yayılmış tropik bitkilər cənubi Avropaya sıxışdırılır. İqlimin soyuması ilə əlaqədar mülayim turqay florası Avropada öz arealını genişləndirməyə başlayır. Neogendə baş verən qüvvətli orogenez hərəkətləri nəticəsində yaranan Alp Karpat dağlar sistemi Cənubi və Orta Avropa arasında iqlim ayıran bir sərhəd əmələ gətirir. Dördüncü dövrdə böyük buzlaşmalar 34

35 zamanı Aralıq dənizi sahəsində sığınacaq tapmış subtropik bitkilərin (bunlar neogendə tropik bitkilərin iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşması prosesində yaranmışdır) saxlanmasında və bunları qitənin geniş bir ərazisini tutmuş buzlaq örtüyünün soyuq iqlimi təsirindən qorumağa bu sərhədin böyük rolu olmuşdur. Şimali, Orta və Şərqi Avropanın bitki örtüyü dördüncü dövr buzlaşmaları vaxtında dəfələrlə ciddi dəyişikliyə uğramışdı. Orta Avropada və Rusiya düzənliyində çox cənuba hərəkət edən qalın buzlaq örtüyü landşaft zonalarının cənuba miqrasiya etməsinə səbəb olmuşdu. Buzlaşmalararası dövrlərdə iqlim xeyli istiləşmiş və bitki zonaları şimala çəkilməkdə olan buzlağın ardınca yenidən şimala irəliləmişdir. Bu hal Avropada ən azı 3 dəfə təkrar olmuş və bunun nəticəsində buzlaşma dövründən əvvəlki bitki örtüyünün bir çox növləri məhv olmuşdur. Bundan başqa, buzlaşma dövründə iqlimin ümumi soyuqlaşması mülayim qurşaq bitkilərinin xeyli cənuba irəliləməsinə, hətta Aralıq dənizi sahəsində yayılmasına şərait yaratmışdır. Buzlaşma dövründən sonra iqlimin isinməsi və yağıntıların bir qədər azalması əks miqrasiyaya səbəb olmuş, Aralıq dənizi bitkilərinin nümayəndələri Orta Avropanın cənub sahələrində yayılmağa başlamışdır, Şimali Avropada isə axırıncı buzlaşma çəkildikdən sonra onun ardınca şimala iraliləyən meşələr buzlaşma mərkəzi olan Skandinaviya yaylasına çatmış və onun müasir iqlim şəraiti meşə bitkisi üçün əlverişli olan bütün sahələrində yayılmışdır. Avropada bitki örtüyünün dəyişməsində insan əməyinin rolu böyük olmuşdur. Əhalisi çox sıx olan Orta və Cənubi Avropanın meşələri çox yerdə tamamilə qırılmış, bəzi yerlərdə isə onun tərkibi dəyişdirilmişdir. Avropa qitəsi öz geoloji inkişafı tarixində Afrika, Şimali Amerika qitələri ilə bitişik olmuş və həmin qitələr üçün xarakterik olan bitkilərin burada da yayılmasına şərait yaranmışdır. Asiya ilə bütün inkişafı boyu bağlı olması da Avropanın bitki örtüyünün formalaşmasına 35

36 böyük təsir göstərmişdir. Avropaya boreal bitkilər Asiyadan daxil olmuşdur. Bu proseslərin nəticəsi olaraq Avropanın bitki örtüyündə demək olar ki, endemik növlər olduqca azdır. Üçüncü dövrün ikinci yarısında isə burada xüsusi mərkəz Aralıq dənizi quru subtropik bitki sahəsi yaranmışdır. Avropanın müasir bitki örtüyü Qolarktika flora vilayətinə daxildir. Burada Aralıq dənizi həmişəyaşıl quru subtropik yarımvilayəti, Avrasiyanın çöl yarımvilayəti, Avrasiyanın tayqa meşələri yarımvilayəti və Arktika, subarktika çəmən vilayətləri ayrılır. Dördüncü dövrdə iqlimdə və bitki örtüyündə baş verən dəyişikliklər torpaq qatının yaranmasına da öz təsirini göstərmişdir. Buzlaq örtüyündən yenicə azad olmuş şimal sahələrdə torpaq örtüyü yuxa və skeletlidir. Buzlaq örtüyündən kənarda yerləşən çöl və enliyarpaqlı meşələr sahəsində qalın, qatları aydın seçilən, çürüntü ilə zəngin torpaqlar inkişaf etmişdir. Bu torpaqlar çox məhsuldar olmaları ilə seçilir. Avropanın torpaq və bitki ötrüyünün konkret səciyyəsi zonalar üzrə verilir. Arktika səhraları zonası. Şimal Buzlu okeanının Avropa bölməsində yerləşən Şpitsbergen, Frans-İosif arxipelaqlarını və başqa kiçik adaları tutur. Bu zonanın geniş sahələri örtük buzlaqlarının altında qalmışdır. İqlimi sərtdir. Vegetasiya vaxtı çox qısadır, həm də bu vaxt ən isti ayın orta temperaturu dən artıq olmur, çox vaxt iyulda şaxtalar və çovğun olur. Ağac bitkilərinin inkişafı üçün heç bir şərait yoxdur. Torpaq örtüyü inkişaf edə bilməmişdir. Narın aşınma məhsulları üzərində kəklikotu, daşdələn, cil (qum otu), lalə və s. kimi Arktika səhra bitkiləri, mamır və şibyələr bitir. Çox sahəni çılpaq daşlıqlar və qayalar tutur. Tundra torpaqları və bitkiləri Qərbi Avropada az sahədə yayılmışdır. Şərqə doğru bu zona xeyli genişlənir. Şimali Amerika və Asiyanın tundra zonasından istər temperatur şəraitinə, istərsə də yağıntıların miqdarına görə fərqlənir. Kəskin şaxtalar olmur. Atlantik okeanının mülayim və rütubətli 36

37 havası təsiri altında qalır. Əsas bitkiləri mamır və şibyələrdir. Bunların bir çox növləri geniş yayılmaqla, bəzən bütöv örtük əmələ gətirir. Müxtəlif çiçək açan otlar, cırtdan boylu qayın ağacı kolları geniş yayılmışdır. Tundranın cənub sərhədində ən isti ayın orta temperaturu 10 -dən artıq deyil. Ona görə bu sərhəd iqlim sərhədi olmaqla ağac bitki örtüyünün də sərhədini təyin edir. İslandiyanın cənubunda tundra bitkiləri müxtəlif şirələri otlu çəmənlərdən və xırda qayın, qızılağac, süpürgə kollarından ibarətdir. Torflu-qleyli yuxa tundra torpaqları çox nəmli olur. Torflu-bataqlıqlı tundra torpaqları da geniş yer tutur. Avropada meşələr daha böyük ərazi tutmaqla müxtəlif xarakterli olub, iki əsas landşaft zonası əmələ gətirir: 1) iynəyarpaqlı meşələr (tayqa), bu Şərqi Avropada ən geniş landşaft zonası yaradır; 2) enliyarpaqlı meşələr zonası, başdanbaşa Orta Avropanı tutur. Tayqa meşələri zonası (Avropa tayqası) Qərbi Avropada yalnız Skandinaviyada geniş ərazini əhatə edir. Şərqə doğru cənub sərhədi xeyli cənuba çəkilir (şəkil 6). Avropa tayqasında şimaldan cənuba bir neçə yarımzona ayrılır: şimal tayqası, orta tayqa və cənub tayqa meşələri. Bu meşələrdə ən geniş yayılmış ağac növləri Avropa küknarı (bunun bir çox növü), şam və xırda yarpaqlılardan ağcaqayındır. Küknar ağacları çox tünd rəngli olduğundan onun təşkil etdiyi meşələr də çox tünd görünür və tünd rəngli iynəyarpaqlı meşələr adlanır. Bunun da yuxarıda qeyd edilən üç növü məlumdur (şimal, orta və cənub). Küknarla bərabər şam ağacı da (Pinus silvestris) geniş sahələrdə meşə əmələ gətirən növdür. Şərqi Avropada şam meşələri küknar meşələrinə nisbətən olduqca az yayılmışdır. Kareliya və Finlandiyada isə əksinə, meşə əmələ gətirən əsas ağac şamdır. Tayqa zonası, ümumiyyətlə, iqlimin daha sərt kontinental olması ilə səciyyələnir. Yanvarın orta temperaturu qərbdən şərqə azalır, bu istiqamətdə də şam meşələrinin üstünlüyü 37

38 küknar meşələrinin üstünlüyü ilə əvəz olur. Tayqa zonasında ən isti ayın temperaturu +12 ilə arasında dəyişir, illik yağıntıların miqdarı mm arasında dəyişir. Maksimal yağıntıları yay aylarında düşür. Şimal və qismən orta tayqa meşələrində buxarlanma qabiliyyəti və faktik buxarlanma az olduğundan bataqlıqlar və bataqlıq bitkiləri (torfluqlar) geniş ərazi tutur. Finlandiya ərazisinin 75%-ə qədəri, İsveçin isə 60%-dən çoxu tayqa meşələri ilə örtülüdür. Bu meşələr həmin ölkələrin təbii ehtiyatlarından ən əhəmiyyətlisi hesab edilir. Skandinaviya dağlarının yamaclarında iynəyarpaqlı meşələr cənubda 800 m-ə qədər, şimalda isə m-ə qədər yüksəyə qalxır. İynəyarpaqlı meşələr zonasının tipik zonal torpaqları küləçalan (podzol) torpaqlardır. Konkret fizikicoğrafi şəraitdən asılı olaraq burada podzol torpaların müxtəlif növləri inkişaf etmişdir. Torpaqların ana süxurları kristallik süxurlardan tutmuş yumşaq moren yığınlarına qədər dəyişən cürbəcür çöküntülərdən ibarətdir. Torpaqların və yumşaq çöküntülərin mexaniki (litoloji) tərkibi meşələrin xarakterinə də böyük təsir göstərir. Məsələn, bir qayda olaraq şam meşələri qumlu podzol torpaqların, küknar meşələri isə gilli və gillicəli podzol torpaqların areallarına uyğun şəkildə yayılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, tayqa meşələri istər tundraya, istərsə də özündən cənubda və cənub-qərbdə yerləşən enliyarpaqlı meşələr zonasına birdən-birə keçmir. Bu zonalar arasında müəyyən keçid sahə yerləşir ki, bəzən bu keçid sahə xeyli enli zona əmələ gətirir. Son zamanlar tundra ilə tayqa arasında yerləşən və eni bir neçə yüz km-ə çatan meşə-tundraya sərbəst zona kimi baxılır (Sibirdə bu daha genişdir). Tayqadan cənubda isə qarışıq meşələr zonası yerləşir. Bu zona Qərbi Avropada Skandinaviyanın cənub düzənlik sahəsini, Norveçin cənub sahilini və Polşanın şimal-şərqini əhatə edir. SSRİ ərazisində bu qərbdə 53 ilə 60 şimal enlikləri arasında geniş bir sahə tutur, şərqdə isə (Orta Volqaboyu, aşağı Vyatka və 38

39 Kama hövzələrində) təxminən şimal enlikləri arasında ensiz zolaq əmələ gətirir. Qarışıq meşələr zonası daxilində şam ağaclarından ibarət cənub tayqa tipli meşələr, qərbdə Avropa küknarı, şərqdə Sibir küknarı, enliyarpaqlılardan palıdın bir neçə növü geniş yayılmışdır. Bu zonada enliyarpaqlıların miqdarı şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru artır və bəzən onlar tamamilə enliyarpaqlı meşələr əmələ gətirir. Qarışıq meşələrin zonal torpaqları. Şərqi Avropada çimlipodzol torpaqlar, Cənubi Skandinaviyada isə çürüntülü-podzol, qonur-turş və illüvial qatı dəmirli torpaqlar səciyyəvidir. İntrazonal torpaqlardan bataqlıq-podzol (torflu və çimli-podzolqleyli torpaqlar), çimli-qleyli, çimli-karbonatlı və s. torpaqlar yayılmışdır. Enliyarpaqlı meşələr zonası. Qərbi Avropada Skandinviya yarımadasının cənubundan başlamış Aralıq dənizi sahillərinə qədər, eni km-ə çatan geniş bir zona əmələ gətirərək ovalıq və dağlıq sahələrdə yayılmışdır. Şərqi Avropada isə enliyarpaqlı meşələr eni km arasında dəyişən ensiz zona əmələ gətirir və Belaya çayının orta axarından cənubda, Ural dağlarına çatmamış qurtarır. Şərqi Avropada bu zonanın meşələri əsasən palıq (Quercus robur) və başqa enliyarpaqlılardan əmələ gəlmişdir. Qərbi Avropanın enliyarpaqlı meşələr zonasının ağac tərkibi daha zəngindir. Bu geniş ərazinin ayrı-ayrı sahələrində iqlim və torpaq-qrunt şəraiti müxtəlif olduğundan meşələrin xarakteri və tərkibi şimaldan cəbuna və qərbdən şərqə dəyişir. Ümumiyyətlə, Qərbi Avropa enliyarpaqlı meşələrini təşkil edən ən geniş yayılmış ağac növləri palıq (bunun bir çox növü), fısdıq və vələsdir. Cənubda bunlara şabalıq və subtropiklər üçün səciyyəvi olan başqa enliyarpaqlılar da qarışır. Qərbi Avropa enliyarpaqlı meşələr zonasında iynəyarpaqlılardan şam və küknarın Avropa növləri də yayılmışdır. Küknar əsasən dağlıq sahələrdə, enliyarpaqlı meşələr zonasından yuxarıda yayılaraq, Vogez dağlarından 39

40 qərbə keçmir. Şam ağacının müxtəlif növləri isə düzənliklərdə, xüsusilə Almaniya Polşa ovalığının şərq hissəsində, Çexiyada və Akvitaniya ovalığında təmiz şam və enliyarpaqlılarla qarışıq meşələr əmələ gətirir. Qərbi Avropa enliyarpaqlı meşələrini təşkil edən əsas üç ağac növü (və ikinci dərəcəli növlər) ayrıayrı sahələrdə iqlimin dəişməsi ilə əlaqədar olaraq müxtəlif növ meşələr əmələ gətirir. Daha çox rütubətli və yayı sərin olan düzənlik və dağ yamaclarında meşə əmələ gətirən əsas növ fısdıq ağacıdır, palıdın arealı esə fısdığa nisbətən daha genişdir. O, Atlanlik okeanı sahillərindən tutmuş Şərqi Avropa qarışıq və enliyarpaqlı meşələrinə qədər müxtəlif temperatur və rütubətə malik olan iqlim sahələrində meşə əmələgətirən əsas ağac növüdür. Lakin onun eyni növü bütün göstərilən sahələrdə təbii ki, yayıla bilməz (Avropada bu ağacın 20-dən artıq növü yayılmışdır). Buna görə də, Qərbi Avropada ya tamamilə palıd, ya fısdıq, yaxud palıd-fısdıq, vələs meşələrinə rast gəlirik. Bəzən meşələr dağətəyində palıdla başlayır, yuxarı meşə zonasında da palıdla qurtarır. Daha çox rütubətli və buludlu orta dağ yamacları isə fısdıq meşələri ilə örtülü olur. Qərbi Avropanın dəniz sahillərində süpürgə kollarının müxtəlif növləri və çəmənlər, sahillə meşələr arasındakı keçid zonanın əsas bitki örtüyünü təşkil edir. Enliyarpaqlı meşələr zonasının zonal torpaqları qonur-meşə torpaqlarıdır. Bitkilərin xarakterindən asılı olaraq bu zonada qonur-meşə torpaqlarının podzollaşmış, qalıq-karbonatlı və başqa növləri yayılmışdır. Bundan əlavə əhəngdaşı massivləri üzərində çürüntülükarbonatlı qonur-meşə torpaqları (rendzinlər), dağ qonur-meşə torpaqları və s. inkişaf etmişdir. Orta Avropanın hertsin və Alp qırışıqlığı zonasında relyefin çox parçalanması, orta və yüksək dağ silsilələrinin yayla və çökəklərlə növbələşməsi bitki və torpaqların yayılmasını xeyli mürəkkəbləşdirir. Yüksək dağlarda Orta Avropa tipli enliyarpaqlı meşələri, tünd rəngli iynəyarpaqlı (küknar) meşələr əvəz edir. Daha yuxarıda isə müxtəlif çiçəkli otların və kolların (alp gülü və rododendronu) 40

41 yayıldığı subalp çəmənləri və alp xalılarına rast gəlinir. Bu, meşələrin yayıldığı enliklərdə Şərqi Avropada meşə-çöl, çöl, yarımsəhra və səhra bitkiləri və torpaqları inkişaf etmişdir. Həmin zonalar (yarımsəhra və səhradan başqa) Karpat dağlarının şərq ətəyinin dağətəyi enliyarpaqlı meşələr zonasına qədər yayılmışdır. Göstərilən torpaq-bitki zonalarından step (çöl) zonası daha geniş yer tutur. Xəzəryanı ovalıqda səhra landşaftının çox şimala irəliləməsi qərbdən şərqə doğru çöllər zonasının cənub sərhədinin xeyli şimala əyilməsinə səbəb olmuşdur. Elə burada da bu zona xeyli ensizləşir. Onun ən geniş yeri 35 ilə 45 şərq uzunluqları arasında (Don çayı hövzəsində və Şimali Qafqazda) yerləşir. Qərbdə Karpat dağlarına yaxınlaşdıqca çöl zonasının şimal sərhədi palıq meşələri və meşə-çölün genişlənməsi hesabına xeyli cənuba meyl edir. Müxtəlif otlu dovşantopalı-ağot çölləri daha geniş areala malikdir. O, şimaldan palıq meşələri olan meşə-çöl zonası ilə, cənubda isə dovşantopalı-ağot çölləri ilə əhatələnir. Tipik çöl bitkiləri Valaxiyanın şərqinə daxil olur. Ovalığın qalan hissəsi və Orta Dunay ovalığında isə stepləşmiş palıq meşələri (meşəçöl) yayılmışdır. Çöl zonasının xarakterik torpaqları qara torpaqlardır. Şərqi Avropa çöl zonasında bunların tipik (püxtələnmiş, adi, cənub, qələviləşmiş və s.) növləri yayılmışdır. Adi və cənub qaratorpaqları, habelə tipik qalın və podzollaşmış-qələviləşmiş qaratorpaqlar daha geniş areala malikdirlər. Qara torpaqların müxtəlif növləri, o cümlədən podzollaşmış-qələviləşmiş qara torpaqlar Aşağı və Orta Dunay ovalıqlarında, Cənubi Moraviyada, Mərkəzi Çexiya düzənliyində və Almaniyada Zaale çayı hövzəsində yayılmışdır. Qərbi Avropanın Aralıq dənizi sahilləri subtropik qurşaqda yerləşdiyinə görə burada quru subtropiklər üçün xarakterik olan seyrək meşələr, kolluqlar geniş yer tutur. Aralıq dənizi sahəsi bitki örtüyünün zənginliyinə və xarakterinə görə 41

42 başqa ərazilərdən kəskin fərqlənir. Bu sahə dördüncü dövr buzlaşmalarından çox uzaqda yerləşdiyinə görə iqlimdə kəskin dəyişiklik olmamışdır. Buna görə üçüncü dövrün bitki örtüyü yalnız iqlimin aridləşməsi şəraitinə uyğunlaşmış, nəticədə bir çox ağacların Aralıq dənizi sahəsi üçün endemik hesab edilən növləri yaranmışdır (palıdın həmişəyaşıl və yarpağını tökən bir neçə növləri daş palıq Quercus ilex, пробка (mantar) palıdı Quercus suber, Volon və Makedoniya palıdı və s.). Ümumiyyətlə, Aralıq dənizi fitocoğrafi sahəsində palıq ağacının həm həmişəyaşıl, həm də yarpağını tökən növləri geniş yayılmışdır. Həmişəyaşıl ağac və kolların yarpaqları bərkdir və günəş şüalarını öz parıltılı səthində əks etdirir. Bu ağaclar yarpaqları vasitəsi ilə transpirasiyanı xeyli azaldır. Palıdla birlikdə şabalıd ağaclarına daha rütubətli dağətəyi, aşağı dağ meşələri zonasında rast gəlinir. Aralıq dənizi sahəsində iynəyarpaqlılardan şam ağacının bu vilayət üçün səciyyəvi olan bir çox növləri (İtaliya şamı, dəniz şamı, hələb şamı) endemik növlər olmaqla palıdla birlikdə işıqlı meşələr və kolluqlar əmələ gətirir. Aralıq dənizi sahəsinin daha quraq iqlimi olan rayonlarında xırdaboylu palıd, palma və iynəyarpaqlılardan ibarət olan kolluqlar inkişaf etmişdir. Makvis adlanan bu kolluqlarda palıddan başqa cır püstə, mərsin, ağacabənzər süpürgələr, cır zeytun, daş cökə və s. kolları geniş yayılmışdır. Çox quru dağ yamaclarında müxtəlif çiçəkli, tikanlı, yaxud nazik yarpaqlı kserofit kolluqlar inkişaf etmişdir ki, bunlar (qariqa, yaxud friqana) qaratikan, sumax, yasəmən və başqa kollardan ibarətdir. Aralıq dənizi sahəsinin müasir bitki örtüyündə sitrus bitkiləri, zeytun və üzüm plantasiyaları olduqca geniş yer tutur. Dağlarda bitki və torpaq örtüyünün yüksəklik zonallığı aydın görünür. Ortadağlıq əsasən palıq meşələrindən ibarətdir. Aralıq dənizi sahəsində subtropik qurşağın müxtəlif torpaqları inkişaf etmişdir. Dağ meşələrində qonur dağ-meşə, dağ sarımtıl-qonur torpaqları geniş yayılmışdır. Dağətəyi və 42

43 düzənliklərdə rütubətli subtropik meşələr altında sarı və qırmızı torpaqlar, kserofit meşələr və kolluqlar altında isə qonurqəhvəyi, qəhvəyi, karbonatlı-qəhvəyi torpaqlar geniş yayılmışdır. Meşələr çox qırılan yerdə torpaqlar qüvvətli eroziyaya uğramışdır. Çox yerdə torpaq örtüyü tamamilə yuyulmuş və qayaların səthi açılmışdır. Heyvanları Ümumiyyətlə, Avropa qitəsinin və o cümlədən Qərbi Avropanın müasir faunasının yaranması və ya yayılmasında qitə iqliminin böyük rolu olmuşdur. Paleogen dövründə Avropa qitəsində isti və rütubətli iqlimin hakim olması burada tropik qurşağa xas olan heyvanların yayılmasına şərait yaratmışdır. Neogenin sonu və dördüncü dövrün əvvəllərində iqlimin soyuması və buzlaqların yaranması ilə əlaqədar isti iqlim şəraitində yaşamış tropik heyvanların çoxu tələf olmuş, az qismi isə Cənubi Avropaya köçmüşdür. Avropanın çox hissəsində Asiya qitəsindən köçüb gəlmiş və soyuq iqlim şəraitində yaşamağa uyğunlaşan tundra faunası məskən salmışdır. Müasir çöl, yarımsəhra və səhra zonalarının faunasının yaranmasında buzlaşma dövründən sonra iqlimin quraqlaşması böyük rol oynamışdır. Şərqi Avropadan fərqli olaraq, Qərbi Avropa faunasına insan fəaliyyətinin təsiri daha çox olmuşdur. Qərbi Avropa ərazisində əhalinin məskunlaşması ilə əlaqədar olaraq, bəzi heyvan növləri demək olar ki, tamamilə yox olmuşdur (onların bəzi növlərinə ancaq heyvanxanalarda rast gəlinir). Qərbi Avropa ərazisi bütövlükdə Palearktika zoocoğrafi vilayətində yerləşmişdir. Palearktika vilayətinin heyvanlar aləminin yayılmasında torpaq və bitkidə olduğu kimi, üfüqi zonallıq qanunauyğunluğu müşahidə edilmir. Belə ki, Qərbi Avropa ərazisinin şimal və mərkəz hissələri Avropa Sibir yarımvilayətinə, Cənubi Avropa isə Palearktika vilayətinin Aralıq dənizyanı zoocoğrafi yarımvilayətinə daxildir. 43

44 Qərbi Avropanın Avropa Sibir zoocoğrafi yarımvilayətində geniş sahəni tundra, meşə-tundra, meşə-çöl və çöl zonalarına məxsus olan heyvanlar tutur. Tundra zonasının heyvanları içərisində başqa zonalara nisbətən vəhşi heyvan növləri daha çox üstünlük təşkil edir. Bu zonanın müasir faunasının yaranmasında Şərqi Avropa, Asiya və Şimali Amerikadan köçüb gələn heyvan növlərinin müəyyən rolu olmuşdur. Tundra zonasının ən əsas və çox yayılmış heyvanlarından biri şimal maralıdır. Bundan əlavə bu sahədə müxtəlif növ gəmiricilər (ağ dovşan, lemminq, dələ) və külli miqdar suda və quruda yaşayan quşlar (dəniz qağayısı, çistik, qaqara, müxtəlif qaz və ördək növləri) yayılmışdır. Şimali Avropanın geniş ərazisini tutan dəniz və okean sahilləri quş bazarları, suları isə qiymətli balıq növləri ilə zəngindir. Qərbi Avropa ərazisində son zamanlar meşənin qırılması ilə əlaqədar olaraq, meşə heyvanlarının bəzisinin sayı xeyli azalmış, digər qismi isə dağ meşələrinə çəkilmişdir. Vaxtilə meşə zonası üçün səciyyəvi olan məməlilər sinfinin bir çox nümayəndələrinə hazırda qətiyyən rast gəlinmir. Meşə zonasının ən səciyyəvi heyvanları: qonur ayı, zubr, cüyür, maral, qunduz, burunduk, vəhşi donuz, meşə pişiyi, tülkü və külli miqdarda quş növləridir. Orta və Mərkəzi Avropanın dağlıq sahələri (Karpat və Alp dağları) üçün dağ keçisi səciyyəvidir. Qərbi Avropanın çöl zonası faunanın zənginliyi cəhətdən başqa zonalardan çox fərqlənir. Çöl zonasının heyvanları insan tərəfindən çox qırılmışdır. Demək olar ki, burada vəhşi halda yaşayan məməlilərin nümayəndələrinə rast gəlinmir. Bu zonanın müasir heyvanları içərisində gəmiricilər və quşlar üstünlük təşkil edir. Palearktika zoocoğrafi vilayətin Aralıq dənizyanı yarımvilayəti Cənubi Avropa ərazisini əhatə edir. Avropa Sibir yarımvilayətindən fərqli olaraq, Cənubi Avropanın faunası daha qədimdir. Bundan əlavə bu yarımvilayətin faunasının 44

