iljilililffiil[[ililil

Transkript

1

2 tsbn iljilililffiil[[ililil

3 Hakaret Kitabr KITABEI I. 42I Edit6rler Emine Gtirsoy Naskali - Hital Qt tn Altun Kapak Minyatilr / Onur Sijnmez Diqitig Dtizen HiilyaAgkrn Baskt Qahg Ofset Davutpaqa Caddesi No:8 Topkapr - lstanbul Cflt Bayrak Matbaasr Baskl lstanbul,20l0 600 Adet lsbn T.C. Kiiltiir ve Turizm Bakanh!r Sertifi ka No: KITABIl/I Online Sang wwww.kitabus.com Qatalgegme Sk. No: 54/A CalalolIuJSTANBUL Tel:(0212) slt Faks:(02t2) KITABTl/I

4 iqindekiler ciri$ Emine Giinoy Naskali ' 1 HAKARET QE$iTLEMESI Hakaret Anlamr Olmayan Kelimelerin Hakaret Amagh Kullammr Hilal Oyun Altun. 5 Ttirkmen Ttirkgesinde llayvan Adlanmn Olumsuz Anlamda Kullanrmlan Selcan Sa[hk $ahin o 25 SihAma KazA'da Hakaret unsuru Olarak Hayvanlar Abdullah Eren o 4l Kazakga Sovgtiler Mesut Altun. 65 MAHKEMELIX HA.XENTT 17. Yiizyrlda Mardin Kadr Mahkemesine Yansryan Ktiftir Davalan Mehmet Salih Erkek. 7?

5 MEYDANA YANSIYAN HAKARET Mizah Dergilerinde Kiifiirlii Stizlerin Yazrmlan """TI"3::: $ehir Ytizeylerindeki'Kiitii' Sdzler Aytanga Dener - Ipek Ozmen I 101 Ortaoyunu ve lgragiiz Metinlerinde Kullanrlan ilengler, Sitem Stizleri, Agaglamalar Qifdem Krhg ' 129 GIRI9 Hal<aret Kitabi ktiftir, sovme, hakaret anlayrymm ve gegitlerinin belgelenmesini, tasnif edilmesini ve incelenmesini, bu birimler araslndaki srnrrlarn rartqrlmasrnr, bu alanlarla ilgili inanglarrn, tarihi olay kayrtlartnrn ortaya konmasrnr hedeflemektedir. Ktiftir, sovme ve hakarer; lanet ve beddua ile de iligkilidir. Bu grkrglar, kargr tarafi yok etme, etkisiz hale getirme, zarar verrne, mat etme, susturma, deperini dtiqtir' me arzularrnr barrndrrrr. Kiiftir, sovme, hakaret, lanet ve beddualarrn hangi yontemlerle ve ne bigimde bir yok etmeyi, zarar verrneyi ve aqalrlamayr tasavvur ettilini sorgulayabiliriz. Hakaret addedilen kelime ve ifadeler, maddi ve manevi kiilttir ortammda anlam kazanrrlar. Mesela, "aslan" yakrgtrmast taldf olarak algrlanrrken,,yrlan" veya "sivrisinek" bunun aksi bir tepki uyandrrrr: hangi hayvanlar, hangi hasletler, hangi sebeple hakaret kapsamrna girer sorusunu sorabiliriz. Hakaret kapsamrna giren kelimeler ktilttirel siiregler iginde ortaya grkabilir veya geligebilir. Mesela, etimolojisi ve tarihi geligimi incelendipinde hakaret vasfr ragrmayan "yobaz" gibi bir kelimenin nasrl hakaret kapsamrna gegti$i bu olaya bir omektir. Lanetler; kiilti.irlerin galeyanlarrdrr. Bir reddiyedir. Teskin edilemeyen ofke ve nefretin ifadesidir. Affetmediklerimize soylenen son sozdiir. Lanet; haksrzhla ulramrg, krzgrn, krrgrn insanrn bir tepkisidir. Kendi imkanlarryla bagedemedifi olaylarr, tabiat iisti.i gtiglere havale ederek adaleti aramasrdrr. Lanet, belki aynr zamanda, insantn kendini

6 koruma gabasr, "seni defterimden sildim, lanetleyip kendimden uzak' lagtrrdrm, artrk bana dokunamazsrn, beni acttamazsrn" deyigidir. Hatta, belki kottiltiklerden arrnma iggtidtsti, ferahlama yontemidir. Herhalukarda, lanet de ktifrir ve hakaret de koklti ve giiglti bir ol' gudur. Ktilttirlerin temel taglanndan biridir. Bu sebeple, ktilttirtimtizde' ki hakaret bigimlerinin derlemesi ve incelenmesi bu koklti ve gtiglti olgunun mahiyetini ortaya koyacaktrr. Kime hakaret ediliyor? Kimler hakaret ediyor? Hangi delerler iizerinden hakaret ediliyor? Argo gibi, lanet gibi, ktiftirler de dilin yaramaz gocuklarr. Onun igin sozltiklere pek alnmtyorlar. Ki.iftir ve hakaret yagryorsa gergekle srmsrkr iligliki olduklarr igin, dil onlarr yagattrlr igin yagryorlar. Dilcinin ve ktilttir tarihgisinin g6revi de bu birikimi hafizasma ve hazinesine kaydedip korumaktrr. ( HAKARET QE$ITLEN,ESI Halsret Ktah' ndayer alan yaztlar tarafi mrzdan Erkarrlmakta olan ve intemette yaynlanan Acta Tirrcica'ntn Temmuz2009 sayrcmda yayrnlanmrgttr: Acta Tirrcica - Qevrimigi Tematik Tilirkoloji Dergisi - Online Thematic Joumal of Tirrkic Studies ' Prof. Dr. Emine Giirsoy Naskali istanbul 2009

7 Hal<m et Anlann Olmay an Kelimelerin Hal<ar et Amo4h l(ullantmt Hilal Oytun Altun Bazr ifadeler belli bir baplamda kullanrldrlrnda veya belli bir tonlama ile soylendipinde hakaret ima edebilir veya bazr kelimeler toplumun bazr rarihi ve ktilttirel iligkileri sebebiyle hakaret imasr tagryabilir. Bu tip kullanrmlarrn drgrnda bu kelimeler tahkir kelimeleri delildir. Benzeri kullanrmlar her dilde bulunur ancak, bu tip kelimeler toplumdan topluma depigir ve hakaret nitelikleri iginde geqtikleri baflama gore belirlenir. Bu yazrya konu olan kelimeler hakaret anlamt tagtmay"rr, s"de." ballama g6re' agaprlayrcr ifade kazanan' kelimelerdir. Bu kullanrmlard a apml ( <abdal), rnany ak ( <maniac) omeklerinde oldulu gibi bir anlam depigikligindent sdz edilemezse de agalrlama amacryla kullanrm srkfiklarr sebebiyle belli bir kategori olarak kabul edilebilir. Hakaret amacryla kullanrlan bu ifadeler, insanlann kendilerine yaklagtrrmak istemedikleri kavramlara, durumlara igaret eden kelime' ' Hil"l Oytun Altun, Marmara Universitesi Tiirkiyat Aragtrrmalan Enstittisii ArEtrrma Gorevlisi, lsanbul. I Ar,l"rr, degisikligini tasniflerinden biri kelimenin anlamtntn nitelifine gore yaprlrr. Bur,la,."i1"* teniglemesi, anlam daralmasr, anlam iyilegmesi, anlam kdtulegmesi,'dir' Stephen Utl*"''.', Pircipbs of Semantics, 2nd ed., Blackwell, oxford 195?; stephen ull*"rrrr, Semantics;.An Introductbn m the scimce of Meaning' Blackwell' Oxiord Burada sdz konusu edilen omekler anlam kdtiilegmesi (pejoration of meaning) ile karrgtrrrlmamahdrr.

8 6. Hakaret Kitabr lerdir, bu sebeple de gorelidir; krilttirden ktilttire, hatta insandan insana defigebilir.l<nfir kelimesi bir dindarrn,lr:rmiimist kelimesi blr antikomiinistin sozltiltinde hakaret anlamr tagrr. Yine krilttirun depigmesine bafh olarak bazr kelimelerin tahkir yonii unutulur veya demodele- Sir gdvru, gingercz gibi. Ancak bunlardan tiiretilmig deyimler vardtr ve kelimelerin igerdikleri tahkir anlamr bu deyimlerde yagamakmdv:3 gdvur etiyeti, gdvur icadt, gdvw inodr,moslaf gdvwu, gh.unalattp orry yemek (veya bsnak), (bir Seyi) gdvur etmek, gdvur ohnak, (bir ie) edvur anrcu glbi uzamok, gdvur llitsil gibi, gl,vtmm elunegini yiyen gdvurunlahanr galar, vb. Tiirlqe Si)zlilL, Tiirk Dil Kurumu, Ankam 1998, C. I, s. 312'de Qingerc kelimesinin 2. anlamr "(Ktigiik g ile) s. mec. Cimri" olarak gegiyor, ancak online Gtincel Ttirkge Sozluk yayrnrnda brlyle bir agrklama yoktur. (Gazete haberlerine gore bu defigiklik 2003'te yaprlmrgtrrr "Qingenelerin isteli doltultusunda Tiirk Dil Kurumu, 22 Arahk 2003 tarihinde "Giincel Ttirkge &izltik Qahgma Grubu"nu toplayarak, "gingene" ifadesinin anlam kargrhklarrm depigtirme kararr aldr. Soz konusu karar neti. cesinde "96z ahcr, 9i! pembe renk" anlamma gelen "gingene pembesi"nin anlam kargrhlr "goz ahcr pembe" olarak defigtirildi. "Palamut bahlrnrn yavrusu" olan "gingene palamudu"nun anlam kargrhlr ise "palamut balrlrnrn eti lezzetli olan ktigtigti" oldu. Qingenelegrre, gtngenclqmek, gingenehk gibi scizctiklerin kargrhlr olarak eski scizliiklerin kargrhgrnda yer alan "cimri, hasis" gibi ctimleler ise grkarrlarak yerine "gingene gibi olmak", Qingene gibi davranmak", "gingenelefnek igi" olarak deligtirildi. Benzer bir 6mek "Arap" kelirnesi ile yaprlan Arap uyan& (ve1z Arap'rn gdrii agrldr) deyimi, aynr kurumun Ttirkge Sozltigtinde (Ankara 1998, C. I, s. 8l) bulunurken online Gtincel Tiirkge sozlukte agrlmamaktadrr. Ti.irk Dil Kurumunun online Gi.incel Tiirkge Sdzliik'tinde bulunmayan birkag omel "Qingene gahyor, Kiirt oynuyor" baghkh bir metinde goyle srralanmaktadrr: "Derme gatma, pis yere "gingene gergesi" denir. Kigilerin deligik dtigiinceleri ile karmakarrgrk hale getirdili durum "gingerre gorbasl', gtirtilttilti patrrtrh toplantr "gingene dtiftinti", yakasr agrlmadrk kiiftirletle dolu olan kavga "gingene kavgasr", agafrlanan kara kuru kigi "gingene magasr", bozuk para "gingene parasr" ile anlatrlrr. Qi! pernbeye "gingene pembesi" de diyoruz. Yoksul kigide varhkhlara ozgii geyin bulunmadrfrnr, "gingene Eadrrrnda musandrra ne arar" diyerek belirtiriz. Sonradan gormtiglerin eline yetki gegince ne yaptrklarrnr ifade etmek igin "gingeneye beylik vermigler, 6nce babasnr asmrg" lafimrz vardrr. "Qingene gingeneye gatmadrkea kasnak boynuna gegmez" agalrhk kigilerin iyice rezil olabilmeleri igin birbirlerine girmeleri gerektilini vurgular. Eli srkr kigiye de arsrzca davranana da "gingene" dendifi olur. ( inl 1997 lmail 0l 59.html) Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qqun Altun ' 7 ) Hakaret kavramtntn alant aynt zamanda kiiftir ve #goyla kesig' mektedir. Argo ve ktiftir b,u yazmtn drgrnda brrakrlmrg, insani 6zelliklere ait, tahkir iglevi olmayan kelimelerin hakaret amagh kullanrhgla' rr ele alnmrgtrr. Canh ve giincel kullanrmlarr tespit edebilmek amacty' la bu yazr igin gtinttik gazeteler ve intemet siteleri taranmrytr.a Hakaretler muhatabn fiziksel, zihinsel, sosyal (emik, smfsal, ide' olojik, cinsel, vb.) yonlerini hedef almaktadrr. Bu tip kullanrmlar bi' reysel ozellikler ve sosyal ozellikler olarak ikiye aynldrfrnda 96yle bir tasnif yaprlabilir: A. Bireysel ozellikleri hedef alan hakaretler: 1. Fiziksel ozellikler ve rahatsrzhklar 2. Zihinsel ozellikler B. Sosyal ozellikleri hedef alan hakaretler: 1. Etnik, dini 2. ideolojik 3. Srnrfsal Bu gahgmaya konu olan kelimeler hakaret amaqh kullanrlrrken bazr kahplar tekrarlanmaktadrr. Ciimleye hakaret tonu katan' hakareti vurgulayan bu kahplar krsaca goyle sralanabilir: 1. Agalrda omekler arasrna goriilebilecek bu kahplardan birincisi soru yapsrdrr: "isim+soru.lqi+ll. tekil gahrs eki" knakrrusm! vb. Yukarrdaki gekle "ne+gahrs eki" yaprsr eklenmesiyle: "isim+soru eki+ii./iil. tekil gahrs eki nesin/nedir" gavw muswn nesin!, sizofren mi' dir nedir! vb. vb. Yine aynr yaplya "kardegim" hitabr eklenerek: safrr mrstnl<mdesim! 4 Bu yazrda kullanrlan orneklerin btiyi.ik krsmr haber ve forum sitelerinden ahnmqtrr. Bu rip kaynaklarda kullanrlan imla Ttirk Dil Kurumunca belirlenmig kurallara uyul-.mamaktadrr. Okunugu kolaylaqtrrmak amacryla ahntrlanan metinlerin imlasr Tiirk Dil Kurumu Yaztm Krlavuzu'na (2005 Ankara, VII' basrm) uydurulmug, ancak 6zel isimlerin imlastna dokunuhnamrgtrr.

9 8 r Hakaret Kitabr 3. "Allah'rn+isim+lll. tekil gahrs iyelik eki" yaprsr da hakaret kahbr olarak kullanrlmaktadr: Allah'm gigkosd vb. 5. Emik konulu hakaretlerde ise dilii, nhumugibi soy belirten kelimeler tahkir amagh kullanrlan kelimeye eklenir: ermeni dalu vb. 6. Hakaret olarak kullamlan kelimenin baqrna bagka bir hakaret kelirnesi, ktiftir eklenerek vurgu arttrrrlmaktadrr: pis gingene! vb.?. Kelimenin bagrna "ne/ne kadar" sorulan eklenebilir: rc sol<rrtsr' ruzl vb. A. Bireysel ozellikler l. Fiziksel farkhhk ve rahatsrzhklar:' Kilolu, ksa boylu, ciice veya engelli olmak genellikle istenmeyen durumlardrr. Bu kavramlarrn hakaret olarak kullamlmasryla, temelde tiim kilolu, ctice, vb. insanlara negatif bir bakq oldupu ortaya konmaktadrr. $igko, gieman: "Hem dersini gahgmamrg, hem de herkesten gigmari olan" yazaq 28 $ubat'stirecinde kulaklarrmurn gekilmesi igin Ankara'ya ga$rldrlrmrzl,... iddia ediyor." ( ber.aspxlid &yazarid= 148)5 llgimd$n Cem Yrlmaz'a "komik defilsin pis 9i9ko" demek geli' yor... " ( netfforum/haberler/44z 28' icimden-cemyilmaza-komik-degilsin-pis/-59k - ) "Allah'm gigkosu ne olacak. Ben erkeklerin lideri olacafrm dostum senin gibi laytlarla igim olmaz." ( =52822&pg=3) Obez: "Adam dahi matematikgi de olsa senin bel gevreni 6l9emez. Ab' dominal obez seni." ( rums&file=viewtopic&p= &highlight= ; 5 Yray" konu olan kelimeler her gegtikleri yerde kaln yazrlmqttr. Citce: Emine Giirsoy-Naskeli - Hilal Oytun Altun r 9 "Yazrk kendine aydrn Ttirk liberallerine... Liberaller ciisedir." (Oray E!in, AkEam Gazetesi, ) "(Jzun Boylu Ciiceler Barlara ttineyenler Sonradan tiireyenler Durmadan tireyenler Ah ciiceler ciiceler Boylarr fidan gibi Akrl ise mercimek Cehaletse diz boyu Ah ciiceler ciiceler Uzun uzun elleri Kararmrg ytirekleri Qok laf yapar dilleri Ah ciiceler ctceler Bu garkryr soyledik Qocuklar giilstin diye Cticeler krzsrn diye Ah ciiceler ciiceler : ( http ://www. birturkusoyle.comflurkuler/album-turkuler.asp?st= 2&AID=113&ASID=2?32) "Tek derdirn bu cticeler iilkesinde madem boylesine btiytik bir si' vil toplum hareketi olugturulabiliyor neden bagtmtzn srkrgtrlr diper konularda aynr giig harekete gegirilmiyor?" ( /ek-haber.php lek=r2&habemo -44 I )6 6 Y"rur,r, aynr yazrdaki bagka bir ifadesi: "ciicelere de bir agrklama borgluyum: Niyetim fiziksel engellilerle alay etmek de!il." \ )

10 l0. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r ll Ktyr:,,-K6r mtisiin? Kor bile bu kadar btiyrik aracr goriir. -sensin ktir, kor olmasan bu aracr buraya park etmezsin. -Sarhog oldupun her hdlinden belli." ( index.php?topic=407'0) Sa$rr: "Ben senden terazi istiyorum. Sen ise "stipr'irge yok, kalbur yok" diye sagma sapan qeyler soyltiyorsun. Silrr mrsrn, nesin?" ( ogretmenforum.net/mesneviden- hikayeler-t9935'0'html) "Krz da erkek fatma: "Saflrr mrsrn kardegim" falan dedi bana'" ( k= ) Hasa olmak da istenmeyen bir durum oldufundan, hasahk ifade eden kelimelerin hakaret olarak kullanrldrfrna srkga rastlanmaktadr. Soyleyen amaglamasa da, yine bu tarz kullanrmda tiim hasta kigilere, hatta yakrnlanna ydnelik bir tahkir mevcuttur. Hasta: "flasta mrsrn oplum? Ruh hastasr mtstntz? ZekA probleminiz mi var? Tiirkge anlamryor musunuz?... Annelere, babalara da sesleniyo' rum; vermeyin ufak yagta gocufunuzun eline bilgisayarr, lntemet erigimini... Ufak saprklar, mini mini toplumdan uzak hasta insanlar yetig' tiriyorsururz, gizli ruh hastalart bunlar..." (htcp://www'oyunsitesi' comfforum/topic.asp ITOPIC-lD=6484 ) Hastdtkh: "Tv'lerdeki Hastahkh Yayrnlara Dur! Kampanyasf' ( 1 dir 1.org/hastalikli-yayinlara-dur-diyelim.html ),,Milletimize Ttirk demeyi rrkgrhk olarak goren bu zihniyet hasta' hkhdrr." ( http // r/haber.php?habemo = ),,Flastahkh bir iligki kendisi ve kargrcndakinin ihtiyaglarrnr gore' meyen ve destekleyemeyen durumlarda ortaya grkar." ( com-content&task=view&id= I 4?& Itemid=85-3Zk -) Cil,zzamh: "ingiliz atlet Dwain Chambers, dtinya salon atletizm gampiyonasr takrmrna seeilmesine gosterilen tepkilerle ilgili olarak, ciizzamlymrg gibi gosterildi[ini soyledi." ( cuzzamli-gibi-gosteriliyorum. htm[) "Basrn da oyunda epey on saflardadrr bu arada; en hafifinden yazarken '$izofrenler' demekle '$izofreni hastalarr' demek arasrnda daplar kadar fark vardrr. 'Crizzam hastasr' ile 'Ctizzamh' arasrnda oldufu gibi..." ( http :// ikal.com. r/haber.php?habemo = & tarih= ) Sal<at: "Ne sakatsrmz ya, linke trkladrprnda Japonca bir sayfa aqrhyor. Nerden indirecelimizi nerden bilelim, tovbe tovbe." ( kopic= 275.0) "Longley ise hdld kafadan sakat!!! Bu herifhdla basketbolu 6prenemedi." ( "Adolf Hitler, Kavgam... Bu da Nutuk'la beraber okunursa aradaki fark ortaya grkacaktrr. Unutulmamahdrr ki bu sakat fikirli herif bile btiytik onder AtaTtirk'ii takdir etmeden edememigtir." ( hunturk.netforum&-tum-turkculerin-dikkatine- I html) Ozinlu: "KardeEim! Oztirlti miisiin, 'rar gifresi ektedir' diye kocaman yazryor orda... " ( hitp,/ iy iz.b iz/archive/index.php/thread html) 2. Zihinsel farkhhk ve rahatsuhklar: Embesil: "[Kuzey Kore] Drgigleri Bakanhlr, goriigmelerin Washington'rn d0gmanh[r ytiztinden stiremeyecepini belirtirken, ABD Bagkanr George \il. Bush igin, 'En temel ahldki deperlerden yoksun siyasi embesill dedi." (http'// o= )

11 12. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hihl Oytun Altun r 13 idiott "Oyle olsaydr gimdihepimiz idiot, embesil, insan krh[rndan grk' mrg tiplemeler olurduk." ( ?.html),,Di[er rarafran zekd seviyesi oftalamanrn altrnda olan (idiot) ap' tal diyecelimiz insanlar ise gocuk yapmaya devam ediyorlar'" ( iket/idiot)? dilekkk ( :41) "Thmam sen idiotsun ama idiotlupunu da bu kadar belli etmenin alemi yok yani..." (http// Bwtak: "Htgrmla Pakdemirli'nin odasrndan grkan igbagaran, yanrnda bulunanlara,,thrafsrz kalmasr gereken genel bagkanvekilimiz resmen taraf oluyor. Bir bunakla ufragtyoruz' diye konugtu'" ( sam.com.tr/arsiv/aksam/2003/0 1 / 1 O/politika/politika6'html) "HIDDETI soruyor "Ne gabuk bittin" Gtinegte buz gibi eriyip gittin Gegmigi elinin tersiyle ittin Thrihi unutan bunak mlsln sen" Fikr& oguzrtirk ( http :i/www. anmloj i. com/siir/sii* iir_sql.asp? siir-id=895178) "Qattrk belaya yahu. Kardegim bunak mrsrn? Ne gizlisi' ne ajan' dast, ne itiraft?" ( Alzheimer: "Bu siyasilerin hafizasr mr zayrf, alzheimer mr hepsi? Apo yakalandrprnda ikridardr ve idam cezasr vardr." ( haber-arsivi/ ?'ak'partiye'serefli-olun'cagrisi'hrml)?,.ldio..".y" adh bir film hakkrnda yazrlmrg bir yazrdan: le/tt / Moron: "Kanada Bagbakanr Jean Chretien, NATO'nun Prag zirvesinde ABD Bagkanr George \7. Bush igin sarf ettipi 'bu adam moron' scizleri basrna yansryan bag sozciisii Frangoise Ducros'a sahip grkarak, istifa taleplelini geri gevirdi." (hcp:// haber.php?haberno=57647) "Bir olrenci bunu kargrmda soylese direk suratrna 'moron musun arkadag, EMO'nun aerhmmr nasrl bilmezsin'de derim." ( teknikforum.com/viewtopic.php?t= &start= 26 ) Spasdlc: "Fetullahgr depilim... ama senin gibi spastik, komrinist, laik, dinsizin bana yobaz, fagist demeii benim dolru yolda olduluma igarettir..." ( http ://www. zevkli.org/d inciler-bu- ulke-sizin-ese riniz - t6t 5 740p2. html!s=fa0f4e4a9 1daa9d4f d83d6b5 1 5& ) "iyi ig valla, para kazanan yetenekli, kazanamayan spastik!" (http// -sevismeler-yilmaz-erdogan-kitabintamami-t4.html?s= 12a03aaII 534e7 54e353cb756b19bfd5&) :Jr r,* ben Real Madrid'den bahsediyorum, sen otistik mi. sin... Ben i.ilke ismi verdim mil" ( aspx?contenutold=630578) Psilapat: "Nerden bulursun boyle geyleri..psikopat mrsrn sen ya. Seni tahmin etmek gok zor." ( "$imdiye kadar sahip oldulunuz en psikopat film dvdleri neler? (psikopat derken yani en olayr agmq, stra dtgt, akrl almaz ya da iilkemizde yayrnlanmasr pek mtimktin olmayan ktilt filmleri kast ediyorum)" ( action = display;threadid= I 190?)8 I B,rradaki kullanrm takdir ifadesidir.

12 14. HakaretKitabr $izofen' "Bu amerika hep boyle, durduk yere panik yaratmayt seviyor, has' ta mrdr, gizofren mi&r nedir? ( itusozluk.com/goster'php/i +know+what+you+did+ last+summer#) "Klzrm var ya, sen doktor olmadan once bir doktora goriin. Qtinkti gizofrenik hareketler sergiliyorsun. Haytr, yanrndakileri de buna nasrl alet ediyorsun, irsi mi gizoflupunuz anlayamadrm? ( myspace.com/index.cfm?fuseaction= vids.channel& ChannellD= ) Paranoyak.. "Paranoyak mrsrn nesin? Ben sadece 'sol propagandasr yapryor gibi geliyor'dedim dtigtincelerimi yazmak iginde senden miisaade alacak 'defilim." ( forum/kemal'sunal't1 25 t 2'html) B. Sosyal ozellikler 1. Etnik, dini: Qingerc: "Babamrn onca hakaretine ve'gingene misiniz siz ne bu galgr gulgu'nidalan arasmda attlan gamarlar goztimti yrldrrmrg sadece ofrenmeye gahganlan izlemek durumunda kalmrqtrm ama stu sanki beni igten ige sanyor ve btittin cazibesiyle igine gekiyordu tiim benligimi yavaq yavag." ( lname=polat) "Bir de gu akaryakrt hadisesi artrk, gingene karrsrna dondti' Bir zam yapryortar, iki gtin sonra indirim, i.ig giin sonra bir daha zarn."" ( vap I 'lar memura-2-simitlik-zam.html ) $opar (Qingene gocu[u) : "Higbir basketbolcu bu ayakkabryt giymez, Amerika'daki basket' bolcu ozentisi 250 kilotuk gopar zencilerin ayaprnda g6rebilirsiniz ama." ( forum/off'topic/t-t'k/birader' ayakkabinin-sesini-kisar-misin' hmI) ' Emine GiirsoyNaskali - Hilal Oytun Altun ' 15 "Sizin beyniniz gorbahk hadi bakrn dalganrza babahk bizim bura' sr gok kalabahk Hadi lan gopar siz itsiniz ipinizi kopar Raprmla u!ra;- ma kagar delikanh olsan kag yazar" (http: llazbiz-azbuz.com/allforums. jsp?userld=? Z&pageNumber=6) Ermeni: "Yasin Hayal'in avukan Fuat Turgut ise'kuduz Ermeniler'diye hakaret etti." (htf:// ) "Cahil sensin mihrace denen akrlsrz Ermeni dijlii" ( network5 4. com/ Forum/ /threa d I ilasr' t 3 MERSo/oDDNDE+ALLAHIN +KUDRET o/odd +TECELL o/odd+ ETT%DD) Ymanr: "Ermeni diilii Tasyos'un Zaman gazetesinde salyah yaztlar yazma' srna hig gagrrmadrm gtinkri; bu gazete de Yunan dtilti, Herktil Milas, Ermeni dtilti Etyen Mahgupyan tarafindan da aynt salyah yaztlat yaztl' drfrnr gordtik." ( name=news &file=article&sid=4389) Rwn:. "Alevi'ye ktiftir eden ecdatstzlar, Osmanhyr kim kurdu, Selgukluyu kim kurdu, Erdebil tekkesi nedir, bir aragtrrtn sizi Rum krrmasr Er' meni diilti Arap pigleri." ( ari-qpixetfsuiqq. aspx ) Arap "Kasaptaki ete so$an dopramam... Anlaltysom Ara.p olaym! Qtinkri bu yagrma geldim... Boyle laf duymadrm. (Yrlmaz Ozdil, Htirriyet Gazetesi, ) Bedeui: "Lakin, ben 6. yiizyrlda yagayan bir gtil bedevisi defilim, benim algrm, drinyam, kelime haznem, diigiinme kabiliyetim daha farkh, hatta kat be kat daha fazla." ( seslisozluk.com/showthread. php?t= 13091&page:2)

13 16.'Hakaret Kitabr "lstanbul Barosu'nun ikincisini dtizenledigi Cumhuriyet Hukuku Paneli'nde Cumhurbagkanr Gtil ve egi Hayrunnisa Giil'e haksret ige' ren sozler sarf edildi. "Qankaya'ya Arap bedevi krhkh bir egle birlikte bir adam grktr ve Qankaya'yr ele gegirdi." (httpt// 2 5/Barodan-Cumhurbaskanina-hakaret.php ) "...krsa bir zaman 6nce tilkemize ziyarct igin gelen' gtil bedevisi Suud krah Abdullah,... bu soyu krrrk giil bedevisinin..." ( hunturk.net/forum/k-turk-askerinden.bedeviye'adamlik'dersi' htrnl) Kitrt: ( ' "Qrinkri ttim pis Ktirtler, Ttirklerin kafasrnr bu gekilde uyugturup saman altrndan su yiirotiirler. Pis Kiirtlerin tamama yakrnr haindir." ( http,// I dtpli-ahmet-turk.pkkya- te' ror-orgutu-diyemem- 6.html ) Yahu.di, S abetay, Sriry ani, Silonist; "Atatiirk'ten sonra baktn bizi yonetenlerin soy alaglanna hemen hemen hepsi bozuk, ya Ermeni tohumu ya Yahudi tohumu ya Sabe. tay ya mason ya Stiryani!! " ( "BugrF TBMM'de bulunan Trirkiye israil Dostluk Grubu da bu sinsi Siyoriist planlarrn piyonlandrr. Ama herhalde Ozkoktinde bir Yahudi tohumu bulunan Ertu!ruIOzkok gunlan yazryor:..." ( millicozum. comfcontent/ v iew I I 6 82 ) "Siz egek misiniz yoksa yahudi dolleri mi?" ( ken.net/modules.php? name=news&file=article&sid=2879) G dvur, l<hfir, dhui7, imonxt, kinpsrt: "fjlan gerefsiz kontdrakula, g6vur musun nesin. Alzrnr bozma, camiyi katma ige... zekanda problem mi var senin gavur tohumu! Yo' ni git yazma bir daha bu gruba. Fenerbahge'nin senin gibi gavur taraf' tara ihtiyacr yok. ( groupl A N I Z 7o 2 B A M I N lo/o ZBSo/o 2 5 C3 I F e n e r b a h c e -AN Yo2584o/o25C2o/o25B0KERo/o2B--topic-html) Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 17,,ulan kahpe herif sen kimsin. Ulktictilere laf edersin, dinsiz ki. tapsrz herif..." ( 6 I 52 4 Opl.html ls = faof4e 4 a9 I daag d4 f d83 d6b &amp ; ) "Ama sue otelcide degil ki kardegim, adam givurlulunu sergilemit..." ( ha-gavur-memleketindeyim-sanki't html) "CHP'1i olmugsa ne olmuq bagtmua kral mr olmug bu mendebur haysiyetsiz utanmaz ahlaksrz dinsiz imansrz herif." ( &tumu=1)'Yo- "saldrnyor kafir kahpenin dolii." ( RIYOR.KAFO/OC4YOBOR'KAHPENO/OC4OIOBON'DO/OC3O/O96LO/OC3O/O 9C-1id1282r427734) "Laiklik KAfirliktir, $eytan da Laik idi." ( Laiklik-Kafirliktir- o/oc5 o/o geeytan-d a-laik-o/oc4%b0dilid/3 1 6i ) "Benimle gok samimiyiz diye tanrgtrrdrlr komgusuyla ikili konug' ma esnasrnda o qahsn laik, kafir bir goriige sahip oldupunu anladtm." ( detail'php? id= ) -Yorumlar' rumlardan- dan- Bazen bir kelime dripedriz hakaret olarak delil de istenmeyen bir durumun 6me!i olarak kullanrlrr: Afrikah,,Acr bir 6mek verirsek, dibimizdeki Yunanistan'da bile biz Tiirkleri Arap veya Afrikah zanneden insanlarrn bulundupunu hayretle duyduk. Hiiniyet gazeresinin bir Cumartesi ekinde yer alan bir haber' de, Yunanh kimyager ve gair Yani Bozoki; 'Egimde Ttirkler hakkrnda bazr onyargrlar varrh. Ba:rlan ona Ttirkleri geri kalmrg bir Arap veya Af' rikah gibi anlatmrglar. Egimdeki bu fikri deligtirinceye kadar hayli u[- ragtlm' diyor." ( ben kiiltr.irtimden uzaklagrp bir ulak goztiyle bakrlacaksam hatta hald barbar damgasr yiyeceksem, Avrupa'ntn i$gisi olacaksam

14 18 t Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun r 19 Afrikah gibi yagarrm daha iyi! " ( 2. ideolojik: Karqrt ideolojik gortigliiler birbirlerini diigman gorebilir ve bu dtigmanhk hisui ile ideolojinin adr bir hakaret kelirnesine dontigttiri.iltir. Boyle oldufu igin tamamen sdyleyenin bulundupu gruba gore kelime, hakaret sayrlu veya sayrlmaz. Evrensel olarak hakaret anlamt tagryan fagist, vl<q, gibi kelimeler bunlardan farkhdrr. "- Akrlh konug lan. $eriat sevdahsr. - Konugmazsam ne olur lan laik, kemalist, komiinist, ulusalcr seni..."' ( r*-. zevkli.org/dinciler-bu-ulke-sizin-eserin iz-t p2. html?s = fa 0f 4 e4a9 I daag d4f d83d 6b5 1 5 & amp; ) "- Ama senin srfatlarrnr sayabilirim: Safcr, Fagist, Yobaz, Gerici, Fethullacr, Dinci, Somtirticti ve de geri zekah. - fetullahgr de[ilim.. ama senin gibi spastik, komiinist, laik, dinsizin bana yobaz, fagist demesi benim dolru yolda olduluma igarettir..." ( I 524Ap 2.html?s=fa0f4 e4a9 ldaa9 d4f d83 d6b5 1 5 & ) "Programrn baglamasrndan 15 dakika once, konserin verildili yerden birkagtm.otede, yani Giingoren'de cesetler pargalandr; kol bacak havaya uguftu. Bu laik, ateist, agnostik, aczmendi mtisveddelerinin de umurunda olmadr." (Ali Bulag, Zaman Gazetesi, ) "KAfir Kemalistler 1939' da Ayasofu a'yr camiden miizeye gevirdiler ve hdlen miizedir... KAfir Suriye rejimi, kafir Kemalist rejimini ornek ediniyor!" ( dergi/h lhl35-i361 haber.htm) "Yeni nesil tilkticri genglerin %95'nin fetosgu olduluilrn farkrnda olmak rzdrrap verici bir durumdu. Ben ise gu an gevremde fetogeu ollnayan tek kigiyim diyebilirim." ( lname =Forums&file =viewtopic&t= ) "Baykal ve CHP yoneticileri gibi dostlarrnrz (!) varken kanah bedava Fetocu-Unakrtana kaptrrmadrprmrza dua edin." ( turktime.com/default.asp?page=haber &id=23 182) -Yorumlardan- "Fagist AKP'nin Fettoshcu polis destekli I Mayrs terorii: Cop, gaz, basrngh su ve tekme bayramr." ( nemgv0s/istanbul- cumhuriyet.mitingi.harb iyemarsi.html) "Allah Tiirk Millerine hainlik eden, Milleri ktifre gotiiren bu zavalh Fetullahgrlarr kahretsin. Allah bu masonik pagavralarla hareket eden saprklarrn.oyunlarrnr bozsun." ( name=news &file=article&sid=4389) "Thyyip Erdopan isterse dtinyanrn en kotti yonetimini sergilesin, isterse batrrsrn tilkeyi. 75 milyon oyum olsa hepsini olene kadar Thyyip Erdopan'a vermezsem ulusalcr olayrm:)" ( com/haber/ /ahmet-hakan-gaza-gelme-latif-abi. php ) Yorumlardan "Azrnhk arayanlar analarrna babalarrnr sorsunlar. Bunlar, gimdilerde libog, bu gekilde AB'ye girersek finog olacak zatlardrr." ( http :// lar/z353 B-simdiki-libos-ab-de-finos.html) "Emin Qolagan, "Thkkeli Libog" namryla maruf yazarin, bir donem MiT igin ajanhk yaptrpnr, Suriye'de rejim muhalifleriyle i$birli-!i iginde devlete hizmet ettilini yazdr." ( (Fatih Altayh, Hrirriyet Gazetesi, ) "Gontilliiler yanagrnca yerinden doprulan adam baqladr ba[rrmaya: "Anargistler, defolun buradan..." (http,//arsiv.sabah.com.tr/ 1999l0Bl30lv04.htm) ' "Siz 12 Eyltil'ri hig mi duymadrnrzl 12 Eyltil'rin rengi kara, mesulleri krzrl idi. Katrksrz mason, insanhk diigmanr agafrhk Yahudilerdi. ( php?name =News&file=article& sid=2879)

15 20 r Hakaret Kitabr "Allah belalannr versin pis masonlar." ( ginc-konula r I ?5.kuran-yasaklansina-onlarca.suc-duyurusu.html ) 3. Srnrfsal Yukarrdaki kullanrmlarrn yanl srra farkh sosyal ozellikler de haka' rete konu olmaktadrr. Kr;t'ri, 01, uneln, mmaba, besleme: "samimiyetsiz, avantact, arsu, koylii, gdrgtisiiz, muhteris ve Srtkr Abileri'nden bir selamr bile esirgiyorlar." ( yazar. asp?a=83239, 10,1 1 ),,sen boyle ktiylti kadrnlan gibi megggelllehler dersen, boyle padiqahlar, pagalar filan (hem de benim yanrmda) bu gocuk da seni parma' prnda firrl finl dondtirtir tabii." (AyEa $en, Radikal Gazetesi, ),,Bir siire sonra baba evinin sultanr loo0altrnhk krz horlanmaya baglamrg, o asil, o hanrm gelinin adr "ag krzrna, gorgi.isiiz ktzlna" dontig' mtigttir." ( tl Yazil549lzekiye-comakli/bir'tur' kunun-oykusu.html),,yener'in gurbetgi gruplarr 'Amele' diyerek agaprladrprnr da sozlerine ekleyen Ors ile $en, gunlan soylediler: 'Hande Yener, 11 Mayrs'ta Hannovecde gergeklegecek konsere 'Gurbetgi amelelerle aynt sahneye grkmam'diyerek aynr gtin Adana'dan.lstanbul'a ugmut ve lstanbul Atatiirk Havalimanr'ndan kagmrgtrr. Bahane olarak da kendisinden 6nce grkacak alt gruplarr Avrupa'da yagayan Ttirkler oldupu igin'gur' betgi ameleler'olarak tanrmlamq ve bu gruplarla aynt sahneye Erkmay".ugrru soylemigtir." ( l9l gurbetci-ameleler.htm ) "Sanki bizim polis maraba, onu yonetenler de bey paga veya a!a" ' Olur mu boyle bir zihfiiyet?" ( BlogNo=119219) "... len besleme, ( http ://www. raparsiv. oic&p= ': seni muhatap alanda kabahat, Allah'rn bebesi'" acom/modules.php?name =Forums&file =viewto- Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun o 2l Bu kelimelerin hakaret heline gelmesinin temelinde insanlartn kendilerine o gekilde hitap edildiginde rahatsrz olmast yatmaktadrr. Bir omek: "Halka en yakm oldufu nokta, 1965 segimlerinden once, merhum Mehmet Ali Aybar'rn radyo konugmalannda hdla kulaklarrmda gmlayan "rrgatlaaaar, marabalaaaar" seslenigi olmugtu!" (Engin Ardrg, Sabah Gazetesi, ) Cinsel rollerle ilgili kelimeler de hakaret amagh kullanrlmaktadrr. bu tip kelimelerde dilin erkek lehine, kadn ve egcinsele aleyhine igledigi gortilmektedir: Kanktbkh benzeri ifadeler bu kategoride deferlendirilebilir: "Bu karr krhkh herifler, Yrldrrrm abiye aracrlarla haber yollaya' rak; "Cuma Ali neler yazmg. Ak Partide adam yok" dedi demigler." ( =yazar&id=92) Medeni durumla ilgili kelimelerden dul bir kadrn veya geq bir yagta eylenmemig bir krz olmak da genel olarak istenilmeyen durumlarrn adlarr olarak muhatabr aqaprlayrcr amagh kullanrlmaktadr, dullun, ev' del<.a.ims (ktil, krzkurusu, vb. "Ttirkiye'nin AB'den gordiilti negatif tavtrla htzla "evde kalmrq krz kurusu psikolojisi"ne itildigi agrk." ( I 42.html) LZ I I0 vazi628 Bireysel ve sosyal ozelliklerin drgrnda diler sozltik alanlartndan bazr kelimelerin de hakaret ainagh kullanrldrfr goriili.ir, bunlarrn bagrnda da bu yazrnrn girig krsmrnda belirtildi$ gibi hayvan adl4rr gelmek' tedir. Hayvanlarrn bir krsmt bazt yonleriyle insanlar tarafindan sevim' siz bulundupundan bazt hayvan adlarr hakaret amaglt kullanrlmakadrr. e,egcinsellik'le ilgili kelimeler hemen hemen biitiin dillerde bir agalrlama ifadesi olarak kullanrlmaktadrr. Bu 9ok yaygrn olan egcinsellile hakaretamiz bakrg giiniimiizde elegtirilmeye baglanmrgtrr. Eqcinsellife kargr olanlar igin "homofobik", "transfobik" kelimeleri, bazen hakaret tonunda, kullanrlmaktadrr. Feminizm kargrtlarr igin ve erkek egemen zihniyeti elegtirel tonda "cinsiyetgi/sexist" tabirleii kullanrlmakmdrr.

16 1.2 r Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qrun Altun. 23 Nadir olmakla birlikte bazr 6zel isimlerin de hakaret olarak kulla' nrldrpr-birkag omek bulunmaktadrr: "Konuqmanrn devamnda Komiircii, "(...) Vallahi kendimi ikide bir anlatacafrm, 'ben casus delilim, ben kimse igin gahqmryorum, kimseye haber gotrirmtiyorum, gazeteci defilim ya normal insani konuguyorum stirekli', ama bir gey, tamdrm mt ve bir gey daha sezdim, ee Mehmet'le hepsi gortigriyorlar... Kczban g67iikiiloru7. B aydrr bir gey yokmug gibi davrantyoruz... 8 gtin 6nce Eemberin hepsini tamamladrm ve benim igin onemli olan btittin cevaplar ahndr bitti... Ekip, ekip olarak g izofren" diyor. " ( http :i/www. bakterim.com/yurt' ic i-h abetler l I ' gazeteci- guler-komurcu-bunlarin'heps i'sizofren.html ) "Ti.irbanh Krz, beslemeydi. Kemalist Diiq'tin Kezban'tydr. Bagnt agrp salon-salomanje hayata gegebilecek rafinelife erigmedili siirece 'beslemelere has meggalelerle'yeniyetmeligini (ve eriqkinlipini) ortiilti mortiihi gegirebilirdi." (Perihan Mafden, Radikal Gazetesi, ) "Senin sosyal fobilerin mi var... mtizikse mtizik.'. iprenq ya da de' lil sana ne, kdmil misin sen... yok yok sazan" ( forum/hastasyyym/hastay y m' onaa'327 3 B.html ) "sitede yaztlanlarr kaynak belirtmeden word'e aktarrp "fw: turk astronot ve houston! cok komikkkk!" diye arkadaglanna yollayan pespayedir, hemzemindir, hrncaldrr, ulugtur."l0 ( Birey, muhatabma ofkesini ifade etmek, kargrsrndakini ktigrimse' mek igin, en yakrnrnda, kendinden daha zayrf gordtiltintin srfatlannt kullanabilecelini, iginde yagadrlr toplumdan oprenmekte ve yine ona ofretmektedir. $oyle ki;hasn, kdr, a1, gingene, vb. toplumun onde gelenleri depillerdir. Bu tip ozellikler kolektif bilingaltrnda'olumsuz' olarak bellenmiqtir, sanki toplum bireye "bunlar gibi olma" demektedir' Birey bunlarr hakaret olarak kullandrkga kargrsrndakini'oteki'legtir' mekte, kendini hem muhatabrndan, hem de hakarete konu ettilinden daha yriksek bir yere koymaktadrr. Toplumsal bilingaltrnda, '6teki'olmaktan kagnma gtidtisti, insani farkhhk ve zaaflarla alay edilmesi utancrndan daha baskrn goninmektedir, ancak bu sosyal psikolojinin alanrna giren bir konudur. Bu yazr igin taranan dmeklerde, yag ve e!itim seviyesi drigtrikge insani ozelliklerin hakaret olarak kullanrmrnrn arttrfr; epitim seviyesi y0kseldikge bu kullanrmlarrn giderek azaldrfr, ancak yok olmadrpr tespit edildi. Fiziksel Ctice Ctizamh Hasta Yazrda deferlendirilen omeklerin alfabetik listesi goyledir: Hastahkh Kor Obez Orutl i Sa[rr Sakat Bireysel ozellikler $igko, gigman Zihinsel Alzheimer Bunak Embesil idiot Moron Otistik Paranoyak Psikopat Spastik $izofren Etnik, dinl Afrikah Arap Bedevi Qingene Ermeni Kurt Rum Sabetay Stiryani $opar Yahudi Yunan Dinsiz GAvur lmansz Kdfir Kitapsrz Sosyal Ozellikler Ideolojik Agnostik Anargist Dinci Fethullacr, Fetocu, Fetoggu, Fettoshcu, Fetullahgr, Kemalist Komonist Laik Libog Mason Sapcr Siyonist Ulusalcr Srnrfsal A9 Amele Besleme Evde kalmrg krz kurusu Irgat Karr krhkh K6ylii Maraba 10 Bu ifade, siteye erigim tarihimiz olan rarihinden daha sonra kaldrillmrgtrr. $u an sitenin en alt boltmtindeki uyarr metninde bu ifade yer almamaktadrr.

17 T tnkmen T inkge sinde Hay v an Adlmtrun Ohtmsuz AnlnTnda Kullnntmlnn Selcan Sa![rk' GiriE Farkh bir anlagma bigimi saplamak iizere aynr meslek veya topluluktaki insanlann ortak dildeki kelimelere Ozel anlamlar vermek, bazr kelimelerde defigiklik yapmak, dilin lehgelerinden, eskimig ofelerinden ve yabancr kokenli bigimlerinden de yararlanmak suretiyle olugturduklarr, herkesge anlagrlmayan kelime ve deyimlerden olugan ozel dil;r genel olarak teklifsiz, kaba vb. geqitli konugma bigimleriz olarak ranrmlanan argonun, Tiirk dilinde 3 temel iizerine kuruldupu belirti lirrs (1) SozcuEiin baph bulundugu dildeki anlamrnr depigtirmek yoluyla yani sozciilti mecazlagtrmak yoluyla; (2) Argo sozciilti yabancr dilterden aynen veya Ttirkgeye uygunlagtrrrlarak almak yoluyla; " Dr. G. Selcan Salhk, Ankara Universitesi Dil ve Thrih-Cofrafi,a Fakriltesi Qafdag Ti.irk Lehgeleri ve Edebiyatlarr Boliimti Aragtrrma Gdrevlisi, Ankara. I Korkmaz, Zeynep, GtanqTeim6 Sd?hz!i:i, Genigletilmig 3. baskr, Tiirk Dil Kurumu yayrnlarr, Ankara 200?, s Berke Vardar (yonetiminde), Ag*lamal Dirhilim Tenmbrt Sdd*gu, ABC Kicabevi, lstanbul 1998, s Ferit Devellioflu, T*k Argo Sdzlrigu, 5. baskr, Bilgi Yayrnevi, Ankara l9?0, s. 39.

18 26. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun. 2? (3) Yabancr veya baelt bulundupu dilden uydurma, yakrgttrma veya benzetme yoluyla. Ferit Devellioflu, bu rig temelden birincisini agrklarken Ttirkiye Ttirkgesinde ahapot, engut,bilductn, galul, nrek gibi 6meklerde hayvar adlarrndan kurulan argo lcullanrmlarr bu birinci gruba dahil eder. Bu hayvanlar kimi zaman goriiniigleri, duruglan, bakrglarr kimi zaman karakter ozelliklerine gclre insanlara benzetilerek, adlan zamanla kumazhk, tembellik, saflrk, bayafrhk vb. insana Ozgii soyut, gopu zaman olumsuz kavramlan nitelemek iizere metaforlagtrrrlmrg ve yine insan' lar igin kullanrlmaya baglanmrgtrr. Dilbiliminde argo ile benier bir kavram olarak pejoratif "kotiileyici, olumsuz', anlam kavramr ile de kargrlagrlmakndrr. Pejoratif, bir kavramr koniluk, bayalrhk de[eri katarak belirten oleler igin kullanrlan asafilay:r;- sozcuklera geklinde tanrmlanrr. Bu gahgmada hayvan adlarr. nrn dofrudan argo olarak kullanrlmalannln yanl srra olumsuz anlamlar ifade etmek rizere pejoratif kullanrmlarrna da dikkat gekilecektir. Ttirkiye Ttirkgesinde hayvan adlanntn olumsuz anlamh, argo kullanrmlarrnr bugtine kadar hizrrlana gelen argo sozltiklerimizden5 tespit ermek mtimktindtir. Bu. argo sozltikler gostermektedir ki, Ttirkiye Tiirkgesinde angttt,brldwcm,l<ckkk,kerl<cnezgibi kuqlardan rnc)uk,hindi, adek,l<nzgibi ktimes hayvanlann a; kegi, ktt&n, irlek, akaz gibi btiytik ve ktigtik baglayvanlardan, ay', gal<nj,geyik gibi yaban hayvanlartna ve l<cfal, sazan, nskwnrugibi bahk adlarrna varlncaya kadar pek gok hayvan adr argo kullanrma sahiptir.. Ttirkiye Ttirkgesi argosunda kullanrlan hayvan adlarrna, Halil Ersoylu'nun "Tiirk Argosunda Genel Dilin Hayvan Adlarrndan Yararlanrlma" adh makalesinde genig yer verilmiqtir. Ersoylu, gahgmasrnda hayvan adlarrnr I. Karada yagayan hayvanlar, II. Suda yagayan hayvan- 4 Vardat age., s.28. t Devellioglu, age.; Hulki Aktung, B*}ik Argo Sazli;ltt (Tanldaryh), Genigletilmig 5. baskr, Yalr Kredi yayrnlarr, lstanbul vd. Tiirkiye TUrkgesinin argo xizltikleri iein bk. Gtilden Safol,.Argo Sdzltikleri", TtirkKiihitrttnde Argo, SOTA yayrnlarr, Haarlem- Hollanda 2Cf]2, s.73'93' lar, III. Hayalde yaqayan (mitolojik) hayvanlar olarak temelde rig srnrfa ayrrmrg, karada yaqayan hayvanlan da kuqlar ve karada yagayan diper hayvanlar olarak ikiye ayrrmayl uygun gormtigtiir.6 Konunun Trirk lehgeleri ile ilgili olarak kargrlaqtrrmah bir gekilde deperlendirmelerinin gok fazla yaprlmamrg oldupu gdrtlmektedir. Bu galqmada, Trirkmen Ttirkgesindeki hayvan adlarmrn olumsuz anlamh kullanrmlan tizerinde detayh olarak durulurken Ttrklye TrirkEesi de goz Onrine ahnacaktrr. 1. Trirkmen Tiirkgesinde Hayvan Adlarrnrn Olumsuz Anlamda Kullanrmlarr: Hayvan adlarr tarihsel Trirk dilinden g{intimi.ize olumlu-olumsuz gok gegitli mecaz anlamlar yriklenmiglerdir. Kaggarh Dio,dn'rnda, bir kadrn do[um yaptrfrnda ebeye tilkri miitogdt azuban mi? "tilki mi do!. du yoksa kurt mu?" diye soruldupunu kaydeder.? Bu soru Divan'da, dopan gocufun oplan mr yoksa krz mr oldulunu 6lrenmek amacryla sorulurken, krz gocuk utangae, gekingen ve kurnaz tilkiye, erkek gocuklarr ise cesur kurda benzetilirler.8 Bugrin bu soru Trirkmen Trirkgesinde bir geyin neticesinin olumlu mu, olumsuz,mu oldulunu olrenmek amacryla Gurt m tilki? "Kurt mu, rilki mi?" geklinde srkga sorulmaktadrr.e Tiirkmen Tiirkgesinde bu soru erkek tarafi adrna krz istemeye giden sox aydtctya, yani gortictiye de vazifesini yerine getirdikten sonra sorulur. Goriicii, krz tarafiyla gortigrip olan biteni erkek tarafrna anlatmak igin gittifinde erkek tarafi sorar: Gzrtmwtfi, tilki?. Soz aydrcr cevap olarak Gurtltuuz derse bu iglerin yolunda gitti[i anlamna gelir.ro Burada H"lil Ersoylu, "Ti.irk Argosunda Genel Dilin Hayvan Adlarrndan Yararlanrlma", T*kKibiirunde Argo, SOTA yayrnlarr, Haarlem- Hollanda 7002, s ? R. Dankoff, J. Kelly, Mahmad al.kaigai's DiudnLugdri't-Turft, I, Harvard Universiry Press, 1982, s gJ. Berdi Sanyev, "Tiirkmencedeki Nezaket Kurallarrnrn Mitli, Kiilrtjrel ve DiI Ozellik. leri", lll. Ululararuy^flrkDilKurultayt 1996, Ttirk Dil Kurumu yayrnlan, Ankara 1999, s G. Selcan Sallrk, "Ttirkmen Diipiin Gelenefi", ModzmTiirkliik Arasurmalan Dergisi, C. 3, S. 2, Haziran 2006, s,74.

19 28 r Hakaret Kitabr Emine Gttsoy.Naskali - Hilal Qtun Altun r 29 Ttirk mitolojisinde onemli bir rol [stlenen kurt olumlu sonuca igaret ederken, dlki olumsuz sonuca igaret etmektedir. Ttirk dilinin tarihsel kaynaklarrnd an Kutndgu Bilrgde de arslan, esri "kaplan" tnrqz "do' ' muz", bdri "kurt", kipek, ad7"ayt", kutut"yaban st[lrt", lgnl tilkit"ktzl tilki", riar bu6y a "deve aygrrr/erkek deve", sa* z7an "saksa[an"' k4y4 lguzgunt"kaya kuzgunu", 1ll4n, gadan "aktep", Qtbwt"sinek" gibi hayvan adlarr ile yaprlmrg benzetmelere rasdanmaktadr: Omefin kottiltik ile ilgili olarak; isit i$ke Yat1na satlo' lglga lsut isizkk Ytlan oi sini akge l<'or.,kotii arkadaga yaklagma sana zarar getirir; kottiltik yrlandrr, dik' kat et, seni sokar." (KB, 1297) Birkumandandabulunmasrgerekenvastflarrnsayrldrprdizelerde; I<crek siibaltrpbubir $A P'b$ Jag.l,(n liizursabu tiitse Yon$ J ac.da kin ar slan Y ilr eki ker ek ls*rew&n esri bileki l<erek n rylz teg titimlig btm teg ki4i ad'fiayu azgnr $uwz tcg 6gi pana aqtbolsa lgrnl tillcii teg 'titir bugran teg ka 69 siirse l<eg sa!+z$anda s$alf ketek wtsa iiz laya $uz&mt tegyva$ twsakoz..dugmanakargrseferegrkmakveordununhareketiniidareede. bilmek iiirr/ k,rm"rrdanrn 9u birkaq vasfa sahip olmast gerekir/'onun yiirepi h"rpt. aslan yi.irepi gibi / ve dbviigiirken de bilepi kaplan penge',t,rit ot *trdrr/ O do*.,, gibi inatgr, kurt gibi kuvvetli / ayr gibi azrh.rf"b"r, srfrrr gibi kinci olmahdrr / Aynr zamanda ktrmut tilki gibi hi' lekar olmah/ deve aygrn gibi kin ve o9 gtitmelidir / Kendisini saksa' fandan daha ihtiyatlt tutmah; gdztinii kaya kuzgunu gibi uzaklara Eevirmelidir." (KB, ) Bir diper omekte dtinyada btittin iyiliklerin, kanunun, gelenek ve goreneklerin yok olmasrndan, sadece insan artrklarrnrn, insan krhprnda dolaqanlarrn (hayvanlann) kaldrklanndan gikdyetle gdyle denilmektedir: gatla,n teg til<crler, gtbun teg sorarlar lapek teg it:rerln $aywn wayt "Onlar akrep gibi sokarlar, sinek gibi kanrmr emerler i kopek gibi havlarlar, hangisine yetigeyim." (KB, 6601) Kutad4u Bilrg'den getirilen yukandaki omeklerde kottiltik yrlana benzetilirken, aslan ytirekli, cesur; kaplan ve kurt gtiglii, kuvyetli; domuz inatgr, ayr azrlr, yaban srfn ve erkek deve kinci, tilki hilekar, saksapan ihtiyath, kuzgun keskin gozlti; sokmasr ile akrep, kan emmesi ile sinek ve havlamasr ile kopek ise zararh hayvanlar olarak gdriilmekteo"ttt;uru kavimlerinin en eski zamanlardan beri en gok kullandrklarr takvim sistemi olan,rr dolayrsr ile Ttirkmen ktilttirtinde de yagayan on iki hayvanh Tiirk takvimi de Ttirkmenlerde kimi hayvan adlanna olumlu ya da olumsuz yaklagrmrn tespitine yardrmcr olabilir. Ttirkmen Tiirkleri arasrnda miqe adr da verilen bu on iki hayvanh takvim sisteminde hangi yrln verimli, hangi yrhn kurak, hangi yrhn krg aylarrnrn getin olacalrnln ayrrt edilmesi esas alnrken, hayvanlarrn beden yaprlarr, yagayrg ozellikleri, nitelikleri ve biidin bunlarla ilgili halk inanrglarr takip edilmektedir. Buna gore omefin it yrh igin halk arasrnda it ytlt ek, dor4zyb or geklindeki inang hdkimdir. Bahkyrh, bahprn suda yafmasr sebebiyle suyun bol oldufu, verimli yrl olarak algrlanrrken; y- lnr yh yrlanm kumu yalamasrndan ottiri.i kurak gegecek yrl olarak al. grlanmaktadrr. Bicin "maymun" yrh da yrlan yrh ile benzer kabul edilir. Trirkmenler arasrnda esasen bicin "maymun", tovean "tavgan", talak"tavuk', yrlan yrllarr zor gegen, alrr yrllar olarak kabul edilmektedirler.r2 ll t2 Turan, Osman, On ikt Hayuanb Tink Takuimi,2. Baskr, Ottiken Yayrnlarr, Istanbul 7004, s.32. Gurbanov, O., T. Tokgayerr, S. $ammakoq A. Eminov, TiirknenkandakiHayuanlanq Atlrrnlruq Ugd;Ili Sazlagi (T*knwrye-R*sga-Latince),lhm, Aggabat 199?, s. I 10.

20 30. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 31 Thrihsel kaynaklardan gi.intimiize dolru gelindipinde' Tiirkmen Tiirkgesinin heniiz tam olarak haztrlanmrq bir argo sozlilltintin mevcut olmadrlr gonilur. Bununla birlikte bu tiir kullantmtn bazt dmekletine Tinl,,men DiliniqSozlrigi'nde (1962) rastlamak miimkiindtir: Doryr.z: f. iri gdvdek, kalm uektsa ayakh, gift toynakhhayan 2 ' So' ginghakmund.e ulntilyan siiz: Miintmedirl golmdan stpflwrrq dnnull "Sap *; rn "Lind"n kw tulamazsm, damuz" B' Kerbab ay eu' Ayl4r (TDS' 265 )' ESek: 1. KIyaIW f anilryosmdan bolu krsa, kulnl<lm uzun hnjvan 2 ' Soclme, beddrn: OI-a til1s esek ekeni! "Tunbir eeelunis!" (TDS' 822)' it: 1. yvau memelilzr farnilyostndan ev halua.n 2. Tiksindirici, hain: Siz adarngitprru litiren, Jffncthk i)qin yallarryan bir npar o'rymtz itler! B' Kerb ab ay ev - Ay gtth Adim (TDS' 3 44 ). Ti}ki: 1. Kapek sojwdan, uwtkujruklu, memeli, ywauhayvan 2' hilzkar, yalartct insan: Ol tiirys tilkidir "O qok hilel<nrhrlyalanct&r" Qok (TDS,649). Xvlll.yy.klAsikTtirkmenedebiyatrnrnenOnemligairiMahdum. kulu,nun Divan'rnda dahi bu hayvan adlarr olumsuzlupu anlatmak iein kullanrlrrlar Toryz bolup stnln nanaz lsol ^l* "Zetsatxntl (mru Ytlan, gtyanlar D oluban dn g kimin bohn Y ar anlm "Domuz olup siiriiliir namazl brrakanlar/ ZekAt vermeyen kamr yrlan, gtyan dolu dap gibi olur yarenler'"l3 $air yukarrdaki dizelerinde namaz krlmayanlarr domuza benzetirken,,ekat vermeyenleri ise tizerinde ytlan ve gryanlar barrndrran dapa benzetir. Divan'da gegen bir diper dizede ise $ybetkes sfiteti dorytzdut ha$dnta denilerek grybei eden insan domuza benzetilmigtir' Aqalrdaki ti l4 Hayati Yrlmaz, Mohdumkuh f\udnt (inceleme'metin'diin)' Ankara Universitesi' so,v"r gir."'r"' Enstiti.isi.i Qaldag Ttirk Lehgeleri ve Edebiyatlarr Anabilim Dalr, Basrlmamrg Doktora Tezi, Ankara 2005, s' 170'20-'' 44' age., s. 1o5ro5/53, 298. dortltikte ise kopek ve tilkiye olumsuz yaklagrm soz konusuyken, aslan tercih edilmektedir: Nmrwrde yiit wsaq isiq $ayvmat itlen snnak islenbir zdt eymtloz Tilki uzwt gtinde 6nn tojurmnz Yegdin og hem boka Eire yil7 wsarl "Namerde bagvursan igini kayrrmaz/kopekten kemik istesen bir gey ayrrmaz/ Tilki uzun gtinde kendini (bile) doyuramaz/ Ag da olsa as' lana bagvursan yegdir."r5 Trirkiye Ttrkgesinde yukarrda saydrlrmrz dmnu7, esek, it', dlki gibi hayvan adlanntn yanl srra gal<al, xgant, sfftlan, yrlan gibi hayvan adlan da mecaz anlamlarryla argoda kullanrlmakta ve bu kullanrm omekleri' ne hem sandart dilin sozltiklerinde hem de argo sozhiklerinde rastlanmaktadrr. Ttirkmen Tiirkgesinin standart tiirtine ait Tiakmen Diknir1 Scizlagi'nde ise bu hayvan adlartnrn g6gme mant "mecaz anlam" igeren argo kullanrmlanna rastlanmamakta, bu hayvan adlarr ile ilgili madde baqlarrnda sadece Tool. "zooloii" ktsaltmast dtigtilerek temel anlamlannrn verildili gortilmektedir. Trirkmen Ttirklerinde hayvan adlanna olumlu veya olumsuz anlamlar ytiklenmesi durumuna Ttirkmenlerin ad verme gelenekleri de rgrk tutar. Tiirkmen Trirklerinin ad verme gelenekleri ile ilgili rivayetler hangi hayvan,adlanna olumlu, hangi hayvan adlarrna olumsuz yak' lagrldrprnr anlamamtza yardtmct olur. Bu rivayetlerden biri goyledir: "Bir rivayete gdre bir yetigkine, dofdufunda anasr-babasr Egek adrnr vermiglermig. Bu kigi gocuklupunda kendisine takrlan bu addan rahatsrzhk duyuyormug. Onu 14 yagrnda evlendirmigler. 15 yagrna geldilinde Nevruz bayramrna yakrn bir zamanda adrnr deligtirmek iste' miq. Kansr da onun bu istepini anlayrp, kendisine daha iyi bir isim segip almasr konusunda onunla konugmuq, ancak Egek kartstntn sozr.inii dinlememig. Nevruz bayramtntn kutlandrlr yerde toplanan yaghlara meramlnr anlattrfrnda, onlar bu meselede Egek'in karrsr ile konugtuk' '5 ogr.,,. 76- zo24l4bl6.

21 J2 r Hakaret Kitabr tan sonra bir gey diyebileceklerini soylemigler. Qtinkti kaideye gore ev' lenen delikanh veya geng krz adrnr depigtirmek istedifinde, onun yeni adrna karrsrnrn ya da kocastnrn da razt olmast gerekirmig. Egek kibirli bir gekilde kendi erkeklifini one stirerek bu konuda kanstna danrgmaya gerek olmadrlrnr sdylemig. Bunu duyan yaghlar'magallah, anne-babasr buna ad koyarlarken tam da layrk oldufu, kendisine uygun bir adr koymuglar. Onlar btiyudi.iliinde bunun egek gibi kendi hayat arkadagrnr dahi hesaba katmayan bir'hayvan'olup yetigecelini bilmig olmahlar. Gelin biz de hakikatten uzaklaemayaltm bunun yeni adrnt Thyharr6 koyahm' demigler ve Egek adrnr Thyhar'a gevirmigler. Thyhar nevmz bayramrnda evine mutlu bir gekilde donmog. Kansr sormug: - Adrnr depigtirdiler mi? Yeni adtnt ne koydularl Yeniyetme gururla: - Thyhar, demig. Kartst: - Vah alnt kara. Bir de yeni ad koydular diyorsun. Adrna Tayhar koydularsa, aradan bir yrl geger lakin sen yine de onceki Egek olursun, diyen karrsr bu gergepe 0ziilmiig."r? Bu rivayette inatgr yapmtyla dikkat geken egek/tayhar'tn bu ozel' lili inater, burnunun dikine giden insan roltindeki Egek'e aktanlmryttr ve hog gortilmeyen bir huy olan inatgrhk hayvan adr olan egek adrna pejoratif anlam yiiklemigtir. Bir bagka Ti.irkmen rivayetinde ise olumlu goriilen ve insanlara ozel ad olarak konulan hayvan adlannn omeklerine rastlamak miim' ktindiir. Rivayete gore: "Bir gezgin konar.gdgerlerin yagadrlr bir koyde saygn bir ailenin evine misafir olur. Ev sahibinin adt iner, karstnrn adr da Maya'drr. On' lar misafiri iyi bir qekilde aprrlarlar. Misafir onlartn ailesi ile tanrylp' 90' cuklarrnrn adlarrnr sorar. Ofullarrnrn adlanntn Arslan' Bars' Gaplan, t6 T"yh"r' iki-tig yagrndaki egek. r? Ar"rb"y C)rdyev, Adat, Ruh yayrnlarr, Aggabat 1995, s.28'79 Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 33 Mo:cek; kulartnrn adlannm Keyik, Maral, Ceren oldulunu olrenir' Misafir iginden 'iner ile Maya'dan boyle hem yrttcilar hem de nazik hayvanlar da dolabiliyormug' deyip, eler bunlar gocuklannn adlannt Kogek, Torum, Nergiz, Dtinekr8 diye koysalar gok daha uygun olacak' mrg diye diigiinmiig."re Rivayette gegen aslan, l*pl*r, (disi) geyik,m6:cekyanikwt gibi ya' ban hayvanlannrn yanl srra Tiirkmenler igin neredeyse evcil hayvan srartistinde olan ve her geyinden faydalandrklan devenin cinsiyetine ve yagna g6re aldrpr gegitli adlar gozler ontine serilmektedir: iner: Tek horgtiglti erkek deve. Maya: Tek horgtiglu digi deve. Ko;ek: Bir yagrna gelmemig deve yavrusu' Torwn: Bir yagrnda deve Yavrusu' Nergrz: (<iner) iner gibi krz. Bununla birlikte Ttirkiye Turkgesin aigosunda "iri yart, uzun boylu adam; aptal, salak"2o anlamlanna gelen ve "bu kadar da olmaz' gok abarttrn" anlamrndaki yk deve ibaresinde de geqen decre adrnrn Tiirkmen Turkgesinde de benzer argo kullanrmlara sahip oldufu belirtilmektedirzr. Ti.irkmen Ttirklerinde deve gibi genel olarak olumlu yaklagrlan bir diler evcil hayvan kapektk. Ti.irkmenlerde kopek, hemaytkiir "hi. maye edici, totem hayvan" (TADS, 139) olarak kabul edilmekte ve kurt ile benzer saygryl gormektedir. Nitekim kopek ile kurdun yakrnb pr tarihsel Ttirk dilinde DivAnti Lugat'it-Tiirk'te gegen gu atasoztinde de gorrilmek tedft: landn bifi uhsa, iivdii it, bagn tmastn "Bozktrda kurt l8 l9 z0 2I Diirrek: lnci tanesi, inci taneli. Oriiyev, age., s. 28'79. Aktung, age., s.92. Tirrkmen Tiirkgesinin sozli.ieiinde dzue sozciipiiniin argo kullanrmtna rastlanmamakla birlikte, irk"r" Universitesi, Dil ve Thrih-Colrafya Faktiltesi, Qaldag Ttirk Lehgeleri ve Edebiyatlarr Bolumti 6lretim iiyelerinden Dog. Dr. Berdi sarryev (Ttirkmenistan), hayvanrn adrnrn Tiirkmen Ttirkgesinde de Ttirkiye Tiirkqesindeki ile benzer argo kullanrma sahip oldulunu ifade etmektedir'