45 yaranmasında Ərəbistan və Afrikanın rolu böyükdür. Şimali və Orta Avropadan fərqli olaraq Cənubi Avropanın özünəməxsus heyvanlar aləmi vardır. Bunlara Fransanın cənubunda və Pireney yarımadasında yayılmış Avropa genettası, makaka, maqot və ya quyruqsuz makaka meymunu (Pireney yarımadasının cənubunda), dağ qoyunu muflon (Korsika və Sardiniya adalarında), vəhşi keçi (Egey dənizi sahilləri və Balkan yarımadasının cənubunda), oxlu kirpi, ada dovşanının bir çox növləri, tülkü, çaqqal və s. daxildir. Cənubi Avropa yarımadalarının quru və isti iqlimi ilə fərqlənən daxili yaylalarında sürünənlərin bir çox növlərinə rast gəlinir. Nəsilləri kəsilməkdə olan heyvan növlərini qoruyub saxlamaq üçün Qərbi Avropa ərazisində bir sıra qoruqlar təşkil edilmişdir. Bunlar Polşa, İsveç, Macarıstan və Çexoslovakiya ərazisində yerləşir. FĠZĠKĠ-COĞRAFĠ SAHƏLƏRĠ VƏ VĠLAYƏTLƏRĠ Qərbi Avropanın ümumi fiziki coğrafi səciyyəsi haqqında əvvəlki fəsillərdə verilmiş məlumatlardan aydın olur ki, bu ərazidə bir-birindən kəskin fərqlənən bir sıra təbii-coğrafi hissələr mövcuddur. Bu hissələrin yaranmasının əsas səbəbi ərazinin coğrafi mövqeyi, geoloji inkişafı, relyefi və iqlimin şimaldan cənuba doğru dəyişilməsidir. Hələ qədim geoloji dövrlərdən başlayaraq Qərbi Avropanın təbii hissələri arasında yaranmış iqlim fərqləri dördüncü dövr buzlaşmalarına, bu isə öz növbəsində yayıldığı ərazidə təbii komplekslərin relyef, torpaq, bitki və heyvanlar aləminin müxtəlifliyinə səbəb olmuşdur. Təbii komplekslərin (ərazinin geoloji quruluşunun, relyefin, iqlimin, torpaq və bitki örtüyünün) xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq Qərbi Avropanın ərazisini üç böyük təbii-coğrafi hissəyə bölürlər: Şimali Avropa, Orta Avropa və Cənubi Avropa. Bu böyük təbii-coğrafi hissələrin daxilində müəyyən 45

46 fiziki-coğrafi sahələr, vilayətlər və yarımvilayətlər ayırmaq mümkündür (şəkil 7). ġġmalġ AVROPA Qərbi Avropa ərazisində dördüncü dövr buzlaşası izlərinin ən yaxşı saxlandığı və müasir buzlaqların ən çox yayıldığı təbii-coğrafi hissədir. Şimali Avropanın əsasını arxey və proterozoy erasının kristallik və metomorfik süxurlarından ibarət olan Baltik qalxanı və şimal-qərbdə ona yanaşan kaledon qırışıqlığı sahəsi təşkil edir. Müasir relyefdə dördüncü dövr buzlaşmasının aşınma (ekzarasiya) və toplanma (akkumulyasiya) fəaliyyəti ilə əlaqədar olan formalar üstünlük təşkil edir. Şimali Avropa üçün xas olan xüsusiyyətlərdən biri də burada soyuq Arktika iqliminin hakim olmasıdır. Qərbi Avropanın başqa təbii-coğrafi hissələrindən fərqli olaraq, Şimali Avropa bütün il müddətində Arktika hava kütlələrinin təsiri altında qalır. Bu isə öz növbəsində həmin ərazidə, tundra və iynəyarpaqlı meşələrin yayılmasına səbəb olur. Bu xüsuasiyyətlər ərazinin bu və ya digər hissəsində bir-birindən fərqləndiyinə görə Şimali Avropa üç fiziki-coğrafi sahəyə bölünür: 1. Şpitsbergen arxipelaqı. 2. İslandiya adası və 3. Fennoskandiya. ġpġtsbergen ARXĠPELAQI. Qərbi Avropada Arktikada (76,5 ilə 80,5 şm. enliyində) yerləşən yeganə adalar qrupudur. Sahəsi 62 min kv. km. olub, Qərbi Şpitsbergen, Şimal-Şərq Torpağı kimi iri və bir neçə xırda adalardan ibarətdir. Arxipalaqa daxil olan adaların hamısı materik mənşəli olub, kaynozoy erasının ikinci yarısına qədər Qərbi Avropanı Qrenlandiya adası ilə birləşdirmiş qədim qurunun qalıqları hesab edilir. Arxipelaqın adalarında proterozoy və alt paleozoyun kaledon qırışıqlığına məruz qalmış süxurları yayılmışdır. Bəzi yerlərdə bu süxurların 46

47 üzərini karbon dövrünün, mezozoy və kaynozoyun üfüqi istiqamətdə yatmış, daş kömür ehtiyatlarına malik olan çöküntüləri örtmüşdür. Adaların ümumi sahəsinin 1/4-dən çox hissəsini qalınlığı 700 m-ə qədər çatan buzlaqla örtülmüşdür. Müasir relyefdə şaxta aşınması və dördüncü dövrün sonunda baş vermiş böyük tektonik çatlar və qalxmalarla əlaqədar olan formalar geniş yayılmışdır. Arxipelaqın şimal-qərb və şimalşərqində qalxmalarla əlaqədar olan bəzi sahələrin hündürlüyü m-ə çatır. Şimal və qərbdə yerləşən adaların sahilləri çox parçalanmışdır. Bu sahillər üçün fyordlar səciyyəvidir. Qərbi Şpitsbergen adasında ən böyük fyord İsfyorddur. Şpitsbergen arxipelaqında illik radiasiya balansı sıfıra bərabərdir. Bu da ərazidə sərt iqlimin və şaxtanın hakim olması üçün şərait yaradır. Qərbdə yerləşən adalara ilıq Şpitsbergen axını təsir göstərdiyindən buranın iqlimi şərqə nisbətən bir qədər mülayim-soyuqdur. Şərqdə yerləşən adaların iqlimi çox sərtdir. Qərbdə yanvar ayının orta temperaturu -12, şərqdə isə -18 -dir. İyul ayında temperatur müvafiq surətdə +5, +3 arasında dəyişir. Mütləq maksimum temperatur +16 -yə, mütləq minimum isə -40 -yə çatır. Qərbdə ilıq axınların təsiri ilə əlaqədar yağıntıların miqdarı bir qədər çoxdur. Yağıntılar əsasən qar və yağış halında düşür. Şərq adalarında yağıntılar az olub, əsasən qar halında düşür. Adaların buz örtüyündən azad olmuş hissələrində əsasən tundra bitkiləri (şibyə, mamır, 20 smə qədər hündürlükdə qütb laləsi və s.) və torfluqlar yayılmışdır. Şərqdəki adalarda dağlıq sahələr üçün soyuq səhralar səciyyəvidir. Arxipelaqın heyvanlar aləmi kasıbdır. Ağ ayı, şimal maralı və tülkü yayılmışdır ci ildən arxipelaqda muskus öküzü qoruğu təşkil edilmişdir. Şpitsbergen arxipelaqı Qərbi Avropada əhalinin yaşadığı ən şimal ərazidir. Əhalisinin əksəriyyəti 20-ci əsrin əvvəllərindən istismar edilməyə başlanmış daş kömür şaxtalarında işləyir və ovçuluqla məşğul olur. 47

48 ĠSLANDĠYA ADASI. Şimali Avropanın ən böyük adasıdır. Sahəsi 103 min kv. km-dir. Atlantik okeanının şimalında qütb dairəsi ilə 63 25' şm. en dairəsi arasında yerləşir. İslandiyanı bəzən od və buzların hakim olduğu ada da adlandırırlar. İslandiya adası dünyanın ən fəal vulkanik sahələrində biridir. Vulkan konuslarının bəziləri müstəqil yerləşdiyi halda, əksəriyyəti müəyyən tektonik çatlar boyunca düzülmüşdür (şəkil 8). Adada 140-a qədər vulkan mövcuddur. Bunlardan 26-sı fəaliyyətdədir. Hekla (1447 m), Askya, Laki və s. Bu vulkanlar üçün vaxtaşırı püskürmələr səciyyəvidir. Hekla vulkanında güclü püskürmə ci illərdə qeyd edilmişdir. İslandiya adası qədim Şimali Atlantika qurusunun qalığı hesab edilir. Adanın əsasını təşkil edən qədim kristallik və metomorfik süxurlar hər yerdə qalın bazalt lavaları ilə örtülmüş və orta hündürlüyü m-ə çatan vulkan yaylalarını əmələ gətirmişdir. Şimali Atlantika qurusunun çökməsi və İslandiya adasında tektonik çatlar boyunca geniş sahəni tutan vulkan püskürmələrinin baş verməsi, mezozoy erasının sonu və kaynozoyun əvvəllərində olmuşdur. Adanın şimal-qərbində daha qədim dövrlərin, cənub-şərqində isə dördüncü və müasir dövrün vulkanik süxurları geniş yayılmışdır. İslandiyanı əhatə edən şelf üzərində və vulkan fəaliyyəti özünü göstərir. Adadan cənubda 1963-cü ildə güclü püskürmə nəticəsində Surtsey sualtı vulkanı və eyni adlı vulkan adası yaranmışdır. Adanın səthi qalxanabənzər relyef formalarına malikdir. İslandiyanın çox hissəsi vulkanik yaylalardan ibarətdir. Ən böyük yaylalardan Vatna-Yokul, Xovs-Yokul (1700 m), Mirdals-Yokul (1600 m), Lanq-Yokul, Erayva-Yokul və s. buzlaqlarla örtülmüşdür ( Yokul islandca buzlaq deməkdir). İslandiya adasının ən hündür sahəsi olan Xvannadalsnukur dağı (2119 m) Erayva-Yokul yaylasındadır. 48

49 Adanın vulkanik yaylalarında isti bulaqlar geniş yayılmışdır. Qeyzerlər İslandiyada neftə və daş kömürə olan eytiyacı tamamilə ödəyir. Hazırda binaların qızdırılması qeyzerlərin hesabına aparılır. İslandiyada isti şitilliklərdə tərəvəzçilik qeyzerlərin hesabına son vaxtlarda xeyli genişləndirilmişdir. Adada ovalıq və düzənlik sahələr ancaq ərazinin 7%-ni təşkil edir. Ovalıqlar sahilboyu sahələrdə, ensiz zolaq şəklində yerləşmişdir. Ən böyük ovalıqlar adanın cənubqərb və cənub-şərq sahillərindədir. Şimal-qərb və şimal sahilləri daha çox parçalanmışdır. Bu sahədə İsa-fyord, Dirafyord, Breydi-fyord, Xunafloun, Faksafloun və s. körfəzlər yerləşir. İslandiyada müasir buzlaqların sahəsi 12 min kv. km-dir. Əsasən buzlaqları Skandinaviya tipli olub, qərb sahildə dəniz səviyyəsindən 400 m, soyuq və quru iqlimə malik olan şimal və şərq sahillərdə isə 1600 m hündürlükdə yerləşir. İslandiyanın ən böyük buzlağı Vatna-Yokulun sahəsi 8500 kv. km-dir. Buzlaq sahələrində baş verən vulkan püskürmələrindən yaranan dəhşətli daşqınlardan əhali böyük zərər çəkir. İslandiya od və buzlaqlardan başqa, həm də külək, yağış və dumanlar məskənidir. Adanın iqliminə coğrafi mövqeyindən başqa, hər tərəfdən okeanla əhatə olunması, sahillərini yuyan ilıq və soyuq axınlar da böyük təsir göstərir. İslandiya alçaq təzyiq sahəsində yerləşir. İslandiya minimumu ilə əlaqədar olan siklonlar adanın ilıq İrminger axınının təsir göstərdiyi cənub və cənub-qərb sahillərində daha çox qeyd edilir. İlıq və soyuq axınların birləşdiyi şimal-şərq sahillər üçün tez-tez dəyişkən havalar, duman və fırtınalı küləklər səciyyəvidir. İlıq İrminger axınının təsiri nəticəsində adanın cənub və cənub-qərb sahillərində qış mülayim və rütubətli keçir. Yanvar ayında havanın orta temperaturu bu sahələrdə +2-3, şimal və şimalşərq sahilləri isə -5 ilə -15 arasında dəyişilir. İyul ayının orta temperaturu muvafiq surətdə +12 ilə +7 arasında dəyişilir. İqlimi nisbətən mülayim keçən cənub və cənub-qərb sahillərdə 49

50 yağıntının orta illik miqdarı mm, şimal və şərq sahillərdə isə mm-dir. Bir qayda olaraq İslandiyada sahil zonasından daxilə doğru temperaturun aşağı düşməsi və yağıntıların azalması qeyd edilir ki, bu da adanın oroqrafik xüsusiyyəti ilə əlaqədardır. Buzlaqlardan qidalanan çoxlu xırda çayları çoxsulu və astanalıdır. Ən böyük çayları olan Toursau (210 km) və Xvitau (180 km) astanalı və şəlaləli olduğu üçün gəmiçiliyə yaramırlar. İslandiya adasında tundra və dağlıq tundra bitkiləri geniş yayılmışdır Ərazinin buzdan azad olan vulkanik yaylalarında şibyə və mamır üstünlük təşkil edir. Adanın cənub və cənubqərbində 2-3 m hündürlüyündə, İslandiyada meşə adlandırılan iynəyarpaqlı tozağacı, söyüd, ardıc və üvəz (quşarmudu) kolluqları geniş yayılmışdır. Cənub sahillər üçün torfluqlar, ovalıqlar üçün çəmən bitkiləri (ərazinin 6%-ni tutur) səciyyəvidir. Adanın heyvanlar aləmi çox kasıbdır. Burada Avropadan gətirilmiş şimal maralına, boz tülküyə və İslandiya siçanına rast gəlmək olar. Sahil zonalarında çoxlu quş bazarları və balıq vətəgələri mövcuddur. FENNOSKANDĠYA. Geoloji inkişaf tarixini, müasir morfostruktur elementlərin yerləşməsini və iqlim xüsusiyyətini nəzərə alaraq Fennoskandiyanı iki fiziki-coğrafi vilayətə ayırırlar. Bunlara dağlıq və düzənlik fiziki-coğrafi vilayətləri daxildir. Dağlıq vilayətə Skandinaviya yarımadası (Cənubi İsveç düzənliyi müstəsna olmaqla), düzənlik vilayətə isə Finlandiya və Cənubi İsveç aid edilir. Skandinaviya yarımadası. Avropa qitəsinin ən böyük yarımadası hesab edilir. Şimal-şərqdən, cənub-qərbə doğru uzanmış bu yarımada 56 ilə 71 şimal enlikləri arasında yerləşir. Sahəsi təxminən 800 min kv. km-ə yaxındır. Şimalda Barents, qərbdə Norveç, cənubda Şimal dənizi, Skaqerrak və Katteqat boğazları, şərqdə isə Baltik dənizi və Botnik körfəzi 50

51 ilə əhatə edilmişdir. Şimal-şərqdə Kola yarımadası ilə sərhədi ovalıq və təpəlik sahələrdən keçir. Botnik körfəzi geniş sahədə Skandinaviya yarımadasını Finlandiyanın ovalıq və düzənlik hissələrindən ayırır. Yarımadanın ərazisi tamamilə dağlarla əhatə edilmiş böyük bir massivi xatırladır. Cənubda Skagerrak boğrazı və Oslo-fyord körfəzi yarımadanı iki hissəyə: qərbdə Cənubi Norveç və şərqdə Skone yarımadalarına ayırır. Hər iki yarımadanın mərkəz hissəsində künbəzəoxşar qalxma sahələri yerləşmişdir. Bu növ yüksəkliklər Cənubi Norveç yarımadasında daha geniş sahəni tutur. Skandinaviya yarımadasının qərb sahilləri buzlaqların fəaliyyəti nəticəsində yaranmış fyordlarla zəngin olduğu halda, şərq sahili şxer tiplidir. Qərb sahildə ən məşhur fyordlar Soqnefyord (uzunluğu 220 km, eni dənizə çıxan yerdə 5-6 km), Nurfyord, Xardanger-fyord (uzunluğu 185 km), Bukn-fyord, Tronheyms-fyord (uzunluğu 180 km) və s.-dir. Adları çəkilən fyordlar şimal və şimal-qərb sahildə yerləşən (Porsanger-fyord, Varanger-fyord və s.) fyordlardan çox şaxəli və dik yamaclı olması ilə seçilir. Bundan əlavə cənub-qərb fyordları üçün asılı dərələr və hündür şəlalələr də səciyyəvidir. Bunlara Xardangerfyordda yerləşən Vyorinqfoss və Syuv-Syoster şəlalələrini misal göstərmək olar. Dəniz tərəfdən fyord tipli sahili eni 60 km-dən çox olmayan alçaq təpəlik və düzənlik sahə haşiyələyir. Buna Stranflat düzənliyi deyilir. Son vaxtlarda ərazinin dəniz altından qalxması hesabına yaranan bu düzənlik Norveçin qərbində əhalinin ən çox məskunlaşdığı sahədir. Skandinaviya yarımadasının əsas oroqrafik vahidləri Skandinaviya dağları və Norlandiya yaylasıdır. Skandinaviya dağları orta hündürlüyə malik olub, 1500 km məsafədə şimalşərqdən, cənub-qərbə uzanır. Dağların eni şimal və cənubda km olduğu halda, mərkəz hissədə km-ə çatır. Ən yüksək zirvələr cənubda yerləşmişdir. Qalxyopiggen zirvəsi (2468 m) Yutunheymen massivində yerləşir. Xardangervidda, Dovrefyel, Telemark və s. massivləri Yutunheyman massivini 51

52 cənub, şərq və şimaldan haşiyələnir. Şimala doğru dağ massivləri tədricən alçalır. Tronheyms-fyord rayonunda Yemtland tektonik çökməsini keçdikdən sonra dağ massivlərinin yenidən yüksəlməsi müşahidə edilir. Bu Xyoln yüksəklikləri rayonudur. Dağ massivlərinin orta hündürlüyü burada m arasında dəyişilir. Bu ərazidə aşırımlar 500 m yüksəklikdə yerləşir. Skandinaviya dağlarının şimalında ən hündür sahə 2123 m hündürlükdəki Kebnekayse dağıdır. Skandinaviya dağlarının şimal qurtaracağında Finmargen yaylası yerləşir. Yaylanın orta hündürlüyü m, ən uca zirvələri 1000 m-ə qədər yüksəlir. Hündürlüyünə görə Skandinaviya dağları üç hissəyə (cənub, mərkəz və şimal) ayrılmasına baxmayaraq vahid bir morfostrukturu təşkil edir. Dağların mərkəz hissələri üçün stolvarı yaylalar (fyeldlər), peneplen səthləri, onların üzərində yüksələn şiş təpəli, dik yamaclı zirvələr səciyyəvidir. Skandinaviya dağlarının qərb yamacları dik, şərq yamacları nisbətən maili olub, dalğavari relyefə malikdir. Norland yaylası adlanan şərq yamacda tektonik çatlar boyunca yerləşmiş geniş çay dərələri, terraslar, fyordabənzər göllər, m hündürlüyünə malik olan alçaq təpəliklər relyefin əsas ünsürlərini təşkil edir. Skandinaviya yarımadası arxey və proterozoy qurusunu və kaledon qırışıqları sahəsini əhatə etməklə, Avropanın ən qədim özəyini təşkil edir. yarımadanın geniş hissəsiniəhatə edən Skandinaviya dağları paleozoy erasının kembri və silur dövrlərinin çöküntülərindən əmələ gəlmiş kaledon qırışıqlığına aid edilir. Burada dağəmələgəlmə zamanı kütlələrin hərəkəti qərbdən şərqə doğru olmuşdur. Ona görə də yarımadanın qərb sahilləri qırışıqlığa daha çox məruz qaldığından burada laylar böyük bucaq altında yatır. Yaylaların mərkəzi şaryaj quruluşlu olub, burada laylar üfüqi vəziyyətdə yatır. Üçüncü dövrün əvvəllərində Skandinaviya dağları dəniz səviyyəsindən az yeksələn peneplen sahələrindən ibarət idi. Üçüncü dövrün sonu və dördüncü dövrün əvvəllərində qüvvətli 52

53 şaquli hərəkətlər baş vermişdir. Onun qərb sahillərində tektonik hərəkətlər daha güclü olduğundan, bu hissədə qalxma amplitudu 2000 m-dən çox olmuşdur. Şərq sahillərdə bu zaman tektonik əyilmələr olmuş və bəzi ərazilər dəniz suları altında qalmışdır. Şaquli hərəkətlər yarımadanın ərazisində çoxlu tektonik çatlar əmələ gətirmişdir. Skandinaviyanın qərb sahillərində tektonik pozulmaların istiqaməti əksəriyyətlə sahilə paralel keçir. Dördüncü dövrün əvvələrində yaranmış buzlaq sahələri tektonik hərəkətlərin yaratdığı relyef formalarını daha da mürəkkəbləşdirmişdir. Böyük buzlaq dilləri tektonik çatlar boyunca hərəkət edərək onları daha dərinləşdirmiş və nəticədə tektonik dərələrin yamacları çoc sıldırım şəklə düşmüşdür. Skandinaviya yarımadasının cənub hissəsi qalın buz örtüyündən təxminən min il bundan əvvəl azad olmuşdur. Şimal hissədə buz örtüyünün qalınlığı və davamiyyəti daha çox olmuşdur. Bu hissələr buz örtüyündən təxminən 8-10 min il əvvəl azad olmuşdur. Hazırda Skandinaviyada buzlaqların sahəsi 5 min kv. km-dən çoxdur. Buzlaqlar əsasən hündür dağlarda yerləşmişdir. Ən böyük buzlaq yarımadanın cənub-qərbində Yustedalsbre massivindədir. Sahəsi 855 kv. km-dir. Folqefonnen (280 kv. km) və Xardangeryokelen buzlaqları da tutduğu sahələrinə görə başqa buzlaqlardan seçilirlər. Yarımadanın cənubunda qar xətti 1200 m, şimalda isə m hündürlükdən keçir. Skandinaviya yarımadasının iqliminə isti Qolfstrim axını və soyuq Arktika küləkləri böyük təsir göstərir. Qolfstrim axınının təsiri yarımadanın qərb sahil zonasında daha çox hiss edilir. Şərqə doğru iqlimin kontinentallaşması və sərtləşməsi aydın nəzərə çarpır. Skandinaviyanın cənub və qərb sahilləri Atlantik okeanından gələn siklonların təsiri altında olduğundan burada qış mülayim, rütubətli, buludlu və dumanlı olur. Yarımadanın mərkəz və şərq hissələri kontinental iqlimi ilə seçilir. Norveç sahilləri Yer kürəsində qışda ən böyük müsbət 53

54 temperatur anomaliyasının müşahidə edilməsi ilə fərqlənir (Lofoten adaları, 23 ). Skandinaviya yarımadasının qərbində yanvar izotermləri meridian istiqamətində uzandığı halda, şərqində enlik istiqamətindədir. Yanvar ayının orta temperaturu qərb sahilin cənubunda 0 ilə 2, şimal-qərbdə isə 0 ilə -4 arasında dəyişilir. Şərq sahildə adətən yanvar ayının temperaturu 0 -dən aşağı olur. Şərqi Skandinaviyanın cənubunda yanvar ayında - 4, şimalda isə dir. İyulun orta temperaturu Norveç sahillərində 10-15, Şərqi Skandinaviyada isə dir. Yarımadanın qərb və şərq sahillərində iqlimin müxtəlifliyi yağıntıların paylanmasında da özünü göstərir. Qərb sahillər əsasən rütubətli küləklərin təsiri altında olduğundan bura çox yağıntılıdır. Yağıntının illik miqdarı mm, cənub-qərb sahillərin bəzi yerlərində hətta 3000 mm-dir. Yarımadanın şərq və xüsusən şimal-şərq sahillərində yağıntının miqdarı qərbə nisbətən çox azdır. Burada il ərzində mm yağıntı düşür ki, bu da illik buxarlanmadan çoxdur. Qərb sahillərə ən çox yağıntı payız və qışda, şərq sahillərə isə yayda düşür. Şimal və şərq sahillərdə qar örtüyünün davamlığı 7-9 ay, cənubda isə 4-5 aydır. Norveç sahilləri üçün qar örtüyü səciyyəvi hal deyildir. Burada yağıntılar əsasən qış aylarında, yağış halında düşür. Yarımadada çaylar qısa, sutoplayıcı hövzələri kiçik, lakin çox suludur. Demək olar ki, çaylar əsasən tektonika və buzlaqların yaratdığı dərələr boyunca axır. Ən böyük çayı Qlomma (uzunluğu 587 km) və Turne-Elvdir. Skandinaviya çaylarının böyük hidroenerji əhəmiyyəti vardır. Skandinaviyada göllər tektonik və buzlaq çökəkliklərində yerləşmişdir. Əsas gölləri Myosa, Sturşen, Ryosvati, Turne- Tresk və s.-dir. Bitki örtüyü ərazinin relyefindən və iqlimindən çox asılıdır. İqlimi quru və nisbətən soyuq keçən dağ yaylalarının və Norveç sahillərinin çox hissəsi meşə bitkilərindən 54

55 məhrumdur, burada dağ tundra bitkiləri geniş yayılmışdır. Şərqi Skandinaviyanın geniş hissəsində və qərb sahilin Tronheymsfyord sahillərində iynəyarpaqlı meşələr yayılmışdır. Ümumiyyətlə Norveç, İsveç və Finlandiyada təbii ehtiyatlar içərisində meşələr ən əsas yerlərdən birini tutur. İsveçin mərkəz hissələrində qarışıq meşələr, cənubunda isə Orta Avropa tipli enliyarpaqlı meşələr geniş yayılmışdır. Yarımadanın qərb sahillərində meşələrə m, şərq sahildə isə m-ə qədər yüksəkliklərdə rast gəlinir. Fennoskandiyanın dağlıq fiziki-coğrafi vilayəti 3 yarımvilayətə ayrılır. Bunlara: 1) qərbin fyordlarla zəngin sahil hissəsi; 2) yüksək dağlıq və yayla sahəsi; 3) Norlandiya yaylası daxildir. Düzənlik vilayət. Skandinaviya yarımadasının cənubşərqində yerləşən (Skone yarımadasında) ovalıq və təpəliklərdən ibarət olan sahə Finlandiya ilə birlikdə Fennoskandiyanın düzənlik fiziki-coğrafi vilayətinə daxildir. Bu vilayət Baltik qalxanı sahəsində yerləşib, səthi eroziyaya davamlı kristallik və metamorfik süxurlardan ibarətdir. Finlandiyanın düzənlik fiziki-coğrafi vilayəti Şimali Avropada böyük düzənliklərdən biridir. O, cənubda Fin körfəzi, qərbdə Botnik körfəzi, şimalda İsveçlə, şərqdə SSRİ-lə əhatə olunmuşdur. Relyefi əsasən ovalıq və təpəliklərdən ibarətdir. Düzənlik, Avropanın qədim özülündə geniş sahəni əhatə edən qalxma zonası hesab edilir. Lakin burada qalxma Skandinaviya yarımadasında olduğundan xeyli zəif olmuşdur. Finlandiya ərazisinin çox hissəsi dəniz səviyyəsindən m yüksəkliyi olan sahələrdir. Qalxma ərazinin şimal-şərqində daha güclü olmuşdur. Bu hissədə Manselkya təpələrinin hnüdürlüyü m, Laplandiyada yerləşən Sokusti (744 m) dağı isə ən yüksək zirvədir. Uzun müddət qədim arxey və proterozoy qurusu olan Finlandiya ərazisi xarici qüvvələrin təsiri nəticəsində aşınaraq peneplenləşmişdir. Finlandiyanın müasir relyefinin böyük hissəsini qədim peneplen sahələr tutur. Düzənlik buzlaq örtüyündən yaxın geoloji keçmişdə azad 55

56 olmuşdur. Burada çay sistemi yaxşı inkişaf edə bilmədiyindən bəzi yerlərdə çay yatağı və dərəsinin ətraf sahələrdən ayırmaq belə çətindir. Relyefin düzən olmasına baxmayaraq çayları astana və şəlaləlidir. Ərazidə buzlağın ekzarasiya və akkumulyasiya fəaliyyəti ilə əlaqədar olan relyef formaları üstünlük təşkil edir. Buzlaq ekzarasiyası relyef formalarından qoyun kəllələri, cilalanmış qayalar və moren çökəklikləri üstünlük təşkil edir. Relyefdə buzlaqların akkumulyasiya formaları Finlandiyanın cənubunda geniş yayılmışdır. Bunlara mərkəzi göllü ovalığın cənubunda yerləşən Salpausselkya və göllü ovalığı şimal-qərbdən haşiyələyən Ounasselkya tirələrini misal göstərmək olar ( selkya fin dilində tirə-dağ deməkdir). Salpausselkya bir-birindən 25 km aralı iki paralel tirədən ibarətdir. Şimal və ya daxili tirələrin hündürlüyü m, eni 0,5-3 km-dir. Cənub və ya xarici tirələrin hündürlüyü m, eni 0,7-4 km-dir. Skone yarımadasında yerləşən cənubi İsveç düzənliyi Fennoskandiyanın düzənlik fiziki-coğrafi vilayətinə daxildir. Düzənliyin mərkəz hissəsində kümbəzəoxşar Smoland yaylası yerləşmişdir (Tumtabakken dağı, 378 m). Yayda cənub, qərb və şərqdəki düzənliklərə tədricən, şimalda, tektonik çökəklikləri dolduran göllük sahəyə sıldırım şəkildə enir. Finlandiyanın xeyli hissəsi şimal qütb dairəsinə daxildir. Bu xüsusiyyət ərazidə qışın soyuq və uzun keçməsinə səbəb olur. Finlandiyanın iqliminə dənizin təsiri müəyyən dərəcədə hiss olunur. Ümumiyyətlə burada mülayim-soyuq iqlim hakimdir. Cənub və qərb dəniz sahillərin iqlimi nisbətən mülayim və bir qədər ilıqdır. Dəniz sahillərindən şərqə iqlimin kontinentallaşması aydın nəzərə çarpır. Cənub-qərb sahillərdə yanvarın orta temperaturu -4 olub, qış 203 ay davam edir. Şimala doğru temperaturun aşağı düşməsi, qar örtüyü qalınlığının artması və qışın uzanması müşahidə edilir. Göllü ovalığın şimalını əhatə edən Ounasselkyada yanvarın temperaturu -10, qışın davamiyyəti 4-5 ay, şimalda 56

57 (Laplandiya) yanvarın orta temperaturu , qışın davamiyyəti 6-7 aydır. Laplandiya üçün qış aylarında Arktika havalarının tez-tez əraziyə daxil olması və birdən-birə havanın temperaturunun dək aşağı düşməsi halları səciyyəvidir. Finlandiyada yay qısa və mülayim keçir. İyul ayının orta temperaturu cənubda 17, şimalda 11 -dir. Buludlu günlərin miqdarı il ərzində 65-70%-dir. Payız və yay ayları daha çox buludlu keçir. Ərazidə yağıntıların miqdarı da temperatura müvafiq olaraq dəyişir. Cənub və qərb sahillərdə yağıntının illik miqdarı 750 mm olduğu halda, şimalda 400 mm-dir. Finlandiya ərazisinə düşən yağıntının miqdarı buxarlanmadan çox olduğu üçün, ərazidə bataqlıqlar yayılmışdır. Cənub və cənub-qərb sahillərdə ərazinin 45%-i, şimalda isə 15-20%-i bataqlıqlarla örtülüdür. Finlandiya daxili sularla çox zəngindir. Ən yaxşı inkişaf etmiş çay şəbəkəsinə şimalda rast gəlinir. Bunlara Kemi-Yoki, Tornio-Yoki və s. misal ola bilər. Cənubda çaylar qısa olub, göllər arasında axın təşkil edir. Finlandiyanı mingöl ölkəsi də adlandırırlar. Burada 60 minə yaxın göl vardır. Göllər ərazinin 12%-ni tutur. Gölləri tektonik və buzlaq mənşəlidir. Böyük göl çalaları tektonik çatlara və çökəkliklərə uyğun gəlir. Göl çalalarının forması və sahil xətlərinin çox girintili-çıxıntılı olması burada relyefin cavanlığı ilə izah edilir. Ən böyük gölləri Sayma (sahəsi 1800 kv. km), Pyayyanne (1065 kv. km), İnari (1000 kv. km), Venern (550 kv. km), Vettern (1900 kv. km), Melaren, Yelmaren və s.-dir. Meşə Finlandiyanın ən əsas təbii sərvətlərindən biridir. Ərazinin 70%-i meşələrlə örtülüdür. Avropa tayqası meşələri geniş yayılmışdır. İynəyarpaqlı və qarışıq meşələr şam, küknar, qızılagac, ağcaqayın və fısdıq ağacları ilə zəngindir. Finlandiyanın cənubunda enliyarpaqlı ağaclar geniş yer tutur. Meşələr Finlandiyanın orta və cənub hissələrini əhatə edir. Ərazinin iqlimi daha sərt olan şimal sahələrdə tundra və meşə- 57

58 tundra bitkiləri yayılmışdır. Meşə-tundra bitkiləri içərisində alçaq boylu tozağacı və ardıc kolları əsas yer tutur. Finlandiya ərazisində podzol və bataqlıq torpaqları geniş yayılmışdır. Heyvanlar aləmində meşə heyvanları üstünlük təşkil edir. Bir sıra yırtıcı heyvan növləri (ayı, canavar, tülkü və s.) insan tərəfindən məhv edilmişdir. Fennoskandiyanın düzənlik fiziki-coğrafi vilayətini morfostruktur və landşaft xüsusiyyətinə görə bir neçə yarımvilayətə ayırmaq olar. Bunlara: 1) Cənub sahil zolağı və ya Salpausselkya; 2) mərkəzi göllü ovalıq; 3) qərb sahil zolağı və ya Ounasselkya; 4) şimalşərq tirələri və ya Manselkya; 5) Smoland yayalası ilə birlikdə Skone yarımadasındakı Cənubi İsveç düzənliyi daxildir. ORTA AVROPA Orta Avropa Qərbi Avropanın çox böyük hissəsini tutur. Şimaldan Baltik dənizi, Katteqat və Skaqerrak boğazları, Şimal dənizi, qərbdə Atlantik okeanı və Biskay körfəzi ilə əhatə olunur. Cənub sərhədi Pireney dağlarının şimal ətəkləri, Venesiya-Po ovalığı və Dunay çayının orta və aşağı axarı boyunca keçir. İstər ərazinin yaranıb formalaşması tarixi və istərsə də müasir relyefi və morfostruktur ünsürlərin yayılmasına görə Orta Avropa Şimali və Cənubi Avropadan xeyli fərqlənir. Şimali Avropadan fərqli olaraq, Orta Avropanın müasir relyefində müxtəlif istiqamətdə uzanmış, əsasən orta hündürlüyə malik olan hertsin qırışıqlığının qayma və faylı dağları ilə yanaşı, dağarası çökəkliklər, geniş ovalıq və düzənlik sahələr üstünlük təşkil edir. Orta Avropanı Qərbi Avropanın digər təbii-coğrafi hissələrindən fərqləndirən cəhətlərdən biri də burada mülayim iqlimin hakim olmasıdır. Bu da onun mülayim qurşaqda yerləşməsi ilə əlaqədardır. Dəniz və okeanın iqlimə göstərdiyi təsirin onun ərazisində daha aydın hiss edilməsidir. Kompleks fiziki-coğrafi xüsusiyyətlərə əsasən Orta Avropa ərazisində aşağıdakı fiziki-coğrafi sahələr 58

59 ayrılır: Britaniya adaları, Orta Avropanın şimal düzənliyi, Fransanın hertsin qırışıqlığı sahəsi, Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqlığı sahəsi, Alp dağları və Alpətrafı vilayətləri, Karpat dağları və Dunayboyu ovalıqlar. BRĠTANĠYA ADALARI. Britaniya adaları, Orta Avropa ərazisində qitədən təcrid edilmiş okean içərisində yerləşən adalar qrupundan ibarət yeganə fiziki-coğrafi sahədir. Arxipelaqın sahəsi 325 min kv. km olub, buraya Britaniya, İrlandiya, Hebrid, Orgney, Şetland və bir sıra kiçik adalar daxildir. Britaniya adaları təbii şəraitinə görə Skandinaviya yarımadasının qərbi ilə Orta Avropa arasında keçid təşkil edir. adaların qitədən ayrılması dördüncü dövrdən başlamışdırsa da, sahillərin tam formalaşması və müasir şəklə düşməsi buzlaşma dövründən sonra olmuşdur. İrlandiya adasının arxipelaqdan ayrılması pleystosen dövrünün axırlarında baş vermişdir. Arxipelaq 50 ilə 60 20' şimal en dairələri arasında yerləşir. Britaniya adaları Fransanın hertsin qırışıqları sahəsindən Pa-de-Kale boğazı ilə (eni 32 km), İrlandiya adasından isə İrland dənizi, Şimal və Müqəddəs Georq boğazları vasitəsi ilə ayrılır. Şimali Atlantika qurusunun qalıqlarına ərazinin şimalqərbində yerləşən Şimali Şotlandiya yaylası və Hebrid adaları ərazisində rast gəlinir. Bu sahələr əsasən arxey və proterozoyun kristallik və metomorfik süxurlarından əmələ gəlmişdir. Britaniya adalarının şimal-qərb (Şimali Şotlandiya) hissəsi kaledon qırışıqlığına aid edilir. Kaledon qırışıqları zonasında alt paleozoyun qranit və qneyslərdən ibarət süxurları geniş yayılmışdır. Bu ərazidə tektonik strukturların istiqaməti cənubqərbdən şimal-şərqə doğrudur. Kaledon qırışıqlığı zonasında yerləşən Mərkəzi Şotlandiya ovalığı və Mərkəzi İrlandiya çökəkliyi karbon dövrünün qum, gil və əhəngdaşlarından ibarət çöküntülərindən və daş kömür laylarından əmələ gəlmişdir. 59

60 Kaledon qırışıqlarından fərqli olaraq, hertsin qırışıqları daha çox enlik istiqamətində uzanmışdır. Pennin dağları bu cəhətdən müstəsnalıq təşkil edir. Bu dağlar hertsin qırışıqlığı sahəsində meridian istiqamətində uzanmış vahid antiklinaldır. Hertsin qırışıqları zonasının cənubi İrlandiya, cənub-qərbi İngiltərə (Kornuel yarımadası) və Uels yarımadasında karbon və devon dövrünün, cənub-şərqi İngiltərə və London hövzəsində isə mezozoy və üçüncü dövrün əsasən üfüqi istiqamətdə yatmış çöküntüləri yayılmışdır. Cənub-şərqi İngiltərə və London hövzəsi tektonik quruluşuna görə Fransanın Paris hövzəsinə oxşayır. Britaniya adalarında müasir relyef formalarının yaranmasında neogenin sonu və antropogenin əvvəllərində baş vermiş tektonik hərəkətlərin və eləcə də dördüncü dövr buzlaşmasının böyük rolu olmuşdur. Tektonik hadisələr nəticəsində kaledon və hertsin qırışıqlarının nisbi hündürlüyü artmış, tektonik çatlar yaranmış, ərazidə qayma və faylı dağlar əmələ gəlmişdir. Dördüncü dövr buzlaşması Britaniya adaların böyük bir sahəni örtmüşdür. Şotlandiya, İrlandiya və Uels yarımadasındakı buzlaq mərkəzlərindən cənuba hərəkət edən buzlar, ərazidə relyefin formalaşmasına təsir göstərməklə bərabər, böyük qalınlığa malik moren çöküntülərinin yayılmasına səbəb olmuşdur. Sahəsinin kiçik olmasına baxmayaraq, Britaniya adalarının relyefi və geoloji quruluşu çox mürəkkəbdir. Adaların şimal və şimal-qərb sahilləri çox parçalanmışdır. Burada bir-birindən tektonik çökmələrlə ayrılan adalar qrupu yerləşir. Şotlandiyada relyef formalarının yaranmasında tektonik çatlar əsas rol oynamışdır. Üçüncü dövrdə baş vermiş güclü tektonik hərəkətlər ərazidə böyük yüksəkliklərin yaranması, tektonik çatlar boyunca vahid ərazinin bir neçə massivə ayrılması ilə nəticələnmişdir. Tektonik hərəkətlər nəticəsində Şotlandiya ərazisi üç müstəqil sahəyə: Şimali Şotlandiya yaylası, Mərkəzi Şotlandiya ovalığı və Cənubi Şotlandiya yüksəkliyinə 60

61 ayrılmışdır. Şimali Şotlandiya yaylası cənub-qərbdən şimalşərqə uzanan dağ massivlərindən ibarətdir. Tektonik çat boyunca yerləşən Qlen-Mor çökəkliyi yaylanı iki müstəqil dağ massivinə: Şimali Şotlandiya və Qrampian dağlarına ayırmışdır. Qrampian dağlarında yerləşən Ben-Nevis (1343 m) zirvəsi Britaniya adalarının ən yüksək nöqtəsidir. Qlen-Mor çökəkliyindən keçən Kaledon kanalı Fyort of-lorn körfəzini şimal-şərq sahildəki Mari-Fyort körfəzi ilə birləşdirir. Şimali Şotlandiya yaylası çox da hündür olmayan peneplen sahələrdən və buzlağın ekzarasiya fəaliyyəti ilə əlaqədar relyef formalarından əmələ gəlmişdir. Yaylanın şimal-qərb sahilində yerləşən kiçik Staffa adası dəniz dalğalarının təsiri nəticəsində yaranmış mağaralarla məşhurdur (şəkil 9). Qrampian dağları ilə Cənubi Şotlandiya yüksəkliyi arasında Mərkəzi Şotlandiya ovalığı yerləşir. Devon və karbon dövrünün əhəngdaşlarından, gil və qırmızı rəngli qum daşlarından ibarət olan bu ovalıqda zəngin daş kömür yataqları vardır. Cənubi Şotlandiya yüksəkliyi dalğavari səthə malik m hündürlükdə yayladır. Burada kar gölləri, buzlaq daşları və morenlər geniş yayılmışdır. Pennin dağları meridian istiqamətində uzanmış monoklinal qırışıqdan ibarət yeganə massivdir. Əsasən karbon çöküntülərindən ibarətdir. Dağların yamaclarında kuest pillələri geniş yayılmışdır. Pennin dağlarının hündürlüyü 1000 m-dən azdır. Onun şimalında Krosfel (893 m), cənubunda isə Hay-pik (696 m) zirvələri vardır. Pennin dağlarına şimal-qərbdə vulakn mənşəli, gümbəzvari, buzlaq relyef formalarının (təknəvari dərələr, sirklər, göl çalaları və s.) daha çox yayıldığı Kamberlend massivi yanaşır. Massivin ən yüksək zirvəsi 987 m hündürlükdəki Skofel dağıdır. Pennin dağlarının cənubunda Midlend təpəli düzənliyi yerləşir. Trias və yura dövrlərinin qırmızı rəngli çöküntüləri ilə örtülmüş bu düzənliyə bəzən qırmızı düzənlik də deyilir. Midlend düzənliyinə cənub-qərbdə Uels yarımadası yanaşır. 61

62 Bu, əsasən kristallik və metamorfik süxurlardan ibarət və mərkəzində Kenbri dağları yüksələn (Snoudon dağı, 1085 m) kristallik massivdir. Böyük Britaniyanın cənub-qərbindəki Kornuell yarımadası m hündürlüyü olan təpəliklərdən ibarət olub, əsasən cavan çökmə süxurlarla örtülmüşdür. Yarımadanın mərkəzi hissəsində Dartmur-Forest (621 m) və Eskmur-Forest (521 m) kristallik massivləri ucalır. Şərqində mezozoy çöküntüləri ilə örtülmüş Somersetşir düzənliyi, London hövzəsi ilə Pennin dağları arasında yura və tabaşir dövrü əhəngdaşlarından əmələ gəlmiş, alçaq təpəliklər yerləşmişdir. London hövzəsi geniş sahədə kaynozoyun dəniz çöküntülərinin toplandığı düzənlikdir. Düzənliyin cənubunda bir-birinə paralel uzanmış, dəniz səviyyəsindən m yüksək olan Şimal və Cənub Dauns kuest tirələri vardır. İrlandiya adası şimal, cənub, şərq və qismən də qərbdən 1000 m-ə qədər yüksəklikdə olan dağ massivləri ilə əhatələnmişdir. Mərkəz hissəsini təşkil edən Mərkəzi İrlandiya düzənliyi karbon dövrünün böyük qalınlığa malik əhəngdaşları və qismən də gillərdən ibarət çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Düzənlikdə karstın açıq və örtülü formaları geniş yayılmışdır. Mərkəzi İrlandiya düzənliyini şimalda Doneqol massivi, şimalşərqdə isə Antrim dağları (554 m) haşiyələyir. İrlandiyanın ən yüksək sahəsi onun cənub-qərbində yerləşən Kerri dağlarındakı Karrantuohill (1041 m) zirvəsidir. Cənub-şərq sahildə yerləşən Uiklou (926 m) və şimal-qərbdəki Meyo (723 m) və Konnemara dağları İrlandiyada buzlaq relyef formalarının geniş yayıldığı sahələrdir. Britaniya adaları Atlantik okeanında tipik dəniz iqliminin hakim olduğu sahədir. Adaların iqlimi okeandan gələn qərb hava axınlarının təsiri altındadır. Hava axınlarının təsiri adaların qərb sahillərində daha çox hiss olunur. Şərq sahilə bəzən kontinental hava kütlələri də daxil olur. Siklonlar Britaniya adalarına Şotlandiya və Şimali İrlandiyadan keçir. Qış aylarında (oktyabr-mart) siklonlar daha çox müşahidə 62

63 edilir. Britaniya adaları üçün çiskin yağışlı və sıx dumanlı havalar səciyyəvidir. Bu cür havalar daha çox qış aylarında qeyd edilir. Ümumiyyətlə Britaniya adalarında günəşli günlərin miqdarı il ərzində 40% təşkil edir. Havanın temperaturu və yağıntının miqdarı da sahillərdə müxtəlifdir. Yanvar ayının orta temperaturu cənub-qərbdə 6-7, cənub-şərqdə 4-5 -dir. İyul ayında temperatur Şimali Şotlandiyada 12-13, cənub-qərbdə 16-17, London hövzəsində isə dir. Yayda mütləq maksimum Şimali Şotlandiyada 20, London hövzəsində isə 30 qeyd edilmişdir. Britaniya adaları üçün temperatur amplitudunun kiçik olması da (cənubda 7-8, şimalda ) səciyyəvidir. Yağıntının illik miqdarına görə Britaniya adaları Orta Avropada birinci yeri tutur. Adaların qərb sahillərinə orta hesabla ildə mm yağıntı düşür. Şimali Şotlandiyanın bəzi hissələrində illik yağıntının miqdarı 2000 mm-dən də çoxdur. Düzənlik sahələrə və dağ ətəklərinə mm, şərq sahillərə və London hövzəsinə 750 mm-dən az yağıntı düşür. Britaniya adaları olduqca sız çay şəbəkəsinə malikdir. Düzənlik sahələrdə və daha çox rütubətli dağ yamaclarında (xüsusən İrlandiyada) bataqlıq və torfluq sahələr geniş yayılmışdır. Çayları qısa, çoxsulu və bütün il müddətində gəmiçilik üçün yararlıdır. Ən böyük çayları Severn (355 km), Temza (322 km) və Şannondur (384 km). Kiçik çay olmasına baxmayaraq, qabarma hadisəsi zamanı böyük okean gəmiləri Temza çayı vasitəsi ilə London limanına qədər gəlirlər. Gölləri əsasən buzlaq mənşəli olub, kiçikdir. Bu cür göllər Şimali Şotlandiya, Kamberlend massivində və Uels yarımadasında daha çox yayılmışdır. İrlandiya adasında karst gölləri də vardır. Burada ən böyük göl olan Lox-Neyin sahəsi 400 kv. km-dir. Adaların torpaq örtüyü podzol və qonur torpaqlardan və onların arasında keçid təşkil edən yarımtiplərdən ibarətdir. Podzol torpaqlar əsasən şimalda, qonur torpaqlar isə cənub sahələrdə yayılmışdır. Şotlandiya dağlarının yüksək zirvələrində tundra tipli torpaq və bitki örtüyü əsas yer tutur. 63

64 Rütubətin həddən çox olması və qüvvətli küləklər Britaniya adalarında meşə bitkilərinin yayılmasına imkan vermir. Britaniya adaları sahəsinin 5-6%-i, İrlandiyada isə 2%-i meşələrlə örtülüdür. Meşələrində enliyarpaqlı ağac növlərindən palıd, fısdıq və göyrüş əsas yer tutur. Ərazinin m hündürlüyündəki sahəsində enliyarpaqlı meşələr, m hündürlükdə isə iynəyarpaqlı (toz və şam ağacları) meşələr yayılmışdır. Landşaft qurşaqları içərisində yaşıl çəmənliklərin tutduğu sahəyə görə, Orta Avropanın fiziki-coğrafi sahələri içərisində Britaniya adaları xüsusilə seçilir. Burada sahənin 70%-dən çoxunu çəmənliklər, daima yaşıl kolluqlar təşkil edir. Britaniya adaları bir-birindən fərqlənən bir sıra fiziki-coğrafi vilayətlərə ayrılır. Bunlara: 1) İrlandiya adası; 2) Şimali Şotlandiya yaylası; 3) Pennin dağları; 4) Uels və Kornuell yarımadaları; 5) Cənub-şərqi İngiltərə və 6) London hövzəsi daxildir. ORTA AVROPANIN ġġmal DÜZƏNLĠYĠ. Orta Avropanın şimalında Reyn çayının aşağı axarından başlayaraq, şərqdə SSRİ sərhədinə qədər uzanır. Uzunluğu 1200 km, eni qərbdə 200 km, şərqdə isə təxminən kmə qədərdir. Hollandiya, Almaniya və Polşanın şimal düzənlik hissələri, Yutlandiya yarımadası, Şimal və Baltik dənizlərinin sahillərində yerləşən bir çox xırda adalar buraya daxildir. Alçaq və xırda təpəliklərdən ibarət düzənlikdir. Böyük bir hissəsini Almaniya və Polşanın şimalındakı ovalıqlar təşkil etdiyi üçün, bu düzənliyə bəzən qısaca olaraq, Almaniya-Polşa ovalığı da deyilir. Düzənlik Fennoskandiya ilə Avropanın hertsin qırışıqları arasında yerləşən tektonik əyilmə sahəsini əhatə edir. Paleozoy erasının perm dövründən başlayaraq ərazi əyilməyə və dəniz transqressiyalarına məruz qalır və burada paleozoyun, mezozoyun, üçüncü dövrün çöküntüləri toplanır. Reqressiyalar zamanı kontinental çöküntülər yığılır. Düzənlikdə perm, tabaşir və üçüncü dövrün dəniz çöküntülərini dördüncü dövrün

65 200 m qalınlığındakı buzlaq çöküntüləri örtür. Yutlandiya yarımadasının şərq sahillərində mezozoy və üçüncü dövrün qum və əhəngdaşılarından ibarət çöküntülər birbaşa səthə çıxmışdır. Orta Avropanın Şimal düzənliyində şaquli hərəkətlər demək olar ki, dördüncü dövrdə də davam etmişdir. Pliosendə və pleystosenin axırında Şimal dənizinin hazırkı ərazisinin çox hissəsi quru olmuşdur. Həmin quru ilə Reyn çayı şimala axaraq öz sularını indiki sahələrdən daha uzaqlarda dənizə tökürdü. Hazırda Reyn çayının qədim dərəsinin izləri dəniz suyu altında aydın görünür. Baltik və Şimal dənizlərinin sahəsi dördüncü dövrdə baş vermiş transqressiya və reqressiya hadisələrinin hesabına bir neçə dəfə böyüyüb kiçilmişdir. Axırıncı dəfə Almaniya-Polşa düzənliyində transqressiya hadisəsi neogen dövründə baş vermiş və bundan sonra onun inkişafında kontinental rejim hakim olmuşdur. Orta Avropanın Şimal düzənliyində müasir relyefin yaranmasında dördüncü dövr buzlaşmasının böyük rolu olmuşdur. Düzənliyin relyefində riss və axırıncı vürm buzlaşmasının izləri aydın görünür. Riss buzlaşması ərazidə geniş sahəni əhatə etmişdir. Lakin vürm buzlaşmasının yaratdığı relyef formaları ərazidə daha yaxşı qalmışdır. Morfostruktur xüsusiyyətinə görə Almaniya-Polşa ovalığı iki: qərb və şərq hissəyə bölünür. Bunların arasındakı sərhəd Elba (Laba) çayı dərəsindən aparılır. Ovalığın qərb hissəsinin mütləq hündürlüyü m-dən çox olmayıb, hazırda bu sahədə tədrici enmə hadisəsi müşahidə edilir. Bunu həmin ərazinin sahil formaları sübut edir. Düzənliyin qərb sahilləri çox parçalanmışdır. Burada Zeyder-Ze və Dollart körfəzləri və Qərbi, Şərqi və Şimali Friz adaları yerləşir. Bu sahədə sahilin çox hissəsi qabarma zamanı dəniz suları altında qalır. Adalarla sahil arasında yerləşən və vaxtaşırı qabarma suları ilə örtülən sahəyə vattlar sahili deyilir. Qitənin daxili hissələrinə doğru, vattlardan ayrılan ikinci sahil zolağı dəniz səviyyəsindən alçaqda yerləşir və xırda qum tirələrindən dünlərdən ibarətdir. 65