22 34 o Hakaret Kitabr Emine Gi.irsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 35 ulusa, (onun duygulartnr paylaqtrlr igin) evde kdpepin ciferi srzlar" (Dankoff-Kelly, 55?). Bu sayede kopek sdzciipti "kopek gibi cant srkr, dayanrkh gocuk" (TADS, 139) anlamlannda insanlar igin ozel ad ola' rak kullanrlabilmektedir: 20. yrizyrl Ttirkmen halk gairi Ata Kopek Mergen gibi. Kopek Mergen, Kopekmrrat adlanntn yanr slra itbay, it' can, iralmaz (TADS, 130) gibl adlar da Tiirkmen Ttirklerinde gocuklara konan adlardrr. Ttirkmen Ttirkleri arastnda ayrrcaite, gmnca'da gergry etmeli diil. it saklamak dovletliligitl alamaa "Kopefe de karncaya da beddua etmemeli. Kopek beslemek devletliligin/zenginlifiin alametidir" diyen halk inancr da mevcuttut (THI,22). Kopekler biz insanlarrn en sadtk dostu ve hizmetkan olarak gortil' dtiklerinden Ttirkiye Trirkgesinde de bu duruma atfen birine yalvarrrken ya da birinden rsrarla bir gey isterken amiyane bir tabirle "kulun, kopefin olayrm, kaprnda kdpelin olurum" gibi ifadeler kullanrlmaktadrr. Ancak kopefin iyi bir huy olarak algrlanabilecek bu sadrkhfr insanlar soz konusu oldu[unda yalakahk olarak algrlanabilmekte ve Tiir' kiye Ttirkgesinde kr;pek sozctilii pejoratif anlam ytiklenmektedir. Turkmen halk edebiyatr iirtinlerinden deyimlerde, tekerlemelerde gegen hayvan adlarrntn incelenmesi de bunlardan hangilerinin olum' lu hangilerinin olumsuz anlam tagrdrprnrn tespitine rgrk tutmaktadrr: Deyimlerde: Ayr dostlg: (Ayr dostlufu) Qrkara dayah ytizeysel dostluk (TDFS' 21) (krg. TTii. "Koprtiyii gegene kadar ayrya dayr.demek") D o r7n batgada bas : ( Domuzu gamurda bas ) Bir kimsenin/dti$manrn gaflet anrnt yakalamak (TDFS, 166). Dorkuq agr niirne garax ndme: (Domuzun akr ne karsr ne) Al biri' ni vur otekine, hlgblr ige yaramaz (DS, 78) Esecln gilagrna yaxn okan yalr; (Egelin kulalrna Yasin okuyor gibi). Kargrdakinin kendine soyleneni dinlememesi (TDFS, 385 ). Goyun derisine giren md:cek (Koyun derisine giren kurt) igten pazarhkh, ikiyrizh.i insan (TDFS, 9B). Grqbermek: (Kug vermek) Yalan soylemek, aldatmak (TDS, ZO9) Gusyinek: (Kug ytirek) Korkak, giigsriz (TDFS, 131). TovSan yrirek: (Thvgan ytirek) Korkak (TDFS, 322). Y tlant q yi gr ercni nar ptz, olam hinini 11 agttnla gd gtir : Y r lan m ifre nd i,!i nane ininin apzrnda yegerir (TDFS, 239) krq. TTii. insanrn sevmedigi giil bumunun dibinde biter. : Tekerlemelerde: Yolb ar s biti 11 apmrz" A sl an b iz i m b tiy tigrimtiz, G aplan bitiq gaprmtkap lan bizim kaprmrz, Aybinn alanagtmtt, Ayr bizim ahmaprmrz, Torynok bi7ir1 toy Erm7, Bok bocepi bizim dtigrinctimi-iz ) Gwtbiirl gutanrl, Kurt bizim dtinrinimriz $asalbiin sadrmtz, Qakal bizim eflencemiz Ytlonbizin sanqrmrl, Yrlan bizim kamgrmrz Tou San binn mqt caemrl, Thvgan bizim kiigrlgtimiiz Suvulgan biyirl suulugmrz Kertenkele bizim gahgkanrmrz" (THAS, Yukarrda yer alan deyimlerde ve tekerleme omelinde gonildtipri iizere hayvanlar kimi zaman goriinilgleri, duruglan, bakrglarr kimi zaman da karakter ozelliklerine gdre insanlara benzetilmektedirler. Orne[in ayr ahmak insana benzetilirken, yrlant drg gonimigii sebebiyle bir kamgrya benzetilebilmektedir. Yaradrhgtan tirkek ve telagh olup, bir insan gordr.iklerinde gok gabuk kagabilen kug, tavsan gibi hayvanlann adlarr ise korkaklkla bir anrlrr olmuqtur. Egek laf sdz dinlemeyen yaprsryla inatgrhlr nitelerken, islamiyette eti haram kabul edilen domu7, islamiyeti kabul etmig diler kavimlerde oldufu gibi Trirklerde de sevilrireyen ve adr kotri anlamda kullanrlan bir hayvan olmugtur. Ttirkiye ve Tiirkriren TtirkEelerinde domuzun bir diler adr da hrnzr (< Ar. Ainzir)'drr, TikmTti. hrnnr (THAS, 80); TTii. hrnzrr: 1. Domuz2. mec. Katr ytirekli, gaddar 3. mec. Genellikle hoga giden davra-

23 36 r Hakaret Kitabr nr! ve durum igin gaka yollu soylenen soz (TS-1, 98?)' Ttirkmen Tiirkg"ri.d. hayvan adlarrnm go[unun domuz Omelinde "1d"4 gibi Arap' i" u.y" Farsgadan gegmig ahntr adlarrna rastlanmaktadrr' Omepin *l (.F. mar) "ytlan; (TDS, 429),hrs (<F' hrrs) "ayr" (TDS' 727)' Bu adlar sozltikte kcine "eskf' ibaresi ile verilmekle birlikte Tiirkmen atas6zlerinde halen yagamaktadrrlar: 'Htdtr' diyip Ja1qonvm' htrs bolup gildt"htzn diyip yaprgtrftm, ayt olup grktr" (TDS' 727)' Ttirkiye Ttirkgesinde hileci, d{izenbaz insanlar igin kullanrlan (Aktung, 2008: 7?) gal<nh isettirkmen Ttirklerinin sempatik bulduklarr dtigtintilebilir. $agal sagal sah beg (THAS, 100) ifadesinde de adr g.g.r, L,, hayvan Ttirkmenler arasrnda daima keyif ve ellence ile 6z' leglegtirilmigtir. Bu durum hayvanrn tabiatta grkardrpr, gi.ilmeyi andr' ran sesinden ottirti olabilir. Hayvanrn adr Tiirkmen Tiirkgesinde, Tiir' kiye Ttirkge sinde anmtd,rniyisini ayiar yer atasoziine kargrlk gelen, gavmtn goettstru Sagal yr "kavunun iyisini gakal yer" (THAS' 103) ata' sozunje de kullanrlmaktadrr. Yine bu hayvantn Ttirkmen klasik edebiyatr eserlerinde, destan ve rivayetlerde gegen bir difer adr ceneb (THAS,79)'dir. Kendisindenkorkulanoslan,l,nplangibiyrrtrcrlaraiseherzaman saygrylaveadetatedirginlikleyaklagrlrr:strbalnseirbolm..aslanyavru.,,, ^rl"r, olur" (THAS, 103); krg' fiti' krntenifryinekwtolw lkwdun oplukuzu.ohruz. 3. DePerlendirme Sonug olarak Ttirkmen Ttirkqesinde hayvan adlanntn olumsuz an' lamda kulianrmlarr ile ilgili olarak 9u delerlendirmelerde bulunulabilir: o Tiirkmen Tiirkgesinin hentiz bir argo sozliiptintin mevcut olma' yrgr briytik bir elsik ve bu eksifin bir an once giderilmesi ise bir gorev olarak kargtmua grkmaktadrr' Buna kargtn Tiirkmen itirkgesinde haztrlanmrg, Turkmenistan'da yaqayan hayvan ad' l".,rri' tig dilli (Ttirkmen Tiirkgesi.Rusga-Latince) s.zliifii, gi' rigkrsmrndahayvanadlarrnnkullanrmalanlartileilgiliveri. len aydrnlatrcr bilgiler ile son derece faydah ve heniiz Ttirkiye Ti.irkgesi igin gergeklegtirilmemig bir gahgmadrr' 23 Emine Ctirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 3? o Burada standart Tiirkmen Ti.irkgesindeki hayvan adlarrntn cilumsuz anlamda kullanrmlan tespit edilmeye gahgilrrken, yu' karrda bahsi gegen Tiirkmen hayvan adlarr sozltiftintin yant stra, Tiinkmen Dilinitl Scirhigi'nden, klasik donem Ti.irkmen gairi Mahdumkulu'nun Divan'rndan, Ttirkmen halk edebiyatr iiriinleri olan rivayet, deyim, atasozii ve tekerlemelerden faydalanrlmr$trr. Bu kaynaklardan Tttrl<men Dilinit1 Sozh,igi'nde ktmi hayvan adlarmrn argo kullanrmlarrnrn scigr.ing hakmunde "sdvme hiikmtnde" ibaresi ile verildifi gortilmiigtiir. o Her ktilttirde farkhhk gostermekle birlikte, domuz, inek, karga, bit, pire, sinek, srgan, yrlan gibi eti yenmeyen veya legle beslenen, kendisi pis ve gdrtiniigii girkin pek gok hayvan adt, gahrs adr olarak kullanrlmamaktayken;zz giig, kuvvet ve saygrnhla sahip olduklarr dt4tintilen kimi hayvanlar ile kug familyasrndan ozellikle kaprcr kuglann adlan insanlara verilebilmektedir. Ttirklerde de arslan, bufra, lagin gibi hayvanlartn adlarr insanlara verilmekte ve bu isimler lnnorific narnas "saygrdeper ad' lar"23 geklinde nitelenmektedirler. Tiirkmen Ttirkgesinde de er. kek gocuklanna cesur ve g0glti olmalart niyetiyle Arslan, Bivri "kurt", Yolbms "aslan", Mi):cek"kurt", Gog "kog"; krz gocuklarrna narin, nazik olsun diye Ceren,Mmal, Keyik, Bilbil "btilbtil", Kakilik "keklik", Sona "suna", TovSan "tavgan", Tofi "papafan" gibi hayvan adlan verilmektedir. (bkz. TADS) r Kopek omepinde goriildtigii [zere, ortak ktilture sahip olmakla birlikte Ttirkiye ve Trirkmen Ttirklerinde aynr h'ayvan adrna farkh olumlu veya olumsuz anlamlar yiiklenebilmektedir. Bu' nunla birlikte kurt, ortak Ttirk kiiltiirtiniin bir pargasr olarak fi' gtirlegmektedir. Burada gegen Gurt nu till'il ifadesi ise Ttirkmen TtirkEesinin tarihsel Ttirk diline yakrn durugunu sergilemektedir. Osman Kibar, TitrkKirhilrilndp AdVerme, Kigi Adlan Uzerinde Bir Tasnif De'nemesi, Akga! yayrnlarr, Ankara 2005, s.69. R. Dankoff, J. Kelly, Mahmad al-kafl1ari's Dio,tdn Lugdti't-Turk, Ill, Harvard Univer' sity Press, 1985, s.76215a

24 38. Hakaret Kitabr IGsaltmalar: k.g. : Kargrlagttnnrz. : Ttrkiye Ttirkgesi. TTii. TikmTti. : Ti.irkmen Turkgesi. : TinkmenTml,4esi.TiirkiyeTinkgesiDeyimlerSdzltg,. DS KB t KurndguBikg. TADS : Tinkmen Adan AtlarmtrlDusiirdinigli Sdzhel. TDFS r Tii,rkmenDiknirlFrazeologrkSdzltgr TDS z TinkmenDilininsdzliigt. THAS z TiukmeniswndakiHayvanlanrl AtlatmtrlUgdilli Sozhigt' THI : TinkmenHalklnmlan. ; T'int<lesdzltk. TS Kaynaklar Aktunq, Hulki, Bayi;k Argo Sciz&;$; (Tanrklanylo), Geniglecilmig 5' baskr, Yapr Kredi yaytnlart, lstanbul Altayev, S., G. Agrlovan, S. Giiciikov (Red.), Twlonen Dilinirl FraTeola$k Sozltigr, Ihm Negriyatr, Aggabat Arat, Regid Rahmeti, KumdguBilig, I'Metin,Tiirk Dil Kurumu yayrnlarr, Ankara Arat, Regid Rahmeti, KumdguBilig,II'Qevii, Tiirk Dil Kurumu yaytnlan, Ankara Arat, Regid Rahmeti, Kutad,gu Bitig, Ul'inileks, Tiirk Dil Kurumu yayrnlarr, Ankara Ataniyazov, S.,Tinlunen Adam AtlannrtlDi$iinlilriSk Scilir;ig, Aggabat 1992' Dankoff, R., J. Kelly, Malunad a 'Kaigari's Diuan Lugaa't-Tirrk, I-ll'lll, Har' vard University Press, 1982'1984'1985. Devellio[lu, Ferit, Trirk Argo Sazlugu,5. baskr, Bilgi Yayrnevi, Ankara1970' Ersoylu, Halil,,,Tiirk Argosunda Genel Dilin Hayvan Adlarrndan Yararlanrl' ma",tinkktlt*inae Argo, Editorler: E. Gtirsoy-Naskali, G' Sapol, SOTA yayrnlart, Haarlem-Hollanda 2002, s. 314'340' Gurbanov, O., T.'Tokgayev, S. $ammakov, A. Eminov, TinkmenisnndakiHay' uanlonrl Adannrrl U gdilli Sazlugt (Twkmenge'Rusqa'Laance), Ihm, A9' gabat Hamzayev, M. Y., Ttnkmen Dilinifi Sdzhigr, izdatelctvo Akademi Nauk Tirrkmenskoy SSR, Aggabat Emine Gitsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o J9 Kara, Mehmet, Ahmet Karadofan, Twkmen Tilrl<1esi'Tinkile Twlgesi Deyim' ler Sazlil ti, Qaflar Yayrnevi, Ankara Kibar, Osman,Tiirk Kiittiniinle AdVerme, Kisi Adbrt Uzerinde Bir Tanif De' nemesi, Akga! yayrnlarr, Ankara Korkmaz, Zeynep, Gramer Terimlzri Sazli.tEi), Genigletilmig 3. baskr, Tiirk Dil Kurumu yayrnlarr, Ankara Oreyev, Arazbay, Adat, Ruh yaytnlart, Aggabat Sallrk, G. Selcan, "Trirkmen Dtigtin Gelenefi", ModernTiirklilk Ara4nrmala' nderglsi, C.3, S. 2,Haziran 2006, s.?1'85. Sapol, Gtilden, "Argo Sozliikleri", Ttnk Kukininde Argo, SOTA yayrnlart, Haarlem- Hollanda 2007, s.73'93. Sarryev, Berdi, "Tiirkmencedeki Nezaket Kurallarrnrn Milli, Kiiltiirel ve Dil Ozellikieri ", ill. ljluslmarasr Trnk DiI Kurulny,1996, Ttirk Dil Kurumu yaytnlart, Ankara 1999, s Turan, Osman, On iki Hayvanh TtnkTakuimi,2. Baskr, Otiiken Yayrnlarr, istanbul TtnkEe Sazlitk, II C., 9. baskr, Tiirk Dil Kurumu Yayrnlan, Ankara 1998' GoEmrradov, 8., T urkmen Halk h mlan, Magarrf, Aggabat I 995. Vardar, Berke ( yone t im inde ) Agrkll0nah D ilbilim Terimbri S 6 zliieu, ABC K itabevi, istanbul 1998' Yrlmaz, Hayati, Mohdwnkuh Divtuu (inceleme'metin'dizin), Ankara Universiresi, Sosyal Bilimler Enstittisii Qafdas T0rk Lehqeleri ve Edebiyatlafl Anabilim Dah, Basrlmamrg Doktora Tezi, Ankara 2005'

25 Sihkmq Kazd' da Hal*aret Urcwu Olarak Hayvanlm Abdullah Eren' "Bulrndar ciumilcsen sag olastfi dayircben Vacibii'I-l<ntl olarn ey bahul<-i azlem aknpek Sihdm-r Kazd, Nef i'nin bakrg agrsryla; kottiler tizerine atrlmrg kaza oklanna benzeyen hicviyeleriyle, -yoneldifi Alemin bir yanstmast olarak, her ne kadar'bu kubbede hog bir sadfi'brrakmasa da- adma ya' krqrr bigimde varhlnt stirdiirmektedir. Fakat felek, yayrnr Riistemane gekip kotriler dlemine oklar yafdran ve bu oklarr zaman zaman kendine dofrultan; kolladrlr zalimlere hakaret etme ciiretini(!) gosteren 9a' iri, bu eserin sahibini vurmakta gecikmemigtir. Hakaret, kigi, grup, karakter, nesne, kavram, davranrg vb. hakkrnda edep ve nezaket srntrlartnt ihlal edecek gekilde saldrt, satatma ve alaya alma tarztnda, g6ri.in0g, karaker, soy vb. ile ilgili olarak olugturulan incitici tavtrlartn genel adrdrr. Hakaretlerde genel gaye intikam almak, muhatabr ozmek ve ktigtik dtigtirmektir. Hakaretler beden dilinden, gegitli nesnelere kadar geniq bir alan' da; alaydan ktifre kadar deligik bigimlerde ve derecelerde ortaya konu- * Yrd. Dog. Dr. Abdullah Eren, ordu Universitesi Fen Edebiyat Fakiiltesi Turk Dili ve Edebiyatr Bohimu, Ordu.

26 42. Hakaret Kitabr Emine Gi.irsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 43 tabilir. Yeri, kullanrm gayesi ve olugturdufu e&i bakrmrndan giilme, susma, tiikiirme, oturma, el hareketleri, resim, bitki, hayvan ve daha birgok unsura hakaret ozelligi ytiklenebilir. Hakaretlerin btiytik bir krsmr soz yoluyla gergeklegtirilir ve gofu zaman abartt yonti afrr basan benzetmelere dayantr. Toplumda bu ben' zetmelerin golu deyimlegerek anonim bir htiviyet kazantr ve zihinlerde agair yukart aynr gafr4rmlan yapar' Mesela 'oktiz herif ifadesi kul' lanrlarak yaprlan bir hakarette 'oktiz'iin kargrhfrnrn ileri derecede kabahk ile duygu ve anlayrg bakrmrndan yoksunluk oldu[u, 'gam yarmasr' ile iri ctissenin kastedildlli herkes tarafindan bilinir. Hakaret sozleri temelde, gergek veya yakrgttrma stfatlann abartrst veya vurgulanmasrna dayanrr, bazen 'ahlakstz', 'kalleg' ve lgeveze'gibi doprudan; bazen de 'gulsuz', 'kahn kafah' ve 'qom aprzh' gibi deyim ve 'kafir', 'pislik' ve 'kahpe' gibi benzetmeye dayah ifadelerle oluqturulan dolayh anlatrm' lar geklindedir. Toplumlarda hakarete kargt olumsuz bir tavrr sergilenir. Din, ah' lak ve gorgii kurallarr hakaret etmeyi hog karqrlamaz. Buna paralel ola' rak, aynr durum edebiyatta da goriiliir. Boyle olmakla birlikte, hakaret ifadeleri Ttirk Edebiyatrnda bagta hicviyeler olmak iizere gegitli ttrler igerisinde doprudan veya dolayh biglmde yer almaktadr.r Diva4 giirinde hakaret ifadeleri en yaygn bieimde rakip ve Tahit gibi olumiuz tipleri hedef alrr. Divanlarrn ozellikle gazel ksrmlarrnda bu tiplerle ilgili olarak yaprlan yergilerde geytan, kapek, damuz, esek gi' bi varhklar zikredilerek yaprlan hakaretler adeta stradanlagmrgtrr. Bu' nunla birlikte divanlardaki yergilerdekinaye, ta'riz, istihza, istidrak gi' t Hi.iuL ilgili olarak Tahirii'l-Mevlevi (Tahir olgun) ve Hoca Neg'et'in gortigleri bir y6ntiyle, hakarete gostetilen repki olmasr agrsrndan dikkat gekicidir. TAhirti'l-Mevlevt, hicviyeyi 'rezillikleri agrklamak ve rezilleri teghir igin yazrlan yazrlar' olarak tarif eder ve bu tiirdeki eserlerde edebe riayet etmek gerektilini vurgular. Aksi takdirde so' viilmtig ve rezil etme yerine rezillik yaprlmrg olunacalrnr belirtir (bk. Thhi*'l-Mevleqi, EdebiyatLftgaa,hzl. Kemdl Edip Ktirkgtioglu, Enderun Kitabevi, istanbul 1994, s. 53, 54.). Hoca Neg'et hiciv ve mizahr girkef olarak nitelendirir ve bunlara benzer ttirlerde giirler yazmaktan gekinmek gerektipini soyler. (bk. Ahmet Mermer, Neslihan Kog Kes' kin, Eski Trrk Edebiyaa Terimlen Srjzltigr, AkEa! yayrnlarr, Ankara 2005' s. 4O). bi soz sanatlarrnrn yardrmryla hakaretten ziyade ntikte ve mizah on plana grkar.2 Nezaket srnrrlarrnrn iyice ihlal edildigi, ktiftir dolu man. zumeler mecmualarda yer alrr. Bu mecmualardahicviye, hezl, niikte,latif e, S elv engiz v e s er giizestnnneler bir araya getirilmigtir. 3 Bu ttirler igerisinde dzellikle hicviyeler mtistehcenlik, ktiftir ve hakaret bakrmrndan oldukga ileri seviyededir. "Divan gairleri, hitfunu bek. ledikleri kimseleri nasrl mribala[alarla ovmriglerse, sevmedikleri, yahut zarar gordrikleri kimseleri de o nispette yermiglerdir. Bunlar, yermekte miibalalaya kagmakla kalmamrglar, yererken afrz dolusu kiifretmekten de gekinmemigler ve bu vadide ktifrun son haddine varmrglardrr."a Hicviyelerde, yerilen kigiler srk srk olumsuz kavram, gahm, varhk vb. ile il4kilendirilir ve bunlar igerisinde hayvanlar onemli yer tutar. Trfli'nin Nef i hakkrndaki mrsrar; U IenA diismeni knzir Yeid ibn-i Ye.id "Alimler drigmanr domuz, Yezid o$lu Yezid" FAzrl Paga'nr n ZiydPaga hakkrndaki beyti; Bir lapek disli teres hkin-i din ii deplet Devletin nhn ii niom atgunudur ol l<hfir "O kafir bir kopek digli teres, din ve devlet haini; devletin ekmepi ve nimetleri ile azmrgtrr." Osmanzade TAib'in Ndbi ile hemgehrileri igin yazdrpr beyit: Henqehrilerin th o l<ndm l<esreti var kim Ndbf nin eui Simdil<aar hirurwbenzer "Hemgehrileri o kadar kalabahk ki Ndbi'nin evi gimdi katrr hanrna benzer." Bu soz sanatlarrnrn kullanrmr ile ilgili olarak bk. Mine Mengi, 'Divan $iirinde Yergi Amaglr Sdz Sanatlarr', Diuan $ilri Yanlan, Akgap yayrnlarr, Ankara 2000, s. 8l-90. Metin Akkug, "Eski Tnrk Edebiyarrnda Hiciv", Osmanlt Edebgan Arostvmaht, Fen- Edebiyat Faki.iltesi yayrnlarr, Erzurum 2000, s. 61. A. Srrrr Levend, Di'tan Edcblatt Kelimeler ox Remizler Mawuilar ue Mefumtktr, Enderun Kitabevi, 4. baskr, istanbul 1984, s. 511.

27 44. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali -, Hilal Oytun Altun o 45 bu tarz kullanrmlarrn sadece bir kaqrdrr.5 Eski Ttirk Edebiyatrnda hiciv denince ilk akla gelen gair Nef i ve ilk akla gelen eser SihAm'r KazA'drr. Nef i bu eserinde kendisine kotri- Itifti dokunan ve Osmanh'nrn kotiiye gidiginden sorumlu tuttupu devlet adamlarrnr ve bunlarla itigkisi bulunan kigileri, bir krsrm sanatgr' ziimreleri ve daha birgok kigiyi hicveder. Hicvettipi kigiler kargrsrnda dik ve korkusuz bir tavrr sergiler, kendisine yaprldrfrnr drigtindi.ifii haksrzhklar kargrsrnda savunma depil saldrn konumundadrr. Devlet adamlannr hicvederken korkusuz ve actmasrz bir gekilde krhe kullanan gighi bir savaggr, diper gahrslart, ozel' likle gairleri hicvederken ise avryla oynayan canavar gibidir' SihAm.r KazA'da6 genel gaye muhatabr rezil etmek, intikam almak ve had bildirmektir. Nef i, eserinde, tabiat itibarryla zalim, agafrhk ve cahil, gortiniig itiba'yla ilreng ve meymenetsiz drigmana'dil kr[cryla',?,helak edici zehir gibi olan sozleriyle',8 'kaza oklarrna benzeyen mlsra' lan ve griglti tabiatrnrn hamleleriyle',e 'katliam yaparcastna'ro saldtrtr. Bu saldrn ona gore tamamen hakhdrr ve gazahtikmtindedir: i' tikhdrmrca gazd eyledtnn in1aallah Hakbilin yok yere benkimsey sdgmem akapek (l'3-55) "inanctma gore ingallah gaza ettim. A kopekl Allah bilir, ben kimseye yok yere s6vmem.", 5 Al,nt,la, ve konuyla itgili bagka ornekler igin bk' age', s' ' 6 Bu galrgmada Sihim'r Kaz6'nrn, Metin Akkug, Neff ue Sihdma Kaz6' Akgap yayrn- 1"r,, Arrk"r" 1998, adh kitaptaki metni esas ahnmqtrr' Kitapta, Siham'r Kazd met' ni biri,kasideler, Krta-i Kebireler, Terktb-i Bendler, Teci-i Bendler'; dileri'krta ve Rtibailer' olmak tizere iki ana boltmde verilmigtir. Bu kitaptan ahntr olan ve dip' norlarda atrfta bulunulan ifade, rnrsra, beyit ve dortltiklerle ilgili olarak yaprlan numaralandrrmada ilk numara (I- veya II-) ana bolti'mti, ikincisi rnanzume, ugtinciisii ise beyit numaraslnl gostermektedir. iki rakamdan olugan numaralandrrmalarda ilk rakam ana boltim, ikincisi dortliik numarasrdrr. Dort rakamhlar, bentlerden olugan manzumeler igindir ve ikinci numaradan sonra.gelen Romen rakamt manzumenin bent numarastnt, son rakam beyit numarasrnr igaret etmektedir' 7 rr-2. 8 II,5t. e II-r. 'o r-z-52. Sih6m-r KazA hakaret bakrmrndan yo[un bir muhtevaya sahiptir. $air, yer yer kufrun en ileri derecelerine varacak gekilde muhatabna hakaret eder. Hakaretlerde cinsel sapma, namussuzluk, dinsizlik, pislik, nesebin bozuklufu, fesathk, girkinlik gibi ithamlar srk srk soz konusu olur. Ithamlar onemli olgiide, muhatabr escinsel, l<odm salctst, dtskt, teytan, deu, gulryabani gibi unsurlara benzetmek suretiyle gergeklegtirilir. Bu tarz anlatrmlarda eeek, kopek, dnmutgibi hayvanlar srkhkla bagvurulan hakaret unsurlartdtr. Nef i'nin muhatabrnr yererken hayvanlart kullanmasrnrn baghca sebebi, ondaki insanhk drgr olarak gordri$ti karakter ve davranqlardtr. Hayvan kullanmak suretiyle yaprlan hakaretler muhatabrn akrl ve idrakten yoksunlulu, kabiliyetsizligi, kottili.igr.i, zarar vericilifi, utanmazhpr, geref ve namustan uzak olugu, bolazrna dtigktinltigti, vticudunun girkinligi ve pislili gibi yonlerini vurgulamaya ydneliktir. $air, sahip oldupu karakter ve sergiledili davranrglarla insanhktan grkmrg oldupunu dtigtindrigti kigi igin hayvan ve difer mahlublara dayah hakaretleri nigin yaptr[rnr ima edercesine bir beyitte okuyucuya gunlan soyler: Baslayun vasftna oi zdkm-i bi-pervdnuft BoJle mel'tru ohn mt gtniffiizinsdnufl (l-5-il-i2) "O utanmaz zalimin ozelliklerini anlatmaya baglayayrm, -ki- insanrn boyle melunu olur mu gorii+." SihAm-r Kaz6'da hakaret unsuru olarak esek, l<npek, domuy, maymun, ajt, beygir, fil, tilki, goj<al, swtlfir, beh -l<nplma benzer bir canaq)ar-, kegi, geyik, sfiw, akbaba, kutgwt, boykut, larasa, wuk, udck, Ieylek, timsah, ojuep,l<nplumba[ave ejderlw olmak iizere yirmi beg adet hayvana yer verilmigtir. Egek SihAm-r KazA'da muhataba hakaret edilirken en yaygn kullanrlan hayvan egektir. Egek genel itibanyla; akrlsrzhk, anlayqsultk, cahillik, kabahk, yemeye drigkr.inhik, kadrn drigktinltigri, namussuzluk, upursuz-

28 46 o Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun I 47 luk, kottilrik ve rezillik ile ballantrh olarak bagvurulan bir hakaret un' surudur. Egek zikredilerek yaprlan hakarette gok defa akrl ile idrakten yoksunluk ve cahillik esas ahntr. Egeklik tabiatna sahip olanda akrl olsa bile o yine de delilerin bagrnda gelir.tr Anlayrgsrz kigi egek gibi olmak' la birlikte eqekler boylelerinin yanrnda bilgin sayrlrr: Bir hnn va:r ki l<cndiden mollh Kolwgmfu; Mutaw ek gdrinitr (I ) "Bir ege[i var ki, koltufunda Mutawel'i gortiniir, ondan daha molladrr."l2 H61 boyleyken bu ttir insan cahillipinin farkrnda deeildir, kendisini zamanrn mrikemmeli gonir. Bundan da kottisti bu Ozellikleri tagr' drpr halde, zamanenin gofu bu egefi asnn en faziletli hocasr kabul eder.l3 Sozleri eqek antrmasr gibi manastzdrr ve ahde vefa gdstermez. ilimden nasipsiz oldufundan ciiniipken imamhk yapar. Fakat ashnda bunu bile yapacak kadar bilgisi yoktur.r4 Cahillik onu dinsizlerin bagr yapar: Ey tabtb-i miineccim-i clhil Hak bu kim nnf a- sekl-i miibhemsin j 't I Bu beyit Ekmekgizade Ahmet Paga hakkrndadrr. Egek, onun mtilazrmr igin yaprlmq bir beruetmedir. Kitap ragryan egek benzetmesi genel itibanyla; bilgisi olmasrna ralmen bunu davranrglarna yanslamayan, okumug cahiller igin yaprlrr. Bu beruetme bir Kur'an ayetinde goyle yer almaktadrr: "Kendilerine Tevrat yi.ikletilip de sonra onu tagrmayanlarrn durumu, kitaplar tagryan egepin durumu gibidir. Allah'm ayetlerini yalanlayanlarrn durumu ne kotiidtir. Allah zalim toplumu dolru yola iletmez." (Cuma-5) Mutavvel, Arap Edebiyatr ile ilgili meghur bir kitapttr. Bu eser, egekle birlikte zikre' dilerek cahillik timsali, ulursuz ve rahatsrz edici ses sahibi olan egelin bile muhataba gore daha bilgin ve belagat sahibi oldulu anlatrlmak istenmig, boylece cahillik miibalalanrn guliiv derecesi ile ifade edilmigtir' Bunun yanr stra 'mutavvel' kelimesinin 'uzatrlmq' anlamr dikkate ahndr[rnda; beyitte, egelin cinsel organtna igaret edildigi ve gairin bu gekilde, 'molla geginen bu miilazrmrn egekligi apaqrk ortadadrr.' demek istedigi de soylenebilir. Aynr kigi hakkrnda benzer ifadeler igin bk. Malmrn. '3 r-6-43,r 'a II-tt5, II-tto. Seyyid iseff dc ey har'tbahtek Seyyid-i miilhidhnt dlemsin (ll'64) ' "Ey cahil mrineccim tabipl Hak bu ki anlagrlmaz, acayip, mtnafrk birisin. Ey upursuz egek! Seyit isen de Alemdeki dinsizlerin seyidisin."r5 $air, muhatabr dinden-dofruluktan sapma derecesinde had safhalara ulagmanrn bir ifadesi olarak, Deccal'i slrtlna ahp krrk giinde drinyayr dolaqacafrna ve olalaniistii ozelliklere sahip olduluna inantlan eqe[e benzetir: Senl<ndm har da olw mt'ocabd dmyada Har sin awnth hart D eccdl ib teqt' em a lap ek ( l'3-5 3 ) "A kopek! Acaba dtinyada senin gibi egek var mrdrr? Ancak -srra' dan bir eqek defil- Deccal'in eeefi ile denk bir egeksin." O, zaten egek olmasa da Deccal'in egefine seyis olur veya o eqefin peginden giderek Deccal'e uyar. Fakat buna gricti yoktur, yakalandrpr 'berg' illeti onu kuvvetten diiqiirmiigttir: Tiiq.fink olsa ohn& hcua Deccdle har'bende Veh bers dfer)n alms teninde kalrnamrs kuvvet (l'i4-4) "Gticii olsa Deccal'in egeline seyis olurdu' Fakat berg afeti -abraq hastahfr- sebebiyle vticudunda kuvvet kalmamtg."r6 15 Egegin dinsizlik, miinafikhk ve ugursuzluk ile ilgili olarak zikredilmesinde onun geytanla olan mt.inasebeti esas ahnmlgtlr: Nuh peygamber tufandan once hayvanlarr gemiye bindirirken; egek srra kendisine geldiei halde, geytan kuyruluna asrldrlr igin gecikir. Bunun iizerine Nuh ona "Gir ya mei'un!" diye seslenir. Boylece geytan da onunla birlikte gemiye biner. (Hikaye iein bk. iskender Pala, AruiklopedikDivan$iii Sbzliifil,3. baskr, Akga! yayrnian, Ankara 1995' s.237'233.). Aynca, egek anrrmasr ile ilgili "Merkebin anrrmasrnr igittilinizde de geytan(rn genin) den Alldh'.a srlrnrnrz (ve: E0zti bi'llahi mine'9-geytani'r-racim, deyiniz)' Qiinkii merkep geytan gorrntig (de oyle anrrmrg) drr. (Sahih-i Buhdri Muhnsort Tecrid-t Safih Tercemesi ue $erh;, C. IX, Diyanet igleri Baqkanhlr yayrnlart, 6. baskr, Ankara 1981, s. 67') mealindeki bir hadis de bu miinasebeti vurgulamaktadtr. 16 B"yitt" gegen 'har-bende' ifadesi; seyis anlamrna gelmekle birlikte -'bende' kelimesinin ba{lr, kulvek'le gibi anlamlanndan hareketle- egefin yedeli, srpasr, hizmeteisi ve kolesi olarak da delerlendirilebilir.,berq Afeti' bir cilt bozuklulu olan abrag hastahlrnr karqrlamakla birlikte, afuon miiptelahfrr anlamrna da gelir.