66 Sahil zolağının bu hissəsini Almaniyada marşlar, Hollandiyada isə polderlər adlandırırlar. Marş sahil zolağından cənubda, riss buzlağının toplayıcı fəaliyyəti ilə əlaqədar olan və səthi qumlarla örtülü zandr düzənlikləri yerləşmişdir. Düzənliyin hertsin qırışıqlarına yaxın olan cənub hissəsində zandr düzənliyini lyoss çöküntüləri ilə örtülmüş sahələr əvəz edir. Şərqə doğru lyoss çöküntüləri ilə örtülmüş (bura Almaniya- Polşa ovalığında ən məhsuldar torpaqlar yayılan sahə hesab edilir) sahə tədricən genişlənir və onun eni Polşanın cənubundakı Sileziya çökəkliyi və Lüblin yüksəkliyində 70 km-ə çatır. Almaniya-Polşa ovalığının şərq hissəsində və Baltik dənizi sahillərində vürm buzlağının bir-birinə paralel uzanmış moren tirələri yerləşir. Bu tirələr Yutlandiya yarımadasında meridian istiqamətində, Almaniya və Polşa ovalığında enlik istiqamətində uzanmışdır. Mütləq hündürlüyü m arasında dəyişilən Baltik moren tirələrinin ən yüksək hissəsi Qdansk yaxınlığında 337 m-dir. Bir neçə sıradan ibarət olan moren tirələrini geniş sahəni tutan göl çalaları ayırır. Bunlara Almaniya ərazisində Meklenburq, Polşada isə Pomorje və Mazur göllük sahələri deyilir. Düzənliyin moren tirələrindən cənubda qalan hissəsində buzlağın geri çəkilməsi dövründə qumlarla doldurulmuş geniş qədim dərələr yerləşir. Bunlar enlik istiqamətdə uzanırlar. Çaylar bəzən müəyyən sahələrdə bu dərələrlə axır. Almaniya-Polşa ovalığında iqlimin qərbdən şərqə və şimaldan cənuba dəyişilməsi müşahidə edilir. Ovalığın qərb hissəsi qışda Atlantik okeanından hərəkət edən mülayim və rütubətli küləklərin təsiri altında qalır. Ona görə də bu ərazidə qış mülayim və rütubətli keçir. Yanvar ayının temperaturu +1 ilə -1 arasında dəyişilir. İllik yağıntıların miqdarı mm olub, yağış halında düşür. Bəzən bu sahəyə şimaldan kontinental Arktika hava kütlələri daxil olur. Bu zaman havanın soyuması və qar yağma halları müşahidə edilir. Bu xüsusiyyət 66

67 daha çox Yutlandiya yarımadası üçün səciyyəvidir. Ovalığın şərq hissəsi adətən kontinental hava kütlələrinin təsiri altında qalır. Atlantik okeanının rütubətli hava kütlələri şərqə doğru hərəkət etdikcə, tədricən transformasiyaya uğradıqdan soyuyur və yağıntısı azalır. Polşada yanvarın orta temperaturu dəniz səviyyəsində -2-4, illik yağıntıların miqdarı 500 mm, qar örtüyünün davamiyyəti 2-3 aydır. Ovalığın qərbində yağıntılar il ərzində bərabər paylandığı halda, şərqdə ən çox yaz və yayın əvvəllərində düşür. İyul ayının orta temperaturu ovalığın qərbində olduğu halda, şərqdə dir. Şərq hissədə yay adətən isti və quru keçir. Qərbi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsində və Karpat dağlarından başlayan bir çox çaylar orta və aşağı axarlarında Almaniya-Polşa ovalığını yarıb keçir. Bunlara Reyn, Vezer, Elba (Laba), Oder (Odra), Visla və bir neçə kiçik çaylar daxildir. Onlar kanallar vasitəsi ilə bir-biri ilə birləşdirilmişdir. Ən mühüm gəmiçilik kanalları Visla və Oder çayları arasında Bıdqoş, Şimal və Baltik dənizlərini birləşdirən Kil kanalıdır. Ovalığın şimalında bir neçə böyük göl vardır. Bunların ən böyüyü Myuris (sahəsi 115 kv. km) gölüdür. Almaniya-Polşa ovalığında podzol və qonur meşə torpaqları yayılmışdır. Ovalığın cənubunda lyoss çöküntüləri üzərində inkişaf etmiş, xüsusiyyətinə görə qara torpaqlara oxşayan məhsuldar tünd torpaqlara rast gəlinir. Ərazinin bəzi hissəsi torf sahələri və bataqlıqla örtülmüşdür. Şimal düzənliyinin təbii bitki örtüyünü insanlar çox dəyişdirmişdir. Bu ərazidə enliyarpaqlı və qarışıq meşələr üstünlük təşkil edir. Ovalığın qərbində meşələr demək olar ki, qırılıb təmizlənmişdir. Rütubətli dəniz iqliminin hakim olduğu sahədə, şirəli ot bitkilərinin üstün olduğu çəmənliklər, qərb sahilin podzol və bataqlıq torpaqları ilə örtülmüş hissəsində isə süpürgə kolluqları və kiçik sahəni tutan şam meşələri yayılmışdır. Şərqə doğru landşaft sahələri içərisində meşənin tutduğu sahə genişlənir. Almaniya və Polşanın göllük 67

68 sahələrində meşələr daha çox yayılmışdır. Küknar, şam, cökə və ağcaqayın ağaclarından ibarət sıx meşələr Polşa ərazisində çox yer tutur. Vəhşi heyvan növlərinə demək olar ki, hazırda ovalıqda rast gəlmək mümkün deyildir. Bunlar ancaq dövlət qoruqlarında mühafizə edilir. Əsasən çöl və meşə heyvanları çox yayılmışdır. Burada ən mühüm heyvan və bitki növlərini qoruyub saxlayan Belovejsk meşəsi qoruğu vardır. Almaniya-Polşa ovalığının morfostruktur və iqlim xüsusiyyətini nəzərə alaraq, onu bir neçə fiziki-coğrafi vilayətə ayırmaq olar. Bunlara: 1) Almaniya-Polşa ovalığının qərb vilayəti; 2) əsasən baltik dənizi sahillərinin və Polşa ərazisini əhatə edən şərq bilayəti və 3) Yutlandiya yarımadası və sahil adalarını birləşdirən şimal vilayəti daxildir. FRANSANIN HERTSĠN QIRIġIQLIĞI SAHƏSĠ (HERTSĠN FRANSASI). Hertsin Fransası, Orta Avropanın hertsin qırışıqlığının geniş qərb hissəsini tutur. Şimalda Almaniya-Polşa ovalığı, Pade-Kale və La-Manş boğazları, qərbdə Biskay körfəzi, cənubda Pireney dağlarının şimal ətəkləri və Aralıq dənizi ilə əhatə olunur. Hertsin Fransası şərqdə Rona çayı dərəsi ilə Alp dağlarından, Lotaringiya yaylası vasitəsi ilə Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsindən ayrılır. Morfostruktur xüsusiyyətinə görə alçaq və müəyyən yüksəkliyə qalxmış düzənliklərdən, ovalıqlardan, alçaq təpəliklərdən və orta hündürlüyə malik dağ massivlərindən ibarətdir. Armorikan yüksəkliyində və Mərkəzi Fransa massivində qədim kristallik süxurlara rast gəlmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, paleozoy erasının sonundan başlayaraq, bu ərazi dəniz transqressiyasına məruz qalmadığı üçün, relyef formalarının yaranmasında kontinental rejim hakim olmuşdur. Bu isə öz növbəsində ərazinin geniş hissəsində peneplen sahələrinin yayılması ilə nəticələnmişdir. Yura dövründən 68

69 başlamış tektonik hərəkətlər burada bir sıra antekliz və sinekliz sahələri yaratmışdır. Sonradan sinekliz sahələr (çökəkliklər) çöküntülərlə dolaraq müasir düzənlikləri, kristallik süxurlardan əmələ gəlmiş antekliz sahələr isə hazırkı yüksəklik və dağ massivlərini əmələ gətirmişdir. Qonşu rayonlarda üçüncü dövrün ikinci yarısında baş vermiş (alp qırışıqlarının yaranmasl ilə əlaqədar olan) tektonik hərəkətlər hertsin Fransasını da əhatə etmişdir. Bu növ tektonik hərəkətlərə Alp və Pireney dağlarına yaxın olan Mərkəzi Fransa massivi daha çox məruz qalmışdır. Armorikan massivində tektonik hərəkətlərin gücü nisbətən zəif olmuşdur. Güclü vulkan püskürmələri ilə müşayiət olunmuş tektonik hərəkətlər, Mərkəzi Fransa massivinin nisbi hündürlüyünün artması, qədim peneplen sahələrin tektonik çatlar vasitəsi ilə müstəqil yaylalara parçalanması və eroziya hadisəsinin qüvvətlənməsi ilə nəticələnmişdir. Günbəzvari forması olan Mərkəzi Fransa massivinin orta hündürlüyü 750 m-dir. Vulkanlarla əlaqədar olan relyef formaları daha çox onun mərkəzi hissəsini təşkil edən Overni yaylasındadır. Sönmüş vulkandan ibarət olan Pyui-de-Sansi dağı (hündürlüyü 1886 m) hertsin Fransasında ən yüksək zirvə sayılır. Mon-Dor və Kantal dağlarında yerləşən Pyui-de-Dom (1465 m) və Plondü-Kantal (1858 m) zirvələri və sönmüş vulkan konuslarıdır (şəkil 10). Mərkəzi Fransa massivinin cənub və cənub-qərbində Kos yaylası yerləşir. Burada kristallik süxurların üzərini örtmüş yura dövrünün əhəngdaşlarında karst relyef formaları geniş yayılmışdır. Asimmetrik quruluşa malik və Mərkəzi massivi cənub və cənub-şərqdən haşiyələyən Sevenn yaylası Mezenk dağında 1754 m-ə qədər yüksəlir. Yaylanın şərq yamacı çox dik və pilləlidir. O, bir neçə yerdə dərin və ensiz çay dərələri ilə kəsilmişdir. Overni yaylasının şimalında orta hündürlüyü m-ə çatan Bojole və Morvan yaylaları, Sona və Sena çayları arasında isə Lanqr yaylası yerləşir. Kristallik süxurlardan əmələ gəlmiş Limuzen yaylası ( m) 69

70 Mərkəzi massivi kənardan haşiyələyən digər yaylalardan zəif qalxması ilə fərqlənir. Armorikan massivi Bretan və Kotanten yarımadalarını və ona qonşu olan sahələri əhatə edir. Bu ərazidə arxey və proterozoyun kristallik süxurları səthə çıxır. Üçüncü dövrdə baş vermiş tektonik hərəkətlər Armorikan massivində çox zəif olduğundan bura alçaq təpələr və tirələrdən ibarətdir. Massivin ən yüksək nöqtəsi Normand yüksəkliyindəki Eküv (417 m) dağıdır. Bretan yarımadasındakı Arre (391 m) və Luara çayından cənubda yerləşən Qatin (285 m) yüksəklikləri Armorikan massivində kristallik süxurların səthdən az dərinlikdə yatdığı sahələrdir. Armorikan massivi ilə Mərkəzi Fransa massivi arasında Şimali Fransa ovalığı, Luara və Vandeya düzənlikləri yerləşir. Vandeya və Luara düzənliklərində geniş yayılmış, m hündürlükdə olan xırda təpəlikləri, Şimali Fransa ovalığının şərq hissəsində kembri, silur və devon dövrlərinin kontinental çöküntülərindən əmələ gəlmiş kuest tirələri əvəz edir. Paris hövzəsi qədim sinekliz sahəsi olub, mərkəz hissədə hündürlüyü 100 m, ətraf sahələrdə isə m-dir. Ovalığı şimal-şərqdən İl-de-Frans, Şampan və Arqoni kuest tirələri haşiyələyir. Bu sahə üçün karst relyef formaları səciyyəvidir. Haronna ovalığı və ya Akvitaniya hövzəsi hertsin Fransasının cənub-qərbində, Biskay körfəzinin sahilindədir. Burada hertsin qırışıqlarının üzərini Pireney dağlarından gətirilmiş paleogen və dördüncü dövrün kontinental çöküntüləri örtür. Bunu Pireney dağlarının şimal ətəklərindəki gətirmə konuslarından əmələ gəlmiş Armanyak və Lanmezan yaylaları timsalında görmək olar. Akvitaniya hövzəsi cənubdan şimala doğru tədricən alçalan təpəli düzənlikdir. Ovalığın Biskay körfəzinə yaxın olan Haronna və Adur çayları arasındakı sahəsində hündürlüyü 90 m-dən çox olmayan qum dünləri yerləşmişdir. Landlar adı ilə məşhur olan bu sahədə qum dünləri sahilə paralel uzandığından 70

71 səth sularının bilavasitə dənizə axması çətinləşir və bataqlıq sahələrin geniş yayılmasına şərait yaradır. Hertsin Fransası ərazisində Atlantik okeanının təsiri altında olan mülayim-isti, bir qədər yumşaq iqlim hakimdir. Qərbdən şərqə okeanın təsiri tədricən zəifləyir və iqlimdə kontinentallıq əlamətləri artır. Fransa ərazisində siklonların təsiri o qədər də aydın hiss olunmur. Yanvar ayının orta temperaturu dəniz səviyyəsində şimal-qərbdə 6-7, Paris enliyində 2-3, şərqdə 0 və -1 -dir. Mərkəzi Fransa massivinin cənub-şərq Aralıq dənizi sahilinin qışı daha yumşaq və rütubətli keçir. Qış aylarında Fransa massivindən Rona çayı dərəsi ilə cənuba doğru soyuq mistral küləkləri daxil olduqda, temperaturun aşağı düşməsi və qısa müddətli şaxtalı havaların hakim olması bu sahil üçün səciyyəvidir. Düzənlik sahələrdən fərqli olaraq, dağlarda və yaylalarda yanvar ayının orta temperaturu 0 -dən aşağı olur. Mərkəzi Fransa massivində yanvarda havanın temperaturu -5, ətraf yaylalarda dir. Yay ayları şimalda mülayim, cənubda isti keçir. İyul ayının orta temperaturu şimalda 16-17, cənubda isə dir. Mərkəzi massivdə iyulun orta temperaturu 11 -dir. Ərazidə yağıntıların paylanması da müxtəlifdir. Dağ massivləri və yaylaların qərb yamaclarına il ərzində mm, Bretan, Kotanten yarımadaları və Akvitaniya hövzəsində mm, Paris hövzəsinə 700 mm, şərq sahələrə isə mm yağıntı düşür. Hertsin Fransası yaxşı inkişaf etmiş çay şəbəkəsinə malikdir. Çayları əsasən yağış, qismən də qar sularından qidalanır. İl ərzində səviyyə dəyişkənliyi o qədər də böyük deyildir. Ən mühüm çayları Sena (780 km), Luara (1010 km), Rona və Haronnadır. Kanallar vasitəsi ilə bir-birilə birləşdirilmiş bu çayların böyük nəqliyyat əhəmiyyəti vardır. Fransanın Aralıq dənizi sahillərində qırmızı torpaqlar, qalan sahələrdə isə qonur meşə torpaqları yayılmışdır. Bir qədər rütubətli və sərin havası olan şimal-qərb sahillərdə zəif 71

72 podzol torpaqlara rast gəlinir. Ümumiyyətlə Fransanın torpaqları məhsuldan olduğundan mədəni, texniki və daha çox meşə bitkilərinin inkişafı üçün əlverişlidir. Enliyarpaqlı və qarışıq meşələr zonasında yerləşən bu ərazi keçmişdə hertsin meşələri adı ilə məşhur olan sıx və keçilməz meşələrlə örtülmüşdür. Sonradan insan fəaliyyəti ilə çox yerdə meşələr qırılmış və hazırda ərazinin ancaq 19%-ni örtür. Ən böyük meşə sahələri Paris hövzəsinin şərqində, Mərkəzi Fransa massivində və Haronna ovalığındadır. Enliyarpaqlı meşələr içərisində geniş yeri palıq, fısdıq, vələs, şabalıq (cənubda və cənub-qərbdə) və s. ağaclar tutur. Akvitaniya hövzəsinin enliyarpaqlı meşələrində Aralıq dənizi formasiyasından olan ağac növləri Fransa ağcaqayını, mantar və daş palıdı, şümşad və s. daha çox yayılmışdır. Landlarda şam meşələri üstünlük təşkil edir. Mərkəzi Fransa massivinin şimal və şimal-qərbində palıq, fısdıq, vələs, cənub və cənub-qərbində isə palıq ağacının müxtəlif növlərinin üstünlük təşkil etdiyi meşələrdə rast gəlinir. Bu massivin meşələri üçün Skandinaviya mənşəli cırtdan tozağacı və Laplandiya söyüdü də səciyyəvidir. Mərkəzi Fransa massivində meşələr 1600 m-ə qədər hündürlükdə yayılmışdır. Aralıq dənizi sahili meşələrində həmişəyaşıl kolluqlarla yanaşı, daş palıdın müxtəlif növləri geniş yer tutur. Armorikan massivi və Atlantik okeanı sahilləri seyrək meşələr və geniş sahəni tutan süpürgəliklərin yayılması ilə səciyyələnir. Meşələr içərisində vələs, şabalıd, yay və qış palıdı ağacları üstündür. Fransa ərazisində vaxtilə geniş yayılmış meşə heyvanlarına hazırda ancaq park və qoruqlarda rast gəlmək olur. Meşələrin qırılması və seyrəkləşməsi ilə əlaqədar olaraq, hazırda çöl faunasının müəyyən nümayəndələri, xüsusilə gəmirici və bir çox quş növləri geniş yayılmışdır. Fransanın hertsin qırışıqları sahəsini morfostruktur xüsusiyyəti və iqliminə görə müəyyən dərəcədə fərqlənən bir neçə vilayətə ayırmaq olar. Bunlara: 1) Bretan və Kotanten 72

73 yarımadaları ilə birlikdə, Armorikan massivi; 2) Şimali Fransa ovalığı və ya Paris hövzəsi; 3) Mərkəzi Fransa massivi; 4) Haronna ovalığı ilə Landları əhatə edən Akvitaniya hövzəsi; 5) Rona çayının aşağı axarı və Mərkəzi Fransa massivinin cənubqərbini əhatə edən Langedok vilayətləri daxildir. MƏRKƏZĠ AVROPANIN HERTSĠN QIRIġIQLIĞI SAHƏSĠ. Bu fiziki-coğrafi sahə qərbdə Fransanın hertsin qırışıqları sahəsi ilə həmsərhəd olan Lotaringiya yaylası və Arden dağlarından başlayaraq, şərqə doğru tədricən ensizləşir. Kiçik Polşa yüksəkliyində yerləşən Keletsk-Sandomir kryajı fizikicoğrafi sahənin şərq qurtaracağı hesab olunur. Şimalda Almaniya-Polşa ovalığı, cənubda isə Alp və Karpat dağları ilə haşiyələnmişdir. Ərazinin relyefində tektonik çatlar vasitəsi ilə təcrid olunmuş, gümbəzvari və tağvarı formaya malik olan uzun müddət aşınmaya məruz qalmış, alçaq dağ tirələri, orta dağlıq sahələr və onların arasında yerləşən ovalıq və düzənliklər üstünlük təşkil edir. Ərazidə geniş yayılmış alçaq və orta dağlıq sahələr arxey və proterozoy eralarının qranit və qneyslərindən, paleozoyun qumdaşından və gilli şistlərdən əmələ gəlmişdir. Uzun müddət aşınma hadisəsinə məruz qaldığı üçün dağ sıralarında qədim süxurları örtən laylar yuyulmuş və onlar daha çox peneplen səthlərinə çevrilmişdir. Vogez və Şvarsvald dağları, eləcə də Çexiya massivi buna misal ola bilər. Bu sahələrdə peneplen səthləri üzərində yüksələn ayrı-ayrı zirvələr kristallik süxurlardan ibarətdir. Üçüncü dövrdə baş vermiş şaquli tektonik hərəkətlər bu ərazidə qayma və faylı dağların və bunlar arasında yerləşən dağarası çökəklərin yaranması ilə nəticələnmişdir. Bəzi sahələrdə tektonik çatlar boyunca yerləşən vulkan püskürmələri də qeyd edilmişdir. Bu tipdən olan relyef formaları Reyn Şistli dağlarında və Çexiya massivində daha geniş yayılmışdır. 73

74 Dördüncü dövr buzlaşması sahənin ancaq şərq qurtaracağına təsir göstərmişdir. Riss buzlağı ilə əlaqədar olan gil və qumlardan ibarət moren tirələrinə hazırda Kiçik Polşa yüksəliyində rast gəlinir. Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsi şimal-qərbdə Ardenlər dağından başlanır. Əsasən devon dövrünün çöküntülərindən ibarət olan Ardenlər aşınmaya çox məruz qalmış paralel tirələrdən ibarətdir. Bu tirələrin hündürlüyü m-dən çox deyildir. Ardenlərdən cənubda, Fransa ilə Almaniya sərhədində, kuest tirələrindən təşkil olunmuş Lotaringiya yaylası yerləşmişdir. Yura və trias dövrünün əhəngdaşı və qumdaşları ilə örtülmüş kuest tirələrinin hündürlüyü 700 m-ə çatır. Yaylanı Reyn, Mozel, Maas çaylarının qolları çox parçalanmışdır. Vogez və Şvarsvald dağları qədim kristallik çöküntülərin geniş yayıldığı sahədir. Üçüncü dövr tektonik qalxmaları nəticəsində yaranmış bu əkiz dağ massivlərini qraben çökəkliyində yaranmış Yuxarı Reyn ovalığı ayırır. Dağların ovalığa enən yamacları olduqca dik, kənar yamaclar isə az meyillidir. Ən yüksək hissələri cənubda yerləşən Ballon-de-Qebviller (1423 m, Vogez dağlarında) və Feldberq (1493 m, Şvardsvald dağlarında) zirvələridir. Bunlar kristallik süxurlardan əmələ gəlmişdir. Şimala tərəf kristallik süxurlar trias dövrünün qumdaşları ilə əvəz olunur və dağlar tədricən alçalır. Vogez dağlarının şimalında yerləşən Odenvald yaylası ilə Şvasrvaldın şimalındakı Hardt yaylalarını birbirindən Reyn çayının dərəsi ayırır. Yuxarı Reyn ovalığı Bazel və Frankfurt şəhərləri arasında 300 km uzunluğa və təxminən 40 km enə malikdir. Paleogendə dəniz transqressiyasına məruz qaldığı üçün ovalığın çox hissəsi dəniz və göl çöküntülərindən ibarətdir. Onların üzəri hazırda dördüncü dövrün lyossvarı və Reyn çayının allüvial çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Cənub-qərbdən şimal-şərqə uzanan Reyn şistli dağları Yuxarı Reyn ovalığının kristallik süxurlarının səthə çıxdığı sahəsidir. Devon dövrünün kristallik süxurlarından əmələ gəlmiş bu dağlar, neogendə baş vermiş tektonik 74

75 hərəkətlər nəticəsində ümumi qalxmaya məruz qalmışdır. Hazırda kristallik süxurların üzə çıxdığı Taynus və Hunsryuk zirvələrinin hündürlüyü 843 m-ə çatır. Reyn Şistli dağları enlik istiqamətində yerləşən çay dərələri vasitəsilə bir neçə müstəqil dağ massivlərinə ayrılmışdır. Eyfel massivi Reyn çayının qərbində (Mozel çayından şimalda), Vestervald və Zibengebirqe massivləri isə onun şərqində, Lan çayından şimalda yerləşir. Reyn Şistli dağlardan şərqdə Harts və Turingiya meşəsi dağları yerləşir. Bunlar bir-birindən Unstrut çayının dərəsi ilə ayrılır. Trias və tabaşir çöküntülərindən əmələ gəlmiş bu dağ sıralarının ən yüksək zirvələri Harts dağlarında 1142 m (Brogen dağı), Turingiya meşəsində 982 m-ə yüksəlir. Şvarsvald dağlarından şərqdə hertsin qırışıqları üzərində yatmış, trias və yura dövrlərinin dəniz çöküntüləri arasında kuest tirələrinin geniş yayıldığı sahələr üstünlük təşkil edir. Nekkar və Mayn çaylarının hövzəsində yerləşən Şvab Frankon kuest yaylası və cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanan Şvab və Frankon yurası dağları bu sahəyə aid edilir. Reyn, Vezer və Dunay çaylarının qolları ilə çox kəsilmiş bu yayla və dağların hündürlüyü m arasında dəyişilir. Ərazinin relyefi üçün kuest tirələri ilə yanaşı, yura dövrünün əhəng daşlarında geniş yayılmış karst sahələri səciyyəvidir. Frankon yurası dağlarından şərqdə Orta Avropanın hertsin qırışıqları sahəsində hündürlüyünə görə Mərkəzi Fransa massivindən sonra ikinci yeri tutan Çexiya massivi yerləşmişdir. Çexiya massivinin şimal-qərbində yerləşən Filizli dağların uca zirvələri 1244 m yüksəlir. Dağların cənub yamacları dik, şimal-qərb yamacları isə meyillidir. Neogen dövründə baş vermiş vulkan püskürmələri ilə əlaqədar olan mineral və isti bulaqlara (Karlovı-Varı və s.) dağların ətəklərində rast gəlmək olur. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanan Sudet dağları Çexiya massivini şimal-şərqdən haşiyələyir. Qədim kristallik süxurlardan və neogen dövründə baş vermiş vulkanlarla 75

76 əlaqədar olan çöküntülərdən əmələ gəlmiş bu dağlar ayrı-ayrı zirvələrdən və onların arasında yerləşən çökəkliklərdən ibarətdir. Yüksək zirvəsi Snejka (1605 m) dağıdır. Çexiya massivinin cənub-qərbində ayrı-ayrı horst yüksəkliklərindən ibarət olan Çexiya meşəsi, Şumava və Bavariya meşəsi dağları yerləşmişdir. Bunların ən hündür zirvəsi 1456 m yüksələn (Şumavada) Qroser-Arber dağıdır. Çexiya massivini kənardan əhatə edən dağ sıraları üçün səciyyəvi cəhətlərdən biri də onların dördüncü dövrdə buzlaqlarla örtülməsidir. Buzlaqla əlaqədar olan relyef formalarına (karlar, təknəvari dərələr, buzlaq gölləri və s.) Sudet və Şuvama dağlarında daha çox rast gəlinir. Kənar sahələrə nisbətən Çexiya massivinin mərkəzi hissələri bir qədər alçaqdır. Laba (Elba) çayının sahili boyunca yerləşən Polab düzənliyinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 200 m-dən çox deyildir. Düzənliyin çox hissəsi tabaşir dövrünün lyossabənzər çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Polab düzənliyindən cənuba və şərqə doğru yenidən ərazinin yüksəlməsi, qədim süxurların səthə çıxması müşahidə edilir. Qədim süxurlar uzun müddət aşınmaya məruz qaldığından ərazi hamarlanmış, düzən sahələrə və qalıq dağlara çevrilmişdir. Praqanın cənub-qərbində yerləşən Brdi yüksəkliyi ( m) çox aşınmış hertsin qırışıqlarının kristallik süxurlarından əmələ gəlmiş qalığıdır. Vltava çayı Çexiya-Moraviya yaylasını Brdi yüksəkliyindən ayırır. Yaylanın qərb hissəsi kembriyəqədərki dövrün kristallik süxurları, şərqi isə karst formalarının geniş yayıldığı mezozoy əhəngdaşları ilə örtülmüşdür. Moraviyanın karst mağaralarının əksəriyyəti qədimdə ibtidai insanların yaşaması ilə tarixdə məşhurdur. Burada məşhur Masoxa karst sahəsi vardır. Kuest relyefinin geniş inkişaf tapdığı əsasən trias və tabaşir dövrlərinin çöküntülərindən əmələ gəlmiş Turingiya hövzəsi Zaale çayı və onun qolları tərəfindən çox kəsilmişdir. 76

77 Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsinin şərq qurtaracağı Kiçik Polşa yüksəkliyidir. Yüksəkliyin mərkəzi hissələri trias, kənarları isə yura və tabaşir dövrünün çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Keletsk-Sandomir kryajında yerləşən Lısitsa dağının hündürlüyü 611 m-dir. Dördüncü dövr buzlaşması Kiçik Polşa yüksəkliyini tamam örtdüyü üçün burada onun izləri aydın görünür. Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqlığı sahəsinin iqlimi hertsin Fransasına nisbətən bir qədər kontinentaldır. Burada Atlantik okeanın mülayimləşdirici təsiri Fransaya nisbətən çox zəifdir. Buranın iqlimində Sibir antisiklonu və mülayim qurşağın kontinental hava kütlələrinin təsiri daha aydın hiss olunur. Ərazinin morfometrik xüsusiyyəti müxtəlif sahələrin iqlim cəhətindən fərqlənməsinə şərait yaradır. Ümumiyyətlə fiziki-coğrafi sahənin iqlimi mülayim olub, daniz ilə kontinental iqlim arasında keçid təşkil edir. yanvar ayının temperaturu qərbdə +1 olduğu halda, şərqdə -4 -dir. Bəzən qışda Şərqi Avropadan kontinental hava kütlələri daxil olduqda, havanın çox soyuması və şaxta müşahidə edilir. Lakin bu cür havalar qərbdən siklonların daxil olması nəticəsində uzun çəkmir. Düzənliklər üçün davamlı qar örtüyü səciyyəvi deyildir. Lakin dağların m hündürlükdəki sahələrində qar örtüyü 3-5 ay davam edir, yayı isti (çökəkliklərdə) və mülayim (dağlıq sahələrdə) keçir. İyulun orta temperaturu düzənliklərdə və qapalı çökəklərdə 18-20, dağlıq sahələrdə dir. Yayı buludlu, çiskin yağışlı keçir. Yağıntıların miqdarı da temperatura müvafiq olaraq, qərbdən şərqə doğru dəyişir. Ərazinin qərb hissəsi və dağların qərb yamaclarına ildə mm, şərq sahələrə isə mm yağıntı düşür. Qapalı çökəklər yağıntının azlığı ( mm) ilə başqa sahələrdən seçilir. Çay şəbəkəsi yaxşı inkişaf etmişdir. Reyn, Vezer, Elba, Oder, Visla və s. çaylar yuxarı və orta axarlarında Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsindən axıb keçir. Çayların gəmiçilik üçün yararlıdır. Vulkan və buzlaqlarla əlaqədar olan 77

78 xırda göl çalalarına Reyn Şistli və Sudet dağlarında rast gəlmək olur. Əsasən qonur meşə torpaqları, iynəyarpaqlı meşələr zonasında isə podzol torpaqlar yayılmışdır. Qapalı çökəklər və ovalıqlarda qara torpağa bənzər məhsuldar tünd torpaqlara, əhəngdaşı süxurların yayıldığı sahələrdə isə çürüntülükarbonatlı torpaqlara rast gəlinir. Ərazidə əsasən enliyarpaqlı, dağlıq sahələrdə isə iynəyarpaqlı meşələr geniş yayılmışdır. Atlantik okeanına yaxın olan sahələrdən fərqli olaraq, burada enliyarpaqlı ağacların kontinental iqlimə uyğunlaşmış növləri üstündür. Enliyarpaqlı meşələr içərisində fısdıq, qış və yay palıdı, vələs və az miqdarda göyrüş geniş yer tutur. Meşələr dağlıq sahələrdə daha yaxşı saxlanmışdır. Dağların m hündürlüyündəki hissələri enliyarpaqlı, m hündürlüyündəki sahələri isə iynəyarpaqlı (küknar, şam) meşələrlə örtülüdür. Düzənlik və ovalıq sahələrdə meşələr çox qırılmışdır. Bu sahələrdə adətən mədəni bitkilər və pannon steplərinə bənzər bitki formasiyaları geniş yer tutur. Mərkəzi Avropanın hertsin qırışıqları sahəsini relyef və iqlim xüsusiyyətinə görə aşağıdakı vilayətlərə ayırmaq olar: 1) Lotaringiya yaylası ilə birlikdə Vogez və Şvarsvald dağları; 2) Yuxarı Reyn ovalığı; 3) Reyn Şistli dağları; 4) Şvab və Frankon yaylaları; 5) Çexiya massivinin kənar yüksəklikləri; 6) Çexiya-Moraviya yaylası; 7) Turingiya hövzəsi; 8) Kiçik Polşa yüksəkliyi. ALP DAĞLARI VƏ ALPƏTRAFI VĠLAYƏTLƏR. Alp dağları qərbdə Liquriya danizi sahilindən başlayaraq şərqdə Vyana çökəkliyinə qədər 1200 km məsafədə uzanır. Cənubda Venesiya-Po ovalığı, şimalda isə Yura dağları, İsveçrə və Bavariya yaylaları Alpqabağı vilayətlərə daxildir. Alp dağları fiziki-coğrafi xüsusiyyəti və mövqeyinə görə Avropa qitəsinin digər təbii sahələrindən kəskin fərqlənən fiziki-coğrafi sahədir. Bu ərazinin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun çox 78

79 yüksək olması, cavan qırışıq dağlar sistemində yerləməsi və Cənubi Avropa ilə Orta Avropa arasında təbii sərhər təşkil etməklə, onların hər ikisindən kəskin surətdə seçilməsidir. Alp dağları Cənubi Avropanı şimaldan gələn, Orta Avropanı isə Cənubdan gələn hava kütlələrindən qoruyur və beləliklə də Orta Avropa ilə Cənubi Avropa arasında çox aydın seçilən iqlim sərhədini təşkil edir. Alplara məxsus olan xüsusiyyətlərdən biri də burada landşaft qurşaqlarının şaquli zonallığının yaxşı nəzərə çarpmasıdır. Hələ keçən əsrin ortalarından başlayaraq Alp dağları müxtəlif ölkələrin alimləri tərəfindən çox dəqiq öyrənilmişdir. Kaynozoy erasının dağ qırışıqları xüsusiyyətinin müəyyən edilməsində, iqlim və landşaft qurşaqları şaquli zonallığa dair qanunauyğunluqların öyrənilməsində, dördüncü dövr buzlaşmasının Qərbi Avropa dağlıq sahələrində təkrarlanmasının müəyyən edilməsində və s. bu tədqiqatların böyük əhəmiyyəti olmuşdur. İnzibati cəhətdən Alp dağları bir çox dövlətlərin: Fransanın, İtaliyanın, İsveçrənin, Avrtriyanın, Almaniya Federativ Respublikasının, Macarıstanın və Yuqoslaviyanın ərazisində yerləşmişdir. Buna görə bəzən ədəbiyyatda Fransa, İtaliya, İsveçrə və s. Alpları məhfumlarına rast gəlirik. Lakin geoloji quruluşu, relyefi və morfoloji xüsusiyyəinə görə Alp dağları ancaq iki hissəyə - Qərbi və Şərqi Alplara ayrılır. Bu sahələr arasındakı sərhəd Boden və Komo gölləri arasında yerləşmiş dərin tektonik çökəklikdən keçir. Qərbi Alplar cənubqərbdə Liquriya dənizi və Rona çayı dərəsindən başlayaraq əsasən Fransa, İtaliya və İsveçrə ərazisində yerləşir. Fransa ilə İtaliya sərhədində meridian istiqamətdə uzanmış Qərbi Alplar bir neçə dağ sıraları və massivlərdən ibarətdir. Qərbi Alpların cənub dəniz sahili hissəsi Sahil Alpları adlanır. Cənub-qərb, qərb və şimal-qərb istiqamətində uzanmış bu dağların ən hündür nöqtəsi 3297 m-dir. Dağlar şimala doğru tədricən yüksələrək Dyurans və Po çayları suayrıcında Kot 79

80 Alpları ilə əvəz olunur. Monte-Vizo dağı (3845 m) Kot Alplarının ən yüksək zirvəsidir. Pelvu massivi (4103 m) qərb tərəfdən Kot Alplarını əhatə edir. Sahil Alplarının qərbində, ondan bir qədər alçaq olan Provans Alpları yerləşir. Bu dağların şərq yamacları dikdir. Qərb yamacları az meyilli olub, Rona çayına tərəf alçalan Provans alpqabağı sahəsini təşkil edir. Kot Alplarının şimal davamında Qray Alpları yerləşir. Burada dağların ox hissəsi daha yüksəkdir. Ayrı-ayrı massivləri örtən geniş buzlaq sahələr var. Qran-Paradizo massivi (4061 m) Qray Alplarının ən yüksək hissəsidir. İzer çayı və Ponun bir sıra qolları öz başlanğıcını bu dağlardan alır. Qray və Kot Alplarından qərbdə Qərbi Alpların geniş ön dağ zonası yerləşmişdir. Bunlara Dyurans çayı ilə İzerin arasındakı Dofine və Cenevrə gölünün cənubu ilə Ark çayı arasındakı Savoyya ön dağ zonası daxildir. Qray Alplarından şimalda Alp dağlarının ən hündür beşbaşlı zirvəsi olan Monblan massivi yerləşir (şəkil 11). Monblan massivi həm də Alp dağları istiqamətinin kəskin dəyişildiyi sahəsidir. Əsasən meridian istiqamətində uzanan Alp dağları Monblan massivindən birdən-birə istiqamətini dəyişərək, şərqə doğru uzanır. Burada Rona çayının dərəsi ilə ayrılmış və bir növ paralel istiqamətdə uzanan Bern və Pennin Alpları yerləşmişdir. Monblan massivi Pennin Alplarında və eləcə də Alp sistemində ən hündür massiv sayılır. Buzlaqların sahəsi burada çox genişlənir. Monblan (4810 m), Matterhorn (4505 m), Monte- Roza (4638 m), Veyshorn (4512 m) və s. zirvələr buzlaqlarla örtülüdür. Rona və Po çaylarının bir sıra qolları öz başlanğıcını bu buzlaqlardan alır. Pennin Alplarının şimala davamını Bern Alpları təşkil edir. Burada dağların ox hissəsinin alçalmasına baxmayaraq, yüksəkliyi (4167 m), Aleçhorn (4182 m), Finsteraarhorn (4275 m) və s. Adları çəkilən massivlərin hamısında geniş buzlaq sahələri vardır. Reyn çayı və onun bir sıra qolları öz başlanğıcını Bern Alplarından alır. Bern Alplarının şərqində 80

81 Qlarn, onun cənubunda isə Lepontin Alpları yerləşmişdir. Bu iki dağ silsiləsini Reyn çayı dərəsi bir-birindən ayırır. Pennin Alpları ilə onun şərqə davamı olan Lepontin Alpları arasında Simplon (2009 m), Lepontin Alplarında isə Sen-Qotard (2112 m) aşırımı vardır. Qlarn Alplarının ən yüksək nöqtəsi Tedi massivində 3623 m-ə çatır. İsveçrə ərazisində, Rona və Reyn çayları arasında yerləşən Qotard massivi İsveçrə Alplarının suayırıcı hissəsidir. Qlarn və Lepontin Alplarının şərqində yerləşən, Boden və Komo gölləri istiqamətində Alp dağlarını yarıb keçən tektonik çökəklik Qərbi Alpların şərq qurtaracağı hesab edilir. Şərqi Alplara nisbətən Qərbi Alplar hündür, lakin ensizdir. Monblan massivi sahəsində Alp dağlarının eni 150 km-dən çox deyildir. Qərbi Alplara xas olan xüsusiyyətlərdən biri də geniş buzlaq sahələrinə malik olması, şimal və qərb yamaclarının az meylli, cənub və şərq (daxili) yamacların çox dik olmasıdır. Şərqi Alplar nisbətən alçaq, lakin enlidir (240 km). Burada dağların ox hissəsi alçaq, buzlaq sahələri isə azdır. Şərq istiqamətində hərəkət etdikcə dağ massivləri yelpikvarı formada bir-birindən çox aralanır və onların arasında geniş sahəni tutan alçaq və orta dağlıq sahələr nəzərə çarpır. Şərqi Alpların çox hissəsini Retiy, Estal və Tsellertal Alpları təşkil edir. Bu dağların bir çox massivləri 4000 m-dən yüksəyə qalxır. Bernina (4055 m), Ortler (3899 m) və Adamello (3564 m) massivləri Şərqi Alplarda ən hündür sahələr olub, buzlaqlarla örtülüdür. İnn və Adidce çaylarından şərqə, Mura çayının mənbəyinə qədər Şərqi Alpların ox silsiləsi yüksək dağlıq xüsusiyyətini saxlayır. Bundan sonra mərkəzi silsilənin alçalması və onun yelpikvarı formada iki dağ sırasına ayrılması müşahidə edilir. Birinci dağ silsiləsi şimal-qərb istiqamətindəvyana çökəyinə uzanır. Bunun şərq davamı Karpat dağlarına keçir. Cənub-şərq istiqamətində uzanan ikinci qolun davamı Balkan yarımadasının şimal qərbindəki Dinar dağlarını təşkil edir. 81

82 Cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanmış Retiy Alpları Bernina və Ortler massivlərinin şimalında, İsveçrə ilə Avstriyanın ərazisindədir. Bu dağ silsiləsi İnn, Adda və Adidce çaylarının dərələri tərəfindən bir neçə yerdə kəsilmişdir. Bu silsilənin şərqində mərkəzi hissəni təşkil edən Estal və Tsellertal Alpları yerləşmişdir. Bir növ paralel istiqamətində uzanmış Estal Alplarının ən hündür zirvələri 3714 m, Tsellertal Alplarının yüksək Tauren massivi isə 3798 m (Qros-Qlokner dağı) yüksəlir. Tsellertal Alplarının şimalında Klarn Alpları yerləşir. Onun şimal-şərqə davamını Lextal Alpları təşkil edir. bunlar şimalda Bavariya Alplarına qədər davam edir. Yüksək Taurendən şimalda Zaltsburq, onun şərqə davamında isə Avstriya Alpları və Vyana meşələri yerləşir. Ştiriya Alpları Alçaq Taurenin cənub-şərqindədir. Dolomit və Karni Alpları Bernina və Ortler massivlərinin şərq və nisbətən alçaq hissələridir. Yuliy Alpları Dinar dağları ilə Karni Alpları arasında keçid təşkil etməklə, ən yüksək hissəsi 2863 m ucalır. Şərqi Alplar cənubdan geniş sahəni tutan alçaq və orta dağlıq sahələrlə əhatələnmişdir. Bunlara Laqo-Macore və Qarda gölləri arasındakı Lombardiya Alpları və Venetsiya Alpları daxildir. Alp dağlarının şimal və şimal-qərbində yerləşən Yura dağları, İsveçrə və Bavariya yaylaları və eləcə də Apenninlə Alp dağları arasındakı Venetsiya-Po ovalığı Alpqabağı vilayətlərə aid edilir. Yura dağları cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanmış, orta yüksəkliyə malik olan sıra dağlardır. Ən yüksək zirvəsi Kre-de-la Nejin hündürlüyü 1723 m-dir. Əsasən üçüncü dövrün qırışıqlarından ibarət olan bu dağlar, yura dövrünün əhəngdaşları və mergellərindən əmələ gəlmişdir. Dağların şimal hissəsi yaylavari və alçaq olduğu halda, cənubu bir neçə antiklinal dağların və sinklinal çökəklərin növbələşdiyi sahədir. Dağlar əsasən əhəngdaşlarından ibarət olub, burada karst relyef formaları geniş yayılmışdır. İsveçrə və Bavariya yaylaları 82

83 Alpqabağı çökmə sahəsini əhatə edir. Əsasən neogenin molass çöküntüləri ilə dolmuş bu çökəklik Alp orogenezinin son mərhələlərində zəif qırışıqlara məruz qalmışdır. Molass çöküntülərinin üzəri çox yerdə Alp dağlarından gətirilmiş buzlaq çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Yaylaların hündürlüyü Dunay çayı sahillərindən ( m), Alp dağlarına doğru ( m) tədricən artır. Bavariya yaylasına nisbətən İsveçrə yaylası bir qədər hündürdür, buzlaqla əlaqədar göl çalaları geniş sahəni tutur. Alp dağlarının şimal ətəklərindən fərqli olaraq, onun cənub yamaclarında dağətəyi sahələr geniş yayılmışdır. Burada Alp dağları ilə Apennin dağları arasındakı çökəklikdə Venetsiya-Po ovalığı yerləşir. Kaynozoy erasının əvvəllərində Adriatik dənizinin körfəzi olmuş bu sahə, sonradan Alp və Apennin dağlarından gətirilən allüvi ilə tədricən doldurularaq, neogenin axırlarından quruya çevrilmişdir. Üçbucaq formasında olan bu ovalığın şərq hissəsi dəniz səviyyəsindən 100 m, qərb hissəsi isə m-ə qədər yüksəkliyə malikdir. Dağətəklərinə yaxın sahələrdə nisbətən iri qırıntı məhsullarının toplanmasından, uc morenləri və eləcə də zandr qumlarından ibarət olan xırda təpəliklər nəzəri daha çox cəlb edir. Po çayının məcrasında məhsuldar allüvial torpaqlar yayılmışdır. Ovalığın çox hissəsi Po çayı və onun qolları tərəfindən olduqca kəsilib parçalanmışdır. Düzənliyin Adriatik dənizi sahillərində bataqlıqlar və laqun gölləri geniş sahəni əhatə edir. Alp dağlarının çox yüksək olmasına baxmayaraq, onları aşıb keçmək o qədər də çətin deyildir. Alp dağlarında yerləşən Maddalena (1996 m), Pti-Monseni (2084 m), Böyük və Kiçik Sen-Bernar (2472 m), Simplon (2009 m), Sen-Qotard (2112 m), Brenner (1370 m) və b. aşırımlardan Fransa, İsveçrə, Almaniya Federativ Respublikası, Avstriya və s. dövlətləri İtaliya və Yuqoslaviya ilə birləşdirən dəmir və şosse yolları (çox yerdə tunellərdən) keçir. 83

84 Alp dağlarının geoloji quruluşu və tektonikası çox mürəkkəbdir. Dağların müasir relyefinin yaranmasında mezozoy və paleogen qırışıqları ilə yanaşı, neogen və dördüncü dövrün orogenik hərəkətləri və eləcə də dördüncü dövr buzlaşmasının böyük rolu olmuşdur. Alp dağlarının geoloji quruluşu üçün səciyyəvi cəhətlərdən biri burada uzununa yerləşmiş, bir-birindən kəskin fərqlənən dörd litoloji zonanın mövcud olmasıdır. Qədim kristallik və metomorflaşmış süxurlardan ibarət olan zona hər yerdə mərkəzi ox silsiləsini tutur. Bu zonanın relyefində buzlaq sirkləri vasitəsi ilə təcrid edilmiş dağ qolları, təknəvari və asılı dərələr nəzəri çox cəlb edir. Bundan cənubda əsasən mezozoyun əhəngdaşı, mergel və dolomitlərin geniş yayıldığı zona yerləşir. Aşınmaya davamlılığı cəhətindən kəskin fərqlənən süxurların yayıldığı bu zonada mürəkkəb relyef formaları müşahidə edilir. Alpqabağı vilayətlər və dağətəyi sahələr molass və fliş çöküntülərindən əmələ gəlmiş zonada yerləşmişdir. Əsasən yüksək dağlıq sahələrdən gətirilmiş qırıntı materiallarından ibarət olan bu zonalarda qumdaşı, konqlomeratlar və gilli şistlər çox yerdə üfüqi şəkildə yatmış və yaxud zəif qırışıqlara məruz qalmışdır. Litoloji xüsusiyyətinə görə seçilən bu zonaların simmetrik şəkildə bir-birini əvəz etməsi Şərqi Alplarda daha yaxşı müşahidə edilir. Qərbi Alpların daxili (İtaliyaya tərəf çevrilmiş) yamacları bu cəhətdən bir qədər fərqlidir. Burada kristallik və metamorfik süxurlardan ibarət olan zonanı birdənbirə Venetsiya-Po ovalığı əvəz edir. Alp dağlarının tektonik xüsusiyyətində şaryaj quruluşu mühüm yer tutur. Qərbi Avropada süxurların hərəkəti qərb və şimal-qərbə, Şərqi Alplarda isə şimala doğru olmuşdur. Alpqabağı vilayətlərdə şaryaj quruluşunu avtoxton qırışıq sistemi əvəz edir. Bu qırışıq sistemi Provans Alplarında, Yura dağlarında və s. xüsusilə nəzərə çarpır. Mülayim və subtropik qurşaqlar arasında yerləşməsi və eləcə də onun dağlıq relyefi Alp dağları iqliminə böyük təsir 84

85 göstərir. Alp dağları Qərbi Avropada Atlantik okeanından gələn hava kütlələrinin ən yaxşı kondensasiyaya uğradığı sahədir. Dağlarda yağıntının miqdarı istər hündürlükdən və istərsə də yamacların səmtindən çox asılıdır. Qərbi Alpların Fransa ərazisində yerləşən m hündürlüyündəki sahələrinə il ərzində mm yağıntı düşür. bu sahə üçün dumanlı, buludlu və yağışlı havalar səciyyəvidir. Dağların şimal ətəklərində yağıntının miqdarı 1000 mm olub, il ərzində bərabər paylanmışdır. Alp dağlarında ən az yağıntı alan sahələr dağarası dərə və çökəklərdir. Bu hissələrə ildə mm yağıntı düşür. Yağıntıların yüksəkliyə görə artması 2000 m hündürlüyədək müşahidə edilir. Bundan yüksək sahələrdə yağıntı və buludluluq azalır, günəş insolyasiyası isə artır. 0 -lik izoterm Alp dağlarının şimalında 2000 m hündürlükdən, Sahil və Kot Alplarında isə m hündürlükdən keçir. Dağların cənub yamacları, şimal yamaclarına nisbətən daha çox qızır. Bunun səbəbi cənub yamacların Aralıq dənizi sahəsindən gələn isti hava kütlələrinə qarşı çevrilməsi və bura günəş şüalarının perpendikulyar düşməsidir. Temperatura müvafiq olaraq Alp dağlarında qar xəttinin hündürlüyü də müxtəlifdir. Daha çox rütubətli və nisbətən soyuq şimal yamaclarda qar xətti 2500 m hündürlükdən, nisbətən isti və quru iqlimə malik olan cənub yamaclarda isə m hündürlükdən keçir. Alp dağlarının iqliminə xas olan cəhətlərdən biri də burada iqlim qurşaqlarının yerləşməsində şaquli zonallığın aydın müşahidə edilməsidir. Alp dağlarının iqlimində yerli küləklərin rolu böyükdür. Burada dağ-dərə və xüsusilə fyon küləkləri hakimdir. Fyonların sürəti şimal yamaclarda daha böyük olur. Adətən yaz və payızda müşahidə edilən bu küləklər, dağları aşaraq şimala hərəkət etdikcə daha çox qızır və şimal yamacların ətəklərində havanın temperaturunu birdən-birə artırır. 85

86 Böyük sürətlə hərəkət edən hava kütlələri bəzən binaları uçurur, qar uçqunları və havanın birdən-birə qızması nəticəsində böyük daşqınlar əmələ gətirir. Lakin buna baxmayaraq fyonların müsbət təsiri də çoxdur. Adətən fyonlar dağların şimal ətəklərində yayın girməsini, eləcə də kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişməsini sürətləndirir. Alp dağlarının cənub ətəklərində geniş sahəni tutan Venetsiya-Po ovalığının iqlimi başqa sahələrdən bir qədər fərqlidir. Burada yayı isti və qışı bir qədər yumşaq keçən iqlim hakimdir. Yanvar ayının orta temperaturu -2 ilə +2 arasında dəyişdiyi halda, iyulda havanın temperaturu yə çatır. Qış aylarında bəzən qərb dağətəyi sahələrə qar yağması müşahidə edilir. Qar örtüyünün qalınlığı burada 0,5 m-ə çatıb, 2-3 həftəyədək davam edir. Ovalıqda yağıntıların miqdarı mm olub, çox hissəsi yayda düşür. Alp dağları Orta Avropada müasir buzlaqların ən çox yayıldığı sahədir. Burada ümumi sahəsi 4100 kv. km olan 1200-dən çox buzlaq qeydə alınmışdır. Ayrı-ayrı dərə buzlaqlarının dilləri m hündürlüyə qədər enmişdir. Qərbi Alplarda buzlaqların tutduğu sahə (2689 kv. km) Şərqi Alplara (1450 kv. km) nisbətən daha çoxdur. Alp dağlarında ən böyük buzlaq İsveçrənin Bern Alplarındakı Aleç qletçeri (uzunluğu 27 km, sahəsi 115 kv. km-dir) və Monblan massivindəki Mer-de-qlas (uzunluğu 15 km) buzlağıdır. Bern və Pennin Alpları, Monblan massivi, Şərqi Alplarda isə Yüksək Tauren əsas buzlaq mərkəzləridir. Alp dağlarında çayların sulu, sürətli və hidroqrafik şəbəkənin sıx olmasına yağıntılardan başqa, ərazinin quruluşu a xeyli təsir göstərir. Çay şəbəkəsi Qara, Şimal, Adriatik və Tirren dənizləri hövzəsinə aiddir. Şərqi Alplarda əhəngdaşı süxurlarının geniş yayıldığı sahələrdə çay şəbəkəsi zəif inkişaf etmişdir. Çaylarda meyillilik yüksəkliyə görə çox artdığından, axım əmsalı 70-90% arasında dəyişilir. Daimi qar və buzlaqlardan mənbəyini alan çaylar daha böyük axım əmsalına 86