29 48. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy,Naskali - Hilal Oytun Altun o 49 Bu ahir zaman egepine kargrhk baalartnm egeklipi veya egekle baplantrsr, mitolojiye gore hayvanlan kstrn krsrm yeme ve yiik tagtma igin srnrflandrran iran htiktimdan HugengrT tarafindan tescillenmigtir. Bazrlarrnrnki ise isa Peygamberrs zamantndan kalmadrr: Deqtlet ile birbirinden farh var ise eger O hau DeccA.l ii bu lwr-bende-i Ht4eng idi (l'4'b) "Ulagtrklarr paye itibarryla bunlar arasrndaki tek fark birinin Deccal'in egeli, diperinin Hugeng'in egepinin seyisi olmastdtr." S ana nisbetlc. lwr- ender - har iken V ey si de Yarasur dcnse hart'i si-i Mery em a kapek (I-3-52) "A kopek! Sana nispetle -seninle yakrnhlr mtinasebetiyle- eqe[in AlAsr olan Veysi'ye, Meryemo[lu isa'ntn egefi dense yaragtr." Bu beyitlerden anlagrlacalr iizere gaire gdre 'egeklik bak?dir', kahcr bir karakter ozellifidir. Bununla birlikte gair, bir beyitte, insanlartn gordtikleri muameleler kargrsrnda eqeklik durumunun deligkenlik arz edebilecelini ifade eder. Bazt insan kendisine verilen telkinle egeklik' ten kurtulurken, bazrsr gordtilti ihsan ile egeklegir: Mfisdbegt etli har iken sohberilfi hrshn Bir hrka ile Fa'i6-i rindi h$ etdtin (li-104) "sohbrdtin Musa Bey'i egek iken insan etti. Bir hrrka ile rint FA'izi'yi egek ettin."le 'Berg'in bir diler anlamlarr arzu ve goni.il istefidir, dolayrsryla bu kelime gehvetle ilitkilendirilebilir. Bundan hareketle viicutta meydana gelen zayrflr!rn cinsel bozuk'. lula da dayandrrrldrlrnr s6ylemek mtimki.indtir. t7 Hug".,g hakkrnda bilgi igin bk. Dursun Ali T6kel, Divan$iirindeMinlajikL)rcurlat, Akga! yayrnlan, Ankara 2000, s lr" p.yg"mberin bebekken annesiyle birlikte bir eqele binip Kudts'e geldifi, dini yaymak igin yine bir egele binerek yolculuk yaptrlr rivayet edilir. (bk. Pala, age., s' 233.) 19 B.yitt.'bey'asalet, alrrbaghhk ve anlayrghhk gostergesi olarak kullanrlmrg;'diinya iglerine aldrrmayan' anlamtna gelen 'rint'e ise berdugluk, gdrgtisiizli.ik, fakirlik ve aggdzli.iltik anlamlan yiiklenmigtir. Bu qekilde, egeklikten kurtulma ve egeklegmede kiqilerin mizag, asalet ve konumlartntn 6nemli faktdrler oldulu ima edilmigtir. Egek olarak vasrflandrnlan kiqi kaba ve agaprhktrr, gereften mahrumdur.2o Oyle kahn kafah ve bolazrna dtigktindtir ki 'haysiyet' kelimesini duysa yem zanneder: N e T*k idrdki yok i7' dnt yok bir l<alnbdn hsrdvr Yenitr s anur' alef gibi orfiils a nam-t hayiy y et (l ) "Ne Ttirk! Akh ve anlayrgr bulunmayan namussuz bir egektir. Haysiyet kelimesi anrlsa, alef -yem, saman- gibi yenir -bir gey- zanneder." Haysiyetsizlilin -namussuzlulun, gerefsizlifin- egek zikredilerek ele ahndr[r mrsralarda srkhkla, Nef i'nin 'Kirli Nig6r' dedipi donemin kadrn qairlerinden Geredeli Nlgar devreye girer. Kirli Nigdr 6yle maharetlidir ki mtifttiyti bile egek eder: Nege miift$i esek enn$ o bir cadhdur Safia ne ey hart lh-yeflwm i) sersem akopek (I-3-35) "O, nice mtifttiyii egek etmig bir cadrdrr. Ey anlayrgsrz, sersem egek, a kopek! Sen de ne oluyorsun ki?" Kirli NigAr, ozellikle miiftii ve mollalarr kendine hedef seger veya bu tiir kadnrn oyununa onlar gelir. $air bu durumu, 'mriftii ve molla defilim ki beni egek etsin.'2l diyerek ifade eder. Egeklikle itham edilmekten, Kirli Nigdr ile ballantrsr bulunan diler kigiler de payrnr alrr. Nef i, bu ballantrdan hareketle Bahsi'nin kahpe teftigine memur oldulunu, o kadmn btiytisti ile egeklegtipini ve elinden gelse o kahpeyi srrtrna ahp gezdirecepini s6yler.2z Benzer bir durum Gtircti Mehmet Paga igin de soz konusudur; gair, o'kirli fahige'yi Paga'nrn slrtrna bindirip teghir etmek hevesindedir.2s Egek tabiath olanlann iyilikle mtinasebeti olamaz. Qtinkti bunlar upursuz, karaktersiz ve kabiliyetsizdir.24 Bu ttrden bir insanrn sadaret- 20 r.z-37, r-5-63, r- r-24, I t r z7 rr-16,ii-17, II.r8. 23 r-3-3r. 2a II-tt3, II-6t.

30 50 r Hakaret Kitabr Emine Ciirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 5i te bulunmasr Osmanh'ya yakrgmaz'25 insanhk makamtn ytiksekligi ile olgiilmez. Baga gegmekle egek adam olmaz. Anlayrgr krt, ahmak bir eqe' lin devlet yonetiminde bulunmasr btiyiik yanhghktrr: Sadra a'lada gdriip olhart AAem sanmafi G*cintin yestehidi)r yerine...& $tli (II'114) "O eqepi sadarette gdnip insan sanmayln. GiircU'niin drqkrsrdrr, yerine...dr gitti." G idcr siin bu har t eblth'firibi s afu t dtu dndan Geginsim yerine bir dsafu pa'ktze'iz'dru (l'2'55) "-Padiqah- bu ahmak aldatan egeli sadaret makammdan azletsin. Yerine temiz anlayrqh bir veziri gegirsin." Boyle insanlarla arkadaghk edilmemelidir. Onlarla iyi iligkileri bulunanrn kendisi de egektir.26 $air boyle birini -Gtircii Paqa'yr' met' hetmekle egeklik yaptrftnr,z? fakat daha sonra tovbekar olup onu hicvetmek suretiyle intikam alarak bu durumu telafi ettilini soyler: Heleben ti'ib oldumhicv ibhemintiklm aldtm Eger Veyst o hnfil<'de l<ahusa Jine erzdnt (l'z'48) "Ben tovbekdr olup hem hiciv ile intikam aldrm' Eler Veysi o egeklikte devam ederse, yine layrfr bu." i Egek 96kil itibarryla, girkinlik anlatrmt ile ilgili olarak zikredilir. Giircii Paqa'ntn a!zr; pis gdriini.igii ve geniglili ile bostana benzer. Qtirii' miig digleri ise bu bostana korkuluk olarak dikilmig eqek baqr gibidir.zs Ktipek SihAm-r KazA'da kopek zikredilerek yaprlan hakaretler rnuhatabrn genellikle saldrrganhk, krncrhk ve hasar vericilik y6nrine dayandrnlrr ve 25 l '6 r-r3-20, II-58, II r-z-40,fi r-z-r5. ozellikle Giirc[ Mehmet Paga'ya mahsus krlnrr. Eserde Giircii Paga hakkrnda 'kopek' redifli altmrq dort beyitlik bir manzume yer almaktadr. Nef i'nin, kopegi ozellikle Giircri Paga'ya mahsus krlmasnrn sebebi, bu kiginin kendisine acrmasrzca saldrrdrlrnr dtigtinmesidir. $air, Paga'nrn kendisini yok yere tig defa azlettifini ve onun ytiziinden 6liim fermanrnrn grktr[rnr soyler.ze Giircii Paga'yr 'dururken beni tekrar nigin incittin, kudurup beni yine rsrrdrn'3o diyerek saldrrganhk ve inciticilik bakrmrndan azmrg-kudurmuq kopekle ozdeglegtirir ve kendisini incitmesine karqrhk bu 'kopek' redifli hicvlyeyi yazdrfrnr ifade eder.]r Kopek tabiath olan kigi, insan deferi bilmez. Kaprsrna varanr kuduz it gibi dalar.3z Ag gozltidrir, bagkalarrnrn elinde bulunanr krskanrr ve firsatrnr buldufunda, anrnda kapar, Bu qok gardu bafta devletle yagmh-y mansbda Koca scnnson gibi kap& eliimdenbir dilim ndru (l-z-38) "Bu memuriyet bollulunda bana saadetle bir dihm ekmefi gok g'ordii, koca samson33 gibl elimden kaptr." Kopeklik alametlerinden bir diferi de bagkalarr tarafindan krgkrrtrlmaya mtisait olmaktrr. Giircii PaEa'yr krgkrrtrp gairin iizerine salan Kirli NigAr'drr: Sofira tuydwn seni ol fdhise kuskwdugnt Hak belhstn vere ol fdhisey hem a kapek (l-3-29) "A kopek! Sonra seni o fahigenin krgkrrttrprnr duydum. Hak o fahigenin de belasrnr versin." Bu saldrn kargrsrnda sessiz kalmak mi.imkrin degildir. t4 $air kendisine saldrnlmasr sebebiyle dil krhcrnr Eekmiq, hicvetmek suretiyle Paze r-z-24,1-3-t7. ro r-3-z}, r rt I r-z-j6,r-s-]j-zg. 13 Surnro.,/ra*sun, savagta veya kavgada kullanrlmak tizere kullanrlan iri kopeklere verilen addrr. ra r-3-6r.

31 52. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 53 qa'yr Adeta bagtan ayapa yaralam{trr. Fakat buna rapmen o, hala sapasaflam durmaktadrr: Q'ak gak ennig ilen tig'i zebanile seni ' Kande buldun o kalar ya'reye merhem akapek (l'3'26) "A kopek! Dil krhcrm seni parga parga etmigken, o kadar yaraya nerede merhem buldun?" Bu tip insan soysuz, cahil, agaprhk, goniil ehlinin diigmant, $eytan' larrn, kafirlerin ve agalrhk kigilerin dostu, din yoksulu, mi.inaftk, melun ve cehennemlik bir kopektir.s5 Boyle insanrn devlet kademelerinde bulunmasr ozellikle sadrazam olmasr osmanh igin 'musibet" 'm3- rem', ve,ihanet'rir.36 Osmanh'nrn kottiye gidigi ve gegitli cephelerde yenilgiye upramasr hep bu btiytik fitneler grkaran, gizliden gizliye devleti satan, edepsi2, hain kopek yiiziindendir.si Saltanatrn namusunu ayaklar altrna afip nice insanrn 6liimiine sebep olanlar boyle insanlardtr, P dynhl eyledinit saltananfr ' r nnt hem Yok yere olh telef ol l<alm ddem akapek (l-3-8) "A kopek! Saltanatrn rrzrnr gifnediniz, hem o kadar insan -sizin y0ztintizden. yok yere telef oldu." Giircii Paga bu kadar giinah ile sa! kalrrken, gair kendisine 'katli vacip' hi.ikmii verilmesine anlam veremez, buna 'gavur kadrsrnrn bile razr olamayacaprnr' soyler ve felefe sitem eder.38 BOyle birini hicvet' mek, katle miistahak olmak igin gegerli bir sebep olamaz.3e Devletin yeniden dtizene girmesi igin asrl o kopepin katledilmesi gerekir: 'Addahnsa eger esbdb+ nizdrn't devlet Senil<.atl eiemedin cilmleden ewel alapek (l'3'12) 3 5 r.3-2?., r.3-2, t - 5 -rr-zo, t-3 - t 4, r- 5 -lv -3 4, r - 3'37, r'3' II-3, r-3-3,r ? r-3.6, r.3-ro, r-3-7, r r.3-r5,t-3-t6. 3e r.3-r7. "A kopek! Eper devlet nizami igin tedbirler stralansa, seni katletmek hepsinden once gelir." Fakat ig bununla bitmez. Bu kopelin gok yemekle viicudu dev gibi olup a[rrlagtrfr igin tabutunu file ytiklemek gerekir. O murdar legi insanlar gekemez;ao ashnda fillerin gekebileceli dahi gtiphelidir, Filkr de gel<emetse ne 'acep l"asefii kim Var mtbir sencileyin dtv-i miilnhlwm akapek (I-3'25) "A kopek! Legini filler de gekemezse gagrlacak gey mi? Senin gibi semizlemig bir dev -daha- var ml?" Domuz Domuz kullanrlarak yaprlan hakaretlerde genel itibarryla, domuzun pislili ve haramhft esas altnrr. $air; muhatabrnr pislik, dinden uzakhk, nesepteki belirsizlik ve pisbopazhk yontinden ele alrrken bazen domuz olarak nitelendirir, bazen de domuzla yan yana getirir. Hig kimse domuz gibi olan biriyle upragmak istemez. Qtinkii bu tip insan kendisi pis oldulu gibi etrafina da pislik bulagtrrrr. Boyle birini drigtinmek dahi zihinde domuz kanr gibi pis bir etki brrakrr. Bu pislik mahgere kadar ortadan kalkmaz: Sorundabayle bir lunzir ile dt4di ser'i l<hrum Ki gtkrwz dhmen-i erdiseden thlwsre dekl<'o.nt (l'7'51) "sonunda igim boyle bir domuzla ulraqmak oldu; ki onun kanr fik' rimin etepindei ta mahfere dek gtkmaz."al Domuz eti, Mtisltiman igin haramdr. Fakat ag gdzlii ve melun olan kigi haram-helal gozetmeden dniine geleni hrrs ile yer. Bu hrrs ona yaban domuzunu bile anrnda yutturabilecek derecededir, N r l K"r,rn mahgere kadar kalmasr, 'kan giitmek' anlamtna da gelir. $air boylece Giircti Paga'ya olan giddetli diigmanhprnrn mahgere kadar devam edecefini anlatmak iste' migtir.

32 54. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun. 55 Tanw' bir mertebe zdunda mel'turufi ki htrstnlon Yudm & kuyrugmaan buls a ger htfua bey dbdr.ti (l'z - L I ),.Melunun tabiatrnda aggozltiltik o derecededir ki; eper yaban domuzu bulsa, hrrs ile, kuyrupundan yutardr."42 Domuzu yemek gibi yetigtirmek de dinen sakrncalrdrr ve Mtislti' man iein agafrlayrcr bir durumdur. Bir beyitte gair, Giircii Paga'yr islam'dan uzak olmanrn bir gostergesi olarak -devqirme oluquna da iqaretle- domuz gobanr olarak nitelendirir ve nesebinin karrgrkhlrnr, bozuklulunu da vurgulayarak boyle birinin islam devletinde vezir olmasrnln uygunsuzlupunu g6yle dile getirir: Vezir'i millk'i islhrn ohnagaliytk mdw maan Tofiu7 gobanr Gilrct Ermenisi Tiirl<i Q'ingAnt (I'2'9),,Domuz gobanr, Ci1rcti Ermenisi, Tiirk Qingenesi olan birinin is. lam iilkesine vezir olmasr laytk mtdrrl"a3 onun kadar btiytik devlet diigmanr olmasr miimkiin degildir. Padigahrn o domuzu azli veya katlettirmesi gerekir: Sen kadar di4men'i dpqtletmi olw ahm{r Ne anur sakanatufr sdhibibilsem akapek (l-3'11) "A domuz, a kopekl Senin kadar devlet dtigmanr mt olur' Saltanatn sahibi:niein bekliyor bilmiyorum.)" 42.Dorrru, yemek'haram yemenin,,domuzu kuyrufundan yutmak'haram yerken gosterilen aidrrmazhlrn, acelecili!in ve pisbolazh!rn bir gostergesidir' Beyitte 'melun' kelimesi kullanrlarak muhatabtn kendisinin de domuz olarak nitelendirildigini soylemek miimkiindiir. Domuz, bir Kur'an ayetinde Allah'rn lanet etti- [i kigilerii anlatrmrnda goyle yer alrr: "De ki: Allahkatrnda,'kesinleqmig bir ceza ola-.rk'tu.rdr^ daha kottistjnti haber vereyim rni? Allah'rn kendisine lanet ettifi, ona kargr gazaplandrlr ve onlardan maymunlar ve domuzlar krldrlr ile taluta tapanlar; i9-,. builrr,^y.rl"ri d"hu ko,ti ve dtimdi.iz yoldan daha gok sapmrqlardrr." (Maide-60),Hrrs' (_) kelimesinin, 'ayr' anlamrna gelen hrrs (-)'a benzerlili mtinasebetiyle Gtircii Paga'nrn aynr zamanda ayrya benzerli!inin ima edildigi de soylenebilir. 4l Do-u, gobanllr lslam'a aykrrrllrn ve aqalrhk olmantn bir gostergesidir. $eyh-i s".,'u., udl, birinin bir Hrristiyan krza gontil verip domuz gobanr olmasr geklinde meqhur bir hikaye vardrr. HikAyenin ozeti igin bk' Pala, age', s' 517' 573' Maymun SihAm-r KazA'da maymuna hareketli olugu ve goriinttisii esas ahnarak yer verilir. $air, bir beyitte Ekmekgizade Ahmet Paga'nrn mtilazrmr ile ilgili olarak'uyuz egek' ve 'maymun'u birlikte zikrederek komik bir tezat ve goriintii ortaya koyar: ' benzer."44 Bir uyuthar millhzrmt qtar kim $ekli meymitn Qengek gdriniu (l-6-22) "Bir uyuz egek miilazrmr var ki, gekli gengeli goriinen maymuna Bunun yanr slra bazen'maskara'kelimesi ile muhataba ima yoluyla maymun yakrqtrrmasr yaprldrfrnr soylemek mtimkiindrir: Srkkt-i zdn Kegig Tagt ile dcng\leng Kendi anrmaki 'aceb mashara-i gdpiik ii geng (l-16-3) "Viicudurlun alrrhfr Kegig Dalra5 ile denk iken boyle hrzli ve krvrak bir maskara olmasr tuhaftrr." Ayr, Beygir, Fil Ayr karakter bakrmrndan anlayrystzltk, hamhk, ahlaksrzhk, kot{i tabiathhk, agalrhk ve kabahk; soy bakrmrndan bozukluk; gekil bakrmrndan iri ciisse kargrlfr olarak kullanrlan bir hakaret unsurudur. $air boyle birini methetmekle dtiqttilti hatayr ve onun devlet kademleri iqerisindeki yerinin uygunsuzlupunu gdyle ifade eder: 45 Ki ne idrdki uar ne ri4di qtar ne hiisn-i ahlhkt Hig insdn medh eder mibdyle lurst gengelist?ru (l-2-41) 'Qengeli gor0nen maymun', cinsel organr gdrtinen maymuna igaret etmekle birlikte; 'gengel' kelimesi ile -'gengeli' ifadesini 'gengeli' olarak okumanrn miimki.in olmasr mtinasebetiyle- aynr zamanda muhatabrn bedeninin zayrflrfr vb kamburlufiu, hareketlerinin krvrakhlr kastedilmig olabilir. Bu kelime 'orman' anlamtna da gelmekle, beyitte galrrgrm yoluyla 'orman kagkrnr've 'orman gibi fijyli.i olmak' deyimlerinin ifade ettili anlamlar da soz konusu edilebilir. Kegig Da!r, Uluda!'rn eski ismidir. Muhatabtn ciissesinin irili[ini vurgulamak igin zikredilmigrir. Beyitte ozellikle'kegig'da!r zikredilmekle, muhatabrn dini bakrmdan sapkrnhlrna dair ima yollu bir itham da sciz konusu olur.

33 56 o Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun o 5? "Ne anlaytg, ne olgunluk, ne de giizel ahlakr var' insan hig boyle bir orman ayrslnl metheder mil" Hidrnet.i devlete sd'ir viizeralut gdrelet Bir fwamiyekoca ayryt aldzm aknpek (l'3'5) (A kopek! senin gibi bir siitri bozuk koca ayryr devlet hizmetinde diper vezirlerden ileri gortirler! -Ne kotti bir durum." Beygir ve fil vticudun dev gibi olmasr ve girkinli[i soz konusu oldupunda zikredilen hayvanlardrr. $air, Giircti Paga'yr 'bir yulan, bir de semeri eksik' fil heybetli beygir olarak nitelendirir ve olapaniistti briytikltifti ve gerli oluguyla Deccal'in egefi olmaya namzet gosterir: Ne div efsdn yokbir bdtsr'i fil'peyl<cr kim HartDeccAld* dnrdum eger okaydt palilm (l'2'2) "Bu dev oyle yularsrz, fil surath'heybetli bir beygirdir ki; eler se' meri olsaydr,'deccal'in ege[idir.' derdim."a6 Tilki Qakal, Srrtlan, Bebr Tilki kaltabanhk, diizenbazhk, hilekarhkla birlikte zikredilen bir hayvandgr. Dervig Ali adh bir kigi bu ozelliklerle bir tilki tiirii olan,karsak'a benzetilir.4? Tilkiye benzetilen bir diler kigi Frrsati'nin baba' srdrr. $air, annesine de gakal yakrytrmasr yaparak Frrsati'yi 'k6pek tabiath sarr slrtlan' olarak takdim eder: $il<ol-i nfrdedilr mkler pedzr rfibahur afio 'Acep mi son satlankendi olsa ollapek stret (I'14'I5),Yularsrzhk' ele gegmenin ve zapt edilmenin gtigliigtiniin bir ifadesidir; Deccal'in egelinin olalaniistti giiciine ve hrzrna igaret eder',fil.peyker' ifadesini geytan ile iligkilendirmek de mtimktindtr: Muhyiddin Arabi'nin, $ecertti'l-kevn adh eserinde yer verdili bir hadiste geytanrn kafasrmn btiytik bir fil kafasrna benzedili anlatrhnaktadrr. (Muhiddin-i Arabl, $eceretri'l'kevn, gev. Abdutkadir Akgigek, 2. baskr, Alperen yayrnlarr, Ankara 2005' s' 149') t "Anasr gakal babasr tilki olan o kopek tabiathnrn san slrtlan 01. masr gagrlacak gey mil"a8 Bebr, Kdm0s-r Trirki'de; "Hindistan ve Afrika'da yagayan, kapla. na benzer ve ondan btiyi.ik yrrtrcr bir canavar" olarak tanrmlanrr. SihAm-r Kazd'da muhatabm yabanilifi ve hayvani yonii anlatrlrrken zik. redilir: Ana nisbet seg-i salhhne bebr-i Berberistar$ Afia nisbethar4 gfindn u mi'is-i Ahfi-yr tebbet (l-14.i2) "Mezbaha kopefi, Berberistan canavan, anlran egek, Tibet kegisi hep onu anlatan srfatlardrr."ae Kegi, Geyik, Srlrr Kegi, Frrsati ile Itri igin yaprlan bir benzetmedir. Frrsati igin yaprlan benzetmede inatgrhk ima edilir: Nef i giir sahasrnda kendini canavara benzetir, Frrsati ise bu canavar kargrsmda ayak diremesi miimktin olmayan teke htikmtindedir.5o Itri igin yaprlan kegi benzetmesinde mi- 48 tfrrsati' ile srrtlan arasrnda -mahlasrn anlamrna binaen- srrtlanrn bagka hayvanlarrn, ozellikle aslanlarrn, avladrklarrnr kaprp karnrnr doyuran'frrsatgr' bir hayvan olmasr bakrmrndan da ilgi kurulabilir. Srrtlan ile birlikte sarr rengin zikredilmesi, Frrsati'nin benzinin sarrhlrnr anlatmakla birlikte bu durumun kryafet ilmine gcire karakterdeki bir takrm olumsuz ozelliklerin belirtisi olarak kabulti ekseninde de deferlendirilebilir. Sarrgrn insan igin Ak' gemseddinzade Hamdullah Hamdi, Kryafetnamesinde, 'Kalbi sahte, d6nek; igi hryanettir.' der. bk. Amil Qelebioglu, "Kryafet llmi ve AkgemseddirvAde Hamdullah Hamdi ile Erzurumlu lbrahim Hakkr'nrn KryAfetndmeleri", Eski Tr.irk Edebiyad AraSfrrnalarl, Milli Egirim Bakanhfr yayrnlarr, isranbul 1998, s Beyit gtintimiiz Ti.irkgesine aktarrlrrken'tebbet'kelimesinin, esas ahnan metindeki dipnotta bulunan 'tiybet' kargrhlr kullanrlmrgtrr. md'is kelimesi ltigatlerde bulunamadrfrndan onun yerine, bu kelime ile benzerlili bulunan, vezin ve anlam olarak da beyte uyan md't -kegi. kelimesi tercih edilmigtir. Beyitte egek-kopek, bebr-tibet kegisi dortlusiiyle olugturulan leff ii negrde; k6pek ve egek'evcillik', bebr ve Tibet kegisi 'yabanilik'yoniinden ili;kilendirilmb; farkh krtalarda bulunan iki memleket de zikredilerek, muhatabrn hayvanhgr Adeta btitiin dtinyadaki hayvanlan kapsayacak gekilde yansrtrlmak isrenmigtir. Il.93.

34 58. Hakaret Kitabr zah alrr basar. $air, kahpe olarak nitelendirdifi Bahsi'yi, kegiye benzettipi ltri'ye bindirip teqhir etmek niyetindedir.sl Geyik, kartstnt ktskanmayanlar igin yaprlan bir benzetmedir' $air, Frrsari'nin baqrndaki hacamat gigesiyle boynuzlu geyile benzedifini ifade eder.52 Srfrr, Ekmekgizade hakkrnda ktifiir igeren bir beyitte yer alrr' $a' ii bu qahsrn namussuzluk soz konusu oldufunda kurbanhk srlrr gibi uysal oldulunu soyler.5] Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Alun r 59 Baykug, ulursuzlulu ve viranelerde bulunmasr ydniinden Megrebt igin zikredilir: MeSrebt d. gldt ey ldve- n*dr-t bt-nw'nh Bekle. yarun seni Rfima gdtitritr mahdfurufr YuvoJansaft n' ola ol \firc -i vtr dnufida Hemdemi sercilnyinb:umr olur tttmufi (ll-39) "A deyyus, ey manasu sagmahklar soyleyen Megrebi! Ollunun seni yanrnda Anadolu'ya gotiirmesini bekle. O virane evinde yuvalansan ne olur ki? Ufursuzun hemdemi, senin gibi, baykug olur." Akbaba, Kuzgun, Baykug, Yarasa Akbaba ve kuzgun dtinya mahna tamah eden, devlet iglerini kendi grkarlanna kullanan kigiler igin yaprlan bir benzetmedir. Bu tip insanlar,dtinyaya, ddeta bir lege konmug akbaba ve kuzgun gibi sarrlmrg' ttr.'54 Yarasa cahil, kabiliyetsiz, anlayrgsrz kigiler igin kullanrlan bir benzerme unsurudur. $air, Alemi aydrnlatan gi.inege benzettipi giir kudreti' ni anlamayrp inkar edenleri tabiatr karanftklara alqm4, rgtktan nefret eden yarasalara benzetir: Tab'ums miir*ir olan firl,a'i huffas't nilfid ;$em'-i htrstd'i cihhn'thba nege yuf derler Bize incinmesiin oi sibilcni,'tit serdhn OtIe eht-i dil'i niltuvrettise yf dnrler (ll-43) "Thbiatrma mtinkir olanlar, Alemi aydrnlatan giineg meqalesine,yuh'diyen yarasa mbiath firkadandrr. o kafilenin bagr bize incinmesin, -ashnda- oyle kaba ve cahil tarza sahip olup gontil ehli geginen kigilere 'yuh'denir." 5t r.15-r4 52 II I a fi-34. Tavuk, Ordek, Leylek Thvuk, Kirli Nigar iein -btiytik ihtimalle birden gok erkekle birlikte olmasr diigi.incesine binaen- yaprlmrg benzetmedir. $air, 'o tavu. pu' hicvetmek sebebiyle, 'gairlik tabiatmm bulanmasrndan've 'nazrm incisini boyle bir kahpeye ktipe etmekten' dolayr olumsuz bir durum ortaya grksa da bunun kendisine noksanhk getirmeyece[ini soyler.55 Ordek,'bir beyitte garlatan tabiath kigiler igin, '$agkrn ordek gole krgrndan dalar.' atasoziini.i galrrgtrracak gekilde kullanrlrr.56 Leylek, bog konugmaya dayah olarak zikredilen bir hayvandrr. Nef'i, kendisine faydasr dokunmadrfrnr dtigtindti$i babasrnr bog sdzlerinden,ve giirdeki kabiliyetsizlilinden dolayr leylekle iligkilendirir: Peder bu mlsral l<.endi slylemiedi bilin Minhre iistine laklak grl<ar yapar hilne (l-l.l+) "Bu mrsrar kendi soy. lemigtir bilir: "Leylek minare tisttne grkrp.laklak ile- ev yapar." Timsah, Akrep, Kaplumbafa Timsah benzetmesi ile yaprlan hakarette pisbo[azhk ve gigmanhk esas ahnrr. $air, Giircii Paga'yr kamr gigmig, a[zrndan i$reng kokular gelen bir timsaha benzetir.5t 55 rr r-lz r-z-r4.

35 60 o Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun r 61 Akrep ve kaplumbafa yiiriiyiig baktmrndan zikredilmeleri itibarry' la ortakhk arz eder. Akrep, ahlaken dtigtik kadrnlarrn yi.iriiyiigiiyle ba!' lantrh olarak kullanrlan bir hakaret unsurudur. $air, bir beyitte Nev'izade'yi utanmaz bir kahpeye benzetirss ve ardrndan onun yiiriiyiiqtinde kahpelere ozgii eda bulundulunu ima igin; kuyrulunu ktvtrma' sr, yukanda tutmast miinasebetiyle akrebi zikreder: Tuahmlciri o pes-i perdeden etmig inl<at y'r,nsrl 6zge bu revis khnseye ol<reb degiil A (l'15'6) "Olmaz ya, rutahm, kahpeligini, inkar eder gibi olmug; bu kahpelere ozgii, akrebe benzer tarzdaki yiir0yiiq ondan bagka kimseye ait de' lil a!"5e Kaplumbala yavag ve ytik tagryanlara has bir vaziyette yiiruyen bir hayvan olmak munasebetiyle zikredilir. $air, gemi direpine benzettipi hicvine kargrhk, Giircii Paga'yr bu direlin saplandrpr bir kaplumbala olarak tasawur eder ve bu hdlde 'Frengisranl ve Berberistan'r dolag. srn.'s diyerek onu Aleme nasrl teghir ve rezil ettigini anlattr. Ejderha Ejderha tehlike, kottiltik ve azgnhflrn bir ifadesi olarak Gtircii Paga hakkrnda yaprlan bir benzetmedir. O ejderhanrn kuyrufuna basrp harekete gegmesine sebep olan Kirli Nigar'drr. $air bu durumu, Kuyru' erfibasrrranigdrd uiiw eiderhinufi"ey NigAr! Uyuyan ejderhanrn kuyruluna basma" vekuyrugmbas&btr uyrn eidrrhhnufil<nsd ile "Bilerek, uyuyan ejderhanrn kuyrupuna bastt"6r msralanyla dile getirir' 58 I-r ,akreb' kelimesi beyi*e 'pek yakrn' anlamnr da kargrlamakla birlikte, kast edilen anlam itibarryia tevriyeli olarak kullanrlmrgtrr, & r r t.3.io, II.zo. Sonug SihAm-r Kaz6, Adeta bir hesaplagma ve savag meydanrdrr. Nef i bu eserinde soz silahrnr biittin gtictiyle harp edercesine ve en aclmaslz le' kilde kullanarak muhatap edindi[i kigiyi rezil etmeye, geref ve haysiyet bakrmrndan yrkmaya gahgrr; bunun igin de srkhkla hakaretlere bagvurur. Bu hakaretler ona g6re hakh bir mticadele igin sarf edildiginden, toplumdaki zararh insanlara dikkat gekmesi ve kottilerle miicadele ara' cr olmasr bakrmrndan'kutsal bir gayeye yoneliktir. Nef'i, hrisrana ve yenilgiye ulratmak istedigi muhatabrnrn hem karakter hem de gekil bakrmrndan olumsuz yonlerini karikadirize eder ve bunu yaparken, onemli olgiide hayvanlardan faydalanrr. Hayvanlar hakaret unsuru olarak, bir insanda bulunmamast gereken ozellikleri belirgin bir gekilde yansrtma ve bu yolla agaprlama iglevi goriir; muha' tabrn akrl ve idrakinin bulunmayrgr, kottiltigti, nesebinin belirsizligi ve viicudunun girkinligi ekseninde yofunlagrr. SihAm-r Kaz6'da hakaret gayesiyle hayvanlar igerisinde en gok egek, kopek ve domuz zikredilir. Genel itibarryla, eeek anlayrgsrzhlrn ve cahillifin; kopek acrmasrzltk ve saldrrganh[rn; domuz pislik ve dinsizlipin birer simgesi durumundadrr. Di$er hayvanlar da agalr yukan benzer anlamlarr ytiklenmektedir. Hayvanlarla ilgili anlamlandrrmalar muhatabrn geqitli yonlerinin miibalalah bir gekilde anlattmrnr sallar ve tegbihlerde benzetme yonii iglevi g0rtr' Eserde hicvedilen kigilerin ozelliklerinden hareketle adeta kottiltik, ahlaksrzhk, yabanilik ve vatrgilik bakrmrndan idealize edilmig bir hayvanlar Alemi manzaratl ortaya konulmugtur. $air bu manzara tizerinde hakim bir konumda yaymt sonuna kadar gerer ve ara srra felele do$rultarak hiicuma girigir. Bu manzarada siretlerin -huy ve mizaglann- gegitlililinin ve bu gegitlilikte kottiltik alanlartntn kesigmesi ve benzegrnesinin bir yansr' masr olarak suretler daima hareketli ve defigkendir.'kargmtna grkanr dalayan kudurmug kopek; fahigeler soz konusu oldupunda egek, dinden sapma durumunda domuz, yeme hususunda ayr vb. olup maceradan maceraya atrlrr, gekilden gekle girer. $air bu hareket ve depigkenlik ige-

36 62 o Hakaret Kitabr risinde kahramanr etkili bir bigimde teghir ve rezil edecek hakaretleri yer yer s6vgiilerle ig ige srralar. Hakaret ve sovgiiler SihAm-r KazA'yt, her ne kadar edebt olmak' tan uzaklagttrmry olsa da, bir yoniiyle toplumun goz ardr edilemeyecek argo ktiltiirtini.in omeklerini sergileyen bir metin hdline getirir. Bu orneklerin Nef i gibi kudretli ve htinerli bir gairin kaleminden grkmrg olmasr esere ayrr bir htiviyet kazandtrr. Eser, yazrldrlr donemin Osmanh toplumundaki bazr ahlaki ve siyasi aksakhklarr sergilemesi ye bunlar kargrsrndaki tepki tarzlanndan bir yansrma olmasr, bir takrm kotti omeklerden hareketle ideal insan tipi hakkrnda bazr onermeleri ima ermesi yonlerinden de onemlidir. Sihdm-r KazA, Nef i'nin bakrg agrsryla; kottiler tizerine atrlmrg ka' za oklanna benzeyen hicviyeleriyle, -y6neldi[i Alemin bir yansrmast olarak, her ne kadar'bu kubbede hog bir sada' brrakmasa da- adrna ya' krgrr bigimde varft[nr siirdiirmektedir. Asrrlar boyunca elden ele dolagan, giiniimiizde dahi gok bilinen bu eser iizerindeki gal*malarrn saytsr arttrkqa, onun bagta hiciv olmak tizere mizah, dil, folklor, sosyoloji ve tarih gibi gegitli sahalardaki yeri ve zenginlikleri daha belirgin bir gekilde ortaya konulmug olacakttr. Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun. 63 Muhiddin-i Arabt, $ecereni'i-kevn,gev. Abdulkadir Akgigek, 2. baskr, Alperen yayrnlart, Ankara Pala, lskender, Ansiklopedik Dvan $iiri Sdzlii!u,3. baskr, Akga! yayrnlart, Ankara Sahfu-iBuhafiMuhtasonTecrid-i SarihTercemesi r.'e $erhi, C. IX, Diyanet igleri Bagkanhlr yayrnlan, 6. baskr, Ankara Tdhirii't.Mevlerf, EdebiyatLfigau,hzl. KemAl Edip Ktirkgrioglu, Enderun Kitabevi, istanbul Tokel, Dursun Al Diuan $iinnd MinlnjikUrcurlm, Akga! yayrnlart, Ankara Kaynaklarl Akkug, Metin, "Eski Tiirk Edebiyatrnda Hiciv", Osmanb Edebtyaa fuastwma' lan, Fen-Edebiyat Fak0ltesi yaytnlart, Erzurum 2@0, s. 47'67 ' Akkug, Metin, Nefi ue Sihdm+ Ka1d, Akga! yaytnlart, Ankara 1998' Qelebioglu, Amil, "Kryafet llmi ve Akgemseddinzflde Hamdullah Hamdi ile Erzurumlu ibahim Hakkr'nrn KrydfetnAmeleri", Eski Tink Edzbiyaa AralnmtoJon, Milli Efitim Bakanhpr yayrnlan, lstanbul 1998, s' 225' 267. Levend, A. s rrn, Diu an Edebil aa Kelimelzr v e Remizlcr Marmunlar v e Mefhum- Icr, Enderun Kitabevi, 4' baskr, lstanbul 1984' Mengi, Mine, 'Divan $iirinde Yergi Amaqh Soz Sanatlarl, Divan SiiriYanl* n, AkeaE yaytnlan, Ankara 2000, s' 81'90. Mermer, Ahmer, Neslihan Kog Keskin, Esh Tiirk Edebiyaa Terimlcri sduhidii, Akga$ yayrnlarr, Ankara 2005.