87 malikdirlər. Məsələn İnn çayının yuxarı axarında axım əmsalı 80%, Adda çayında 90%, Rona çayının Cenevrə gölünə qədər olan hissəsində 80%-dir. Alpın orta və aşağı yamaclarında axan çayların axım əmsalı 60%-dən çoxdur. Yağıntıların paylanmasından asılı olaraq, çayların su rejimi də müxtəlifdir. Mənbəyini daimi qar və buzlaqlardan alan çaylarda yüksək səviyyə və daşqınlar yayda, Aralıq dənizi iqliminin təsiri altında olan cənub və cənub-qərb yamaclardan başlanan çaylarda isə yaz və payızda müşahidə edilir. Tipik Alp və Aralıq dənizi rejiminə malik olan çaylardan başqa, qarışıq rejimə malik olan çaylar da vardır. Bu qrupa öz başlanğıcını mərkəzi ox silsiləsindən götürən və cənuba doğru axan Po çayının sol qolları daxildir. Alp çaylarının hidroenerji ehtiyatları böyükdür. Çayların su rejiminin tənzim edilməsində göllər əsas rol oynayır. Göl çalaları əmələ gəlməsinə görə tektonik və buzlaq mənşəlidir. Böyük göl çalaları əsasən iki zonada qruplaşmışdır. Birinci zonaya İsveçrə Alplarındakı göl çalaları daxildir. Buraya Cenevrə (sahəsi 581 kv. km, ən dərin yeri 375 m), Boden (sahəsi 538 kv. km, ən dərin yeri 395 m), Sürix, Nevşatel, Firvaldştet və s. göllər aiddir. İtaliya Alplarında yerləşən Komo (dərinliyi 410 m), Qarda (sahəsi 370 kv. km, ən dərin yeri 346 m), Laqo-Macore və s. göllər ikinci zonaya daxildir. Qərbi Avropa ərazisində hündürlükdən asılı olaraq dəyişilən bitki örtüyünün şaquli zonallığı Alp dağlarında daha yaxşı inkişaf etmişdir. Hündürlükdən asılı olaraq Alp dağlarında bir neçə landşaft qurşağını ayırmaq olar. Birinci landşaft qurşağı hündürlüyü m-dək olan dağətəyi və alçaq dağlıq sahəni əhatə edir. Burada təbii bitki örtüyü insan fəaliyyəti ilə çox dəyişdirilmişdir. Bitki örtüyü içərisində mədəni və texniki bitkilərin tutduğu sahə daha genişdir. Bu qurşağın Sahil, Kot, Qray Alpları hissəsində və eləcə də Venetsiya-Po ovalığına qonşu olan Lombardiya və Venetsiya Alplarında Aralıq dənizi tipli, quraqlığa davamlı, həmişəyaşıl 87

88 kolluqlar (makvis, qarriqa və s.), üzüm və zeytun plantasiyaları geniş yayılmışdır. Meşə bitkilərindən burada ən çox yayılanı şabalıq və hələb şamıdır. Qərbi Alpların şimal yamaclarında meşə örtüyü içərisində fısdıq, palıq və iynəyarpaqlı ağacların üstünlüyü hiss edilir. Şərqi Alplarda Orta Dunay ovalığına yaxın olan dağətəyi və alçaq dağlıq sahələrdə iqlimin soyuması və kontinentallaşması ilə əlaqədar olaraq, meşə örtüyündə küknar, şam və soyuğa davamlı palıq ağacları geniş yer tutur. Dağətəyi və alçaq dağlıq sahənin landşaft qurşağında, öz təbiəti ilə daha çox seçilən sahə Fransanın Liquriya dənizi sahilləridir. Bu ərazidə demək olar ki, təbii bitki örtüyü tamamilə dəyişdirilmişdir. Dekorativ bitkilərlə zəngin olan bağ və parklar Lazur sahil də daha geniş sahəni tutmuşdur. İkinci landşaft qurşağı hündürlüyü təxminən 1800 m-ə qədər olan sahələri əhatə edir. Mülayim-rütubətli və mülayimsoyuq iqlimin hakim olduğu bu qurşaqda, havanın temperaturu iyulda 10-15, yanvarda isə dir. Qışı 4-7 ay çəkməklə, qar örtüyünün qalınlığı sm-dən çoxdur. Yayı sərin, rütubətli və dumanlı olub, meşə bitkilərinin geniş yayılması üçün əlverişlidir. Ərazinin 50-60%-i meşələrlə örtülüdür. Bu qurşağın aşağısında palıd və fısdıq meşələri çox yayıldığı halda, yuxarı hissədə onları küknar və şam ağaclarından ibarət qarışıq və iynəyarpaqlı meşələr əvəz edir. Subalp çəmənləri və meşə talalarından ibarət olan, üçüncü landşaft qurşağının yuxarı sərhədi 2300 m hündürlükdən keçir. Bu qurşağın aşağı nisbətən daha çox rütubətli hissələrində alçaqboylu ardıc və şam kolluqları geniş sahəni əhatə edir. Ştiriya Alplarında meşələrin yuxarı sərhədi m, mərkəzi Alplarda isə m hündürlükdən keçir. Subalp çəmənliklərindən ibarət olan landşaft qurşağının qışı uzun (6-8 ay), şaxtalı, yayı isə qısa və sərin keçir. Yanvar ayında havanın temperaturu -8,-12 -dir. İyulda temperatur +4 ilə +10 arasında dəyişilib, ot bitkilərinin yayılması üçün əlverişlidir. 88

89 Təbii bitki örtüyü içərisində subalp çəmənlikləri geniş sahəni tutur və bunlardan əsasən yay otlaqları kimi istifadə edilir. Alp çəmənliklərindən ibarət olan dördüncü landşaft qurşağının yuxarı sərhədi m hündürlükdən keçir. Alp dağlarında daimi qar xəttinin keçdiyi hündürlük Alp çəmənlikləri qurşağının yuxarı sərhədi hesab olunur ki, bu da dağların mövqeyindən, yamacın səmtindən və yağıntıların miqdarından asılı olaraq 2600 m-lə 3200 m arasında dəyişilir. Bu qurşağın iqlimi daha sərt və qurudur. Ərazinin çox hissəsi bitki örtüyündən məhrum olan çınqıl və daş yığınlarından ibarətdir. Nisbətən rütubətli və bir qədər küləklərdən yaxşı qorunan sahələrdə alçaqboylu ot bitkilərindən ibarət olan çəmənliklərə - alp xalılarına rast gəlmək olur. Nival qurşaq Alp dağlarında qar xəttindən yuxarıda yerləşən daimi qar və buz sahələrini əhatə edir. Bura bitki və heyvanlar aləmindən məhrum olan yeganə landşaft qurşağıdır. Alp dağlarını və Alp ətrafı vilayəti morfoloji xüsusiyyəti və iqliminə görə fərqlənən bir neçə fiziki-coğrafi vilayətə ayırmaq olar. Bunlara: 1) Fransa Alpları; 2) İsveçrə Alpları; 3) İtaliya Alpları; 4) Avstriya Alpları; 5) Yura dağları; 6) İsveçrə yaylası; 7) Bavariya yaylası; 8) Venetsiya-Po ovalığı və nəhayət 9) Avstriya Alplarının şərq ön dağ hissəsi daxildir. KARPAT DAĞLARI. Karpat dağları Alp dağlarının şərqə davamı hesab edilir. Bu dağlar Dunayın sol sahilində yerləşən Kiçik Karpatlarla başlayaraq, Şərqi Serbiya dağlarına qədər, oraq formasında, təxminən 1300 km məsafədə uzanır. Şərqi Avropa platforması ilə Pannon qurusunun arasında yerləşməsi Karpat dağları zonasında tektonik hərəkətlərin Alp dağlarına nisbətən bir qədər başqa formada baş verməsi ilə nəticələnmişdir. Karpat dağlarında qırışıq əmələgəlmə hadisəsi Alp dağlarına nisbətən bir qədər tez, yəni hələ mezozoy erasının ikinci yarısından başlamışdır. Bu sahədə qüvvətli qırışıqlı tektonik hərəkətlər 89

90 paleogenin əvvəllərində başa çatmışdır. Neogen və dördüncü dövrdə orogenik hərəkətlər və qalxma amplitudu Karpat dağlarında Alplara nisbətən zəif getmişdir. Paleogen dövründə baş vermiş tektonik qalxmalar qonşu ərazilərdə çökmə hadisəsi ilə müşayiət olunmuşdur. Pannon qurusunun çökməsi ilə əlaqədar olaraq, Karpat dağlarının daxili hissələrində yaranmış tektonik çatlar boyunca geniş sahədə vulkan püskürmələri baş vermişdir. Vulkan püskürmələri ilə əlaqədar olan intruziv və effuziv süxurlar hazırda Qərbi Karpatların cənub yamaclarında və Transilvaniya yaylasında geniş yayılmışdır. Dağlar paleogenin axırına qədər xeyli aşınmış və neogendə ümumi qalxmaya məruz qalmışdır. Bu qalxmanın ümumi amplitudu m-ə, bəzi yerlərdə isə 2000 m-ə çatır. Karpat dağlarında dördüncü dövr buzlaşması Alplara nisbətən çox zəif inkişaf etməklə, yerli xüsusiyyət daşımışdır. Hazırda Karpat dağlarında buzlaqlar yoxdur. Qədim buzlaşma ilə əlaqədar olan relyef formalarına onun ən yüksək hissələri olan yüksək Tatra və Transilvaniya Alplarında rast gəlinir. Alp dağlarından fərqli olaraq, Karpat dağlarında kristallik və metomorflaşmış süxurlardan əmələ gəlmiş mərkəzi ox silsiləsi bir-birindən dərin çay dərələri vasitəsi ilə təcrid edilmiş adalar şəklindədir. Buna müvafiq olaraq mezozoy erasının əhəngdaşlarından ibarət olan zona bir neçə yerdə kəsilmişdir. Dağların yüksək hissələrindən yuyulub gətirilmiş və fliş çöküntülərindən ibarət olan zona Alp dağlarında olduğu kimi Karpatları da fasiləsiz olaraq kənardan hər yerdə haşiyələyir. Relyefin xüsusiyyətinə görə Karpat dağlarını üç rayona: Qərbi Karpatlar, Şərqi Karpatlar və Cənubi Karpatlara (Transilvaniya Alpları) ayırırlar. Vyana çökməsi rayonunda Kiçik Karpat dağından başlayan Qərbi Karpatlar, şərqdə Poprad çayının dərəsinə qədər təxminən 380 km məsafədə, əvvəlcə cənub-qərb şimal-şərq, sonra isə şərq istiqamətində uzanmışdır. Karpat dağlarının ən yüksək zirvəsi Qerlaxovka dağı (2663 m) burada yerləşir. Kristallik süxurlardan ibarət 90

91 olan Kiçik Karpatlar Dunay çayının sol sahilində yerləşmişdir. Burada dağların yüksək nöqtəsi 754 m-dir. Şərqə doğru dağlar enliləşir. Vaq çayından şərqdə Kiçik Karpatları kristallik süxurlardan ibarət olan Ağ Karpatlar əvəz edir. Ağ Karpatlardan şərqdə Qərbi Karpatların kristallik süxurlardan və mezozoyun əhəngdaşlarından əmələ gəlmiş ən enli mərkəz hissəsi yerləşir. Bu hissədə bir-birindən dərin tektonik dərələrlə ayrılan bir sıra müstəqil dağ sıralarına rast gəlinir. Bunlara mərkəzi ox silsilənin cənubunda yerləşən Yüksək və Alçaq Tatra, Kiçik və Böyük Fatra dağları daxildir. Adları çəkilən dağ sıralarından cənubda yerləşən Slovakiya Filiz dağları və Matra, orta hündürlüyə malik, çox aşınmış əhəngdaşları ilə yanaşı, vulkan süxurlarının geniş yayıldığı, dağ sıralarıdır. Əhəngdaşlarından ibarət olan Böyük və Ağtelek massivində karst hadisəsi ilə əlaqədar relyef formaları geniş intişar tapmışdır (şəkil 12). Əsasən kristallik süxurlardan ibarət olan, Yüksək Tatra dağları Çexoslovakiya ilə Polşanın sərhədində yerləşmişdir. Karpat dağlarının ən yüksək zirvəsi Qerlaxovka dağı (2663 m) Yüksək Tatra massivindədir (şəkil 13). Qərbi Karpatlarda mərkəzi ox silsilənin şimal yamacında fliş çöküntülərindən ibarət olan Qərbi Beskidlər yerləşir. Qərbi Beskidlərin orta hündürlüyü m olub, ən yüksək zirvə Babya-Qora dağıdır (1725 m). Qərbi Karpatların ən əlverişli aşırımları (Yablunkov, 551 m) Qərbi Beskid dağlarında yerləşir. Şərqə doğru Qərbi Karpatlar alçalır və çox ensizləşir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanmış olan Şərqi Karpatlar Poprad çayı ilə Praxova çayları arasındakı sahəni tutur. Kristallik süxurlardan əmələ gəlmiş mərkəzi ox silsiləsi Şərqi Karpatlarda o qədər də aydın seçilmir. Dağların daxili (qərb) yamaclarında fliş və vulkan çöküntülərindən ibarət olan dağ sıraları geniş sahəni tutur. Şərqi Karpatların nisbətən ensiz və alçaq hissəsinə meşəli və ya Ukrayna Karpatları da deyilir. Burada dağların şimal-şərq yamacında Qərbi Beskidlərə paralel uzanmış və fliş çöküntülərindən əmələ gəlmiş Şərqi Beskidlər 91

92 yerləşir. Ukrayna Karpatlarının cənub-qərb yamacları Tissa çayının qolları tərəfindən parçalanmış, bir sıra sönmüş vulkan massivlərindən ibarətdir. Bunlara Viqorlat, Qolika və s. massivləri daxildir. Şərqi Karpatların cənub hissəsi Rumıniya Karpatları adlanır. Rumıniya Karpatlarının şərq yamaclarında Şərqi Beskidlərin cənuba davamı olan Moldaviya Karpatları yerləşir. Əsasən fliş çöküntülərindən təşkil olunmuş və m-ə qədər yüksələn Moldaviya Karpatları, şərqdə m hündürlüyündəki Moldaviya yaylası ilə əvəz olunur. Rumıniya Karpatlarının qərb yamacları kristallik və vulkanik süxurlardan əmələ gəlmiş, m-ə qədər yüksələn ayrı-ayrı (Rodna, Keliman, Qutin, Xarqita və s.) dağ sıralarından ibarətdir. Bu dağ sıraları Mureş, Bıstrisa, Olt və s. çayların dərələri tərəfindən çox kəsilib parçalanmışdır. Karpat dağlarının 46 şimal en dairəsindən cənubda qalan hissəsi Cənubi Karpatlar və ya Transilvaniya Alpları adlanır. Kristallik süxurlardan əmələ gəlmiş bu hissədə, Karpat dağlarının hündürlüyü yenidən artır və burada geniş sahə tutan peneplen səthləri vardır. Dımbovisa ilə Olt çayları arasındakı Faraqaş dağlarının Neqoyu zirvəsi (2544 m) Karpat dağlarında Qerlaxovkadan sonra hündürlüyünə görə ikinci yeri tutur. Sebeş (2245 m), Parınqulay (2529 m) və Retzad (2511 m) dağları Cənubi Karpatların ən yüksək hissələri olub, buzlaq relyef formalarının geniş yayılması ilə səciyyələnir. Şərqi və Cənubi Karpatların üçbucağa oxşar əyrisi arasındakı çökəklikdə geniş sahəni Transilvaniya yaylası tutur. Üçüncü dövrün qum və gillicələrindən əmələ gəlmiş bu yaylanın relyefi çay dərələri tərəfindən kəskin parçalanmış alçaq təpələrdən ibarətdir. Yaylanı qərb tərəfdən 1500 m-ə qədər yüksələn Bixor və Metalliçi dağ sıraları haşiyələmişdir. Karpat dağları Qərbi Avropanın şərqə tərəf daha çox irəliyə çıxmış fızıki coğrafi sahəsi olduğundan, buranın iqlimində kontinentallıq əlamətləri aydın nəzərə çarpır. 92

93 Qərbdən gələn mülayim və rütubətli hava kütlələri öz yağıntılarının çoxunu Alp dağlarına verdiyi üçün Karpat dağlarına gəlib çatana qədər çox dəyişikləri uğrayır. Şərqi Avropa düzənliyində yaranan mülayim kontinental hava kütlələri isə heç bir maneəyə rast gəlmədən Karpat dağlarına gəlib çatır. Lakin Karpat dağlarının hündür olması onun qonşu sahələrə nisbətən daha çox yağıntı almasına şərait yaradır. Burada ayrı-ayrı dağ silsilələrinə il ərzində mm yağıntı düşür. Ümumiyyətlə yağıntının paylanmasında yamacların səmti və ərazinin relyef xüsusiyyəti böyük rol oynayır. Karpat dağlarında yağıntının şimaldan cənuba və qərbdən şərqə azalması qyd edilir. Nisbətən şimalda yerləşən Qərbi Karpatlara il ərzində mm, Şərqi və Cənubi Karpatlara isə mm yağıntı düşür. Dağətəkləri və çökəkliklərdə yağıntının miqdarı daha az olub, mm-ə qədərdir. Hər tərəfdən dağ sıraları ilə əhatələnmiş Transilvaniya yaylası, Karpat dağlarında ən az yağıntı alan sahədir. Burada yağıntının illik miqdarı mm-dən çox deyildir. Yağıntılar adətən yay aylarında düşür. Qışı soyuq və şaxtalı keçir. Yanvar ayının temperaturu dağ ətəklərində -3, dağların yuxarı hissəsində isə olub, qar örtüyünün davamlılığı 4-7 aydır. Yay ayları dağ ətəklərində isti (19-22 ), yüksək sahələrdə isə sərin (4-6 ) keçir. Ümumiyyətlə, Karpat dağlarında eyni yüksəklikdə yerləşən sahələrdə qış və yay aylarının temperaturu Alp dağlarına nisbətən xeyli alçaqdır. Çay şəbəkəsinin sıxlığı və sululuğuna görə Karpat dağları Alp dağlarından geridə qalır. Çaylarda yüksək səviyyə aprelmay aylarında, qarların əriməsi zamanı müşahidə edilir. Alçaq səviyyə qış və yay ayları üçün səciyyəvidir. Payızda yağıntıların artması ilə çaylarda ikinci dəfə yüksək səviyyə olur. Çayları Qara və Baltik dənizi hövzələrinə aiddir. Ən əsas çayları Tissa, Seret, Oltes, Vaq, Qron və yuxarı axarlarında 93

94 Visla və Oderdir. Karpat dağlarının gölləri adətən kiçik olub, buzlaq mənşəlidir. Podzol və boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır. Qarışıq meşələr zonasında dağ podzol torpaqlarına, enliyarpaqlı meşələr zonasında isə boz meşə torpaqlarına rast gəlinir. Dağarası çökəkliklər tünd qara rəngli çox məhsuldar torpaqların yayılması ilə səciyyələnir. Karpat dağları Qərbi Avropada meşələrin geniş yayıldığı sahələrdən biridir. Alp dağlarında olduğu kimi, burada da bitki örtüyü şaquli zonallığa uyğun inkişaf etmişdir. Lakin burada ayrı-ayrı qurşaqların yüksəkliyi Alp dağlarından fərqlidir. Hündürlükdən asılı olaraq Karpat dağlarında bir neçə landşaft qurşağı ayrılır. Birinci landşaft qurşağı m, bəzən 800 m hündürlüyündə olan dağətəyi sahələri əhatə edir. Bu qurşaq Alp dağlarının ətəklərindəki mədəni landşaft qurşağına uyğun gəlir. Burada üzümlüklər, meyvə bağları və taxıl zəmiləri diqqəti daha çox cəlb edir. Meşə ağacları içərisində fısdıq, palıd, qoz və şabalıd üstünlük təşkil edir. İkinci landşaft qurşağı Karpatların şimalında m, cənubunda isə m hündürlükdə olan sahələri tutur. Bu tipik dağ meşələri qurşağı hesab olunur və iki yarımzonaya: fıstıq və vələs meşələrindən ibarət olan aşağı, qarışıq meşələrin üstünlük təşkil etdiyi yuxarı yarımzonalara bölünür. Küknar və şam meşələrinə Karpat dağlarında təxminən m yüksəklikdən başlayaraq, ikinci landşaft qurşağının yuxarı sərhədinə qədər (1800 m) rast gəlinir. Dağ meşələri qurşağını 2200 m hündürlükdə olan sahələri əhatə edən subalp çəmənlikləri qurşağı əvəz edir. Bu qurşağın bəzi yerlərində çəmənliklərlə yanaşı alçaqboylu dağ şamı meşələrindən ibarət kolluqlar və rododendron inkişaf etmişdir. Yüksək Tatrada bu növ kolluqlara 2000 m-ə qədər yüksəklikdə rast gəlmək olar. Ümumiyyətlə, subalp çəmənləri landşaft qurşağı, mal-qaranın yay otlağı olub, daha böyük əhəmiyyətə malikdir. Karpat dağlarında Alp çəmənliklərindən ibarət, 94

95 dördüncü landşaft qurşağı, 2200 m-dən yüksək hissələri əhatə etməklə, az sahəni tutur. Adətən çoxillik ot bitkilərinin geniş yayıldığı bu landşaft qurşağına, Transilvaniya Alplarında və yüksək Tatrada rast gəlmək olar. Karpat dağlarının relyef və iqlim xüsusiyyətini nəzərə alaraq, burada aşağıdakı vilayətləri ayırmaq olar: 1) Slovakiya- Polşa və Şimal-Qərbi Karpatlar; 2) Ukrayna və ya Meşəli Karpatlar; 3) Rumıniya və ya Cənub-Şərqi Karpatlar; 4) Cənubi Karpatlar və ya Transilvaniya Alpları; 5) Transilvaniya yaylası; 6) Qərbi Rumıniya və ya Bixor və Metalliçi dağları. DUNAYBOYU OVALIQLAR Alp dağlarının şərqində yerləşən Vyana çökəkliyindən Qara dəniz sahilinə qədər, təxminən 1100 km məsafədə Dunayboyu ovalıqları uzanmışdır. Bunlar morfostruktur xüsusiyyətinə görə iki böyük ovalığa: Orta və Aşağı Dunay ovalıqlarına ayrılır. Əmələ gəlməsi və geoloji inkişaf tarixinə görə hər iki ovalığın ümumi oxşar cəhətləri vardır. Üçüncü dövrün əvvəllərinə qədər Ortadunay yaxud Macar ovalığının yerində qədim hertsin massivi olan Pannon qurusu yerləşirdi. Neogenin əvvəllərinə başlayan tektonik hərəkətlər Pannon qurusunun tədricən çökməsi ilə nəticələnmişdir. Ortadunay ovalığında sarmat dövrünün çöküntüləri və pont yaylaları 800 m dərinlikdə yatır və onun üzərini qalınlığı 120 m-ə çatan dördüncü dövrün allüvial çöküntüləri örtür. Üçüncü dövrdə Ortadunay ovalığı sahəsində qapalı dəniz hövzəsi olmuşdur. Dördüncü dövrün əvvəllərində ovalığın kənarlarında yerləşən dağlardan yuyulub gətirilmiş məhsullar hesabına dəniz suları tədricən çəkilmiş və nəhayət ərazi quruya çevrilmişdir. Orta Dunay ovalığında Dunayın sol sahil hissəsi çökmüş, sağ sahildə yerləşən sahələrdə isə qədim hertsin massivləri m-ə qədər qalxmış və qayma şəklində yüksəkliklər əmələ gəlmişdir. Aşağı Dunay ovalığı da təxminən Orta Dunay ovalığına yaxın inkişaf dövrü keçirmişdir. Ovalığın mərkəzi 95

96 hissəsində sarmat dövrünün çöküntüləri m dərinlikdə yatır. Kənar sahələrdə isə onlara dəniz səviyyəsindən m hündürlükdə yerləşən sahələrdə rast gəlinir. Bu xüsusiyyət üçüncü dövrün axırlarından ovalığın mərkəz hissəsində çökmənin, şimal kənarında isə qalxmanın baş verdiyini sübut edir. Aşağı Dunay ovalığının cənub-şərq kənarında yerləşən Dobruca massivi qədim hertsin qırışıqlarının qalığıdır. Dunayboyu ovalıqlar içərisində sahəsinə görə geniş yeri Orta Dunay və ya Macar ovalığı tutur. O, Vyana çökəkliyindən Dəmir Darvazaya qədər şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru təxminən 600 km məsafədə uzanaraq ən geniş sahədə eni 450 km-ə çatır. Dunay çayı bu ovalığı iki hissəyə bölür. Dunay çayından şərqdə yerləşən hissə, Böyük Macar ovalığı və ya Alfyeld adlanır. Ovalığın dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 120 m-dən çox deyildir. Əsasən allüvial çöküntülərlə, bəzi sahələrdə isə lyoss və lyossvarı gillicələrlə örtülmüşdür. Tissa çayı və onun qolları ovalığı çox parçalamışdır. Şimal-qərb istiqamətində uzanmış və çox da hündür olmayan qum tirələri əsas suayırıcıları hesab olunur. Böyük Macar ovalığının şimalqərbində, Morava və Qron çayları arasında, Kiçik Macar düzənliyi və ya Kişalfeld yerləşmişdir. Bu ərazi Dunay çayının Bratislava çökməsini doldurmuş qədim gətirmə konusundan ibarət sahəsidir. Orta Dunay ovalığının Dunay çayından qərbdə yerləşən hissəsinə Dunantule deyilir. Böyük Macar ovalığından fərqli olaraq, Dunantuledə qədim Pannon qurusunun bəzi sahələrinin qalxması baş vermişdir. Ərazinin hazırkı relyefində ayrı-ayrı tirələrdən ibarət dağ massivləri nəzəri daha çox cəlb edir. Burada ən böyük dağ massivi Bakon dağlarıdır. Dağların cənub yamacında, 80 km uzunluğundakı tektonik çökmədə Balaton gölü yerləşir (sahəsi 614 km, dərinliyi 11 m-dir). Balaton gölünün cənubunda Piliş, Meçek (685 m) və Villiali (440 m) dağları vardır. Adları çəkilən dağ massivlərində karst formaları geniş yayılmışdır. 96

97 Aşağı Dunay və yaxud Valaxiya ovalığı Transilvaniya Alpları ilə Stara-Planina (Balkan) dağları arasında yerləşir. Dəmir Darvazadan Qara dəniz sahilinə qədər, uzunluğu təxminən 500 km, eni isə km arasında dəyişilir. Ovalıq, cənubda Dunay çayının enli yatağı (Balta) ilə əhatələnir. Bura ovalığın dəniz səviyyəsindən 100 m hündürlükdə yerləşən hissəsidir. Dunay çay dərəsi bu hissədə km enində olub, axmaz göllərin, bataqlıq sahələrin və onları bir-birindən ayıran sahil boyu tirələrin geniş yaılması ilə səciyyələnir. Şimala doğru ovalığın hündürlüyü tədricən artır. Karpatın ətəklərində konqlomeratlardan və başqa iri qırıntılı materiallardan əmələ gəlmiş alçaq tirələr yayılmışdır. Ovalığın bu hissəsi Jiu, Olt, Vedya, Arceş çayları və onların bir çox kiçik qolları tərəfindən çox kəsilib parçalanmasıdır. Valaxiya ovalığını Qara dəniz sahilindən Dobruca massivi ayırır. Bu yüksəklik qədim hertsin massivinin qalığı olub, səthi əhəngdaşlarından və bəzi sahələrdə lyoss çöküntülərindən yaranmışdır. Bəzi tirələrin hündürlüyü 400 m-ə çatır. Karst relyef formalarının geniş yayılması ilə əlaqədar olaraq səth axarı zəif inkişaf etmişdir. Dunayboyu ovalıqların iqlimi qonşu dağlıq sahələrdən daha çox kontinentallığı ilə fərqlənir. Qış demək olar ki, mülayim keçir. Yanvar ayının temperaturu 0 ilə -2 arasında dəyişilir. Bəzən soyuq Arktika hava kütlələri daxil olduqda, havanın temperaturu -20 -dən aşağı düşə bilir. Yay ayları isti və bəzi yerlərdə quraq keçir. İyul ayının temperaturu arasında dəyişilir. Bəzən cənubdan tropik hava kütlələri daxil olduqda, havanın temperaturu +40 -yə qədər qalxır. Macar ovalığından fərqli olaraq, Valaxiya ovalığında yayın axırları bəzən quraq keçir. Orta Dunay ovalığının Alfyeld hissəsində illik yağıntının miqdarı mm, Dunantuledə isə mm-dir. Aşağı Dunay ovalığında yağıntıların miqdarı bir qədər azdır qərbdə mm, Dobruca və onun ərtaflarında mm-dir. Ovalıqların əsas çayları Dunay və onun onlarca 97