37 Kazal<ea Sontguler Mesut Alrun KazakEadaki sovgii ifadeleri genel olarak diger Ttirk lehgelerinde kullanrlan sovgiilerle benzerlikler gostermektedir. Bu benzerlikleri sov' gii amacryla.kullanrlan fiiller, sovtilen unsurlar, sovgiiden etkilenmesi amaglanan organlar ve sdvenin ifade ettipi eylemi gergekleqtirecek olan organ adlarrnda gormek mi.imkiindiir. Birgok dilde oldulu gibi Kazakgada da sovguler btiytik 6l90de ataerkil ktilttirtin karakterini yansrtmakta ve gofu zaman cinsel ieerikli mesajlar taqrmaktadrr' sovyet doneminde Rusganrn diler orta Asya Ttirk halklarrnrn dili tizerindeki etkisi Kazakga igin de gegerliydi. Bu sebeple aynt anlamda olan Kazakga ve Rusga ktiftirler bir arada kullanrlmrqtrr. Bu du' rum bugtin de devam etmektedir. Kazakgadaki sovgii daparcrpr, bagta Ttirkiye Ttirkgesi olmak rizere diger Trirk lehgelerine gdre daha krsrth g.ibi goriinse de mevcut sovgiilerin kullanrm srkh[r oldukga ytiksektir. Oyle ki gtindelik yaqamtn vaz' gegilmez bir pargasr.hdline gelmig olan bazr sovgiiler toplumun her tabakasrnda rahathkla duyulabilir. t Mesut Altun, Aragtrrmacr, Uniwersyret Jagiellonski lrutytut Filologii orientalnej, Krakow. Bu galrgmarla ele ahnan s6vg0ler yazar taraftndan cf,.2 yrllarr arasrndi Kazakisran'ia derlenrnigtir. Kazakga sovgtilbr tizerine yaztlmrg iki kitap bultrnclufiunu tespit ettik, ancak bu kitaplara ulagma imkanrmtz olmadr:

38 66. Hakaret Kitabr l. Siivg&lerde srk kullanrlan fiiller Sigr,iw "S.kmek" iteriiw "sokmak, s.kmek"z Kazakgada bu iki sdvgii fiilinin yanr srra daha farkh kullanrmlara da rastlanabilir. T teuw I T grp beriiw "Trkmak" - Koraprmnt latifige nptp beremin! "Y.raprmr g.ttine rrkarrm!" $$mtw "Qrkarmak" - A.fi(ru) gt{ararrun! "A.rnr grkarrrrm!" BtrS etkitiiw "Hagrrt, gactrt ettirmek; sivri bir gey sokarak yrrtmak" - A.ffi(nt) brg etkitemin! "A.rnr yrrtanm!" 2. Siivtilen kiginin hedef ahnan deferleri ve sciviilen unsurlar Sovtilen kiginin deperlerine ydnelik sovgtiler daha gok aile fertlerini ve yakrn akrabayr hedef almaktadrr. Diper Ttirk lehgelerinden farklr olarak Kazakgada sov{ilenin krz kardeglerine (liarmdas, sifiili, apge) yonelik bir kullanrma rastlanmryor.3 - $egefr(nin) a.m sigeyin! "Ananrn a.rnr s.keyim!" - Etna(nin) awnnga itereyin! "Babann afzma sokayrm! " - Atastn a laptnet! "Atasrna lanet! " MEghur Jtisip Kdpeyev, Kazakan Bokaur Sazderi ( Bu eser iizerinde Sbrsenbi D0vitov gahgmrgtrr.); Alaelew Seydimbek, Kazakafi Bbpil Sirden. 2 Karakg" sdvgiilerde kullanrlan bu iki fiile kargrhk Tiirkiye Ttirkgesinde kullanrlan sdvgi.i fiilleri g6yledir: S.lcmek, koymak, soknak, glsnak, gegirmek, becermek, dtiv mek, uwmak, diirtmek, ll.ll'ynak, gdrnlek,l<akrwk, ub. 3 Kazakgadan furkh olarak diger Ttirk Lehgelerinde'krz kardeglere'yonelik bazr s6vgi.i <imekleri: - Bacrnr s.keyim! (Turkee) - Gr1lru s.keyim! "Krzrnr s.keyim!" (Tiirkmence). Doflanru s.keyim! "Kardegini s.keyim!" (Ttirkmence) - $egeri a.rj "Ananrn a.r!" -Yob tvoy matl (Rus) "Ananl s.keyim!" Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun e 67 Sovtilen kigiyi, organlarrnr dolrudan hedefleyen sovgiiler: - kllenge l<oa$m! "Kellene y.ra[rm!" - Katinge lanfim! "G.tiine y.ra!rm! " - Mtytfidt sigeyinl "Beynini s.keyim! " - Kdtifi& srgeyin! "G.riinii s.keyim!" - Konfiyru jeysifi,l "Y.rafrmr yersin! " - Koafrmrufi basm j ey sifi,! "Y. ralrmrn ba9 rnr yersin! " Cinsel igerikli olup da eylem belirtilmeksizin doffudan organ adlan verilerek ifade edilen sdvgiiler: -Kotakt "Y.rak!" - - Kdtj "G.t!" - Pizdetst+ (Rus) "A.crk!" Kotnkdff bax! "Y.raprn baer! " -Huy! (Rus) "Y.rak! Bazr sovgiiler, soviilen kigiye buyruk geklinde ifade edilir. -Kun! "Defol!" - logal! "Defol!" - Jap aw7tfi&l "Kapa geneni!" -Kdtifidi krj "G.tiimi krc!" ('otur oturdulun yerde'anlamrnda) - Pagol na huy! (Rus) "S.ktir gitl" - idf nahul! (Rus)."S.ktir git!" Kigilere hakaret amagh (alaycr, krigtik dtigtinicii, agafrlayrcr) sovgtler gok yaygrndrr. - lmkl "Deli!" I Bu sdz srkhkla cogkulu bir takdir ifadesi olarak kullanrlrr.

39 68 o Hakarer Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 69 - Jelep "Orospu!" - Jezdktel "Fahige!" (/ez: sivri) - - Pwt! "Fahige!" Anl<aw! "Salak!" -Mantbet! "Kro/Mago!" - Ofibaflan! "Kotii niyetli!" - Jel<swm! "Sevimsiz!" - Samdrkl "Kotti niyetli!" - Satkm! "satrlmtg, hain!" - Ment!" "Pig!" - Bunk! "Yaramaz! Aylak! Kotii niyetli." - Mddeniyetsrl! "Medeniyetsiz! " (Gorg0stiz anlamrnda) - KorgensizJ "Gorgtistiz " (edepsiz/terbiyesiz anlamrnda)! - UJatstz! "ljtanmaz!" Rusgadan ahntr sovgiiler de giinliik hayatta yaygn olarak kulla- nrlmaktadrr. - Psihi "Saprk!" -TuPoyt "Ahmak!" - Durakt "Deli!" - Bardakt "Pasaklt!" Dalbayobt "lbne!" Sul<a! "OrosPu!" Blet! "OrosPu!" Patsan! "Qomez!" Pidmaz! "G.tveren!" Goluboy! "Homo!" Bu sovgii ozellikle trafik polisleri igin kullanrlrr - Hiuny! "Kumaz!' * Pohuy! (Rus) "S.ktir et!" maktadtr. Kazakga hayvan adlarr da hakaret amagh sovgii olarak kullanrl' - itj "lt!" - igakt "Egek!" - $a\<alt "Qaka[!" -Malt "Mal!" - Afr! "Yaban hayvant!" (gorgtisiiz anlamrnda) -Haywan! "Hayvan!" - Zver! (Rus) "Vahgi hayvan!" (ilkel, gorgtisiiz anlamrnda) -Kazyolt (Rus) "KeEi, davar!" -Baran! (Rus) "Koyun!" -Pewht (Rus) "Horoz!" (ibne anlamrnda) Aynca Kazakistan'daki azrnhklart ve komgu ktilttirleri yeren' ya' bancr dtigmanhlr igeren sovgiiler de dikkate deler niteliktedir.5 - Yewey! "Yahudi!" ("kumaz, hilekar" anlammda) - Tatnrin! "Thtar! " ("kumaz, hilekar" anlamrnda) - Sart,l "Ozbek!" ("tiiccar; hilekdr" anlamrnda) -Koja! "Hoca!" (Kazak olmayan, azrnhk) -Tsigan! "Qingene!" 5 Ko*gu ktilttrleri yeren Kazakga sovgiiler gibi Rusga, Ktrgtzca, Ozbekge ve Tiirk' mencede de Kazaklara yonelik sdvgiiler g6r0lebilir: - Krrgrzca burnundan konugan anlamrnda Marl<a Kauk! "Stimtiklu Kazak!" deyimi vardtr. - Ruslar kendi aralarrnda konugurken Kazaklarr luer "Vahgi hayvan" diye adlandr' rrrlar. - Ozbekgede "Ruslagmak istersen once Kazak olman laztm" mealinde; Tiirkmencede ise "Kazak s.ken yaglanmaz" anlamtnda bir deyim bulunmaktadrr.

40 70 r Hakaret Kitabr 3. Deyimlegmig siivgiiler - Adarmtft l<6ti kuws boftan ion kuwsaberedi! "lnsanollunun g.tii oyuk ya, devamh oydurmak ister!" - B eri l<arasan betifini, an larasan kotifiiu sigeyinl "Beri baksan suratlnt, geri baksan g.ttinii s.keyim!" - Adna dosl<n, dva saskal (Rus) "Bir rahra, iki givi!" (KtiEtik gogiislti bayanlarla alay etmek amacryla) - Tvaya jena naya jena, maya jerw tuaya sesrra! (Rus) "Senin karrn benim kartm, benim kartm senin krz kardegin!" Stivgii listesi6 1. Kazakga kelimelerle yaprlmrg olanlar Fiiller: iteraw "Sokmak, s.kmek" Sigrirl "S.kmek" TEuw I Ttpp beriiw "Jftry16[" isimlir: -AfiJ "Yaban hayvanr!" Afil<aw! "Salak!" Bunk! "Yaramaz! Aylak! Kotri niyetli." Haywan! "Hayvan!" igakl "qek!' it! "it!" Bu listede yer alan sovgii ve hakaret kelimelerinden pek az bir krsmr Qel<swm, uyat' sr1, krirgensil, vb.) Kazak Tilinifi Sdrdtgi, Almatr 1999 vekazaktilininfrazeologiyahk Si,zdigr, Almatr 1977, gibi temel sozliiklerde yer alrnaktadrr. Kazakga sovgii ifadeleri igin sdrdrkke eflbegm sozder "sozltikte yer alamayan sozler" tabiri kullanrlrr. Jel<sunn! "sevimsiz!" Jelep "Orospu!" Iezaltse! "Fahige!" Jrndr! "Deli!" Koja.l "Hoca!" Kotokt "Y.rak!" KlrgensiT! "Gorgris0z! Edepsiz! " Kd[! "G.t!" Mall "Mal!" Mambet! "Krro, mago!" Md.deniy etsizl "Gorgtisiiz! " Oftbapan! "Kotii niyetli! " Prrt! "Fahige!" SarrJ "Ozbek!" SatkrnJ "Satrlmq, hain!" Sumkk! "Kotii niyetli! " $dftdll "Qakal!" Tatarin! "Thtar!" UJatsrz! "utanmaz!" Kelime gruplarr ve comleler: Emine Gtl,rsoy-Naskali " Hilal Qtun Altun r 7l - A.fi(ru) bwt etkizeminl "A.rnr yrrtarrml" - A.fi(ru) Etflaromtn! "A.rnr grkarrrrm!" - Admnfi l<iti kuws bol{an son kuwuaberedi! "insanoplunun gjri oyuk ya, devamh oydurmak ister!" - Atannalafurctt "Atasrna [anet!" - Bcri l<arasan fuafini, an larasan kbdrulri sigeyin! "Beri baksan suratrnr, geri baksan g.tiinii s.keyim!" - Etnn("in) awrnga itereyin! "Babanrn apzrna sokaytm!"

41 72 o Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali. Hilal Oytun Altun JaD awnff&! "Kapa geneni!" - Jopal! "Defol!" - Kellenge l<nafim! "Kellene y.raprm!" - Koa(tmrujeysifrJ "Y.rafrmr yersin! " - Kotn$tmrufibastn jeysifr! "Y.rafrmrn bagmr yersin!" -Konkaft basr! "Y.ra[m bagr!" - Kdtifidi krt krs! " -"G.ttin[ - Kdtifili sigelinl "G.ttinii s.keyim! " * Kdtifige l<onbm! "G.tiine y.ra[rm!" -Kwt! "Defol!" - Ment! "Pig!" - Mtyfidt sigeyin! "Beynini s.keyim! " - $egeff a.rj "Ananrn a.r!" - $egef,(nifi) a.m sigeyin! "Ananrn a.rnr s.keyim!" 2. Rusgadan ahntr olanlar Baran! "Koyun!" Bardnkt "Pasakh!" Blet! "Orospu!" Dahayobt "ibne!" Durakt "Deli!" Gatuboy! "Homo!" Hitnl! "Kumaz!" Hzyl "Y.rak! Kazyol! "Kegi, davar!" Pauan! "Qoinez!" Petuh! "lbne!" Pidaraz! "G.tveren!" Pizdeut "A.crkl" Psih! "Saprk!" Su/<aJ "Orospu!" Tsigan! "Qingene!" Tupoy! "Ahmak!" Yewey! "Yahudi!" Zver! "Hayvan!" Kelime gruplarr ve ctimleler: - Adno dasl<a, dva saslcal "Bir tahta, iki givi!" idt nahuy! "S.ktir git!" -. - Pa;ol nahuy! "S.ktir git!" - Pohuy! "S.krir et!" - Tvaya jerw maya jena, maya jena tvaya sesna! "Senin kann benim karrm, benim karrm senin krz kardegin!" -Yob any mat!'lananr s.keyim!"

42 MAHKEMELIK HAKARET

43 17. YnTytlda Mardin Ka& Mahl<'emesine Yanstyan Wiu Daq,talnn Mehmet Salih Erkek $iddet genel anlamda fiziksel, psikolojik ve cinsel giddet olmak iizere tige aynlmaktadrr.t Psikolojik giddet duygusal bir saldrrrdrr. Sozcrikler yoluyla giddet uygulama gegmigten bugi.ine devam ede gelmig bir olaydrr ve en az fiziksel giddet kadar yaygrndrr. Kargrdaki insanda agafrlanma, egitsizlik, utanma, duygusal olarak yaralanmp, eziklik, gtivensizlik, yrlgrnhk oluyuran bu sozciikler kiiftir ve hakaret s6zctikleri olarak kargrmua grkmaktadrr.z ilkel toplumlarda ktifrtin ilk formlarr sosyal ve dinl kurumlarrn tahribi olarak ortaya glkmrytr ve tanrtlartn isimleri saygrsrzca kullanrldr[rndan bu tarz ifadeler kesin bir gekilde yasaklanmrgtrr. Hemen sonrastnda ise ktifriin bir ba5ka formu mtistehcen Mehmet Salih Erkek, Dicle Universitesi Ziya Gokalp Egitim Fakiiltesi Thrih E[itimi Anabilim Dah Aragtrrma Gorevlisi, Diyarbakrr. Michaud'a g<ire ise en genig anlamda giddet, "kaqrhkh iligkiler ortamtnda taraflardan biri veya birkagr, do!rudan veya dolayh veya dalrnrk olarak dilerlerinin bir ve' ya birkagrnrn bedensel btittinltiltine veya torel (ahlaki /manevi) buttinltiftine, mal' larrna, simgesel ve sembolik ktilttirel deferlerine, oranl ne olursa olsun zarar vere' cek lekilde davranmastdtr." Yves Michaud, $idd"r,gev. Cem Muhtaro$lu, iletigim yayrnlarr, lstanbul 1997, s. 8. Birgok filolog konugmanrn ktifre yakrn ciimlelerle bagladrfrnr dtigtinmektedir. Ashley Montagu, The Anatomy of Swearing University of Pennsylvania Press' Philadelphia 2001, s. 5-7.

44 78. Hakaret Kitabr kelimeler kullanrlmasr kiifreden kiginin yaralaytcr kancast olarak orta' ya grkmqtrr.l insanlarrn ktifrederken hedef aldftlarr varhklan iig temel grup altrnda toplayabiliriz: 1- K.iginin kutsal deferlerine kargr yaprlan ktiftir 2- Kiginin mahremiyetine kargr yaprlan kriftir 3- Dofrudan kigiye veya kiqiligine kargr yaprlan ktiflir Asfuna bakrlrrsa bu 0E olguya kargr yaprlan saldtrrla' birbirinden ayrrmak zordur. Ama genel olarak kutsal deflerler ieerisine kiqinin inandrpr dine, tanrtsrna, kutsal kitabrna, inanglartna, kutsal mekan ve egyalartna, gegmigine, vatantna' bayra[na, milletine ve buna benzer deperlerine yaprlan ktiftirler girerken, mahremiyete karqr yaprlan kti' ftirler igerisine kiginin anne, baba, kardeg, e9, gocuk, ecdat ve akrabalarrna, dost, arkadag, agiret, cemaat, toplumuna, cinsiyetine ve cinsel tercihlerine yaprlan ktiftirler girmektedir. Kiifre mahremiyete bir saldrn olarak baktrlrmrzda krzgrnhk ve o0 ke anrnda kiginin igerisinde biriktirdigi enerjiyi bu gekilde mtstehcen sozlerle ifade ettipini gortiriiz. $urasr kesindir ki ktiftirler eril kimliklidir. Qtinkti kiginin fiziksel gtic0 kargrsrndakini alt etmeye yetecekse fi' ziksel giiciiyle, yermeyecekse cinsel giici.inii gostererek kargrsrndakini yaralamaya gahgrr. Bu suretle kiginin hasmr hemcinsiyse bu cinsel gticiinti onun tizerinde gosteremeyecefi igin (bazr omekler harig ki o ifadeler de kiiftir olarak sayrlmaktadrr) hasmrndan gok herhangi bir kadrn yakrnr -ki en fazla ana, krz kardeq ve eg- rizerinde cinsel bir gtig gos- I Insanlarrn neden ktifrettikleri tam olarak agrklanamasa da bazr bilim adamlarrnca onlarr bu davranrga iten temel sebep dolalarrnda var olan giddet duygusudur. Ktif' retmek, kfifreden Ligintn zayrlftpr olarak g6r6lmektedir. Qtinkti kigi kendisinden da' ha biiytik gtiglerc kargr korunma iggiidtisiiyle fiziksel bir tepki veremedili durumlarda sriziti olarak o kieiye zarar verme yolunu tercih etmektedir, daha dolru bir ifade ite psikolojik olarak kargrsrndakine giddet uygulamrg olmaktadrr. Hem de bu psiko' lo;il giddet igeren s<izler kiginin en saygr duydulu varhklarr iizerine yaprlrr ki boyletilte iizitset!idd.,,.n daha fazla etkili olur. Netice olarak gidderin temelinde can yakma dt4iincesi vardrr. age., s. 1. Emine Gi.irsoy.Naskali - Hilal Qtun Altun r 79 terisi yaprlmrg olmaktadrr. Tabiatryla bu durum kiginin mahremiyetine saldrn oldu[u igin dzellikle dopu toplumlarrnda en btiyiik hakaret olarak kabul edilmektedir. Sosyal anlamda hog gortilmeyen bir davranrg formu olin ktiftir kargrsrnda toplum ve egemen iktidar tarafindan birtakrm yaptrnmlar uygulanmrqtrr. ilkel toplumlarda krifreden kigi ile konuqmama, yalnrz brrakma, toplum veya yafm alanr dqrna gtkarma, bedensel cezatrar ve hatta oliim gibi yaptrnmlar uygulanrrken, devlet mefhurnunun doprnasr ve kanunlarrn yaprlmasryla birlikte bu davranrgrn cezasl cinsine gore belirlenmigtir. Semavi dinlerde de ktifrir etmek uygun bir davranrq olarak g6nilmemig ve yasaklanmrgtrr. isl6m Hukuku ve Osmanh Kanunlan AErsmdan Ktiftir islam hukukunda suelar iig krsma ayrrlmaktadrr. Birinci ktstrn suglar ki bunlar gahsa karqr iglenilen suglar olan katil (cinayet'tin nefis) yani bir kimseyi oldiirmek veya bir kimseyi Eeqitli gekillerde yaralamak (cerh) suglarrdrr. ikinci krsrm suglar ise Kuran tarafindan gosterilmig olup, Allah'a kargr iglenen suglan kapsamtna almaktadrr. Bunlar, hlr' srzhk, zina, garap igme, kazif veya zina iftirasr, yol kesrne, irtidat veya ridde denilen isldm dinini terk etmek gibi suglardrr. UErincii grup suglar ise hakkrnda ayet ve hadis bulunmayan ve ceza takdirinin hdkirne brrakrldrpr tazir gerektiren suglardtr.a Gortildtigti i.izere zina iftirasr ve hakaret islam ve Osmanh hukukunda kazif terimiyle kargrlanmaktadrr. Kazif "bir kimseye tayir ve getm maksadryla zina isnat etmek veya nesebini nefyetmek"s olarak tanrmlanirken bir dlger tanrmda "iffetli bir insana agrkea veya nesebin nefyi qeklinde zina isnadrdrr.6 Eski hukukumuzda iki Eeqit iffete iftira ve s6vme sugu mevcuttur. Birincisi ta'zir cezast gerektiren sovmelerdir. ) 6 ilhan Akbulut, "islam Hukukunda Suglar ve Cezalar", Ankara Unittersitesi Hukuk Fakttltesi Dergisi, Ankara 2003, C. 52, S. I, s Fethwd-ytHindiyye, C. iv gev. Musmfa Efe, Akqa! yayrnlan, Ankara bty, s' 56. Sahir Erman, Hakoret ve Soq.,me Cilrilmleri, 2. baskr istanbul 1989, s. 17.

45 80. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun e 81 ikincisi ise had cezasr gerektiren sovme ve iftira sugudur.t Kadr, huzu' runda davah vd davactntn beyanlartnr dinleyerek olayrn ta'zir mi yok' sa had rni gerektirdiline karar verir. Th'zir cezalartna dmekler vermek gerekirse Mtisltiman bir kimseye dinsiz, Yahudi, taharetsiz, kafir gibi sdzlerle hakaret etmenin cezasr taz'irdir. Musltiman olmayan bir kigi' nin Mtisltimanlarrn kutsal saydrklan qeylere k6tti muamelelerde bulunmalan (caminin duvartna tebevvtil etmek, kelime-i qahadetin yazrh oldulu duvart ttimden kirletmek) ta'zir ile cezalandtrtltr. Zimminin bir Miishiman'rn sakalna hakaret etmesi ya da islam'a lanet etmesi ta'zir ile cezalandrrrlrr. Bir imama soziine giivenilmez ve ufursuz diye haka' rette bulunan zimmi ta'zir edilir. Ttim bu hakaretler lslam dinine yo' nelik olmasr y6ntiyle cezalandrnlmtgttr.s islarn hukukuna gore bir kiginin annesine, kartstna cima lafzryla hakarette bulunmak ta'zir ile cezalandrnltrken, dinine ve imantna ha' karet tazir-i gedid ve hapisle cezalandrnltr. Hakarette bulunan bir kigiye hakarete ulrayanrn aynt sozlerle kargrhk vermesi durumunda haka' ret eden ta'zir edilmez. Yani, islam hukukuna g6re, hakaret davastntn aerlabilmesi igin hakarete ufrayantn hakaret edene kargrhk vermeme' sinin gart oldulu anlagrlmaktadrr. islam dini had cezasr verirken ta'zir cezastna gore gok daha hassas davranmrgtrr. Qtinkti kigiye iffetsizlik isnadr btiytik bir gtinahtrr. islam hukuku bu-isnadrn ispatrnl gok giiglegtirmigtir. Dort qahit bunu gdzleriyle tam ofarak gordtiklerini beyan etmelidirler. ikrarda ise tanrlrn bu durumu dort defa ikrar etmesi, hdkirn reddettikge ikrannt tekrarlamasr lazrmdu.e Namuslu bir kigiye zina isnat edlp de ispat edemeyenler ise miifteri durumuna diigerler ve Kuran'tn htikmiince hadd'i kazf'a yani 80 sopaya tabi tutulurlar.ro Eger bu kigi kulsa 40 defnek vurulur. Miis' 7 H"lil Cin, Ahmed Akgtindtiz, TiirkHukukTarihi, C.l, Osmanh Aragtrrmalarr Vakfr, lstanbul 1995, s Or.ru. Mennan, Kasik Danem Osmanlr Toplumundt Sug Ba[Iammdn OsmanL Sosyal Tmihinin Ders Kitaplarmda incelenmesi, Dokuz Eyttil universitesi Elitim Bilirnleri Enstitiisii Yayrmlanmamrg Yulaek Lisans Tezi, izmir 2003, s Akbrlu,, agm., s. l?5. r0 N0, S0resi 4. Ayet. (Knr'ana Kerim'in Tt;rlge Anlam (Meal ue Sdzliik), hzl. Ali Bulag, Prnar yayrnlarr, istanbul 1983, s. 346.) liirnan olmayanlara kargr iglenmig olan kazf suglannr ise yargrg m[na' sip bir dille cezalandrrrr.rr Mardin Kadr Mahkemesine intikal Eden Ktiftir Davalarr Bir isldm devleti olmasr sebebiyle Osmanlt hukukunun ana kay. naflrnr "qer'i hukuk" tegkil etmektedir. Bunun yantnda varhlrnr devam ettiren bir diler hukuk da "6rfi hukuk"tur. Osmanh hukuk sisteminin bu iki temel iizerine kuruldufu, uygulamalara bakrldr[rnda agrkga ortaya grkmaktadrr. $er'i hukukun bilinmesi ve uygulanmasr igin ilmiye tegkilatr kurulmug, nihayetinde bu kurumun yetigtirdigi icraya yetkili kigiler doprudan padiqahrn fermanryla merkez ve tagrada hakanrn temsilcisi olarak "kaza" iqlerini ytirtitmi.iglerdir. Hukuk diliride "kaza", kieiler arasrnda vuku bulan anlaqmazhklart ve dtigmanhklarr ortadan kaldrrma. igi olarak kullanrlmaktadrr.r2 "Kazi" kelimesi ise bu kelimenin ism-i faili olup "hakim" demektir. Kadrlar her geyden once bulunduklarr bolgenin hukuki iglerinden sorumlu idiler. Cinayet, yaralama, hrrstzltk, gasp, tehdit, tecaviiz, ki.iftir, zina ve benzeri gibi ta'zir veya had cezasr gerektiren suglar hakkrnda yargrlama yetkisi kadrnrn salahiyetindeydi. Bunun yanl srra bugrin noterlerce ytirtiti.ilen vekalet, borglanma, alacak tahsili, mukavele, mr.ilk ahm-satrmr gibi akitler ile medeni hukukun kapsamtna giren nikah, boganma, nafaka, miras iglemleri, vasi tayini, her ttirlti vakrf, mukataa, trmarlarrn murakrbr idiler. Kadrlar ayni zamanda belediye hizmetleri de gortirlerdi. Esnaf teftigi, narh belirlenmesi ve kontrolii, inhisar ve istifgilifin onlenmesi gibi sorumluluklarda kadrnrn tizerinde bulunurdu. Yine bolgenin asayig ve emniyetinden kadrlar sorumluydu. lar. Merkezden yaztlan fermanlar, hatt-r htimayunlar, beratlar ve yasaklar da do!rudan dopruya kadrlara bildirilirdi. Kadrlar orduyla birlikte sefere grkmaya memur edilirlerse menzillerin tespiti, ordunun iagesinin ll t2 Cogkun Ugok, "Osmanh Kanunnamelerinde islam Ceza Hukukuna Aykrrr Htiktim. ler", AnkaraUnivercitesi,HukukFakuhesiDergisi, Ankara 1946,C.lll, S. 2-4, s Ebul'ulA Mardin, "Kadr" maddesi, islam Ansiklopedrsi, C. VI, Milli EEitim Bakanhgr yayrnlarr, istanbul 1977, s. 47.

46 82.r Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun r 83 temini, asker kagaklannln respiri ve hkibi iglerini de yiinitrirlerdi. Britiin bu sayrlan vazife, salahiyet ve ilgi alanlan haiicinde kadrlar, halkla daha gok ig ige olduklarrndan, yangrn, zelzele, getin ku fartlan, kurakhk, Ramazan ve bayramlarn ilanr gibi mevzularla da tabii olarak il. gileniyorlardr. Bu sebeple kadr sicillerinde bu nevi meseleler de yer almrgtrr.l3 $er'i mahkemelerde mahkemenin bilgisi dihilinde tutulan ve resmi statti tallyan her ttirhi kayrrlarrn toplanmrg oldu[u defterlere yaygn adryla "ger'iye sicilli" denilmektedir. $er'iye sicillerine "kadr defterleri", "mahkeme defterleri", "defatir-i ger'iye", "qahit defteri",l4 "zablt defterleri" denildili gibi krsaca "defter" de denilmekteydi.r5 Bu defterler 15. yr.izyrhn ilk yarrsrndan baglayarak 20. yi.izyrhn ilk geyrefine kadarki zaman dilimi iglnde Osmanh mrihi ve iktisadr ile siyasi, sosyal ve hukuki hayatrnr yakrndan ilgilendirmektedir. Bu ozelli[i ile Osmanh ktiltrir tarihinin temel kaynaklarrnrn bagrnda gelmektedirler yrhnda Osmanh Devleti topraklarrna katrlan Mardin bu tarihten itibaren Diyarbekir vilayetinin bir livasr olmuq, XVIII. yiizyrhn baglarmda Baldat ve XIX. ytizyrl ortalarrnda ise bir siire Musul'a ba!- lanmrg olmasrna rafmen Cumhuriyet donemine kadar Diyarbekir'e bafh bir kaza merkezi olmugtur.r6 Mardin kadr mahkemesine ait olan ger'iye sicilleri incelendilinde yukarrda zirredilen kadrnrn gorev ve sorumlulufunda bulunan konularla ilgili hemen her ttirlii belge gegidine rastlanmaktadrr. Biz bu gahgmada bu belge gegitleri arasrnda ktiftir/sovme ile ilgili olan belgeler t' C"hid Baltacr, "$er'iyye Sicillerinin Thrihsel ve Kiihi.irel Onemi", Osmanlt ArSiuleri ue OsmonLt Aro4armalan SempoTyumu, Ti,irk-Arap iligkileri lncelemeleri Vakfr, lstanbul 1985, s la Abd.rll"h Martal, "lzrnir Kadr Sicillerindeki Kiilriirel Mirasrmrz", Kebikeg Ankara 1996, S. 4, s.73. t5 K.rr".r Ziya Thg, "Argiv Malzemesi Olarak $er'iyye Sicilleri ve Tagra Universitelerinde Thrih Aragtrrmalarr", I. MiUi Argiv $firasr, Devlet Argivleri Genel Mtidtirliigt yayrnlarr, Ankara 1998, s N.i"t Goyiing, WL YuTyilaMardin Sarcap, Ttirk Tarih Kurumu yayrnlarr, Ankara 1991, s iizerinde bir degerlendirme yapmak ve buradan hareketle Mardin'de toplumsal hayatta ki.ifur olgusunun ne denli yaygn oldupunu ve insanlann boyle bir durumla kargrlagtrklarrnda bu durumu mahkemeye intikal ettirme srkhklarrnr inceleyecepiz Bu gahgma srrasrnda Mardin ger'iye sicilleri igerisinden 13 defterdeki belgeler incelenmigtir. Yaprlan bu inceleme neticesinde Mardin mahkemesine intikal etmiq iki adet ktifiir davasrna rdstlanrlmrqtrr. Ktiftir olayr belgelerde "getm" mbiriyle kargrlanmaktadrr. Bu davalardan ikisinde de kendilerine kiifredildilini ileri siiren kiqiler mahkemeye bagvurmuglardrr.rt Her iki ktifiir olayr da gehir merkezinde cereyan etmigtir. ilk ktiftir davamrz 248 numarah Mardin ger'iye sicil defterindendir. 20 $aban 1100 (9 Haziran 1689) tarihli bu davada, Mardin sakinlerinden allaf (zahireci) Seyyid Mustafa bin Numan, bir giin evvel Golasiye mahallesi kiziri Hanna veledi Sefer adh zimminin kugluk vaktinde dtikkdnrna gelerek kendisi dtikkanda yok iken guval hususunda kendisine "dinsiz" diye ktifrettllini ve kendisinden davacr oldufunu beyan etmig, Hanna veledi Sefer ise "haga ve kella" diyerek Mustafa'ya kiifretmedilini soylemig ve iddiayr reddetmigtir. Mustafa'dan iddiasrnr dofrulayacak tanrk gostermesi istendipinde Mustafa tanrk gosteremediginden davadan men olunmugtur.rs Gortildtlgri iizere bu davada ktifredilmesine sebep olan gey guvaldrr. Nedeni belgede "guval hususunda" diye kapah olarak belirtilm'emesine ralmen muhtemelen Hanna guvaldan kaynaklanan bir nedenden dolayr zahireci Mustafa'ya sinirlenmig ve kiifretmigtir. Eper aralannda ticari bir iligki varsa akla ilk olarak hemen guvaln delik, eski, kugrik veya pahah olabileceli geliyor ya da Hanna Mustafa'ya guval satryorsa alacak-verecek konusunda bir anlagmazhk grkmrq olabilir. Bu dava anlagrldrlr gibi Seyyid Mustafa bin Numan'rn gahit gosterememesi nedeniyle sonugsuz kalmrgtrr. Fakat dikkat gekici nokta t7 Mardin $er'iye Sicili (Bundan sonra M$S) 748, s.9, belge 41, M$S. 248, s. 15, belge 67. MSS 248, s. 9, bl.4l.

47 84 r Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 85 Mustafa'nrn Hanna'nrn kendisine dtikkdnda olmadrlr bir anda krifrettipini beyan etrnesidir. Mustafa dtikk6nda olmadrfrna gdre Hanna'nrn ktifrettilini ona biri veya birilerinin sdylemig olmasr lazrmdrr ve bu kigi veya kigiler olayrn dolal olarak gahidtdir. Bu agrdan bakrhnca Mustafa'nrn iddiasrna gahit bulamamasr mtimkrin de!i[ gibi goriintiyor. Hig olmazsa Mustafa, bu olayr kendisine aktaran kigiyi qahit gosterebilirdi. Bu durumda akla iki olasrhk geliyor; ya olayr aktaran kigi ya da kigiler qahit olmak istemedi ya da olay mesnetsiz bir olaydrr. ikinci ktifrir davamrz yine 248 numarah defterde yer almaktadrr. Fakat bu dava bir krifi.ir davasr oldupu kadar aynr zamanda bir yaralama davasrdrr. 10 Ramazan 1100 (28 Haziran 1689) tarihinde Mardin sakinlerinden Hacr Hriseyin bin Hacr Ali, Tirffahi (Ehnah) Koyrl sakinlerinden Hasan bin Seyyid Han'rn koyden gehre koyun getirip bunlarr on giin vade ile kasaplara sattlglnl, sattrlr mahn vadesi doldulunda kasaplardan koyunlannrn hakkrnr istedifini kendisinin kasap bagr olmasr hasebiyle Hasan'a "bag i.isttne, bugtin sabreyle hakkrnr tamamryla sana teslim eylesinler" dedigini, bunun tizerine Hasan'rn hiddet ile iizere gelip "melun oplu melun" ve "it ollu it" diyerek kendisine krifrettipini ve elinde tuttupu defnek ile sa! eline vurup yaraladrprm beyhn edip hakkryla sual olunmasrnr talep etmig, Hasan ise cevabrnda Hacr Ali'ye ktifretmedilini beyan edip suglamayr inkar etmigtir. Fakat Mardin ahalilerinden Hiiseyin bin Mehmed ve Abdurrahman blh Musa'nrn qahadetiyle Hacr Ali'nin dofru soyledili anlagrlmrytrr.re ilk davaya nazaran bu dava daha ayrrntrh olarak mahkemeye yanslmr$ bir davadrr. Olayrn ticari bir muamele srrasrnda meydana geldigi beyanlardan anlagrlmaktadrr. Yine yukarrdaki davanrn aksine krifrun nedeni daha agrk ifade edilmiqtir. Sattrpr koyunlann parasrnr gtintinde alamayan veya paraslnr alacalr yalnrz sabretmesi gerektili sdylenilen Hasan hiddetlenerek kendisine bu s6zti sdyleyen Hacr Ali'ye "melun ollu melun" ve "it oflu it" diyerek kiifretmig, hiddeti bununla da geqmeyince elindeki delnek ile Hacr Ali'nin sap elini ya- 'n M$s 248, s. r5, bl. 62. ralamrgtrr. Bu olayda da suglama yonlendiiilen kigi yani Hasan bin Seyyid Han iddiayr reddetmig fakat yukarrda ki olayin aksine Hiiseyin bin Mehmed ve Abdurrahman bin Musa Hacr Ali lehine gahidik yapmrglardn Olayrn neticesi sabit olmasrna kargrn ne yaztk ki belgeden Ha' san'a'ne gibi bir ceza verildipini dlrenemiyoruz. Hele hele Hasan bu kiifrii ve yaralama olaynt Ramazan ayr igerisinde icra etmigtir. Genel olarak Mardin qer'iye sicillerinde yer alan bu tiir sug davalannda verilen cezalar belgede yer almamaktadrr. Bu bizim agrmrzdan davantn en son agamasrnrn karanhkta kalmasr anlamtna geliyor. Sanrrrz tizerinde durulmasr gereken konulardan birisi de Mardin qer'iye sicillerinde neden bu kadar az ktifil davasr yer almaktadlr sorusudur. Bu soruya verilecek en oncelikli ve en basit cevap Mardin top' lumunda ktifiir olgusunun gok yaygm olmadrprdrr. Boyle bir cevabrn doerulueunu genel olarak Osmanh toplumunda ktifnin ne derecede yaygm oldulundan hareketle teyit edebiliriz. Osmanh toplum hayatrn' da ktifrrin ne derecede yaygrnhk arz ettifini ofrenebilecelimiz Eok az kaynak vardrr. Bunlardan birisi donemin dilini yansrtan edebi tirtinler' dir. Osmanh gairleri ve nesir yazarlart arasrnda ktiftir ne derecede yaygrndrr? Burada hakaret ve krifrirlti ibareler kullanan biri giirde biri de nesir alanrnda iki kigi akla gelmektedir. Ozellikle hiciv sahasrnda Osmanh klasik doneminin en meghur simast olan Nef i'nin giirleri incelendiginde birgok kriftirlti ibare yer almaktadrr. Nesir alannda ise Ni' yazi Mrsri Efendi hatrrlarrnda birgok kiifiir gormekteyiz. Ktifriin toptumda ne derece yaygrnhk arz ettifini olrenebilecefi' miz bir diler kaynak ise -bir sug kabul edildigi igin- ger'iye sicilleri ola' caktrr. Ozellikle bizim inceledipimiz belgelere yakm donemlerde acaba diler merkezlerin ger'iye sicillerinde ktifur davalan ne stkltkta yer almaktadrr? $er'iye sicilleri r.izerine yaprlmrg ve yayrnlanmrg olan gahgmalar incelendifinde bireok ktifiir davasr gori.ilmektedir. Ozellikle Kayseri, Ankara, Bursa, Afyon, Tiabzon gibi merkezlerin ger'iye sicillerinde ktifur ile ilgili gok sayrda davaya rastlamaktayrz. O halde toplumda bu derecede yaygn olarak kullanrlan ktifnin Mardin toplumun' da kullanrlmadrfrnr soylemek gok do!ru olrnasa gerek. Mardin kadr

48 86 r Hakaret Kitabr sindirememig olmasrdrr. Yine her iki dava incelendifinde bu fiili iqleimine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o 87 mahkemesine bu denli az sayrda ktiftir davasr gelmesinin Mardin'in toplum yaprsrndan kaynaklanan bir takrm nedenleri olmahdrr. Oncelikle gunu belirtmekte fayda var ki ktiftir olaylannm mahkemeye intikal etmemesi demek toplumda kriftir olaylannrn vuku bulma. drpr anlamrna gelmez. Kiqinin veya kigilerin boyle bir olayla kargrlaqtrklarrnda bu durumu mahkemeye tagrmalarr olayrn aleniyet kazanmaslna ve toplum tarafrndan duyulmasrna neden olacaktrr. Boyle bir du. rumda kutsal deferlerine, kigili[ine ve en onemlisi de namusuna saldrrrlmrg olan kigi daha gok yaralanacaktrr. Bu durumda kigi karqrlagtrfr bu olayr mahkemeye tallmaya gok istekli davranmamrg ve hukuki yolu denemek yerine farkh bir takrm yollarla bu sorunu halletmiq olabilir. llk akla gelen goztim yolu kiginin ktifreden kigiyle kavga etmesi, onu yaralamasr ve hatta daha ileri giderek oldtirmesidir. Mardin'in toplumsal yaprsr, gtiglii akrabahk ve aqiret ba!tran da ktiftir olaylarmn mahkemeye intikalini engelleyen bir etken olabilir. Aynr agirete veya akraba grubuna ba$h olan insanlarrn birbirine kuftir etmesi demek; ortak kutsal deperler ve namusa kiifredilmesi anlamrna gelecepi igin boyle bir olayla kargrlagrldrlrnda agiret yaprsr ieinde olay Eoztimlenmig ve btiytimeden onlenrnig de olabilir. Sonug"- Qahgmamrzda Mardin kadr mahkemesine intikal etmig olan toplam iki adet ktifiir davasr incelenmigtir. Bu davalardan ilkinde kiginin kutsal de[eri olan dinine, ikincisinde ise dolrudan kiqilipe kargr bir sal. drn yaprldrlr goriilmrigttir. Bu davalardan birincisinde mahkeme davacryr gahit getiremedili iein davadan men ederken ikinci davada ise davacr gahit gosterdifi igin dava kabul edilmiqtir. Fakat belgeden bu fiile kargrhk olarak ne gibi bir yaptrrrm uygulandrlr ofrenilemer,nektedir. Bu iki kiifur olayrndan bir tanesi Mtisltimanlar arasrnda vuku bulurken bir tanesinde davacr Miislim, dava edilen ise gayrimtislimdir. Belki de davacrnrn bu olayr mahkemeye ta$rmaslnrn nedeni bir gayrimtislim tarafindan kendisine "dinsiz" denilerek ktfredilmesini ieine yen veya \ledigi 6ne siirtilen kigilerin ve fiile maruz kalan kigilerin erkek ve toplumun her kesiminden -koylii, esnaf, muhtar- oldupu goriilmektedir. $urasr rpuhakkak ki bir toplumda ktifrir olaylarrnrn mahkemeye intikal etme srkhfr o toplum hakkrnda bize bir takrm ongoriiler yapabilme gansr verir'. Mardin gehri ozelinde dava saylslnrn bu kadar az olmasr sanrnz toplumsal yapnm srkr baflarr igerisinde kigilerin mahkemeye bagvurmasr durumunda olay aleniyet kazanacalrndan boyle bir yolun pek de tercih edilmemesiyle agrklanabilir. Kaynaklar Akbulut, ilhan, "lslam Hukukunda Suglar ve Cezalar", Anl<ara Universitesi HukukFaktiltcsi Dergdsi, Ankara 2003, C. 52, S. 1, s Baltacr, Cahid, "$er'iyye Sicillerinin Thrihsei ve Kiiltiirel Onemi", Osmanft Argivbri ve Osmar$,\raSdrmolan SempoTyumu, Ttirk-Arap lligkileri lncelemeleri Vakfi, lstanbul 1985, s. 127'130. Cin, Halil, Ahmed Akgundtiz, T *k Hul<uk Turihi, C. I, Osmanh Aragtrrmalarr Vakfr, Istanbul Ebul'ult Mardin, "Kadr" maddesi, islam Ansr.klopedisi, C. Vi, trrtilli Elitim Ba' kanlrlr yayrnlan, lstanbul 1977, s Erman, Sahir, Ha/<are t ve Sihtme Ciiriirnleri, 2. baskr, lstanlul FetAvi.-yr Hindryye, C. IY Eev. Musafa Efe, Akg! yayrnlarr, Ankara tarilsiz. Goyting, Nejat, XVI. YiisyrldaMardin Sarrca&, Turk Thrih Kurumu yayrnlarr, Ankara Kocacrk, Faruk, "$iddet Olgusu IJzerine", CwnhurQeclJniueritesi, ikt*adi ve idrr:ibibmlrr Dergisi, 2001, C. 2, S. 1, s. 2-?. Kl;n'anaKerim'inT*lrpe Anlamr (Meol ue Siizliik),hzl. Ali Bulag, Prnar yayrnlan, lsanbul Mardin $er'iye Srcillm 248. Martal, Abdullah, "lzmir Kadr Sicillerindeki Ktilttirel Mirasrmlz", Kebil<eg, Ankara 1996, S. 4, s Mennan, &nur, Klasik Datem Osmanlr Tophnrunda SW BaElanwda Osmanlr Sosyal Tarihinin Ders Kitnplarmdt ircelemwsi, Dokuz Eyltil Universitesi Elirim Bilimleri Enstittisti, Yayrmlanmamrg Ytiksek Lisans Tezi, lzmir 2003.

49 88 r Hakaret Kitabr Michaud, Yves, $id&t, gev. Cem Muhtaroflu, lletigim yayrnlarr, 1997 istanbul. Montagu, Ashley, The Anammy of Swearing, University of Pennsylvania Press, Philadelphia Thg, Kenan Ziya, "Argiv Malzemesi Olarak $er'iyye Sicilleri ve Thqra Universitelerinde Tarih Aragtrrmalan", I. Milli Argiu $firasr, Devlet Argivleri Cenel Mrid0rltilii yayrnlan, Ankara 1998, s Ugok, Cogkun, "Osmanh Kanunnamelerinde lslam Ceza Hukukuna Aykrrr Hi.ikilmler", Anl<nra Oniuersitesi Hukuk F oktiltesi Dergui, C. III, S. 2-4, Ankara 1946, s MEYDANA YANSIYAN HAKARET

50 Mizah D er g1lerindr. o't e internette Ktifmlu S ozl.erin Yaumlan Aysel Goneg "Argo, krifur ya da cinsellik... Bunlar sokakta ve yaqamda oldupu siirece mizahta ve karikattirde de olmah... Sokaktakl insanlar Lordlar Kamarasrndaymrg gibi konugmuyorlar. Ustelik biz Tiirklerin de argo ve ktiftirle arasr oldukga iyi... Var olan bir komipi yakalayrp, bunu yagatmak ve desteklemek adrna kiiftir ya da argo gerekiyorsa kullanmaktan da kagrnmamah..."l Mizahta, ozellikle mizahi dergilerde yer alan karikattirlerde; kaba, argo, mtistehcen veya ktiftirlti kelimelerin birtakrm yaprsal depigimlere ufradr[r, bagka bir deyigle yazrm kurallartna ayktrr olarak yazldtpt gdz' lenir. Bu galrymanrn amacr, sozti gegen alanlarda kural drgr yazlm veya sdylemlerin hangi gekillerde olugtu[unu Ornekler tizerinden gdster' mektir. Elbette konusunu gelenekler, toreler, toplumsal sistem, yone' timler ve iktidarlar etrafinda gekillenen adaletsizliklerden alan ve bun' larr elegtiren mizahtan,2 kendi soylemi iginde yazrm kurallarrna tam bir Aysel Gtineg, Marmara Universitesi Ttirkiyat Aragtrrmalart Enstitiisii Ttirk Dili doktora dlrencisi, Isunbul. Can Barslan, "Kapak", Radikal gazetesi Kiap eki,06.08'2004. Artun Avcr, "Toplumsal Elegtiri Soylemi Olarak Mizah ve Gtilmece" bat 2003, S. 166, s

51 92. Hakaret Kitabr Emine Gursoy.Naskali. Hilal Oytun Altun o 93 uygunluk gosrermesi beklenmemelidir. Yazrm kurallarr drgrna grkrlmakla halka agrk yayrnlarda ktiftirlti, kaba ve mtistehcen sozlerin alenen yazrmr sansi,irlenmekredir. Diler yandan anlattlan, anlanlmak is. renen gey; igerdili ktiftirlti, kaba ve m1stehcen sozlerin afrrftprndan sryrrlarak yumugak ve sevimli btr hale getirilmektedir. Genel dilde yer alan ktiftirlti, mi,istehcen ve kaba sozler halkrn biiyiik gopunlupu tarafindan bilinir. Sozlii veya yazrh olarak kigi ya da ki' gilere hakaret amagh soylendipinde insanlar arasnda dargmhklara, tart$malara, kavgalara, hatta cinayetlere yol agabilir ya da sdyleyeni hukuki sorunlarla kargr kargrya gerirebilir. Qo[u zaman ktiftirle karrgtr. nlan argo ise kuralct ve otoriter yaklagrmlarrn olmad{r bir oremda, ozgiirliik ve serbestlik diirriisilyle gekillenmigtir. Dile mizahi bir agrhm kazandrrr ve dilin yararrcl yoniidtir. Herkesge anlagrlmamast da onu ozel bir dil yapar. Bu nedenle argo kelimelerin yazrm kurallarrna uygun oldulu gdriiltir. Qahgmanrn kapsamma giren omekler ise oldulu gibi yazrlmayan, birtakrm depigimler gegirerek kastettifi ifadeden de tamamen uzaklaqmayan ktiftirler ve kaba kelimelerdir. Bu de[igimler ortak birtakrm noktalar etrafinda (kelimeden ses atma, kelimeye ses ekleme, kelimedeki btr veya birkag sesi defigtirme... ) goriildtipii igin srntflandrrtlarak verilecektir. Kural drgr yazrm dmekleri yrllarr arastnda grkmrg olan gegitli mizah dergilerinde n (Atmaca, Frt, Gtrgr, Hayuut, Htbv, Itman, Manyak, Okuz, Penguen l)ykusuz), kigisel karikatiirlere yer veren bazt intemet sitelerinden ( intemet ortammdaki sozltik sitelerinden (hte://sozluk.sourtimes,org, com) alnmtgttr. Ayrtca, 12-71yag arahprndaki bazr genqlerle intemetin sohbet programlarrndan biri olan MSN'de ktiftirlti ve miistehcen sdzlerin ne gekilde yazrldrlrna dair yaprlan soylegilerden de birkag kullanrm tespit edilmigtir. Mizahta Argo, Kaba, Kiifiirlti, Miistehcen Siizlerin Kural Dryr Yazrmlan Burada kural drgr ifadesi ile kast edilen, genel dilin yazrm kurallarrna aykrrrhktrr. Diler bir deyigle mizaht alanda bir nevi kendi ozel ku. rallannr olugturan ve genel dilin kurallannr yrkan bir soylemin varh. prndan bahsermek miimkiindtir. Stizti edilen aykrrrhklar gu gekillerde kargrmua grkmaktadrr: l. Kelimeden iinlii ya da tinliiler atma: Kaba veya ktiftirlti kelimenin ilk tinltistintin yerini tek bir noktalama igaretine brraktrfr g6rtiltir: -.ntrrknasr bigiiifl (Uylcusuz, 2009) -.nrctk soru (Hayean, 2OO5) - s.k knfah (Uykruuz, 2009) - gtl<nr (Penguen) - s.lcdr Cit (Koril@ze) - g.titknlkmak (Pmgrcn) - y.nak gik oldu (Pengtrcn) - Unstiz ikizleemesi de goriiliiyor. - Sorsaydrn sdylirdin *msk! (Konil<aze) Bazen herhangi bir igaret konmadan tinltiniin kullanrlmadrpr olur: - OrsW grcuu (Pengum) -Mmall.r1fular (Pengucn) - Sktn git; sktiri boknn (Penguen) Ya da kelimeden birden fazla iinliintin atrldrlr olur: - Skrr! Al ynlmrlvmenl (I*nart,2008) -.na.layiiml (Okii<,1998) - Omekte m tins0zii de atrlmrytr. - Skn yal (O,<iiz, t998) 2. Kelimedeki bir sesi depigtirme: Qolunlukla kelimenin herhangi bir yerindeki bir sedasrz tinstiztin sedah kargrhliyla ya da sedah tinsi.iziin sedasu kargrhlryla depigtirilmesi geklinde gorillur:

52 94. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun ' 95 - Sikrl yok mut. (Qykusuz,2009)' 9-j depigimi - ipne (Penguen), Hangi ipnenin evladt ata lm bunu! ($ebek, 1997) - b-p depigimi - Nnw nganm (Penguen) I Zikilen tmaf (Pengtten) ' s-z deligimi - Fmdtg gadar giid uansa gelbrnal (Ixmnn, 2008) ' t-d deligimi Bazen depigen sesler arastnda yukarrdaki gibi bir iliqki sqz konusu olmayabilir: - De sinirin gidinl (Pengzn), Simr lan! Sen o alnnlm gibi siasebiliyo musun'! (Grrgr, 2007) - k-t depiqimi - Dotnnlen... (Penguen\ ' g-d defigimi - Ne! Anan! Tanap yedikt (Ixmon, Temmuz 2008) ' y-t deligimi - Anctk ap.zh doktor midemde mal<.as wluuru'tgl (I*man, Mart 2008); A:rlrrw kodu{umwt... (Halqton, 2005)' m-n depigimi - Mtgaytm ieine ya... (Grrgr, 2007) 's-m depigimi - Tabi abi! 2278'e de nk JazrJon, senin yenne nkiyorlatmrs bilel (Le' man,7008) - s-x depigimi - petemenk - v-m depigimi - ime - b-t defiqimi 3. Eksiltili ifadeler: Mizahi soylemde hatta grinltik yagamda ktiftirlti ciimlelerin miistehcen knrmlarr sdylenmeyebilir ya da.yazrlmayabilir: - Ben o l*el*t" tnn... (PenPen) - Anarv awadmr... (Penguen) - Anmu! (Penguen) - Hay sokaytm senin glbihakime! (Pengen) 4. Kelimede birden fazla ses olayr gortilebilir: Bazen bir kelimede ses dtigmesi, se's ttiremesi, ses defigmesi gibi olaylar bir arada bulunabilir: atrlmasr - orsbu (Penguen) - Unltilerin attlmllst, iinstiz de[igimi - Tiglgtiniz (Komil<aze) - Unsiiz defigimi - orrspu gocuu (Komikaze) - Unsiiz tekrart, tinstiz attlmast, iinlii - hassiktir (Penguen) - tinsiiz tekrart, - mcunlsrgryi! (Penguen) - Unstiz attlmast - Hastir veya Hasltir "Ha siktir ordan!" (Pengrcn) - Ahal Bwilar Gominis ntaminil'.. (Olaiz,1997) 5. Metatez: - Anaa... insan bash att.. ilsniiiiir!.. - depiqtirmesi - inbe - b ile n'nin yer depigtirmesi (Penguen) 6. Mizah argosu: (1990 Hrbr) s ile k'nin yer Ozellikle gizgili mizaha 6zgti miistehcen ifadelerin ana dilden farkh bir bigimde kargtlanmastdu: Qiiksen: Aynr erkekle birlikte olan kulann birbirine gore durumu (hemgeri'den benzetmeyle) (P enguen) Hihtanr: Egcinsel erkek (ibne kelimesinden ti.iretilmigtir.) (Pencl,,en) Sl<ertmek: Cinsel edimde erkelin eylemi. (Penguen) Kutleruneme: Kamera ile meme sozciiklerinin birlegimiyle olugmuqtur: "Evimin kaptlmw ilk kez sinn kuneramemelerinize agmak isayo' rwn" (Penguten) D tm ilk: " N e b akry o sun lan diim ilk!" g ib i ctimle lerle kar ikattirlerde kargrmrza grkan srfat. Horoz bugufu: Orospu gocupu anlamnda kullanrlan kelirne grubu.

53 96 r Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali 'Hilal Oytun Altun o Telaffi.rzunyazllmasl: Ktiftirlti, kaba ve miistehcen ifadelerin yazrm kurallanna aykrrh-!r, bazen de konugma dilinin yazrya doktilmesiyle gorulebilir: - skim (Paryrcn) sl<cceem (Pengusr.) - Eggo{'lueggek (P ensucrl) - Amupaa godupuuum (Pengenl - t.ttaa sarryurlar (Penguen) - Osrncan di mi?., I ortoosspttuu, lcrraa ydi (Komilaze). Mmr skiim (Penguan) - Orcnzbu, orsnsbuutaaaa (Komil<aze) 8. Ses diremesi: Bazen kelime bagrnda "h" riiremesi dikkat geker: - "hrmnla Ez)drnt'r "lwrnma sogaytm" - horonzbu: "orospu" 9. Yazrma sadrk kalmmasr: Her zaman ktiftirlti ifadelerin veya kaba sozlerin yazrm deligiklipine ulramadgr da dikkat geker: - ibnele'eer (Perrstrcnl - K;rgmat<a$ak (Peneuen) - Catlelcler (Pensuen) - ToSok gegvk (Penguen). Gltin kocamon / Sanlci gdtiin temiz (Komil<nze) - Babarn 6Wii arr'c:/l'l (Konil<aze) - Gathik ypnw! (Kornil<aze\ -.Bok sadyar (Pen1urrr) - Srgak (Pengucn) - Sen tam pu;tmutsun lan! ( smn,2008) " I 0. Krsaltmalarrn kullanrlmast: Sadece karikatiir dergilerinde depil; MSN sdhbetlerinde, Ekgi S6zliik ve benzeri sitelerde, sanal onamdaki forum veya oyun sitelerinde yazrlanlal denetleyen bir mekanizma varsa s6zii edilen kelimeler yazanlar tarafmdan otosansiirle krsaltrlrr. Bu krsaltmalar yukarrdaki Or' neklerde de gortildtipti gibi birkag harften olugmaktadrr ve bir kelime gibi okunamamaktadrr. Yaztya yonelik olugturulan krsaltmalar golun' lukla birden fazla kelimenin bag harfleriyle olugmaktadrr. - Aq, a.q., anrk, a.k., amtxkm, onnam, amq - Nkfiis: Fenerbahge taraftanna kargr soylenen ve pankartlarda ya' zrlan bir ksaltmadrr: "Ne kadar Fenerli varsa oltisiinii dirisini s..." anlamrna gelir. - Sie: "siktir git!" anlamrna gelen ve golunlukla MSN diyaloglarrnda g6rtilen ksaltma. - Yt g.ya bir siktir gir!'r demek olan eksisozltik ve benzeri sozltik sitelerinde srkca kullanrlan krsaltma. - Bsg: "Bir siktir git!" anlamrnda kullanrlan ksaltma. Sonug Yukarrda srralanan omeklerin say$l ve bigimleri giinden giine de' ligmekte ve artmaktadrr. Kullanrcrlarrn o an igin kullandrpr bir yazrm deligiklili gayet sevimli, kullanrth ve anlagrlabilir gortiltirse gabucak yaygrnlagabilmektedir. Ktiftirlti, kaba ve mtistehcen sozler sadece gazete ve dergilerde defiil golu zaman inremet dilinde de sansiirlenmektedir. Ashnda inremet tizerindeki krsrtlamalann golunda site sahiplerinin tutumu ve yaklagrmlarr belirleyici olmaktadrr. ' Bu gahgmanm kapsamtndaki omekler; Ttirkgede ortmece/edebikelam veya hiisnfl tabir ya da ofemizm olarak bilirren anlattm bigimle. rinin bir nevi kiigiik ve daha kolay bir uygulamayla, anlamak igin diigiinmeyi gerektirmeyecek bir pratiklik iginde gosterilmesi geklinde agrklanabilir. Ttirkgede "soylenmesi kaba, girkin veya sakrncah g6rii. len nesnelerin, kavramlann, bagka kelimelerle daha uygun ve daha

54 98 o Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r 99 edepli bir bigimde anlatrlmasr" anlamrna gelen tirtmece/edebikelam ile Yunanca kokenli "ri{emizm (euphemism)" kelimesinin Tiirkge kargrhlr olan ve "sert veya kaba kelimeler yerine, yumugak, nazik soz kullanmak" anlamrna gelen htisnii tabir kavramlarr vardrr. Kaba bir soz olan krg yerine otltran yer, &Skt yerine def-i hacet gibi bir kargrhk bulmak ortmece/edebikelam omepidir. 1960'h yrllarda Batrh olmayan iilkelere uluslararasr literattirde "a1 gelig mis iilkebr (undcr-dcvebped cowttries)" denirken bu iilke vatandaglannrn incinmemesi igin hiisnti tabire bagvurulmug ve tabir "gelismekte olnn UIkeIer (deuelnping counrry)" geklinde degigtirilmiqtir.3 Otosanstir amagh yazrmlarda edebikelam ve hiisnii tabirde oldulu gibi sozti edilen kavramr daha nazik ve kibar kelimelerle anlarmak, kimseyi incitmemek dolrudan sozkonusu defildir. Ancak bu tip uygulamalarda otosansiire upramrg omekler (aq, ybsg, hibnat6r...) okura daha hog ve sempatik gelmekte, okuru giildiirebilmektedir. Bir yandan da him yazana hem de okura iginden geldigi gibi ifade ozgtirltilri de vermektedir. Hrbr, S.37, 11 Ocak Lemon, 19 Mart 2008; 9 Temmuz Manlak, Htirriyet eki. Okaz, S.38, Temmuz 199?; S.45, $ubat $ebek, No: 21, $ubat UykusuT, Ocak 2009/05 internet siteleri Erdil YaSar oplu ilyasaroglu.com Efu i ScizL;iJ< G ilte el T itrke S ii zlitk www. tdk. gov. rr itii Sazluk www. irusozluk.com Komil<aze www. kom ikaze. ne t Ksril<atiir D iiny osr www. kar ikaturdunyas i. co m P enguen com U luda{ S a zli* www. uluda gsozluk.com Kaynaklar Avcr, Artun, "Toplumsal Elegtiri Soylemi Olarak Mizah ve Gi.ilmece", Birikim, $ubat 2003, S. 166, s Barslan, Can, "Kapak", Radiknl gazetzsilfilrnp eki, Uslu, Sami, "Hrisnii tab ircilik",,sakary a Rehbeim, 04.I com/others/yazi.php lxnumber} =9 I Dergiler Atmoca,S. l, Ocak 1982; S. 2, Ocak 1982; S.3, Ocak 1982; S. 4, Ocak l98z; S.6, $ubat 1982; S. 8, gubat Frc, S. 51, Arahk 2000-Ocak Grrgrr, S. 1357, Alustos-Eyltil 1998; Nisan 2002; Afusros Hayvan, Haziran Sami Uslu, "Htisnti tabircilik", Sat<nrla Rehberim, /others/yazi.php lxnumber2 = 9 I

55 $ehir Y iizeylenndeki' Kdti/ Sorler Aytanga Dene lpek Ozmen'. lstanbul sokaklarrnda yol alrrken kargnua grkan binanrn bir kogesindeki levhaya iligtirilmig veya duvar pargalanna tist iiste yazrlmry, mahallelinin gop attrlr yeri ve zamanr'elegtiren' gegitli sozler ile kargrlagrrsmu. Yazrh'uyan'lar, kigileri bu noktalara gdp brrakmaktan vaz gegirmek igin elden gelenin yaprldrlr izlenimini verir. Qop atma srkhlrna ve miktarna gore ifade defigmektedir. Once gerilimi dtigtik bir uslupla hatta bazen 'ltitfen' diyerek rica edilir ya da kargrdaki kigiyi daha az rahatsrz edecek bigimde gan, gersf gibi kigisel deperler sorgulanrr. Duruma gore, uyanyr giiglendirmek gerektipinde s6zler bazr gekillerle desteklenir ve toplumda zaman zaman hakaret etme amacryla kullanrlan kimi hayvan adlan ile vurgulama yaprlrr. ($ekil 1) Eler faydasr olmiusa son gareye bagvurulur ve en btiytik hakaret olarak kabul edilen cinsel tavra iligkin yorumlar yaprlarak engelleme yolu denenir. Dog. Dr. Aytanga Dener, lstanbul Teknik Oniversitesi Mimarhk Faktiltesi, Istanbul. lpek Ozmen, lstanbul Teknik Univenitesi Mimarhk Faktiltesi Ytiksek Lisans Ogrencisi, lstanbul. C. Noble, Ciry Space: A Semiodc and Vis ual Eplarction of Grffiti and Public Spcce in Vancouver, 2004,

56 102 r Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun o 103 $ekil l: Selamsrz Mahallesi, Usktidar 2008 (Aytanga Dener) "Buraya ig...yen kop...k cehenneme gitsin!", "Yerlere tiiktrene 6liim!", "Aygekirdefi kabuklarrnt buraya sagantn...", "Hah silkeleyen...dir." Bu tarafimrzdan uydurulmug seslenigler de gehirde safhk agrsrndan tehdit olugturan ve g6rsel rahatsrzfik veren bagka davrantglan elegtirmek igin kullanrlabilirdi. Ancak istanbullularrn gop dokme kargmmda, gehir yilzeylerine yaztp gizerek gosterdikleri'duyarlt' tavrln' gevreye verilen difer zararlar igin de gegerli oldupu soylenemez. Hemen her mahallede, neden yalnrzca kirlilik yaratan unsur olarak gopten soz edildi- [i bilinmez. Aynt zamanda koktuiu igin mi? Birbirinden oldukqa fark- I toplumsal gruplarrn yagadrlr semtlerde, yiizeyler iizerine karalanan bu ttr, bazen ofkelendiren, bazen utandrran kimi zaman da giiliimseten garip, sagma veya ahlak drgr olarak nitelenebilecek yazr ve gekillerle bir,iletigim kurulmak' istendipi onadadrr. Kigilerin kendilerini ifade etmek ve bagkalarryla baflantr kurabilmek igin nigin boyle bir ydntemi kullandrklarr ve neden gehrin bazr noktalannda daha etkin olduklan sorgulanrp tartrgrlmast gereken bir konudur. Kamusal MekAn ve iletigim $ehia iginde yagayanlarla yaprlanrp si.irekli deligen, etiin ve btiyrik bir organizma gibidir. insanlar arasrndaki toplumsal, kiilnirel ve ekonomik ili$kiler yagama belirli bir dtizen getirmektedir. Bugiin gehir mekdnr, deliqik iligkiler ve uygulamalar gergevesinde, ozel, yan ozel, yan kamusal ve kamusal olarak bigimlenmigtir.r Ozel a[an, modem kapitalist roplumun bir rirtintidtir. Kigilerin mtilk sahibi olmasr ozel ve kamusal kargrthfnr ortaya grkarmrg ve kamusal mekan devlet, sivil toplum ve pazar iligkileri baplamrnda yaprlanmrgtrr.2 Kamusal mek6nda kigilerin yabancrlarla, diger bir deyigle 'oteki' ile kargrlagtrlr bilinmektedir. Gergekte gok farkh gruplar bir araya gelmekte ve egsiz deneyimler edinilmektedir.3 Thraflar arasndaki iletigim deligik yollardan saflanrr ve sozlti- yazrh dilin drgrnda da pek gok unsur, kigilerin kargrlarrndakini anlama ve anlatma edimi i.izerinde etkili olur. iletigimin kurulmasrnda, geqitli duyuru panolan, yazr ve gekil igeren yasal ve yasal olmayan igaretler kadar gehir yiizeylerine hakim olan renk, bigim, malzeme ile kigilere ait egya ve tavlr da dnemlidir. Hatta Htiseyin i. Tagkrran giinltik kullanrlan dil drgrnda, mimari bigimlerin de bir dil olugturdulunu belirterek J. Christophe Bailly'nin Paris igin soylediklerini aktarrr; "Paris, en tistrin drizeyde bir drizyazrdrr. Uzerinde anltlarln giirselliginin bir tarih ya da olayr aktarrr gibi gergevelendili bir soz dizimine ve ozhi bir sanat sozltiltine sahip gok btiyrik bir romandrr. Yoldan geqen herhangi bir kimse bu romanrn kahramanrdrr ve kendi isteline goreyazar, istedifi neyse onu aktarlr."4 Bu yorum bir kez daha, gehir ve gehirli arasrnda, kogullara bafh olarak nasrl ozgiin bir iligki kuruldulunu anlatrr. Kugkusuz kigilerin kendi ozellikleri ve birikimleri de bu etkilegimin stireg ve sonucu tizerinde belirleyici olmaktadrr. Yine benzer bigimde Wu Hung, gehirle iletiqim kurma gabasrna omek olarak, Qinli ressam Zhang Dali'nin I S. Lor, N. Smith, (eds.), The Politics of Public Space, Routledge, NY a L. W. Dijkstra, "Public Spaces: A Comparative Discussion of the Criteria for Public Space", Consrrucrioru of Urban Space, editor: R. Hutchinson, JAI Press, Connecticut 2000.

57 l0,l r Hakaret Kitabr Emine Giirsoy.Naskali. Hilal Oytun Altun o 105 Italya'daki s0rgtin yagamrnda baglattrlr ve 1995 yrhnda tilkesine ddndtikten sonra Pekin'de devam ettipi "Diyalog" adh projeden sdz eder. ZhangDali ptisktirtme boya ile gehrin deligik yerlerine 2@0'den fazla, kocaman dazlak kafa profili gizmigtir. Bu onun gehirle iletigime ge9- mek, gehre ilitkin hergeyi, var olma durumunu, yap$mr olrenmek amacryla baglattrpr bir gahgmadr. Portreler birbirinin tekran olmasma kargrn gizildili yerle nasrl bir iletigime gegecepi ressamrn kontrolti dp grnda kalmrg, sonug bazen bagarrh bazen de bagarrsrz olmug ancak proje gergek bir mekinsalhk ve zamansalhk kazanmrytr.s Boyle farkh deneyimler gehir-insan iletigimini gtiglendirip derinlegtirirken dilin gegitlenerek zenginlegmesini, alt ki.ildirlere ait farkh dillerin olugmasmr saflamaktadrr. IGmusal MekAn ve Giig iligkiteti Valeria dppel'e gore gehiq kimlik igaretlerinin ve kolekdf anlamrn demokratik mekdnlarda goriintiilenip sergilendipi yerdir.6 Lewis Dijkstra da dopru bir kamusal mekdn igin demokrasi ve hoggorulti bir toplum gerektilini soylemektedir.? Ancak demokratik ve kapsayrcr (davetkdr) goriinmesine kargrn gehir mekanr, toplumun gtiglii ve segkin kigileri tarafindan belirlenmekte ve belirli bir fiziksel, sembolik dtizen gehirlilere dayatrlmakadrr. Kamusal mek6nlar toplumsal gticiin ifade edildifi ve toplumsal iligkileri bigimlendiren bu gticiin benimsetildipi yerlerdir.s Bir bagka bigimde soylendilinde gehir, gtig miicadelesinin yaprldrpr sembolik bir sahadrr. Orgiitleme giictine sahiptir ve insanlann ait olma ya da yalnrzhk duyulannt iireten bir ortam olarak igler.e I 9 J. C. Bailly, Paris,loVilh et ses Projets, Babylone, Paris 1988; l. H. Thgkrran, Yarr ue Mhnmilnin (in&, Yapr Kredi, lstanbul 1997,s.22. W. Hung, "Zhang Dali's Dialoguet Coversation with a City", Public Culune, Duke University Press, V. l2 N. 3, Fall 2000, pp Valeria Appel, Clwro Art: Tlwusand Voices in the Ciry, Tide, London 2006, Dijkstra, agm. Low, Smith, age. Ote yandan gehrin'geleneksel olarak gegitlililin, kultiirtin ve ekonomik zenginlilin htiktim siirdiigu bir yer oldupu diigi.incesi son yrltarda deligmigtir. Artrk eskiden gtindemde tu$lan gehrin "farkh insanlan ve gegitli erkinlikleri banndran ve hog gdren demokratik alan" olma durumundan sdz edilemez. Qolunlukla tartqmah, ses getiren ve gehir deneyiminin onemli bir pargasr olan kamusal gergeklik konusu bir kenara itilmigtir. Kamusal mekdn yeniden bigimlenmig ve ticaret, ttiketim ve politik gozetimin 6n plana grktrpr merkezler hf,line gelmigtir. Yeni liberalizm, ozellikle rrk/etnik, ulusal ve cinsiyet farkhhklarrna dayanan toplumsal aynmlln, keskinlegtirmigtir. Bu du, rum krsmen anti-teror polftikalarrnm sonucudur. Kamu emniyeti ve yurdun gtivenlipi konusu dramatik bir hal almqtr. Kamusal alanrn denetimi, yeni liberalizmin merkezi stratejisidir.ro Sug unsurunun ve '6reki'ne kargr duyulan korkunun azaltilmasr igin mal-ig sahipleri ve yetkililerce, 6zel gtivenlik gtiglerinin gdrevlendirilmesi ve g6zetimin artrrrlmasryla kamusal mekanlann askerilegtirilmesi, gerekli gitriil, mektedir.rr $ehirde, bir yanda sosyal-mekansal di.izen ballamrnda dengenin gtigltiden yana kaymasr, kogullann giderek getinlegip acrmasulagmasr, baskilarrn artmasr bir yanda da kalabahk iginde kaybolma, umursamazhk bireysel baganlarrn basrrnlmasr ve belirli bir kimlik olarak 6n plana grkmanrn zorlagmasr durumu, direnme, kargr koyma ve birlik olugturma gabalannrn ortaya grkmasrnda gerekli zemini olugturmaktadrr. Michel Foucault'ya gore, disiplin uygulayan modem yonetimlerde, gi.ig teknoloj ileri, yani gticiin dayatrlmasrnr normallegtiren kurumlar (askeriye, hapishane ve okul) bedeni yok etmek yerine disiplin igine sokmaya gahgrrlar. Gtig teknolojileri birgok y6nden etkin olarak gtinliik yafma srzmr$rlr ve her yerdedir. Kolektif kimlik ve giicti simgeleyen sernbolleriyle ona kargr koymak giigtiir ama olanalcsrz da de[ildir. Ttim lo Appel,4ge. t' Loo Smith, age.; Noble, 4ge.l S. Zukin, Landscap,s of Power: from Denoit m Dimey Worlul, Berkeley University of Califomia Press, CA l99l; S. Zukin, The Culwres of Cicie.s, Blackwell, MA 1995.