98 iri qolları, gəmiçilik, suvarma və hidroenerji əhəmiyyətinə malikdir. Dunay, Tissa, Seret və s. çayların üzərində böyük su elektrik stansiyaları qurulmuşdur. Dunayboyu ovalıqları keçmişdə meşə-çöl və çöl landşaftına malik idi. Hazırda demək olar ki, ovalığın bitki və torpaq örtüyünün 90%-i insanların fəaliyyəti ilə dəyişdirilmiş və onun çox hissəsi mədəni bitkilərin əkin sahəsinə çevrilmişdir. Əsasən qara, şabalıdı, dağətəyi sahələrdə bozmeşə və Dunay çayı sahillərinin bəzi yerlərində isə bataqlıq torpaqları geniş yayılmışdır. Keçmişdə böyük sahəni tutan enliyarpaqlı meşələrə hazırda Dunay çayı sahillərindən başqa, Dunantuledə və Valaxiya ovalığının Karpat dağları ətəklərinə yaxın hissələrində rast gəlinir. Enliyarpaqlı meşələr içərisində geniş yeri palıd, fıstıq (Dunantuledə), qovaq, söyüd və ağcaqovaq ağacları tutur. Dunay çayının sahillərində bu meşələrdən başqa, qamış cəngəllikləri də geniş yayılmışdır. Dunayboyu ovalıqları morfostruktur və landşaft xüsusiyyətinə görə aşağıdakı vilayətlərə ayırmaq olar: 1) Böyük Macar ovalığı və ya Alfyeld; 2) Kiçik Macar düzənliyi və ya Kişalfyeld; 3) Dunay çayının qərb sahili və ya Dunantule; 4) Valaxiya ovalığının qərbi, (nisbətən yüksək hissəsi) və ya Olteniya; 5) Valaxiya ovalığının şərqi (nisbətən alçaq hissəsi) və ya Molteniya; 6) Karpat dağlarının ətəkləri və ya təpəlik Valaxiya; 7) Dobruca və 8) Dunay çayı deltası. Bu vilayətlərin hər biri özünəməxsus yerli təbii landşafta malikdir. CƏNUBĠ AVROPA Cənubi Avropaya Pireney, Apennin, Balkan yarımadaları və bunların sahillərində yerləşən adalar daxildir. Alp geosinklinalı sahəsində yerləşən bu təbii coğrafi sahə, morfostruktur xüsusiyyəti, iqlimi, torpaq və bitkisinə görə Qərbi Avropanın fiziki-coğrafi sahələrindən kəskin surətdə fərqlənir. Cənubi Avropada çox aşınmış və orta hündürlüyə 98

99 malik olan qayma və faylı dağlar və yaylalarla yanaşı, Alp orogeninə aid edilən hündür dağlar və dağarası çökəkliklər də geniş yayılmışdır. Cənubi Avropada müasir vulkanizm və seysmik hərəkətlər tez-tez müşahidə edilir. Cənubi Avropa üçün qışı mülayim və rütubətli, yayı isti və quru keçən subtropik iqlim səciyyəvidir. Aralıq dənizinin subtropik iqlimi adı ilə məşhur olan bu iqlim növünə müvafiq olaraq bitki örtüyü yaranmışdır. Orta Avropadan fərqli olaraq, Cənubi Avopada həmişəyaşıl enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələr, kolluqlar, hündür (makvis) və alçaqboylu (friqana) cəngəlliklər geniş yayılmışdır. Ərazidə iqlimin qərbdən şərqə eləcə də cənubdan şimala doğru dəyişilməsi ilə əlaqədar olaraq, bitki örtüyünün müxtəlifliyi aydın nəzərə çarpır. Cənubi Avropada üç fiziki-coğrafi sahə ayrılır. Bunlara sahil adaları ilə birlikdə Balkan, Apennin və Pireney yarımadaları daxildir. BALKAN YARIMADASI Balkan yarımadasının sahəsi km 2 -dir. Yarımadanın şimal sərhədi Dunay və Sava çaylarının dərələri boyunca, Qara dənizdən Adriatik dənizinin sahillərinə qədər, təxminən 1200 km uzanmışdır. İstriya, Peloponnes, Xalkidon yarımadaları, Dalmasiya, İonik, Kiklad, Evbeya, Krit və bir sıra kiçik adalar Balkan yarımadasına aid edilir. Yarımadanın səthi əsasən dağlıqdır. Türk dilində Balkan dağ deməkdir. Mənşəyinə görə yarımadada yerləşən dağları iki qrupa: hertsin və alp qırışıqlarına aid etmək olar. Sahil xəttinin formalaşması və müasir relyefin yaranmasında yaxın geoloji keçmişdə baş vermiş tektonik hərəkətlərin böyük rolu olmuşdur. Balkan yarımadası neogenin sonu və antropogenin əvvəllərinə qədər indiki Egey dənizinin yerində mövcud olmuş, Egeida qurusu vasitəsi ilə Kiçik Asiya yarımadasına bitişik olmuşdur. Neogenin sonunda başlamış şaquli hərəkətlər Egeida qurusunun çökməsi, Dardanel və 99

100 Bosfor boğazlarının yaranması və beləliklə yarımadanın Kiçik Asiyadan ayrılması ilə nəticələnmişdir. Hazırda Egey dənizində yerləşən bütün ada qrupları keçmiş Egeida qurusunun qalıqları hesab olunur. Tektonik hərəkətlər yarımadanın daxili hissələrində də baş vermişdir. Burada hertsin qırışıqlığına aid edilən və yarımadanın mərkəzi hissəsində yerləşən ayrı-ayrı dağ massivləri təkrar tektonik hərəkətlərə məruz qaldığı üçün bir növ cavanlaşmış, nisbi hündürlükləri artmaqla yanaşı, daha çox qayma və faylı dağlara çevrilmişdir. Yarımadanın qərb sahillərində və eləcə də şimal-şərqində yerləşən (Stara- Planina) dağ sıraları mənşəyinə görə mərkəzi massivlərdən bir qədər fərqlənir. Yaşına görə mərkəzi massivlərdən cavan olan bu dağ sıraları Alp qırışıqlığına aiddir. Demək olar ki, Balkan yarımadasında tektonik hərəkətlər indi də davam etməkdədir. Arabir tektonik qırılmalar üzrə güclü hərəkətlər baş verir. Yuqoslaviyanın Skopye şəhərində 1963-cü ildə baş vermiş güclü zəlzələ bunu bir daha sübut edir. Balkan yarımadasında dəmir, mis, alüminium, polimetal filizləri, daş və boz kömür yataqları, neft (Albaniyada) və s. faydalı qazıntı yataqları vardır. Relyefinə görə Balkan yarımadası üç hissəyə bölünür. 1. Qərbdə Alp qırışıqlığı dağları, 2. Mərkəzi yaylalar, qayma dağlar və dağarası çökəklər, 3. Qırışıqlı-qayma Stara-Planina dağları. Yarımadanı qərbdən əhatə edən dağ sıralarının əsas istiqaməti şimal-qərbdən cənub-şərqədir. Bu dağ sıraları şimalqərbdə, İstriya yarımadasından başlamaqla cənuba Krit adasına, buradan isə Egey dənizinin cənubunda yerləşən adalar və sualtı yüksəkliklər vasitəsi ilə Kiçik Asiya yarımadasındakı Tavr silsiləsinə keçir. Buraya Dinar, Şimali Albaniya Alpları, Pind, Epir və Krit dağ silsilələri daxildir. Bütün adları çəkilən silsilələr üçün səciyyəvi olan ümumi cəhət, burada süxurların qərb və cənub-qərb istiqamətində hərəkət etməsi, horst formalı yüksəkliklərə və dağarası çökəkliklərə malik olmasıdır. 100

101 Dağların müasir formaya düşməsində denudasiya hadisəsinin böyük rolu olmuşdur. Dinar dağları yarımadanın şimal-qərbində geniş sahəni tutur. Burada kristallik və metamorfik süxurların üzərini böyük qalınlığa malik olan mezozoy erasının və üçüncü dövrün karbonatlı çöküntüləri, xüsusən əhəngdaşları örtmüşdür. Yuli Alplarından ayrıldıqdan sonra, sahilə paralel istiqamətdə uzanmış bir neçə dağ sırasını əmələ gətirən Dinar dağları cənub-şərq istiqamətində tədricən yüksəlir, həm də genişlənir. Una çayından qərbdə yerləşən Lika yaylasında dağların hündürlüyü 1758 m, Una ilə Brbas çayları arasında isə 2000 m- ə çatır. Neretva və Lim çaylarının yuxarı hissəsində Dinar dağları daha da genişlənir. Dinar dağlarının ən hündür zirvəsi Durmitor dağı (2528 m) burada yerləşir. Dinar dağlarının qərb və şərq hissələri morfostruktur xüsusiyyətinə görə bir-birindən kəskin seçilir. Əhəngdaşlarından ibarət olan süxurların geniş yayıldığı sahələrdə karst formaları geniş inkişaf etməklə, ərazinin səthi çox parçalanmışdır. Karst mağaraları, quru dərələr və geniş sahəni tutan çökəkliklərin ən çox yayıldığı Karst yaylası tamamilə səth axarından, torpaq və bitki örtüyündən məhrumdur. Karst yaylasında Triyest şəhərindən bir qədər şərqdə yerləşən məşhur Postoyn mağarasının uzunluğu 20 km-dir. Səyahətçilərin müşahidə aparması üçün mağaranın içərisində dəmir yolu çəkilmişdir. Dinar dağlarının qərb ətəklərində Adriatik dənizi sahillərində və adalarda cavan tirələr yerləşir. Son zamanlarda baş vermiş tektonik çökmələr nəticəsində qurudan ayrılan adalar sahilə paralel şəkildə yerləşməklə, Dalmasiya sahil tipini əmələ gətirmişdir. Bosniya filiz dağları (2107 m) və Zlatibor dağları Dinar yaylasını şərqdən haşiyələyir. Qərbdə yerləşən dağ silsilələrindən fərqli olaraq, şərqdəki dağ sıraları əsasən kristallik süxurlardan ibarətdir. Dinar dağları cənubda Şimali Albaniya Alplarına (2693 m) keçir. Cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanmış bu dağlar, kristallik süxurlarla yanaşı fliş 101

102 çöküntüləri və serpentindən əmələ gəlmişdir, əhəngdaşların qalınlığı çox azdır. Dağların cənub-qərb qurtaracağındakı tektonik çökəklikdə Skadar gölü yerləşir. Balkan yarımadasının qərb sahilində ən böyük ovalıq Albaniya ovalığıdır. Ovalığın çox hissəsini bataqlıq sahələr və şimal-qərb istiqamətində uzanan m hündürlüyündəki tirələr tutur. Pind dağları Dinar dağlarının cənub davamı hesab olunur. Əsasən əhəngdaşlarından ibarət olan bu dağların yamacları bitki örtüyündən məhrumdur, karst formaları geniş yayılmışdır. Ən yüksək zirvələri Zmolikas (2633 m), Giona (2510 m), Parnas (2457 m) və s.-dir. Pind dağlarını cənubda Peloponnes və Krit adasındakı 2500 m-ə qədər yüksələn dağlar əvəz edir. Balkan yarımadasının qərb dağ sıraları ilə mərkəzi qırışıqqayma dağları arasındakı sərhəd təxminən Evbeya adası, Presna gölü və Morava çayının aşağı axarı istiqamətində keçir. Makedoniya-Frakiya massivi adlanan bu rayon üçün, qırışıqqayma dağları və onların arasında yerləşən geniş çökəklik sahələr səciyyəvidir. Üst paleozoyda yaranmış və mezozoy erasına qədər peneplenləşmiş olan bu dağ massivi neogendə təkrar tektonik hərəkətlərə məruz qaldığından, keçmiş peneplen sahələri qırışıq-qayma formasını almış və onlar arasında geniş çökəkliklər yaranmışdır. Əvvəlcə çökəklik sahələrdə dəniz hövzələri, sonradan isə bir-birindən təcrid olunmuş göl çalaları olmuşdur. Dördüncü dövrün əvvəlində qurumuş, əsasən neogen və müasir dövrün göl və çay çöküntülərindən əmələ gəlmiş bu sahələr, hazırda əhalinin ən çox məskunlaşdığı yerlərdir. Skopye, Yuxarı Frakiya, Aşağı Frakiya, Salonik və Fessaliya bu növ çökəkliklərdəndir. Makedoniya-Frakiya massivinin qayma və faylı dağlarından ən mühümləri Bolqarıstanda: Rila (hündürlüyü 2925 m olan Musala dağı Balkan yarımadasında ən yüksək zirvədir), Pirin Rodop; Yuqoslaviyada: Şar-Planina, Kopaonik (2017 m), Korab; Yunanıstanda: Olimp, Pelion, Ossa, Besik; 102

103 Türkiyədə: İstrəncə dağlarıdır. Balkan yarımadasının şimalşərqində yerləşən Stara-Planina (Balkan) dağları əmələ gəlməsi və struktur quruluşuna görə Dinar və Karpat dağlarına çox oxşardır. Əvvəlcə şimal-qərb, sonradan isə şərq istiqamətində uzanmış bu dağlar Dunay çayının dərəsi ilə Cənubi Karpatlardan ayrılır. Şərqi Serbiya dağları Karpat dağları ilə Stara-Planina arasında keçid təşkil edir. Şərqə doğru ensizləşən Stara-Planina dağlarının şimal yamacları az meyilli olub, tədricən Bolqarıstan yaylası ilə əvəz olunur. Əhəngdaşlarından əmələ gəlmiş bu yayla şərqə doğru genişlənərək eni km-ə çatır. Dunay çayının qolları tərəfindən yaylanın səthi çox kəsilib parçalanmışdır. İskır çayı nəinki Bolqarıstan yaylasını, hətta Stara-Planina dağlarını belə eninə istiqamətdə yarıb keçir. Sofiya şəhərinə gedən dəmir və şosse yolu bu dərədən keçir. Stara-Planina dağlarının cənub yamacları olduqca dikdir. Burada öz təbiəti ilə dünyada məşhur olan Sofiya, Karlovo, Qazanlıq və Sliven kimi tektonik çökəkliklər yerləşmişdir. Antibalkan (və ya bolqar dilində Sredne qora) dağları tektonik çökəklikləri cənubdan haşiyələmişdir. Struktur quruluşu tədricən Stara-Planinaya oxşar olan bu dağlardan cənubda Plovdiv çökəkliyi və yuxarı Frakiya ovalığı yerləşir. Kristallik və metamorflaşmış süxurlardan ibarət olan Xristo Botev massivində Yumruqçal dağının hündürlüyü 2376 m-ə çatır. Tarixdə məşhur olan Şipka aşırımı də (1185 m) Mərkəzi Balkanlarda yerləşir. Yarımadanın qərb, cənub-qərb və cənub-şərq hissəsində Aralıq dənizi iqlimi hakimdir. Şimal və şimal-şərq hissə iqliminə görə Orta Avropaya daha yaxındır (mülayimkontinental iqlimə malikdir). Bu iki iqlim növü arasında Aralıq dənizi iqlimindən mülayim-kontinental iqlimə keçid təşkil edən sahə yerləşmişdir. Aralıq dənizi subtropik iqliminə malik olan Adriatik, İonik, Krit və Egey dənizlərinin sahillərində qış mülayim və rütubətli keçir. Yunanıstanın cənub hissələri və Dalmasiya sahilləri qışda tez-tez qərbdən hərəkət edən 103

104 siklonların təsirinə məruz qalır. Bu sahələrdə qışda havanın temperaturu şimalda (Dalmasiya sahillərində) +4 +5, cənub və cənub-qərbdə (İonik dənizi sahillərində) arasında dəyişilir. Yarımadanın şimal-qərb hissəsində qışda tez-tez soyuq və güclü bora küləkləri müşahidə edilir. Şimal və şimalşərq hissədə qış nisbətən soyuq və bəzən şaxtalı keçir. Bu hissədə qar örtüyü bəzən 4-5 həftə davam edir. Yanvar ayının temperaturu +2 ilə -2 arasında dəyişilir. Yarımadanın mərkəzi hissələrində yerləşən dağarası çökəkliklərdə qışda temperatur inversiyası müşahidə edilir. Bəzən dağarası çökəkliklərə soyuq havaların dolması ilə havanın temperaturu dən aşağı düşür. İyul ayının temperaturu Adriatik dənizinin şimalında 21-23, İonik dənizi sahillərində 25-28, şimal və şərq sahillərdə isə dir. Dağarası çökəkliklərdə havanın temperaturu yə çatır. Aralıq dənizi iqlimnə malik olan sahələr üçün yayın quraq keçməsi səciyyəvidir. Ərazidə yağıntılar qeyri-bərabər paylanmışdır. Balkan yarımadasının qərb sahillərinə orta hesabla ildə mm yağıntı düşür. Rütubətli küləklərə qarşı çevrilmiş olan Dinar dağlarının qərb ətəkləri 2000 mm-dən çox yağıntı alır. Yuqoslaviyada Kotor buxtasının sahillərində yağıntının miqdarı bəzən 5000 mm-dən çox olur. Yarımadanın daxili hissələrində yerləşən yüksək dağlarda da yağıntının miqdarı xeyli çoxdur. Yunanıstanın şərq sahilləri və yarımadanın şimal və şərq hissəsinə il ərzində mm, Rodop dağlarına 1000 mm, dağarası çökəkliklərə isə 400 mm-dən az yağıntı düşür. Yarımadanın cənub və cənub-qərb sahillərinə yağıntı ən çox qışda, Dinar dağları və Makedoniyanın cənubunda payızın axırlarında, şimal və şimal-şərqdə isə yazda və yayın əvvəllərində düşür. Balkan yarımadası inkişaf etmiş çay şəbəkəsinə malikdir. Çayları əsasən Qara, Adriatik, İonik və Egey dənizi hövzələrinə aiddir. Ən böyük çayları Dunay, Morava, Sava, Marisa, Vardar, 104

105 Struma, Penay, Semeni, Drin və Neretvadır. Gölləri tektonik, karst və tektonik-karst mənşəlidir. Ən böyük gölləri Skadar (Şkoder), Presna və Oxriddir. Dinar yaylası və Pind dağlarında çoxlu karst gölləri vardır. Relyef və bitki xüsusiyyətindən asılı olaraq, yarımadanın torpaq və bitki örtüyü də çox müxtəlifdir. Balkan yarımadasında 6500-dən çox bitki növü qeydə alınmışdır. İqlimdə olduğu kimi, bitki formasiyalarının yayılmasına görə də yarımadanı iki hissəyə ayrımaq olar. Aralıq dənizi iqliminə malik olan sahələrdə həmişəyaşıl ağac və kolluqlar geniş yayılmışdır. Palıd və şam meşələri və makvis kolluqları (şəkil 14) ilə örtülü olan sahə Adriatik və Egey dənizi sahillərindən daxilə doğru hərəkət etdikcə tədricən daralır. Yarımadanın daxili hissələrində, m hündürlüyündəki alçaq dağlıq sahələrdə, həmişəyaşıl ağac növləri ilə yanaşı yarpağını tökən ağac növləri də geniş yayılmışdır. Digər tərəfdən bu sahələrdə meşəaltı örtüyü təşkil edən qaratikan, yasəmən, sumax, palıd, yemişan, nar və s. kolluqlar da yayılmışdır. Yunanıstanda və Adriatik dənizinin sahillərində yarpağını tökən dağ meşələri m yüksəkliklərə qədər yayılmışdır. Buranın meşələri içərisində palıq, vələs, fıstıq, şabalıd və s. ağaclar üstünlük təşkil edir. Meşələrin yuxarı sərhədi m, Olimp dağlarında isə 2200 m-ə çatır. Yarımadanın şimal və şimal-şərq hissəsində kiçik sahəni tutan çöl bitki formasiyalarına, qalan yerlərdə isə cənub növləri də daxil olmaqla Orta Avropa tipli bitki örtüyünə rast gəlinir. Burada yerləşən dağların aşağı hissələrində yarpağını tökən palıd və fıstıq meşələri, yuxarıda iynəyarpaqlı meşələr, subalp və alp çəmənləri yerləşir. Stara Planina və Rodop dağlarında meşələrin yuxarı sərhədi m-ə qədər yüksəlir. Yarımadanın heyvanlar aləmi içərisində həm Aralıq dənizi subtropiklərinə, həm də Orta Avropaya xas olan heyvan növlərinə rast gəlinir. Dağ keçisi, tur, muflon, qonur ayı, yırtıcıların müxtəlif növləri, çoxlu sürünənlər və quş növləri 105

106 yarımadada ən çox yayılmış heyvanlardır. Balkan yarımadasının iqlim və morfostruktur xüsusiyyətini nəzərə alaraq, burada aşağıdakı fiziki-coğrafi vilayətlər ayrılır: 1) Dinar yaylası; 2) Dalmasiya sahil zonası; 3) Albaniya; 4) Mərkəzi Yunanıstan; 5) Peloponnes yarımadası; 6) Makedoniya sahili; 7) Serbiya yaylası; 8) Yuxarı və Aşağı Frakiya ovalıqları; 9) Rodop yaylası; 10) Stara-Planina (Balkan) dağları; 11) Krit adası və Kiklad adaları arxipelaqı. APENNĠN YARIMADASI Apennin yarımadasının sahəsi km 2 -dir. Qərbi Avropanın Aralıq dənizyanı əraziləri içərisində mərkəzi mövqe tutması ilə nəzəri cəlb edir. Adriatik, İonik, Tirren və Liquriya dənizləri ilə əhatə olunmuşdur. Sahillər yaxınlığında Korsika, Sardiniya, Siciliya, Elba və Lipar adaları vardır. Şimalda Venetsiya-Po ovalığı vasitəsi ilə materiklə bitişir və Orta Avropadan Alp dağları ilə ayrılır. Apennin yarımadası şimalqərbdən cənub-şərqə doğru ensiz şəkildə uzandığına görə, buranın iqlimində qonşu vilayətlərdə olduğu kimi, qərbdən şərqə dəyişkənlik hiss olunmur. Şimaldan cənuba 10 -dən çox uzanması, iqlimin daha çox enlik istiqamətində dəyişməsinə şərait yaradır. Qonşu yarımadalardan fərqli olaraq, Apennin yarımadasında Orta Avropanın mülayim kontinental hava kütlələrinin təsiri müşahidə edilmir. Yarımadanı şimaldan haşiyələyən hündür Alp dağları onu həmin hava kütlələrinin təsirindən qoruyur. Apennin yarımadası relyefində Alp orogenezinə aid edilən qırışıq dağlar üstün yer tutur. Dəniz sahillərində kiçik akkumulyativ düzənliklər yayılmışdır. Qədim kaledon və hertsin qırışıqlığına aid edilən və kristallik süxurlardan ibarət olan sahələr Apennin yarımadasında qonşu fiziki-coğrafi vilayətlərə nisbətən az olub, ancaq Kalabriya və Toskan Apenninlərindədir. Yarımadanın səthini təşkil edən əsas dağ 106

107 silsilələri mezozoy erasının və üçüncü dövrün əhəngdaşları, gilli şistlər, mərmər, mergel, qumdaşı və fliş çöküntülərindən yaranmışdır. Kembriyəqədərki dövrün və paleozoy erasının qədim kristallik və metamorfik süxurları və eləcə də kaledon və hertsin qırışıqlığına aid edilən sahələrə qədim Tirrenida qurusunun qalıqları olan Kalabriya, Korsika, Sardiniya və Siciliyada rast gəlinir. Hələ üçüncü dövrün ikinci yarısına qədər Apennin yarımadası indiki Tirren dənizinin yerində mövcud olmuş, Tirrenida qurusu vasitəsi ilə Afrika, Korsika, Sardiniya və Siciliya ilə bitişik olmuşdur. Neogenin əvvəllərində başlamış tektonik hərəkətlər, Tirrenida qurusunun çökməsi və yarımadanın geniş hissəsində alp qırışıqlığının baş verməsi ilə nəticələnmişdir. Tirren dənizinin yaranması ilə yarımadanın Afrika ilə əlaqəsi kəsilmiş və o, Korsika, Sardiniya və Siciliya adalarından ayrılmışdır. Neogendə başlamış tektonik hərəkətlərlə yanaşı vulkan püskürmələri olmuşdur. İstər qədim və istərsə də müasir vulkanlar yarımadanın qədim Tirren qurusunun qonşuluğunda yerləşmiş qərb sahil boyunda daha çox yayılmışdır. Bu sahələr üçün tez-tez güclü zəlzələlərin qeydə alınması da səciyyəvidir. Apennin yarımadası dəmir filizi, alüminium, polimetal filiz yataqları, mərmər və civə kimi faydalı qazıntılarla zəngindir. Apennin dağları demək olar ki, yarımadanı tamamilə tutur. Relyef formalarına, tektonik və litoloji quruluşuna görə Apennin dağları üç hissəyə ayrılır. Paleogen və Neogenin qumdaşı, gil və konqlomerat çöküntülərindən əmələ gəlmiş Şimali Apenninlər Genuya körfəzinin sahillərindən Arno çayının yuxarı axarlarına qədər, əvvəlcə cənub-qərb, şimalşərq, Genuya şəhərindən şərqə isə şimal-qərb cənub-şərq istiqamətində uzanmışdır. Şimal-qərbdə yerləşən Liquriya Apenninləri Sahil Alplarının şərqə davamı hesab edilir. Tektonik cəhətdən bir-birinə çox oxşar olan bu iki dağ sıraları arasında kəskin sərhəd yoxdur. Şimali Apenninlərin ən yüksək 107