58 106. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun' 107 bireylerin aynr bigimde, belirli bir davranrq kalbr igine girdipi soylenemez.t2 Ekonomik olarak griglti olmayanlar, etnik-krilttirel, dinsel ve politik bakrmdan azmhkta olanlar, demokratik soz hakkr olmayanlar ile cinsiyet ve yag agrcmdan ayrrmcrhk gorenler dayantgma gostererek zayrflrklannr yenmeye, kendilerini anlatmantn bir yolunu bulmaya gahgrrlar. Bu ttirden sesler kendilerini kamusal mekanlarda duyururlar. Sokaklar, toplumsal kargrlaqma, politik kargr koyug, hakimiyet.direnme ve haz-endige yerleridir.rs Sokaklar bir diizenin egemenlifinin, sokaklar huzursuzlu[un, isyarun ve diizensizlilin gostergesidir.14 Buralarda birgok iglev yan yana gelir ve yeni yagam bigimleri desteklenir.r5 Alt Ktilttirler ve Ortak Diller Farkh nedenlerle aralarrnda yakrnhk olan ancak aznltkta kalmrg kigi ve gruplar yagadrklarr krilttirel ortamr yorumlayarak ona kargr bir duruq geligtirirler. Alt ktilt,.irler, bu kargrthk iginde ortaya grkar. Bir alt ktiltrir grubu riyesi olan gengler de onlarr birbirlerine yaklagtrran baplan gtiglendirmek ve toplumdaki aksakhklara tepki gdstermek iizere bir araya gelirler. Ornelin farkh bir iislubu ve tipografik deleri olan duvar yazrlarr olarak tanrmlanan "grafiti" sokak getelerince ses duyurmak ve etkin olduklarr kendi bolgelerinin stntrlartnt gizmek amacryla yaprlmaktadrr. Grafiti sanatgrlannrn amaglart baqka ttirhi bir soztin, tercihin, ygfm ve diinyanrn olabilecepini gostermektir. $ehirdeki tekdtizelile, kurumsal ve yerlegik olana muhalefet ederek ( com) farkh sesleri tanrtlrlar. Bu yolla gehrin kimseye ait olmadrlrnr ya da tersine herkesin alanr oldulunu anlatmak istemektedirler.r6 t2 Nobl., oge. Zukin, Landscapes of Pouer: from Deroit m DisneyWarld; Zukin, The Cukures of Cities. 13 M.Foucaulr,DisciplhvandPunish:Thebirthoftheprison,VintageBooks,NYlgg5; A. Staiger, School Walls as Batcle Groundst Technologies of Power, Sace md ldentitl, PaedngogicaHistorica, V. 41 N. 4&5, 2005, pp ra N. Fyf., (ed.), Images of thesneetplanning, i.dentity andcontrolinpublic space, Routtt f.h:xi:k',rn, oo.ourr. Producing/conru,oi.,g M.a.ing on the street", Images of the Street planning, identity and control in public space, editor: N. Fyfe, Routled' ee, NY 1998, pp Alt ktitttir iiyeleri, grup drgrnda kalanlarca ttimoyle anlagtlamayan kendilerine ozgi.i diller geligtirirler. Boylelikle gofunluk tarafindan kullanrlan, ahgageldilimiz dillerde oldupu gibi ortak bir ktilttirun geligip zenginlegmesi, geligtirilen anlam ve deferler aracrhfryla iiyelerin iletigim kurabilmesi ve deneyimlerin paylagrlmasr saplanrr. Ayrrqa bu ttir diller yabancrlara kargr kurulan birligin bir gdstergesi, dili bilenler arasrndaki dayanqmanrn bir bagka bigimde ifadesidir. Sozciikler, yalnrzca sozli.iklerdeki anlamlar ile ezberledilimiz geyler defiildir ve onun otesine geeerler. Sozciikler aracrhpryla kigiler belirli bir bigimde gormeye, diigtinmeye ve eylemde bulunmaya yonlendirirler.tt Bu anlamda onemli bir rolti olan argonun "belli bir toplulufun iletigim aracr, gifreli dili ama aynt zamanda da o toplulufun zeka ve yaratrcrhfrnrn, ktilttir zenginlilinin de onemli bir gostergesi oldufu" ifade edilmektedir.ls Argo dilin hantallagmrg kurallarrna bagkaldrrma ve duyulan heyecan, nefret ve ofke gibi duygularr dtga vurma amactyla kullanrlmaktadrr. Kigilere ielerini dokme, rahatlama firsatr tantrken ghlnk yagamrn tek dtizelifini de niiktelerle krrmrg olmaktadrr.le $ehrin farkh ytizeylerinde kargrmtza grkan duvar yaztlannrn bir krsmr, argo gibi mahalle ve semrlerde yaprlanan alt ktilttirlerin dili olarak kabul edilebitir. Grafiklerle desteklenen ve herkesin bir bakrgta anlayamadrpr soz konusu "dil"lerin gorsel yanr gtighidtir. Yazrlann bir krsmr hakaret amacryla sdylenen soz ve gekilleri de igermektedir. Ozellikle boyle,kotti' sozler ieeren yazrlarrn gehirde yagayanlarr, rahatsu etti-!i agrktrr ki yazrlma amaglan da budur. Kigi veya gruplar krgkrrtrlmak istenmektedir. Bu durumun sosyoktilttirel sorunlara, etnik ve politik gatrgmalara veya cinsellipin baskrlanmaslna dayah nedenleri olabilir ryre, age. l7 Appel, age. 18 ;. Rob..tsorr, "Listening to the Heartbeat of New York Vritings on the Wall",9/l I In AnlencanCuhure,N., Lincoln, Y. S. (eds.), Altamira Press, Denzin 7@3'pp' 67' 85. r9 Arrl".r, Argo Kitabr, Kitabevi, lstanbul 2004, s. 3; Emel Kefeli, "Edebiyat Argo ilig' kisi", Tr;rk Killuntinde Argo, editorler: E. Giirsoy-Naskali, G. Salol, SOTA yayrnla' n, Haarlem.Hollanda 2002, s

59 G(.eka h{ Jr mje FrLml{ LLL!,l1Fd ga,deininc mah< {il. mr[k 1+qw(ro.o'n) ve d'kk LLr Lnuui noltn!r tcl,lmeliedr Duu vllinrtr' 'arde o:e(litr hl.a n llnnln llurrulnr,. *htr.m'i ri r ' I'd ' oi".'ul ' 'l l'.!l 'n" 6,lq! ixr[l d anrharrn]lrlmekklu Rn srdqrn inlrluk 4rii1l ve hqls! {luvri }uu dr!d.n $r3lirtind. hd!nn\ju rar [un] oi,rktt (rsqri:dlv r!.n) Anatli t nr [im olduetroublndorb,ln$i rqvidrirrimbilmro:su Llar ] l6tl3n!ltrlld Dlnir bortrba dirunul.re EJrLn nutrc n( kulk'l bnnn' drn y!1j'!l 6!6\led.$L L9erl. y.r v. r^rn l<ijl rbnltu bu,l\ k, ohoolm^d'il Dl!n. pn lii Lrd',teliLLer nlelenji!lnjc r!r, k\il.r hakli'nd. L,ilqiedLnilb sjlnlloncy(qive Frhrr Fh algt ' uo,!r ydd, L. e t ilemeke olduir snnm6 gsctd dnonl i rlula rd r ' Bu bailxnj! ltrprlan l)l kr$'m, shtr v Fhtrl,F ha[u Ln cnpetr riacnhalr*looup,li![mipurlr]vakalamrcabn'.ri LiJ!6uLu R! dl\iocejeoyol rli{rl lknrldi ktrni6u DritLmu\!p u!,i llk qadida Fo Fnr, ool< sftrlln DLn?ma i rndr d(. clod.nk, roplunallap'!e netinql.nsl* [rll Lulurn ]ctlelinehu 6tr1'lnt clc!ln{ L4LltrgrrLNrr n trys{n ol!! i' J[i[nrL q- tribu3iuqh.shdn*lt!lylasditrlo,r!li1rcec Lkl,k{iLeror& ladlc' se {al'lol: b'linen rnn{lnjcn Ln N \*m!l ile E '(4,nJ& livc dollld lolxl!lan[ krtrl]nl,j b' c{ckooju i{l$ird Dlan ',v r'.lf - " 1r u gdmllrir BrsinCenekeok4,Janrarll'oLlugusoreCesoruhn Llli olx.ael dqoail- scdrx i ii La, bil'nen F.l^s,r krln liu*ntrlr n, b,., r'd, r ' 'l r'! t. r ii!ji<h.!ir--s..isd r) Ytu ikird DsntrL olanli kebul tjil.b,le.ek nolhjiuaff s' J!nJ$ rerion! Jxhr tok qrfil e!,illkl, s:,1-b'l--r$,' Lr".'. " Po- {.4. G!.4 -o r'! -l.ln?dl r L A!.rh belilcmlti bi.h clialida hutq t,qndddc F Fn saplxfld h,klihjar o-llklerrl Fnnbn, rlml, Ltr L- o{hnmr ll l"'..e, I- rll]tui,4rr N\anun rnr sll l.u klq Juvr lri,ftle ]c'l'. 7e r", Z.s Onc'. F?bl, P6 Euia '! O:or. cl) \ig Gr Lle

60 110 o Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oyrun Altun. I l1 "Teneke Mahallesi"nde ise bir kag farkh igerikten yine geng erkekler arasrnda bazr gruplaqmalarrn oldufu anlaqrlmrgtrr. "Nigantaqr Genglik" gibi mahalle genglik grubu/eetesi adrnrn veya gengler &raslo. da yaygrn cep telefonu ile atrlan mesajlarda yaprlan krsaltmalarr dtigtindiiren'mtn", "ONR" ya da "MRT'M", "llth'm" gibi erkek isimlerinin ve bu gruplara ait oldupu tahmin edilen sevda sozlerinin ve fut. bol takrm adlarrnrn yazrldrlr gortilmtigtrir. Buradan bu semtlerde yaqayan kigiler arasrnda var olacalr dtigtiniilen ttirde bir geligkinin yaganmadrlr kanrsr edinilmigtir. "Teneke Mahallesi"nin artrk eskisi gibi bir gecekondu mahallesi olmayrp ytiksek konut bloklannln yer aldrfr, kalabahk bir semt haline geldigi ve bir taraftan da genigleyerek $igli'ye baplandrlr dtigiintlldtigtinde grkan sonug anlamhdrr. Bu on aragtrrmadan sonra, "koto" sozler igeren duvar yazrlannrn gehrin daha tenha yerlerinde, ailelerin yagadrfr alanlann drgrnda kalan ve gonil0p yakalanmadan yazrlabilecek, bakrmsrz "arka sokak"larrnda bulunabileceli dtigrintilmiigttir. Bu bakrg aenryla, 1. Mezarhk gevresi (Usktidar-Karaca Ahmet Mezarhpr), 2. Yagama alanlarr, drigtik gelirli kigilerin oturdupu gecekondu ve Roman mahalleri (Kadrkoy-Yeni Sahra, Emniyet Mahallesi ve Beylerbeyi arasr, Usktdar-selamsrz Roman Mahallesi, Anadolu ve Afrika'dan gogen fakir ailelerin yagadrpr Thrlabagr), 3. igyerleri gevresi, g0ndriz igleyen ama gece kapanan ve rssrzlagan alanlar (Eminonii-Tahtakale) 4. Tien yolu gevresi, hat boyunca uzanan istasyonlarrn gevrelerinde yer alan semtler (Kumkapr, Samatya, Cankurtaran, Cerrahpaga) ele ahnmaya karar verilmigtir. Sozti edilen alanlarda, tarama gahgmasr yaprlmrg ve bulgular fotoiraflarla belgelenmigtir. Qrkan sonuelar birkag grupta toplanarak liste haline getirilmigtir. (Ek 1) Qevre temizlik diizeni, Alr ktiltur-genelik gruplarr dayan4ma ve/veya gatrgmasr, 'Askerlik gbrevi', 'Etnik politik farkhlagmalar've 'Cinsellik' baghklanna ek olarak'di[er' adr altrnda nerede yer alabilecepi kararlagrrrrlamayan sdzlerden bir grup olugturulmugtur. Qevre temizlik diizeni: Yazrnrn bagrnda da belirtildipi gibi, incelenen hemen hemen ttim semtlerde, kamusal mekanlarda uygun olmayan yerlere gop atrlmasrna ilitkin giddeti depigen uyarr yazrlanna rastlanmlgtrr. Bina kogeleri, duvar onleri, gegme baglarr veya bog ve baktmstz kalmrg bir alan goplerin gizlice brrakrlma ahgkanhlrnrn edinildigi yerlerdir. Kokudan ve pislikten brkanlarrn bazen kibarca "Ltitfen gop dokmeyin" diyerek veya "Neden boyle yapryorsunuzl" diye sorgulayarak, bazen hakaret etmek amacryla "gerefsiz" olmakla suglayarak bazen de "Buraya Eop dokenin a..." veya "Buraya gop atan i..." bigiminde ktifrederek sorumlulart vazgegirmeye gahgtrlr ancak baqarth olamadrlr anlagrlmaktadrr. Sozlerde yere gore anlamh bir farkhlagma yoktur. Ote yandan Usktidar-Selamsrz Mahallesi'nde (gofunlukla Roman vatandaglarrn yagadrpr bilin. mektedir) kargrlagtrfrmrz levhadaki egek benzetmesi (huysuz, inatgt, stradan bir hayvan olarak deferlendirilen egek bir hakaret olarak kullanrlmaktadrr) bir egek resmi ile gtiglendirilmeye Eahgrlmrgtrr. Mahalle sanatqrsr tarafindan oldukga yaratrcl bir bigimde ele ahnmrg olan bu uyan, karikatrir tadr da tagrmaktadrr. Egepin apzrndan grkan bir balonda ifade edilen "Hadi beraber dokelim" ciimlesi dolayh bir anlatrm ile qop atan kiginin de egek oldufu veya egekle arkadag oldufunu belirtmekte ve gizli bir mikte hissettirmektedir. Alt ktlttir genglik gruplarr dayarugma ve/veya gatl$masr: Qegit aersrndan en zengin sdzler bu grupta yer almaktadrr. Genglerin olugturduklan grup veya mahalle geteleri ve genglerin golunlukta oldufu futbol takrmr taraftarlarrnrn mahalle ya da yaganan bolge temelinde olugturduklan gruplar bu baghk altrnda delerlendirilmigtir. Bu gruplarrn zaman zaman belirli bir diinya gdrtigti dolrultusunda politik bir tavrr da sergiledipi bilinmektedir. Son yrllarda istanbul sokaklarrnda renk ve iislubu ile dikkat geken duvar yazrlanna daha srk rastlanrr oldu. Kugku ve merakla bakrlan ama bir ttirlti tiimtiyle anlaqrlamayan ve gorselli[i ile on plana grkan bu yazrlarrn neden ve kim tarafindan yazrldrfrnr bilmek isteyenler olabilir

61 rtu Frlrri a.rdln$1 l..l L.i Ll Li' k lr r!pk,. n ollrrll.! k{kllr d!.'lili'nr d,l.n. bu!rtlh' serceddr olufi bx! enrl^r n hol,! im rn *!l{ lrhnek u:.r. yi:milb! illiunr Yai n l.rlmrl D-llllLen. ( Ue'i ve F.inl.ni k nlll.. ditl*le h!tlend,ilnj! rnrt :1,,,: hrl<li' oh!q! :nl.\ I r rtr rh a,lir e,l,ln i hrjl(lc Ln,. ' rilmr so.(lil.r li rtr. * bif, 'nsd{ k,,llanll drltmjr& turrilaanh,nl.rhllnrl!'i*rar oo!1.h'.hio ItrLrrrl{L!!n!!$dJ! A.l\u!L r,l.ul.d rrhi,n nr I sdrilcm. gcl- Cnnn, ^Lmrnli on B{L'o *6tui,l'\t hol!n J!vri,tr[]!G te,etr l(lern!.,r11& nogiohr LL. {0Li r linl^odr r['n\\s6nl] rl a^ndle roltrlks qlsf (ll,worlrrlrnbncllu!!!(o! ujlndinl{l!l olllh Jl Jx, I t",1,., gdrt,lll1li. irhfn trllr vc n,plun5lll rpl i{l'l!{, l.r[usi iiid nrolrlnj!loiunleiri!lsdrul,rrjr!l,(jdoorg nm'.l'trl.l!1.lri rrnr.iil crlunuunt,h rliil,lri(\tu n!!dli,ll,h,,i.\r. rupn Ll; Iiqi,nri.le, rrci 5!!dr[i al [( h' $faml!, ]k n. nak. el r n,ir,k. n,ro\ril rrsur^ntr rrnjr bl,runju[1!r.]uuni!!.ll d4.nhinacrlori khr nqlrub,,lhllurc6ulrdliullenullr R.D $r('h' n n hif^n ktrhlui k!.jilu,nl Juv{Ln! Fr r.ueli r3ce dn.ltsl ne. l5nnhl,l duvi,fn,l! TrlLyc of F+dLu ar! mrglt indio cea'ni ve s^gof K!n{ s slor{ v! tulqlu F{l sd:lfr, v{ tn.knd'l S^n{LL m (urrrl d.n grnql{ ilvjllle!. rnglyr gor rnl nlx h'lll lnrlrr l,lsnimillli! a! "(trhtr1{l\lj( e.larnr I tuh,ld{m kun^tbjulu oitlli!lc lncl{in!irsoj.r I ill v hda ve rtrn nia5ro.l{lnj L bu lllt!run,;1ql si LrDrh\LLr thnorrn[]pljuodvl[l/a] itrl [na,/rw!lrorn ien'ryhlrfup/l,lplqi lllluu F.NdoB]n-irt hrol. brt.,//r. rtk'fj,^ {s/ 5!rLr f{, GJ. r,l$' usia( q!.,rr BuL,lr rn$qjflle,rlji,vili iurlib rdn l]olrvu KnJ.r 1[]r{ M..rn!Ln,o J(rrL tul^kl "N. F-r, lk(ukrt] ollrtr rill)!. rlrr qi, Mrhnl!'J!LL io!!lt rk,nln J!'r slru.l,i\ ''lh. co: (Siill) rqtr Si6r, ullirlle! rl' llrr'rld. S'gnF, ll{ir TR. En n llriir l.a ftrl l(unl.fl.rrli \i!;r'. '.1:u' fi lonnl ]1. kr! l.ur,r,,lj tlrl vc nin L nlm r rlrni rlr!!ihrl,oll tr,klsi, iretl, JinNk r! h{!i{ hil "L!!l J,ii iki ljsllml,lrr.ltr llrsr B'l( ti.rltullllll lrulr {Je! Lnqor" abirknu Jh i mu rll n'kt$t.trabn t'[!lu] ' ikr,ltr A!.ik hsicrr Li i n *1,(lrle rml,i,ll{ni l$$ttr 'n.knl, cr B! Cis Rli FrLlqL).orlqnc Lrn gl orn ):rirlo!' i {Lnrdul,n Yir!.{I'nil n [uni lunnlr r.]tu Jur.trl. rh.r' L,lm.li!,l hrt$c t(lernjc n.rmllllr lrlllifn rt ilrl'll '!s-n JoinF: truli iloal!, knli jll{ii gouo!ourr olln!' rrj! {li LrrLo r rel-l{& qitulnr[r!jt (rilsllri!] Lurltr g^lc r l i.,.,., l r," ol(lu.luklj! J'l 1t$n raqbojlkr hurl{o' {h! [Fikn- Jr BuliLLLu+406nde!h,.'ran ld,'lin['!tlnr&llli't l.l l,.rrlslllf rrl{! 6LLg, rs,lnrlg r. r{r!rlnikirjtr cdrrr't s "fl L l.(!hmilnll'lhrliqlqil rfclk.tr RnrL!!( inl ojcf nl!! lil:l.u!!k htr ulll \ l,nlj olrrrijtr X!rLLso' uliik.

62 I.1,D.! Li,!!nL{'r{ r! g JLr, ratr sih, 3D,!!L tlto[l{ls rnttrn,,\,, (ih$*lri lnnlrn Dtlin rljul.i trkl, h bllinlr!r\lqn\ y! L)L 'r!^: in tr!rlonq..$.n(l,u idje. n(h.,ai.[ilnl, Ll rin\lul,,r,r rr\ (Lr Jt t,ul,ti., \r,,1, il,,,li\ tn.,h J I aaddr.re. Lr,D,1,,t ij,!u,l!iu.tr.n.l!a{rinitullrt,. rltr.t t, tr J,ru\ ls,rene r,i6mjr J$i!tL{,0!$ dtt\ll, LLrlri.J,,lur nr iri 1ri,r,(i Lr..rs,,ir( I Turrni re slrl.,{qr.!r ](!!LL.]ri, \ rrl:,],olj, asr!,,i!s,,,i l.!r'i lllr nla Dl, li.j ] Ii.LL L.(lll, oi trj*,djuq'uni luar,rln li,imr.lnlno n I.rv ri *r'r Trk ll\rnir o nu. j!!!nl IH vr!r]i:li I u\uir * i'.r rl.u ildr{nrlii!!n,i.! r.(.,r'nl' 1.'Jlj) IF! n,nu.lll.!.l,k,r L ilsl rl..it. nl., ro, q!1.,qi. n,rlu rro \,ritu li,ll \L o. il, J'.u'l! l.(l l,! r( rllf 'lr.lf :\\.,.! iy$ s,,lti,ll sliji \*,, r E! r I r. N L o ( '.I!. I tr \rr[.ll nin,, go](lor l.u rnrl l r. n a,h!, J 4r ni,l - l,.ln LuoL:n.Llh,! {,Llr so:li,drurql\!lu!l! r!nll!, nli tl lr]{ r r n,r!rl..,, $fj a a! (!n! o rl,iuu,,l.rl!, J$(l.l.n,aL hllrd.ltrjr lr,f, D:Llrnlr rjc &!. l{nl Su{ _,,1i.]lriralr$rlr'.n,,lJ(i( rlrjlld,lir,,l Taf..,rr.1., r q,liqr. x'lif i,' silr' (+q! rif ih,l,. 1,.1 ri nr..:-!lru n l.,[tu.,1,rrl,1r.r,lnsl *![! r i"r'.,r.] I N,r [l I L, rrllf, I!1,,] )!l r!:lllln, (!ir, ilir rrlrl{.,:li:,..i \" ll-,!1,. \ir,( {,,ru(r! r,jr \. lrll,l o.lr! trll,l,! q'!l,l! I N,rli: rihi+-lqr([(nrl,!'i,:]ri,lrrq,ltlilll l\l\l!hil J r:,.1 Li Jruri(.,rilrn] lir.rl.!(rl lrliunlqi r.f,rl TILL{!,,1,o. \1{fn Tl1 'r! n -stri n J! 1trlL J,r.nr, ),1. rl{l),l,rl ri..! q.i! l.nrl, ulfrln rllrr \n.n 1trtl! Dhnhr!,xi Lrf.LLr!.1! rxr:s!nr,r J. LrLwLinLN (r,l!r hrli rorli m(rlu li(llrx,lli, _Tnln ll!\lo. L Uslqi rlnc, Xhr r'lli. r!,t,.ull' r:r,r r.u.llll r, 3.,:{' [(!.l! qnr,, rnujri.,[n $]r $}1,.t.i,r.!L!,..1 frnr\, Jlrr,,.,,.11\r., r!i,,l r rr.l.4r.r, ll \! r\l ),. r. r,,u 1!,! ra.li. E h! rf r.!i!i,r ur.\l!!., :,,, rl r! Irr.l r!,1 1:,ulnqqf lil!,r r njtr.if i.,, ) r,.r,l r! L U, ru L r, -rlq:! {,1, i,:lr

63 116. Hakaret K'mbr Emine Gtinoy-Naskah - Hilal Oytun Altun e I l7 drr: "...krza onem verenin, giizel diye kagarla grkantn, para igin arkadafrnr satanrn, kral olsa tahtrnr, mafua olsa mekannt S!K!Y!M!" (http// ultraslaneg.azbuz-com/blo glyazil). Sitelerine mahalle ve gevresinde arkadaglarryla gekilmig, otobtis duralrnr g6steren fotopraflar ve hava fotoprafi, kroki gibi gorsel malzeme de eklenmigtir. Bu yolla bu gi.iglii birliktelilin ne riir bir mekanda yagandrlrna iligkin fikir verilmek istenmektedir. Duvar yazrlarrndan okundupu biglmiyle poptiler futbol takrmlan etrafindaki taraftarlar da gruplar halinde Orgiitlenmig durumdadrr. Begiktaghlar "Qargr", Galatasarayltlar "Ultraslan", Fenerbahgeliler "Ka. narya" adr verilen gruplarr kurmugtur. Rap ktiltiirtinun bu elegtirel tavnnm benzeri bir diper alt ktilttir olan ve istanbul'da dolup Ttirkiye'de yaygrnlagan "Qargr" grubunda goriilmektedir. "Qargt her geye kargt", "Qargr alayna gider" gibi sloganlar bu grubundur. "Qargt" grubu Begiktag gargrsrndaki "Begiktag Spor Kultibti" taraftarlartntn bir araya gelmesiyle olugmug, futbol maglarrnda hep bir arada oturup agtrklan elegtirel pankartlarrn televizyonda goriilmesiyle yaygrnlalmrgtrr. Ayrrca fut' bol kargrlagmalarrnrn oldupu bagka gehirlere topluca seyahat edip duvarlara izler brrakmaktadrrlar. Artrk farkh sosyal, ktilttirel gevrelerden ve etnik kimliklerden, hatta gat$an politik ve ideolojik alanlardan insanlar Qargr grubu adr altrnda toplanmrg durumdadrr. Genel olarak muhalif bir gonintim ve soylem Qargr grubunun ozellipidir. Grindemde olan her triflti olaya kargr muhalif bir g<ir0e sergilerler. Bu gortigleri gerek duvar yazrlannda gerekse pankardarda dile getirirler. Trpkr Qargr gibi Galatarasaray taraftarlarr da il, ilgelerde Ultraslan org0tlenmesi igindedir. Hatta taraftarlar iilke gapnda, "ultraslan-ugak" gibi gruplarr kurmaktadrrlar. Sanal ortamda da taraftar toplamak, gtiglerini pekigtirmek amacryla sayfalar dtizenleyen grup, diperlerine gozdalr verme niyetini hazrrladrklart ve bir video paylagrm sitesinde yayrnladrklan videoda "Hey hey yine de hey efeler hey!..." tiirkiisti eglifinde goyle anlatmaktadu: "Biz Soyledik, bizleri sokala dokmeyin diye... Hergey bir gecede oldu... Biz higbir zaman yrlmadrk bu yoldan... igimizdeki nefret yiiztimrizden okunuyordu... $imdi indik sokaklara, ahkam kesenlerin gimdi k...glarr terliyor... Kegke bizi dinleseydiniz. Hig olmaz ise sokapa grkabilirdiniz... Bizler bir arma altrnda, para delil, onur ve geref mtica- delesi igin buradaytz" (UltrAslan-UgAk duvar yazrlarr). Farkh takrmlan tutanlar ise birbirlerine cinsellik igeren "Pig", "i...", "Biz s...mig Fenerbahgeliyiz", "Alaylna gider" gibi hakaretler eden gruplar, "Akrlh ol Qargr burada" gibi uyarrlar da yapmaktadrlar. Askerlik gdrevi: Bilindipi gibi askere alnma donemlerinde yaptlan u[urlamalar genglerin onemli bir boltimtintin yagamrnda onemli yer tutmaktadu. $ehrin kalabahk caddelerinde, drizenlenen arabah turlarda, Ttirk bayraklanna btirtinen gengler balrrrp galrrarak muhafazakar-milliyetgi politik gdniglerini deligik slogan ve simgelerle anlatmaktadrrlar. Bu onemli gorevi yerine getiren kahramanlarrn adlan ve dofum tarihlsri " Pig...", "87/4 Kug Alemin Krah" bigiminde gehrin duvarlanna yazrlarak 6zlem, endige, dile getirilmektedir. Etnik ve politik farkhlagmalar:?0'li ve 80'li yrllarrn tersine duvarlar tizerinde, etnik ve politik farkhhklarr vurgulavan gok sayrda yazr bulunmamaktadrr. Thrlabagr'nda, Yeni Sahra'da ve Usktidar'da rastlanan ve siyasi partileri destekleyen veya onlara kargr goriig belirten yaztlar yantnda, Thrlabagr ve Karaca Ahmet Mezarhk duvarlan iizerinde "Ktirt" ve"zaza" sozleri gdrulmektedir. Ancak hakaret etmek ve/veya ayrrmcrhft vurgularpak amacryla mr yoksa duyulan sevgi ve ilgi nedeniyle mi yazrldrlr belli de'!ildir. Cinsellik: Cinsellik konusunda yaganan sorunlar duvarlarda kendini hissettirmektedir. Bu tiir sdzlere her yerde rasdama olanalr vardtr. Bazt kere sevgiliye doprudan soylenemeyen sozler gehir ytizeylerine herkesin go' recepi bigimde yazrlmakta bazr kere duygusal krrrkhlclar, "Bir kavanoz regel bu giinler de geger", "Sen beni istesen de..", "Bir tek sen alla Gozde!", "Seni seviyorum sensiz hayat yerin dibine batstn agktst"; "Seninki sevmek ise benimki ulrunda olmektir" diyerek anlatrlmaktadrr.

64 o,c riodio.nrll'iln knjrkl kjle hnllk hxlq{ dmel ''. t,,1n, rllir, _,.,,, e biladi Ka!p.r.v.ds..', Ka{l' ri LLqdill! b{l' rlrluoll,i? r''r".'. 'LuL L L,n L' '.. nt,r..srd",l.t..,rt,.u,. n m L.E.:sL uk Ftr k.8il.i! r: ab alrlrlin:m\.r\nrc. -. ir"b! ot-" - it tr, r, \., 1t-..,, r '."rt m. trm,t lr,,r I,r,t t. l,n.r dr o.. l, d, v4 0 '1.. L a (!ek,r6) T p rljir" b! r!tr lgldlu n $tri r Krd!nun luffti,!&. ro r^!4f r!id) t.trr 6 krtuisnvrnir.i!1 s{htrrutrrsinde r{nrr rft I irt{irrndi, h( hrirr drrdi,j4 \;I r C"r \,i..t, rr.i[ij4lji LLii[Jdnu, otr!lt!ul!l!iln 1{cl n]yl!nn!lft Jr "w!ll!r,niokrra]\hm.t'. BLr! r fr& e fr,d Kr(r.r ni rxrf,r.rd ltrltrri,ri rc Nd u;rn' ^Lrn( ls.lil T) si6, siiil( Jc [] iire, rjl(an,dninjirn e. Iiir,li qul!itrdcr I,M!rrclbf *]: tulll 6tr Li(mn oll suulr Dia.. sdne de'le 6'li[tc a]srll v. nr ' ',. "'" '11 - "' " 'l' u,l'!,'1.'. qiillik lio \mr, F\'na vtvey^ so6!l rc'l' [au, stul ilel\im a,;' rticlllgnh regnocclll. *tniltmeyer ilajc cjil L! olui Yrma d [rlli, lin, rman k\i v! srupli. kendilerioi anlenu]!!i\rltln, - r.,, t.,u,-,- t., r b,.n. r" 'i e'"e.,,..,...1 I h.. [ifi-n 'll QoEu Juvu llns, E{els lir&yr Eclemtdcn le5km eio,n 'I 'r d.ni!!-!htd.., ",! " ' " I'd"/-r'! ohhln ioe!.o',i5a did r. i

65 120 o Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy.Naskali. Hilal Oyon Altun r l2l dikge yeniden yazrlan sozler sinir bozucudur. Ktiftir, hakaret anlamma gelen sdzciik ve gekilleri de igeren yazrlar gopu'zaman mahalle temelinde, dayanrgma olugturmak ve seslerini duyurmak amactyla bir araya gelen genglet tarafindan soz konusu alanda giiglerini karutlamak iieere yazrlrr. Bir anlamda bu, yerel alt kiilt0rlere ait bir dildir ve toplumsal bazr sorunlara'igaret eder. Kamusal alanlann yeniden di.izenlenmesi gtindeme geldiginde, gifreler gdztilerek okunmaya ve anlagrlmaya gah. grlmahdrr. lsanbul'da sokaklar farkh dillerin olugup geligmesine tanrkhk eder. Bir binanm bog,kalmrg, kdtti renkli, srkrcr yan duvarr, eskimig bir ahgap eve gekilmig epreti bir perde, yol boyunca uzayrp giden anlamsu bir duvar, tuhaf bigimli dolal gaz kutularr, terkedilmig bir araba, alabildiline yiikseldlmig itici bir okul duvarr ya da gehrin ortasnda gorsel ve fiziksel agrdan "garplcl" bir snu olugturan parmakhkh mezarltk duvarr, yazrlar igin "do!al" bir ortam olugturmaktadrr. Soi konusu yazrlar, gehirlilere sunulan kamusal mekdndaki olumsuzluklarrn yart bilingli bir elegtiriii olarak kabul edilmelidir. Fakirlik, bakrmsrzhk, iyi yonetememe, dopru kararlar alamama sonucunda gehrin ortak alanlarnda ortaya grkan nitelik dtistikltigri kigiler tizerinde srkrntr yaratmakm, kigiler ise duruma direng gostererek tiim sosyal mek6nsal tepkilerini yine aynr alanlardaki farkh ytizeyleri kullanarak bagkalarrna anlatmaktadrrlar. "Kdtti" sozler ise uyandrrdrlr geligkili duygular ile, ifade edilmek iste. nen dtigtincenin, yaprlan elegtiri ve uyarrnm giddetini artrrmakta ba. zen de ahgrlmamrg bir renk katarak gehir kiiltiiriine bir bagka boyut ek. lemektedir. IGynaklar Appel, V., Ghetm Art: Thousutd Vorces in rlw City, Tide, London 2006, www. edit-revue.com Arslan, M., Argo Krtabr, Kitabevi, lstanbul Bailln J. C., Pards, lavilh et ses Projets, Babylone, Paris Tagkrran H. 1., Yazr uemilnmi'tinighdc,yapr Kredi, lstanbul Cresswell, T., "Night Discourse Producing/Consuming Meaning on the Street", Images of the Steet planning, identity and control in frublw space, editor: N. Fyfe, Routledge, NY 1998, pp Dilkstra, L. \il., "Public Spaces: A Comparative Discussion of the Criteria for Public Space", Constnrcrio'ns of Urban Space, editor: R. Hurchinson, JAI Press, Connecticut Foucault, M., Discrpline and Punish: Tlw Urk of the yisur, Mntage Books, NY Fyfe, N., (ed.), Irnqges of ke Stteet phnning, identity ond conttol in p$lb space, Routledge, NY Hung, \7., "Zhang Dali's Dialogue: Coversation with a City", Public Culwre, Duke University Press, y. l2 N. 3, Fall 2000, pp Jyrkinen, M., The Oryanisation of P olicy Meets tlv Cotmercialisuion of Sex CIobalLinlages, Policies, Technalagies, Publications of Sweedish School of Economics and Business Administration, Helsinki Kefeli, E., "Edebiyat Argo lligkisi, Trirk Kiilttiriinde Argo", editdrler: E. Gtirsoy.Naskali, G. Salol, SOTA yayrnlarr, Haarlem-Hollandi 2002, s Lo*, S., N. Smith, (eds.), 2006, The Politics d Public Space, Routledge, NY Noble, C., Citl Space: A Sernionc ffidvltual Erplorarion of Graffiti atd, Public Space in Vancouuer, 2004, wwwcityspacemovie.com Robertson, J., "Listening to the Heartbeat of New York \0Tritings on the \07a1[', 9/I I In AmericanCultwe, N., Lincoln, Y. S. (eds.), Altamira Press, Denzin 2003, pp Staiger, A., School rflalls as Batt)e Grounds: Techwlogies of Powa, Sace and Idcntity, PaedagogicaHiswica, V. 41 N. 4&5, 2005, pp Thgkrran, H. l.,yan uemimari, Yapr Kredi, Istanbul Zukin, S., Inndscapes of Pouter: fromdetroitmdin'ey World, Berkeley University of Califomia Press, CA Zukin, S., The Culnaes of Cities, Blackwell, MA 1995.