108 nöqtəsi Toskan Apenninlərində Çimone dağıdır (2163 m). Arno çayı ilə Volturno çayı arasında yerləşən Mərkəzi Apenninlər yarımadanın ən yüksək dağları hesab olunur. Əsasən mezozoy erasının əhəngdaşlarından ibarət olan bu dağ massivində karst hadisəsi və dördüncü dövr buzlaşması ilə əlaqədar relyef formaları geniş yayılmışdır. Umbro-Mark, Abrutsı və Sobin silsilələrindən ibarət olan bu massivin ən yüksək zirvəsi Korno dağıdır. Nisbətən alçaq olması ilə Mərkəzi Apeninlərdən seçilən Cənubi Apeninlər Krat çayı dərəsinə qədər uzanan Neapolitan və Lukan Apenninlərindən ibarətdir. Fliş çöküntülərindən əmələ gəlmişdir. Qranit, qneys və kristallik şistlərdən ibarət olan Kalabriya Apenninləri qırışıq qayma dağlardır. Bunlar qədim Tirrenida qurusunun qalığı hesab olunur. Neogendə yenidən tektonik hərəkətlərə məruz qaldığı üçün ərazidə daha çox qayma və faylı dağlar əmələ gəlmişdir. Apennin yarımadasının qərb Tirren dənizinin sahillərində ensiz zolaq şəklində allüvial düzənliklər və vulkan yaylalarından ibarət olan sahələr yerləşir. Son vaxtlarda suyun altından çıxmış və bataqlıq sahələrin geniş yayıldığı allüvial düzənliklərə Toskan və Roma maremmaları aid edilir. Roma şəhərindən şimala getdikcə vulkan lavalarından ibarət olan yaylaların tutduğu sahə genişlənir. Yarımadanın ən böyük gölləri olan Balsena, Braççano və Viko sönmüş vulkan kraterlərinin su ilə dolmuş hissələridir. Neapol şəhərindən cənubda, fəaliyyətdə olan müasir vulkanların geniş yayıldığı sahə yerləşir. Yeni eranın əvvəllərində Vezuvinin püskürməsi nəticəsində vulkan külü altında qalmış Pompey, Herkulanum və Stabiya şəhərlərinin xarabalıqları muzey kimi qorunub saxlanılır. Adriatik dənizinin sahillərində, qərb sahillərdən fərqli olaraq əhəngdaşı, tabaşir və dolomitlərdən əmələ gəlmiş təpəli düzənliklər geniş sahəni tutur. Qarqano və Salentina yarımadalarında yerləşən Qarqano (1056 m) və Apuliya (686 m) yaylaları təpəli düzənliyin dəniz səviyyəsindən ən hündürə qalxmış sahələridir. 108

109 Kalabriya Apenninlərinin davamı Siciliya adasında Peloritan dağları, Nebrodi və Le-Madoniye silsilələrinə keçir. Əsasən enlik istiqamətində uzanmış və əhəngdaşlarından ibarət, bu dağ massivləri Avropanın ən fəal seysmik sahəsi sayılır. Fəaliyyətdə olan Etna vulkanı Apennin yarımadası vilayətində ən hündür (3263 m) dağdır. Korsika və Sardiniya adalarının qırışıq-qayma dağları qədim qranit və kristallik şistlərdən əmələ gəlmişdir. Sardiniya adasının qərb hissəsində kaynozoy erasının vulkan püskürmələri ilə əlaqədar olan tuf və lavalardan ibarət yaylalara da rast gəlmək olar. Apennin yarımadasının iqlimi Aralıq dənizi iqlimidir; nisbi rütubətin daima yüksək olması ilə fərqlənir. Yarımadanın ərazisində, yüksək dağlıq sahələrdə iqlimin şaquli zonallığı müşahidə edilir. Atlantik okeanından hərəkət edən mülayim və rütubətli hava kütlələri daha çox qərb sahillərə təsir göstərdiyindən, yağıntının qərbdən şərqə az da olsa azalması müşahidə edilir. Bəzən Adriatik dənizi sahilləri Balkan yarımadasından hərəkət edən kontinental hava kütlələrinin təsiri altında qalır. Afrikanın səhraları üzərində yaranmış kontinental tropik havaların təsiri isə daha çox Siciliya adasında hiss olunur. Liquriya dənizinin sahilləri Apennin yarımadasında siklonların daha çox təsir göstərdiyi sahədir. Burada qış ayları rütubətli və mülayim keçir. Yanvar ayının temperaturu İtaliya Rivyerasında +8, Toskan sahillərində və Romada isə dir. Siciliya, Avropa qitəsində qışı ən isti keçən yer hesab olunur. Burada qış aylarında havanın orta temperaturu dən aşağı düşmür. Adriatik dənizi sahilləri və Salentina yarımadasında qış mülayim keçir. Yanvar ayının temperaturu bu ərazidə arasında dəyişilir. 0 - izotermi dağlıq ərazidə şimalda 500 m, cənubda isə 1000 m hündürlükdən keçir. Yay ayları isti, quru, buludsuz və günəşli keçir. İyul ayının temperaturu ərazidə 24-25, Siciliyada 28 -dir. Dağlarda m hündürlüyündə yayda havanın temperaturu 20 -dən 109

110 yuxarı qalxmır. Bəzən müsbət maksimum Siciliyada 40 -dən çox olur. Ümumiyyətlə Apennin yarımadasına yağıntı çox düşür. Liquriya Apenninləri ən çox yağıntı alması ilə səciyyələnir. Burada yağıntının orta illik miqdarı mm-dir. Tirren dənizi sahilləri, Korsika və Sardiniya adalarına 1000 mm, Siciliya adasına 600 mm, Adriatik dənizi sahillərinə və Salentina yarımadasına mm yağıntı düşür. Şimaldan cənuba doğru yağıntıların paylanmasında fəsillik xüsusiyyəti hiss olunur. Liquriya dənizi sahillərində, Toskan Apenninləri sahəsində ən çox yağıntılar payız və yazda, İtaliyanın cənubunda, Siciliya, Sardiniya adalarına isə qışda düşür. Ümumiyyətlə yarımada üçün yayın quru keçməsi səciyyəvidir. Apennin yarımadasının çayları kiçik və azsuludur. Ən böyük çayı olan Tibrin uzunluğu 400 km-dir. Yay aylarında bir çox kiçik çaylar müvəqqəti olaraq quruyur. Ən böyük gölləri Trazimen, Bolseno, Vika və Braççanodur. Bitki örtüyü Aralıq dənizi tipli olub, şaquli zonallıq yaxşı inkişaf etmişdir. Apennin yarımadasında Rivyera sahili həmişəyaşıl ağac və kolluqların, sitrus və bəzək bitkilərinin ən geniş yayıldığı sahə hesab olunur. Ümumiyyətlə, yarımadada meşə örtüyü çox qırılmış və sahəsi xeyli azalmışdır. Hazırda İtaliya sahəsinin 19%-i, Siciliyanın 4%-i, Sardiniyanın isə 5%-i meşələrlə örtülüdür. Dağətəyi zonalarda meşə örtüyünü təşkil edən ağaclar içərisində geniş yeri daş və probka palıdı, sahil şamı, Makedoniya palıdı, palma ağacları və makvis kolluqları tutur. Makvis kolluqları daha çox Sardiniya və Korsikada yayılmışdır. Siciliya adası sitrus bitkilərindən portağal və xüsusən limon növlərinin yayılması ilə məşhurdur. Mədəni bitkilər içərisində zeytun və üzüm plantasiyaları da geniş yer tutur. Dağlıq ərazidə həmişəyaşıl meşələr şimalda m, cənubda isə m-ə qədər hündürlüklərdə yayılmışdır. Daha yuxarı sahələrdə onları şabalıd və fıstıq meşələri əvəz 110

111 edir. Qarışıq meşələr zonası şimalda 1200 m, cənubda 1800 m hündürlükdən başlayır. Burada fıstıq ağacları ilə birlikdə qara şam, Balkan şamı geniş yayılmışdır. Subalp və alp çəmənliklərindən ibarət olan landşaft qurşaqları Apennin yarımadasında az yer tutur və otlaq kimi sitfadə olunur. Yarımadanın heyvanlar aləmi insan fəaliyyəti ilə çox dəyişdirilmişdir. Demək olar ki, Cənubi Avropa üçün xas olan qədim heyvanların kökü hazırda tamam kəsilmişdir. Muflon, dağ keçisi, vəhşi pişiyə ancaq Sardiniya və Korsika adalarında rast gəlmək olar. Apennin yarımadası aşağıdakı fiziki-coğrafi vilayətlərə ayrılır: 1) Liquriya Apenninləri və İtaliya Rivyerası; 2) Toskan Apenninləri və Toskan Maremması; 3) Mərkəzi Apenninlər; 4) Cənubi Apenninlər; 5) Tirren dənizi sahilinin Neopolitan vulkan yaylaları sahəsi; 6) Kalabriya Apenninləri; 7) Qarqano və Apuliya yaylaları; 8) Salentina yarımadası; 9) Lipar adaları və Siciliya; 10) Sardiniya adası; 11) Korsika adası. PĠRENEY YARIMADASI Pireney yarımadası (sahəsi km 2 ) coğrafi xüsusiyyətinə görə Cənubi Avropanın digər sahələrindən kəskin fərqlənən, Avropanın daha çox cənub-qərbə doğru uzanmış hissəsidir. Bu ərazini Cənubi Avropanın qonşu fizikicoğrafi sahələrindən fərqləndirən əsas əlamətlərdən biri onun ərazisinin bütövlüyü, dəniz səviyyəsindən xeyli yüksəkdə yerləşməsi (yarımadanın orta hündürlüyü 660 m-dir), daxili hissələrin qədim hertsin massivlərindən, kənar yüksəkliklərin isə üçüncü dövrün alp qırışıqlarından ibarət olmasıdır. Yarımadanın sahilləri az parçalanmaqla, çox yerdə düz xətlə uzanır və ümumi formasına görə dördbucağa oxşayır. Şərq və cənub-şərq sahilləri Aralıq dənizi, qərb sahilləri Atlantik okeanı, şimal sahilləri isə Biskay körfəzi ilə əhatələnmişdir. Şimal-şərqdə yerləşən Pireney dağları yarımadanı Orta Avropadan ayırır. Aralıq dənizində yerləşən Balear və Pitiuz 111

112 adaları qrupu Əndəlis dağlarının şimal-şərq davamını təşkil etməklə, Pireney yarımadasına aiddir. Yarımadanın cənub-şərqində yerləşən Əndəlis dağları geoloji quruluşu və morfostruktur xüsusiyyətinə görə Afrikanın Atlas dağlarına çox oxşar olub, Avropa ilə Afrika arasında keçid təşkil edir. Bu iki dağlıq ölkəni bir-birindən ayıran və ən dar yerində eni 13 km-dən çox olmayan Cəbəlüttariq boğazı yaxın geoloji keçmişdə əmələ gəlmişdir. Pireney yarımadasının morfostruktur xüsusiyyəti üçün səciyyəvi cəhətlərdən biri, onun mərkəzi hissəsində hertsin qırışıqlığına aid edilən və uzun müddət aşınma hadisəsinə məruz qaldığı üçün geniş peneplen səthlərinə çevrilmiş plato və yaylaların, onları şimal, şərq və cənub-şərqdən haşiyələyən cavan qırışıq dağların üstünlük təşkil etməsidir. Yarımadanın mərkəzi hissəsində ilk tektonik hərəkətlər paleozoy erasının ikinci yarısında baş vermişdir. Meseta yaylasının bəzi hissələrində alt paleozoyda əmələ gəlmiş kaledon qırışıqlığı sahələrinə rast gəlinir. Üçüncü dövrün əvvəllərində - paleogendə baş vermiş daha güclü tektonik hərəkətlər, əsası hələ hertsin qırışıqlığında qoyulmuş şimal və şərq dağlıq zonalarını əhatə etmişdir. Bu hissədə dağ əmələgəlmə prosesləri alp qırışıqlığından əvvəl qurtarmışdır. Yarımadanın cənub-şərqində yerləşən Əndəlis dağlarında güclü tektonik hərəkətlər alp orogeni fazasında baş vermişdir. Üçüncü dövrün tektonik hərəkətləri kənar sahələrlə bərabər yarımadanın mərkəzi hissəsində yerləşən qədim hertsin massivlərini də əhatə etmişdir. Uran filizi, polimetal yataqları, civə və fosforitlər əsasən yarımadanın mərkəz hissəsində, sink, volfram, dəmir, mis filizləri və daş kömür mədənləri isə onun sahil hissəsində yerləşir. Relyef xüsusiyyətinə görə yarımadanı iki böyük hissəyə ayırmaq olar: 1) qədim qırışıqlardan əmələ gəlmiş daxili Meseta yaylası, 2) onu şimal, şərq və cənubdan haşiyələyən cavan qırışıq dağlar sahəsi. Meseta yaylası, yarımadanın 112

113 mərkəzi hissəsindən tutmuş qərb və şimal-qərbdə Atlantik okeanına qədər geniş bir sahəni əhatə edir. Yaylanın şimal-qərb hissəsində kembriyəqədərki dövrün qranitlərindən ibarət olan Qalisiya massivi yerləşmişdir. Bu massivdə dağların hündürlüyü 1000 m-dən çoxdur (Syerra-da Eştrela 1991 m). Təpəli düzənlik olan Portuqaliya ovalığı Meseta yaylasını cənub-qərbdən əhatə edir. Geniş sahədə çay dərələri vasitəsi ilə parçalanmış bu ovalığın təpəlik hissələri kembri və silur çöküntülərindən, qalan sahələri isə allüvidən ibarətdir. Mərkəzi Kordilyera və ya Kastiliya dağları Meseta yaylasını iki hissəyə ayırır. Syerra-de-Qredos silsiləsində Almansor massivinin hündürlüyü 2592 m-ə çatır. Dueyro çayı hövzəsini əhatə edən Köhnə Kastiliya yaylası, Mərkəzi Kordilyeranın şimalında, Qalisiya massivi, Kantabriya və İberiya dağları arasında yerləşmişdir. Ümumi hündürlüyü m-dən çox olmayan bu yaylada qədim kristallik özülün üzərini geniş sahədə göl və laqun çöküntüləri örtmüşdür. Qvadiana və Taxo çayları hövzəsini əhatə edən yeni Kastiliya yaylası daha geniş sahəni tutur (şəkil 15), orta hündürlüyü 500 m-dən çox deyildir. Syerra-de-Qvadelupe (1563 m) və Toled (1419 m) dağları yaylanın mərkəzi hissəsində enlik istiqamətində uzanmışdır. Yaylanın hündürlüyü cənuba doğru tədricən artır. Syerra-Morena dağları və La-Mança yaylası yeni Kastiliyanın cənub və cənub-şərq hissəsində yerləşir. Syerra-Morena dağlarının (1312 m) şimal yamacları az meyilli və çox parçalanmış, cənub yamacları isə daha çox dik olub, birdən-birə qədim tektonik çökmə sahəsində yerləşən Əndəlis ovalığına keçir. Üçbucaq formasında olan bu ovalığın, qərb hissəsi son zamanlara qədər Atlantik okeanının körfəzi olmuş və hazırda allüvial çöküntülərlə dolmuşdur. Pireney yarımadasının cənub-şərq kənarında geoloji və struktur quruluşuna görə Alp dağlarına çox oxşar olan Əndəlis dağları 113

114 yerləşir. Cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru təxminən 600 km məsafədə uzanmış bu dağların eni km-dir və iki paralel dağ sırasından ibarətdir. Alp tipli relyef formaları (şaryaj quruluşu və üstəgəlmələr) kristallik süxurlardan ibarət olan cənub dağ sırasında müşahidə edilir. Burada Əndəlis dağlarının ən yüksək hissəsi olan Syerra-Nevada (qarlı dağlar) silsiləsinin hündürlüyü Mulasen dağında 3482 m-ə çatır. Dördüncü dövr buzlaşması ilə əlaqədar olan relyef formaları aydın nəzərə çarpır. Mulasen Avropa qitəsinin cənub qurtaracağında müasir dövrdə kiçik buzlağı olan yeganə dağdır. Cənub dağ sırasının Aralıq dənizi sahilində yerləşən ensiz düzənlik zolağı əhalinin ən çox məskunlaşdığı sahə olub, Əndəlis Rivyerası adlanır. Əndəlis dağlarının şimal hissələri nisbətən alçaq olub, əsasən əhəngdaşlarından ibarətdir. Bu sahə çay dərələri tərəfindən çox parçalanmaqla yanaşı, karst formalarının geniş intişar tapması ilə də səciyyələnir. Meseta yaylasını şimal-şərqdə İberiya dağları əhatə edir. Əsasən mezozoy erasının kvarsit, əhəngdaşları və şistlərindən ibarətdir. Bir-birinə paralel uzanmış və ən uca zirvəsi 2316 m-ə qədər yüksələn antiklinal qırışıqlardan ibarətdir. Aralıq dənizi sahili boyunca Kataloniya dağları uzanır. Bir-birinə paralel uzanmış iki dağ silsiləsindən ibarət olan bu dağlar, yarımadanın alp orogenezinə aid edilən digər dağ sıralarından xeyli alçaqdır. Orta hündürlüyə görə Avropa qitəsində Alp dağlarından sonra ikinci yeri tutan Pireney dağları yarımadanın şimal-şərq qurtaracağında yerləşir. Pireney dağları Qərbi Avropada çətin keçilən dağ sistemi hesab olunur. Əsas aşırımlarından (Somport 1632 m, Tosas 1800 m) Fransa ilə İspaniyanı birləşdirən dəmir yolları keçir. Pireney dağlarının uzunluğu 450 km-ə qədər, eni isə 100 km-dən çox deyildir. Ən yüksək nöqtəsi Maladetta massivində Anete (3404 m) pikidir. Mərkəzi ox silsilə hertsin qırışıqların üzə çıxmış hissəsi olub, kristallik süxurlardan əmələ gəlmişdir. Maladetta massivində 114

115 buzlaq relyef formaları (şəkil 15) və sahəsi 40 kv. km-ə qədər olan müasir buzlaqlar vardır. Mezozoy və kaynozoy eralarının əhəng və qumdaşlarından, mergel və konqlomerat çöküntülərindən ibarət olan şimal yamacları çox dik olub Akvitaniya düzənliyinə, nisbətən az meylli, cənub yamacları isə Araqon düzənliyinə keçir. Pireney dağlarının qərbə davamı Kantabriya dağlarına keçir. Kantabriya dağlarının şərq hissəsi Bask dağları tektonik və geoloji quruluşuna görə Pireney dağlarına çox oxşardır. Dağların qərb hissəsi (Asturiya dağları) nisbətən daha qədim çöküntülərdən ibarət olub, bir qədər hündürdür (Pneya-Vyexa dağı 2815 m). Pireney yarımadasının şərq hissəsində ovalıq və düzənliklər qərbə nisbətən az sahəni tutur. Pireney, İberiya və Kataloniya dağları arasında Araqon düzənliyi yerləşir. Kaynozoy erasının kontinental çöküntüləri ilə örtülmüş bu təpəli düzənliyin dəniz səviyyəsindən hüdürlüyü m-dən çox deyildir. Ebro çayı və onun bir sıra qolları tərəfindən çox parçalanmışdır. Nao burnundan şimalda yerləşən Mursiya və Valensiya düzənliklərinin eni km-dən çox deyildir. Bu düzənliklərə bəzən İspaniya Levantı da deyilir. Pireney yarımadasının cənub-qərb istiqamətdə daha çox Atlantik okeanına doğru uzanması, burada Aralıq dənizi iqliminin hakim olması üçün şərait yaradır. Lakin yarımadanın oroqrafik xüsusiyyətindən asılı olaraq, onun ayrı-ayrı sahələrinin iqlimi müxtəlifdir. Yarımadanın şimal-qərb hissəsi və Biskay körfəzinin sahilləri bütün il boyu Atlantik okeanından gələn rütubətli küləklərin təsiri altında qaldığından, mülayim və rütubətli iqlimə malikdir. Yanvar ayının temperaturu bu sahədə +6, +8 -dir. Bütün qış ayları dumanlı və çiskin yağışlı keçir. Yay aylarında havanın temperaturu dən yuxarı qalxmır. Bura Pireney yarımadasının ən çox yağıntılı ( mm) sahəsidir. İl boyu yağıntılar nisbətən bərabər paylanmışdır. 115

116 Yarımadanın qərb sahilləri (Qalisiya massivinin cənubu və Portuqaliya ovalığı) sırf Aralıq dənizi iqliminə malikdir. Yanvar ayında havanın temperaturu +10, +11 -dən aşağı düşmür. İllik yağıntının miqdarı burada 1000 mm-dən az olub, əsasən qışda düşür. Yay ayları nisbətən isti və quraq keçir. İyul ayının temperaturu dir. Yarımadanın cənub və cənubşərq sahilləri iqlimində Afrikanın böyük səhrasından gələn isti, kontinental hava kütlələrinin təsiri aydın hiss edilir. Qışı daha çox mülayim və rütubətli, yayı isə quru və isti keçən bu sahədə yağıntıların miqdarı da azdır. Əndəlis ovalığında yanvar ayının temperaturu +13, iyul ayında isə +28 -dir. Yayda bəzən havanın temperaturu +35 -dən yuxarı qalxır. Yağıntıların orta illik miqdarı mm olub, əsasən qış aylarında düşür. Yayda 2-3 ay quraq və isti keçir. Yarımadanın mərkəzi hissələri (Meseta yaylası, Araqon düzənliyi) iqlimin kontinentallığı ilə fərqlənir. Qış ayları havanın temperaturu +4, +5 arasında dəyişilir. Lakin bəzən Kastiliya yaylasından şaxtalı havalar və qar yağması da müşahidə edilir. Yay ayları isti və quraq keçir. Daxili yaylalarda havanın temperaturu yayda bəzən +45 -dək qalxa bilir. İllik yağıntının miqdarı 500 mm olub, əsasən yaz və payızda düşür. Mursiya və Valensiya ovalıqlarında yağıntının illik miqdarı mm-dən çox deyildir. Əsasən yağıntılar qış fəslində düşür, yayı olduqca quraq keçir. Bəzən bu sahillərə yay ayları Afrikadan gələn isti və quru küləklər daha böyük təsir göstərir. Yerli əhalinin levere adlandırdığı bu küləklər əraziyə daxil olduğu zaman havanın temperaturu bəzən +50 dək qalxır. Pireney yarımadasının çayları uzun olsa da, lakin çay şəbəkəsi sıx deyildir. Çayları əsasən yağış sularından qidalandığı üçün yüksək səviyyə qış aylarında müşahidə edilir. Bəzi çaylar yay aylarında tamamilə quruyur. Çaylar aşağı axarlarında gəmiçilik, yuxarı axarlarında və daxili yaylalarda isə suvarma əhəmiyyətinə malikdir. Yarımadanın ən böyük çayları Taxo (uzunluğu 1000 km), Ebro (uzunluğu 928 km), 116

117 Qvadiana, Qvadalkvivir, Duero, Xukar və s.-dir. Kantabriya dağlarının şimal yamaclarından başlanğıcını alan çaylar nisbətən kiçik olsalar da daha dolğun və bir qədər sabit səviyyəyə malikdirlər. Pireney yarımadasının Aralıq dənizi yanı sahədə yerləşməsinə baxmayaraq, burada relyef və iqlim xüsusiyyətindən asılı olan torpaq və bitki örtüyünün müxtəlifliyi aydın nəzərə çarpır. Yarımadada qeydə alınmış 6000-dən çox bitki növündən 1500-dən çoxu ancaq endemik növlərdir. Bitki örtüyü içərisində geniş yeri Aralıq dənizi tipli həmişəyaşıl makvis və qarriqa kolluqları, süpürgəliklər, qalın və parlaq yarpaqlı meşələr, zeytun, maqnoliya, maldili kimi bitkilər tutur. Meşə formasiyasına aid edilən bitki növləri yarımadanın sahəsinin 8-10%-ni örtür. Meşələr daha çox nisbətən mülayim rütubətli iqlimə malik olan şimal və şimalqərb sahələrdə yayılmışdır. Müxtəlif dərəcədə podzollaşmış boz meşə torpaqlarının üstün olduğu bu sahələrdə, həmişəyaşıl bitki növlərinin qarışığından ibarət olan enliyarpaqlı meşələrə rast gəlinir. Burada meşə örtüyü içərisində qış və yay palıdı, şabalıd, göyrüş, ağcaqayın, çökə və s. ağaclar üstünlük təşkil edir. Qalisiya massivi, Portuqaliyanın təpəli düzənliyi və yarımadanın qərb sahillərinin qəhvəyi torpaqlarla örtülü hissəsində probka və daş palıdı, sahil şamı, Portuqaliya palıdı və buzlaşma dövrünün qalığı olan toz ağacından (Qalisiya massivində) ibarət meşələr, meşəarası açıq sahələrdə isə ardıc, makvis, qarriqa kolluqları və süpürgə cəngəllikləri ilə örtülmüş sahələr geniş yer tutur. İqlimi nisbətən quru keçən cənub və cənub-şərq sahillərdə bitki örtüyü içərisində həmişəyaşıl alçaq kolluqlar və kserofit bitkilər yayılmışdır. Mursiya və Valensiya düzənliklərində yarımsəhra bitkiləri (yovşan, qarağan, ağ ot) kaktus, maldili, maqnoliya və xurma palması, zeytun ağacı, sitrus bitkiləri, şəkər qamışı üstünlük təşkil edir. 117

118 Şoran torpaqların geniş sahə tutduğu Meseta yaylasının daxili hissələrində quraqlığa davamlı kolluqlar yayılmışdır. Meseta yaylası, Köhnə və Yeni Kastiliya İspaniyanın əsas suvarılan əkinçilik sahəsidir. Dənli bitkilər içərisində buğda və qarğıdalı üstünlük təşkil edir. Düzənlik sahələrdən fərqli olaraq, yarımadanın dağlıq sahələrində bitki örtüyünün yayılmasında şaquli zonallıq müşahidə edilir. Pireney və Kantabriya dağlarının m-ə qədər yüksəkliyindəki sahələri həmişəyaşıl və yarpağını tökən palıd, şabalıd, fıstıq, şam və küknar meşələri ilə, bundan yuxarıda isə subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Mərkəzi Kordilyera və ya Kastiliya dağlarında palıd, şabalıd və şam ağaclarından ibarət sıx meşələrə m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Pireney yarımadasının heyvanlar aləmi Avropa və Afrikanın heyvanlar aləminə çox oxşayır. Yarımadanın özünəməxsus yırtıcı, gəmirici və sürünənlər qrupuna aid edilən nümayəndələri vardır. Pireney yarımadasında iqlim və morfostruktur xüsusiyyətlərinə görə seçilən aşağıdakı fiziki-coğrafi vilayətlər vardır. 1. Qalisiya massivi. 2. Portuqaliya ovalığı. 3. Meseta yaylası. 4. Əndəlis ovalığı. 5. Əndəlis dağları və Rivyerası. 6. Kataloniya dağları. 7. İberiya dağları. 8. Araqon düzənliyi. 9. Pireney dağları. 10. Kantabriya dağları. 11. İspaniya Levantı. 12. Balear və Pitiuz adaları. 118