66 122. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun r htp ://ultraslaneg. azbuz.com hlogl y azi I http ://tr. wikipedia.org/wiki/graffiti htp:// hrtp://tr. wikipedia.org/wiki/c eza o/o28mo/oc3o/obczisy eno/o?9 Ek-t Qahqma kapsamrnda, kiiftir ve beddua igeren duvar yaztlartntn, dtigtik gelirli insanlaln yagadrlr bakrmsrz mahallelerde, geceleri tenhalagan ticaret alanlannda, tren israsyonlarrnda, mezarhk gevresinde yolunlagtr!r dtigtintile. rek, istanbul, Anadolu Yakasr'nrn; Usktidar ilgesi, Selamsrz Mahallesi, Emni' yet Mahallesi, Zeynep Kamil, Beylerbeyi, Karaca Ahmet Mezarhpr, Yeni Sahra, Sultantepe bolgeleri ile Avrupa Yakasr'nrn; Teneke Mahallesi, Thrlabagr, Eminonii, Tihtakale, Cankurtaran, Kumkapr, Yenikapr, Samatya, Kocamusta' fapaga, Cerrahpaga bolgelerinde tarama yaprlmrg ve yaztlar konulanna gore st' nrflandrrrlarak agafrdaki liste olugturulmugtur' Qevre temizlik diizeni Usktidar-Zeynep Kamil "Buraya gop doken gerefsizdir", "Qop dokenler gerefsizdir", "Giintinde atmayan gerefsiz!" Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlart "Qdp atan got", "Salt Pergembe g6p giini.i" Selamsrz Mahallesi "Buraya gop atan eggekollu eggektir, Hadi beraber dokelim (eqelin alzrn' dan) Yaprhg tarihi: , Yenileme nrihi: deligen bir gey yok" Yeni Sahra "Buraya gop atanrn anastnt sik" Eminonii-Valide Han "Buraya gtip atan ibne", "Orospu gocr'rpu -igeyen ibne" Thrlabagr "Ltitfen gop atmayrn", "Qop atma- temiz tut", "Buraya gop atanrn...?", "Buraya gop dokenin anastnt..." Kumkapr "Neden boyle yapryorsunuz" Alt ktilttir Genqlik Gruplarr Dayanrgma ve/veya Qatrgmasr Usktidar-Zeynep Kamil "Bam!ll Reis", "Asla vazgegmell! Batu", "Bam, Sdt Bsr" Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlarr "No Fear", " ( Kurukafa-oitim simgesi) Warning" Usktidar "Wick3d Dolukan", "Delil", "RAP... Ceza Mc...tant ve Rapivizyon" Emniyet Mahallesi "Zivana, $izfo GFB, "Zivana- $izfo- Aras", "Emniyet genglik, Fuck" Emniyet Mahallesi-Beylerbeyi "Ceza", "Ceneme U!rat", "Kahpe Qamhcall', "Alayrna isyan, Burhaniye Genglik, Top Usktidar Ana...", "Gay Uskudar Qargr", "bopaz'rn amcrklarr", "Heamzreal", "Beylerbeyi alayrna gider", "Tiavesti Beykoz", "ibne Uskridar giremez", "Herkes gider biz kalrrrz", "Kahpe Usktidar 1908", "Beylerbeyi infaz", "Krral" Selamsrz Mahallesi "Pisko geliyo", "Okan gider adr kalrr, Bu alem onu iyi tanrr", "Selamsrz Genglik", "alayrna gider", "Salak gocuklar Yazan krzlar, $eyma-merve (kalp ieinde) kanka aynlmaz ikili", "Cell", "mahkum", "crew", "Miccheckh-+Ekrem, Soso-+Furkan", "Cewdeath Cell AXJ", "Mahkum, Mahkum axi-(0)n" end" Selamsrz Mahallesi-Uskiidar, Qocuk Parkr "The Criz", "Pig Upur", "Pashal", "BuJrak", "Sacanisr", "Mezarcr The Sultantepe "Ritmix", "faga", "negter", "Yagasrn kottihik", "Selmanala Qegme grkmazr", "Oliim mele!i", "Azrail", "tikilere oltim" Yeni Sahra "Egkrya", "Azrail", "Hayalet, Sagopa, Miqrop TR", "Emin Rap'grlar", "Atmaca, Kopuk", "Baro, 8 Kafadar Qakal", "Rock"

67 124. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Oytun Alun r 125 Tarlabagr "Serseriler:Engin-Vino, Salih-Zosco, Camo-Pitbul, Bekir-Ayr,...-Esmer,...-Kogero, Qiko-Saprk,...", "Baro, Faga", "(Ay-yrldrz figlirii) Ya sev ya gir!, Kozanostra Omerta" "Teneke Mahallesi" l9 Mayrs Mahallesi "Niqantagr Genglik, MR? MTN- ONR- FfH", "MRT'M -ONR'M- F H'M- BRK'M", "dj akman" Kumkapr "Ceza", "Serseriler a$lamaz, serseriler aglarsa susturamazsrn inanki..." Cankurtaran "samet utku", "Beykoz" Cerrahpaga "BY-pass", "Kurtitatar alayrna gider" Thraftar sloganlan Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlarr "ibne-> Galaasaray 1905", "Oley oley Uluaslan", "GS" - Egil kopek-;fb", "Biz sikilmig Fenerbahgeliyiz" Uskridar "$ampiyon Cimbom" Emniyet Mahallesi-Beylerbeyi "En btiytik Cim Bom", "GFB 1907 Yifit" Selamsrz Mahallesi "Pig gargr Fener, Akrlh ol Qargr burada", "Qarqr duvara kargr", "GFB Mezarcl', "Qargr", 'Jilet BJK", "Azrail GS", "Fiko GFB (Ytiz simgesi)" Sultantepe "Qmtr" Ienr Sahra "BJK Barrg cinga(l)", "BJK Rrdvan Tol", "Tiabzon Spor" Teneke Mahallesi "BJK", "FB", "GS" Kumkapr "GS'' Cinsellik ile ilgili duvar yazrlarr Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlan "Kahrolsun sutyenler memelere ozgiirltik", "Sen beni istesen de...',, "Okuyana girsin", "Fu...k B'den sonra", "MemO, Mem(kadrn cinsiyeti simgesi)g", "Yamur(kadrn cinsiyeti simgesi)l' Uskridar-Zeynep Kamil t'sex timet' Uskudar "Ananr... Erkeksen teke tek", "Some time sex", "Seni seviyorum agkrsr", "Kan pezevengi", "Etek giy",."teke tek gel ben bostayim O.C.",,'Yarram,', "Kagarh tost", "Agkim, Agkito", "Seni seviyorum" Emniyet Mahallesi "Fck" Emniyet Mahallesi-Beylerbeyi "Orosbu gocu[u", "Ananrn amr", "Bizim sevdamrz bagkalarrnrnkine benzemez Beylerl Usktidar" Selamsrz Mahallesi "Elveda", "Oplan arkadagrm",. "Bir tek sen alla Gozde" Sultantepe "Can$r Bidanem" Yeni Sahra "K=M Seni seviyorum Kader", "Omriq Top Samet, Emrah", "Agkrm Crazy Omer", "Seni seviyorum sensiz hayat yerin dibine batsrn agkrsr, Halil,', "Seninki sevmek ise benimki uprunda olmektir", "Kaderimsim" Thrlabalr "Bugiin de olmedik (Kalp simgesi ve iginde iki ader soru igareri),',,,sik" Teneke Mahallesi "Aqr[rm, Seni seviyorum"

68 126 o Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun ' 127 Rrdvan" Tahtakale "Mehmet Dofam agrk aqrktm" Kumkapr "Seni Seviyorum Se..." Samatya "gt.ih-im zuzu", "gt.ili.im nerdesin", "zuzu", "giiliim", "biricigim", "Orosppu Kocamustafapaga "AMCK", "top badik" Cenahpaga "bir kavanoz regel bu giinler de geger" Askerlik Gdrevi ile ilgili duvar yazrlarr Usktidar-Zeynep Kamil " Pig... Son Nefes", "O qimdi asker izmir-yeni Foga 27.1I.2007" Usktidar "O qimdi asker" Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlart "Serseri Osman, gimdi asker" Selamsrz Mahallesi "87/4 Kug Alemin krah,8712 Yilir., 8714 Aykan, 89/? Evren, Aykan bize Krrkalag kavunu getir" Yeni Sahra ;86\ 1, Erding, 86\ 1 Ferdi, 85\ 4 Rrza", "87/3 Ertuprul Baba" Samatya "86\3 Ferdi", "86\3 Ferdi ar" Etnik Farkhlagmalar ve politik gtirtiglerle ilgili duvar yazrlan Karaca Ahmet Mezarlrk Duvarlarr "Kiirt", "Halim Reis", "Ktigiik rersler" Uskridar "TKP Yagasrn Mi...", "Tek onder Atattirk" Emniyet Mahallesi-Beylerbeyi "ilker Reis" Yeni Sahra "Tiirk (Tiirk bayrafr), Ttirkiye", "MHP (MHP amblemi- 3 hilal)", "(Ay yrldrz) Ttrkiye, Dofag, Musty, Cansev, Onur, Asya", "Serkan Reis", (MHP hi- Ial-kurt simgesi), Saadet Partisi amblemi Tarlabagr "AKP'yi istemiyoruz", "A.K.P. istemiyorum", "Zaza", "Frrat Mardin" Teneke Mahallesi "Kaan Ozkan Reisler" Cerrahpaga "OSS'ye hayrr- DEVLIS" Diler duvar yazrlarr Karaca Ahmet Mezarhk Duvarlarr "inek", "Lanet Olsun Sana", "Kader, Carrusca, coni", "Gawslz bok", "Vefasrz, Gamsrz, Qilekeg", "Biitiin Karaca Ahmet'e selam, Krl Memo", "Dayt Osman", "serseri Osman", "Qavug Osman", "Wellcome to Karaca Ahmet", "No Uzayh (9op adam/insan figiirti)", "Qtlgtn..., Pig Halim, Azrail", "Falgata, Nalgacr Hasan", "Kasatura" Usktidar "Kug Erkan, Pig-bijon Ahmet, Pilot Baha ", "touble Math" Emniyet Mahallesi-Usktidar "Qakal Kadir" Yeni Sahra-Kadrkoy "serkan Krral, Cem, Engin, "Rock YM", "Haydar Ala Yaylasr", "Dikkat kopek var", "Yetim", "8\ Z.Hed..." jazrya" Tarlabagr "Tilki Ctineyt, tamirci, gofben'teyp", "Kurt grktrmr yazrya meydan kalrr

69 128 r Hakaret Kitabr Nigantagr ' 'Jerk", "Zeus", "Zeus one", "Fabl", "Pars", "Bufer", "Omer", "Ozone" Teneke Mahallesi "oz isot", "bask", "none", "rode", "stone", "Sus!!", "Rioff elit", "sofor", "aleko", "alek", "M.K", "Burada... metin uca", "Feto", "Fethicik", "oleyy" Thhtakale "saat 1?:48 7-ll 2007 sana bi soru sokacam. M.ALI", " saat 6:30 da gelmiq ve diikkanrn ontinti maalesef temizledi. Qok tizgriniiz. Kenzohr', "12.4. M.Ali mal getirdi", "Tombik Hasan", "Thhsin Moruk", "Deli Kadir", Derbeder Ahmet", "Dofan Mehmet", "Pig" O r tao y unu v e Kar agd z Metinlerinde. Kullonrlon ilengbr, Sitem Siizlen, Asafilamalar Sirkeci Tien "Enayi" Kumkapr "Mazlum", "karpuzum var", "skn crew" (altgegit) Cankurtaran "ORK", "STAG RAG", "mute" Samatya uferdl', "izzet"r "avdo", "item", "Goktu!", "Qrgrr" Kocamustafapaga "timeless", "Pigler", "GFR Aykut", ('$ekil Bey", "btlish", "ihsan", "ayl" Cenahpaga "Brrb", "coco tatem", "giqo orhan" Soz Kom{inde S azctikledn Etkisi Qipdem Krhg Halkrmrzrn eplence yagamrnda onemli bir yeri olan Ortaoyunu ve Karagoz, bir gosteri sanatr olarak gtilmece / mizah anlayrgtmur, kurgusuyla, hareket ve soz komiliyle ytizyrllardrr gok etkilemiqtir. Ozelikle Antik donemden beri komedyada komik olanrn temel kaynapr olan soz ve hareket komipinin saplanmasndar temel bir oge olan bilerek yanhg anlamanrn yanrnda aerk sagrk sozlerin ve hareketlerin kullanrmrnda kimi zaman erotik / pomografik yansrmalar goriilse de geleneksel tiyatromuzun oyun dilinde kullanrlan ktifiirlerin, olumsuz sozlerin, sitemlerin, ilenglerin, agafrlamalarrn, s6z komifini olugturmada onemli bir iglev yiiklendiflini hepimiz biliyoruz.2 Karagoz ve Ortaoyunu metinlerini inceledilimizde, ozellikle, Karagoz'tin diliyle bi.ittinlenen, halkrn anhk krzgrnhklarrnr, ofkelerini di- Dr. Qildem Krhg, Yagar Universitesi lletigim Fakultesi Gorsel iletigim Tasarrmr Bo- Itimti Oyetim Gorevlisi, lzmir. Moissej Kagan, Gtizellik Bilimi Olmak Estenk ue Sanat, Qev. A. Qahglar, Altrn Kitaplar, Istanbul 1982, s. lb0-194; Sevda $ener, Ya;amrn Krnlma Nokrasrnla Dram Sanarr, Yapr Kredi Bankasr yayrnlarr, istanbul 1997, s Metin And, DiinyaLo ue Bizde Gi;Ige Oyunu, Ttirkiye i9 Bankasr yayrnlarr, Ankara 1977, s

70 l30 o Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun o 131 le getiren, ilenglerin, sitemlerin, agafrlamalann, ktiftirlerin vb. sdz gruplannln, hemen hemen tamamlnln benzer sdzciiklerden olugtulu ve kimi komik benzetmelerle, soz oyunlanyla dolu oldu[u dmeklerimizde kolayca anlagrlacaktrr. Dilimizin zenginlilinin tipik bir gostergesi olan, Karagoz'rin ya da Kavuklu'nun dilinde, s6z komilini yaratan soz sanatlanyla stislenmig soz gruplarr, halkrmrzrn bilingaltrnrn dryavurumu olurken anlamsal gafrrgrralarla da kriftirlerden ilenglere, yrlrnla soz, siyasal bir taglama ve bogalma aracr olarak kullanrlmrq, eplenerek dqa yansryan duygular, kahkahalarla brittinlegirken toplumsal elegtiri dozu da padigahtan vezirlere, kadrdan biittin yoneticilere, hrrsrza, u!ursuza yonelik yaprlan sert elegtirinin hemen herkesge benimsenmesini saflamrgtrr. Sevingten ofkeye, korkudan nefrete, Trirkgenin bug{ine depin pek iglenmeyen, halkrmrzrn bilingaltrnrn da akranmr olan bu sdz gruplannrn dilimizin anlatrm olanaklannrn ve sozciiklerimizin, deyimierimizin kullanrm zenginlilinin kanrtlandrr ve bu yazrda gegen omekler anlambilimsel, kdkenbilimsel delere sahiptir. Karcgoz Metinlerinde Kullanrlan Sitem Siizleri, Agalrlamalar ve ilengler Genel olarak Karagoz oyunlannda, oyunun komik kiqisi olarak gortilen Karagoz'iin, Ortaoyunu'nda ise Kavuklu'nun, oyunlarda ileng sozlerini, "ga$rlamalan, benzeri sdz gruplannr en Eok kullanan, soyleyen oyun kigileri oldupu gonilmektedir. Ozellikle soz oyunlarr ile yaprlan komikliklerdeki aga[rlama ya da ileng sozlerine bolca baq vuruldulunu kolayca dmekleyebiliriz. Omelin; "kopeofliu, koca tokmnk sensin, semerdenbozmal<alak, seni gidi aqak, yiiksek, ortakatherif seni vb. sozler, Karagozce garprtrlarak, bilerek yanhg anlagrlarak komiklik igin, hem de Karagdz'rin kargrsrndaki insana soyleyecefinden geri kalmayacafr gergefini kanrtlamak igin srk srk kullanrlmaktadrr. Karagoz'tin kullandrlr, agafrlamalarr, ilengleri burada yineleyecek olursak; "Bok oplubok",3 Vay babantn a;t&na (Bir gok oyunda bu soziin 3 C.ud.t Kudret, Karagoz, C. 3, Bilgi Yayrnevi, istanbul 1992, s kullanrldrfrnr goriiyoruz.), Ananu esekler kovalayo,vay anastn saffie7mln herifi!,oplan petevengl,vay piskin pezevenk uay, Hay kulaptnal<ursun akstn, Hay zeq)zekkdpo{iu, He) akhnla tepe asap gel, 4r7op kerata!, itibannakapek srgsrnl,a Def ol Sttralan, iskembe sltrat\l! Vay fitnekutusuhenf vay!, Hay g\tiinirn bebefi gtknn, herif!, Hay bww yapm herifin iki gdzii kor olsun!, Seni gldi idare fitili, mwn bacakh herif seni!, Hay mectup k6- pek hay, Vay kuyu gengeli kryafetli herif, Ne zannetttn, a nrtakoz?, Dilini esel<nnlmt soksun, P azar iti.. bekm biti, nrtnboz, Kahbe nallan... Karagoz, tartrgma yokken bile, laf arasrnda sevmedili insanlara bu tiir laflar soyler: KARAGOZ- Sen kansma, eblemgits beyimf A htydnet kapoplu!,vay anastnr satupmtnherifi vay!, Kegi suratlt!.. gekhnde uzayrp giden bir liste olufturabiliriz. Yine hemen her oyunun baqlangrg krsmrnda, Karagoz'i.in, Hacivat'rn tiim sozlerini garpttttfr, yanhg anlayrp ona ktzarak, onu agaprladrpr, beddua ettigi gonihir. Omefin, Ters Evlenme oyununda, Muhoue' re'de; "I{ACIVAI U sekh Karagi)z! KARAQOZ- Uselr.a babandtr!"6 diyerek birbirlerine soylenerek oyuna baglarlar. Bununla blrlikte ozellikle Bitiq boltimiinde Karagoz yine Haci. vat'rn iyi niyetle soyledili ttim sozleri yanhg anlayarak ya da bilerek ve isteyerek garprtmakta ve Hacivat'a ilenglerde bulunmaktadtr. Bu ilengler, agalrlamalar aynt zamanda da komik ogeyi ortaya grkaran soz komiklikleri olarak da karqrmrza grkarlar. Omelin, A{ahk oyununun bitig krsmrnda; 'H ACNAT. iyi misin KmagdT? G egmis ola! KARAGOZ - Milteveffakargalnr giirunii oya! (vrnur)" Karagoz'iin vurmasl iizerine Hacivat; "Karag67 elin ayabn ktnlsm, yiyecek ekmekbulanw" gibi halk dilinde gok kullanrlan beddualarr stra- 4 age., s age., s age.,s. Ll I

71 132. Hakaret Kitabr Emine Gtirsoy.Naskali - Hilal Oyon Altun o 133 lar.? Bu durum aynr zamanda halkrn ieinden grkmrg, halkr guldi.iren bu gosteri sanatrnln, halk diline ve ktltiirrine olan yakrnlrprnrn gostergesi olmasr bakrmrndan da onemlidir. Yine bir oyunda; 'H^CNAT. Ey Kmag67, gegmis oln! IGRAGOZ. (Vmn) Sinsilesini sansar bogals diye kargrhk vermekredir. Karagoz'iin ilenglerinden nasibini alan ya da onun tarafrndan aqaprlanan elbette sadece Hacivat defildir. Karagoz'iin kargrsrndaki hemen hemen ttim oyun kigileri bu agafrlanmal-ara ufrarlar. Ama ozellikle bir kigi.vardrr ki Karagoz onunla kargrhkh Eekigmeden duramaz. Bu kigi, Karagoz'i.in karrsrdrr. Karagoz'le karrsr, hemen hig anlagamazlat. Karagoz'tin kansr, drrdtrct, kocasrnln para srkrntrsna bakmadan agrrr isteklerde bulunan, kocasrna "herif', "a!7tnr ytrffim", "kafont, gdrinii patlnfinm", "mltrdar", "nutsibet herif', "ko1 parahk herifsin" diye seslenen alzr bozuk, kocasrna saygrsr olmayan bir kadrndrr. Aynr gekilde Karagoz de kansrna bu ttir girkin sozler soyler. Birbirlerine pek saygrlan yoktur.e Oyunlardaki kargrhkh ilengler, kimi zaman ktittirlti sdzlere kadar uzansa da bu tartrgmalar, komik ogeyi olugturan gekigmelerden biri o1- maktadrr. Karagoz'tin karrsr, ozellikle Karagoz'e gok krzdrlrnda, onu aga[rlamaktsn ve beddualar etmekten geri kalmaz: Bayak Eulenme oyununda Karagoz'iin kansr, onu eve almaz ve tartl$ma baglar: 'KARAQOZ'LN KARISI. Orrvtin gitniin l<armstn! Benim adtm yok mu?" diye kocasrna soylenmeye baglar. Kadn, kendisine "karr" denmesinden, Karagoz de "herif'denmesinden rahatsudrr. Bu sozleri hakaret olarak algrlarlar. Oysa, "herif've "kan", ikisinin de en gok kullandr[r sozlerdir.? 8 age., s age., s. 93. (Fakat bu iki bitig soziine bir 9ok oyunda aynen bu gekliyle rasrlamaktayrr.) Qigdern KrlrE, GelenekselTurkTiyatrosundaZenneler, Kitap Yayrnevi, isranbul 200?, s ' Karagoz'de, sadece Karagoz'tin kansr depil, kadrn kahraman olaiak birkag oyun drgrnda, zennelerin de birbirlerine ve Karagoz'e, hakarete varan olumsuz sozleri rahatga soylediklerini, birbirlerini agaprladrklarrnr goniriiz. Omefin, "Al<azl<afahlacac$tm", El m di4man gayreti, Kix olmusibetherif, Herif xuj $imdt a!4m ywunm, Kol parahkhenfsin, Senin ci{uinl<n4 para eder, Haydi gok dtrlanma, mwtdar musibetherif Bu omekler, agaprlamalarrrr, ilenglerin sadece bir kaerdrr. Ozellik-.le, $airlik oyununda Karagoz'tin ve kansrnrn \o4ugmalarr, agalrlama. nrn, ilenmenin, soz komifini saflamadaki yerini gostermesi agnndan gtizel bir omektir: (KzARAQOZ'Cw I(ARISI- (...) Senin gibikoca, sat;tmn telirden ' gok. Elinfun geleni ar&nakoyma, Sebele nraymunuherift IGRAQOZ - $ebele majmmusensin, diizgn kuktay l<an! KARAqOZ'tlt I KAntS I - Omrtin giinin l<ar ar stn siimiiklil herif!. KARA$0Z. Utan gokl<abmma, tenesir horo4,rkatnkt KARAqOZ'tllV KARISI. Haydi Ewadnn, ktrk eqt l<cdisi,izs yiyici gajak! IGRAQOZ. Q,ok dvlnma munda1 musibet! KARAQOZ'UN KARISI- Musibet de seruin, Trundar da sensin, g aplak l<nr gax herif! " I o Bu omele dikkat ettilimizde, her soz bitigine, uyakh olarak bagka bir agaprlama s6ziiniin getirilmeye gahgrldrfrnr gortirtiz. Burada amacln sadece agalrlama olmaktan gok, olabildipince soz oyunuyla, gtiltingltipii saflamayr, komifi arttrrrnayr amagladrlr ortaya grkmaktadrr. Burada dikkatimizi geken.bagka bir konuda; kadrnlarrn oyunlarda gok rahat bir bigimde, bu ktiftirlti sozlere bagvurabilmeleridir. Ozelikle Karagoz'tin kansrnrn afzrnrn bozuklufunu yansltan diyalog dmeklerine bakarak kadrnlarrn 9ok rahat konugtuklarrnr gagkrnhkla goniyoruz. to Kudr",, age., s. 138.

72 134. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Alon r 135 Hatta erotik / pomografik ozellikli dil, kadrn erkek sohbetlerinde kendini kimi zaman agalrlama ya da kriftir olarak gostermektedir. Karagoz'rin de kansrnr, oldukga aga[rlayan, ahlakga gok dtigrik gosteren sozctikler soylemekten gekinmedi[i oyunlar vardrr. Tiim oyun boyunca kansrna bu sdzleri soylemekten gekinmez. QeSmerL oyununu ozellikle ornek olarak gosterebiliriz. Karagoz, diper oyun kigileriyle, ozellikle givesi farkh olan tipleri siirekli yanhg anlayarak ya da onlara krzarak ilenglerde bulunur, onlarr kimi zaman ktifurlti sozlerle agafrlar. Karagoz bunu yaparken kargrsrndaki kigiler de ona bu gekilde yanlt verrnekten gekinmezler. Kimi zaman da bu kargrhkh atrgmalara ktittirhi sozler de karrgrr. Bu ilengten Eok kargr tarafi agafrlama, onu krzdrrmaya gahgmaya varan bir noktaya gelir. Omepin, $airlilc oyununda, Kayserilinin kimi zaman krifre varan sozleri buna bir omektir. Yine, Yahudi'nin; "Vay ka.demsizoplukafumsiy", "Qelebi; Ulan erzel kdpek, sesini kes, simdi a!7tru bwnunu tersine geviririm!.. Tu1t" "Bakkal'rn; Oca!'t baan!", Laz'rn1 Gazant patlaanum! Adam ol qdpek\" sozleri gibi. Yine Abdal Bekgi oyununda; QELEBI - N asrl ede cepit? Q enen tutulsun! KARAQOZ- Senin tutulsun, koca taynu! (nyma: pust) QELEBL- (IJ sul usul Zervre' nin euine gelir.) Kimse bakryar mu acaba? 11aPg6z. (Oksiniir) Oha, ahat QELEBL. Vay milsrcskt herif, geber! (minteskt: vikudu su mplams) KARAG6Z- Sen geber, inek!12 ASgthkoyununda; Karagoz ve algr, karqrhkh konugmaya baglarken, yine oyundaki yanhg anlamalar nedeniyle ve krzgrnhkla aqgr da sdylenir: "KARAGOZ- Haciqtat'tn sdyledifi herif bu olacak. - Merhaba 96- zlrm! A$9I- GOriln Qtksrn! KARASOZ - Merhaba, ciperim! A$9I- Cilerini kapekler dalasun!" t3 Bu sozler aynr zamanda halkrn kullandrfr ileng sozleridir. Bir acr, krzgrnhk anrnda halkrn ilengte bulunarak soyledifl bu sozler, golge oyununa ya da ortaoyununa geldiginde tiplerin ve sdylenigin etkisiyle komik bir anlam da kazanrrlar.!i Yine Srinner oyununda, Hokkabaz ve Yardak'rn, Karagoz'e soyledisozler, ilengten gok, aqaflrlama ve ktiftir doludur. Omefin; HOKKABAZ, YARDAK. Seni yidi utanmaz, arlanvnat, algak, Juzsuz, xnnuklu, mmdar, edepsit, kudtumus, ujuzkerata, peteuenk deyyusu! Tu! Tulta Bununla birlikte Hacivat'rn da yer yer bu aga[rlamalar, ilengler konusunda Karagoz'den kalrr yanr yoktur. O da Karagdz'e krzdrfrnda bir gok olumsuz soz srralayabilmektedir. Ve ikisinin gatrgmasr oyun iginde de golu zaman hareketli noktalardan biridir. Senimaymwt seni!, Onu herkes bilir echel kapekt, A menhas.. ufrnsu7, Behey ebleh! Bultle, Seni musibet Qingene seni.. Hacivat'rn soyledi[i sozlerden bazrlandrr. Yine Hacivat, kendi egini ovmek, Karagdz'tin egini yermek igin olumsuz sdzler ku[anmaktan Eekinmez; HACNAT. isvebd4m, nkzeninim, haman bohgalmtnt hanrlsr, mst tara{t toplm; senin o Svfintr, yellot, sinniiklii, menlebur krum bohqakut ardh anlii omuzuna ahr, yolareudn olw.is. Yine Karagoz ve Hacivat'rn oyun igindeki gekiqmeleri yer yer ki.iftir[i sozlere kadar uzanrr../{grlrk oyununda; ' HACNAT - B unlar a inan&n mr Tannettin, ko c q ahnak? KARAGOZ. Koca tokmok sensin, semerden bozma kahnk! (Haciuat'a tokat.)"16 13 og.., C. l, s Kudr.t, age.,c.3, s rr Cerdet Kudret, Karcgcir, C. 2, Bilgi Yayrnevi, istanbul 1969, s. IO- 4?. 12 C.,rd"t Kudret, Karagoz, C. 1, Bilgi Yayrnevi, istanbul 1992,s.83. '5 Kudr.r, age., C. 1, s.68. t6 age., s. 744.

73 136 o Hakaret.Kitabr Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Oytun Altun o l3z *HACNNI. A menhfist Bunlan lhkwdt diye mi sdyliiyarsunt Bwilar adea saqna. Karytdnkini hayuan mr sandtn? (Karagdz'e nl<at atar) atst)dt7 KARA$OZ- Afedersin, dyb sandtm, koca,esek! (Hacic)at'a nl<et Ttim bu omeklere baktrfrmrzda, Karagoz oyunlarrndaki ilenglerin gopu yerde halkrn soyleyiginde de yer etmig olan sitemler oldulunu gdriiyoruz. Fakat zaman zaman kargrmua grkan, cinsel imalar ve krlfurltl sozler, sitem etmekten gok, agaprlamak, yermek, ktigtik d0giirmek, krz. drrmak amacrnl da taqrmaktadrr. Bu durum kimi zaman rahatsrzhk ve. ren bir duygu yaratsa da, donem igin, oyunlarda komik oge olarak kullanrlmrgtrr. Ortaoyunu ve Metinlerinde Kullamlan Sitem Siizleri, Agaf,rlamalar ve Beddualar Ortaoyunu'nda da trpkr Karagoz'de oldufu gibi, oyun komili Kavuklulnun scizlerinde ve onunla atrgan kimi tiplerin, bu tartrymalar srrasrnda soytedili sozlerde ilengleri, agaprlamalarr gormekteyiz. Yine trpkr Karagoz'de oldupu gibi, k6po{lu ki;pek, elinin karu gibi gokga kullanrlan agafrlamalar vardrr. Ortaoyunu metinlerinde gegen; "kiir olast herif', "Allah hepi5inin belasw versin, erkek dr{il mi!", "genen tutulsffi herif ', "mendnbur lvrift, " seni aqok l<6pek seni", "l<art l<art", "babalmbasmil toplalacak", "morstk senin anandtr", "horotlrcrif' vb. sozlerin Kargozrde kullgnrlan bir gok siqem ve agaprlama soztiyle aynr oldupu dikkat gekicidir. Bunun yanrnda, oyun iginde bu sozleri kullanan kigilerin gofunun kadrn olmasr da dikkat geken bir diger konudur. Karagoz ile en gok benzedikleri ozellik, Zenneler ile Kavuklu arasrnda gegen kimi zaman ktifre varan konugmalar, agafrlamalardrr. Zenneler, Kavuklu ile gekigirken, kimi zaman da bagka erkekler yiizr-inden kavga ederken, birbirlerine; grrfintr vb. demekten gekinmezler. Bu kadrnlar aynr zamanda mahalle ortasrnda kavga etmekten gekinmeyen, aprzlarr bozuk tiplerdir. Qegmz oyununda Kavuklu'nun ka. rrsrnln ve PigekAr'rn krzrnrn kavgalarr Kavuklu'nun ve Pigekdr'rn da arasrnr bozar. 'I. ZE INE- Duydum! Kendimi dc gt4 zabt etam, azl<alhboearyu aalarokam. Bunak herif, ktttntn rezaletlerini gdrmilyor da aleme iftiralar ediyor. Ben Simdi gidrr ona gtzelbir ders veirim. (PiSel<hr'm Jarnna gider. II: Zenne'ye hiwben) Baru balcsona a dtifinii Inyla!,\leme ifara eunek, ten utan mtjor musunl II. ZENNE. Aoa! $u l<nrt lunrun zoruna bakt G elmis barw gaay or. I. ZENNE. Bak Stlhgat II. ZENNE, $rllrl seruin. Nnnt nplat I. ZENNE. Toplarnayacartrm, ne oloraktrus bal<nytm! nisffan. (Gelprek.) Haydi, def of hnadan! Yimwnd"alel<e uar, benimktnmdaleke yokt I(Aytt(LU. (Gelerek.) Lekelenmemis yeri l<almantsa ondnt. PI$EI(AR- Hodi orolan, edepsit! (Hepsi birbirleriyln l<nuga ederler.)"" Bunun yanrnda ozellikle kayarto ve Kavuklu arasrnda srirekli bir gekigme ve bununla birlikte agaprlama vardrr. "KAyARTO. (igeriden.) Aaa! iki g\zilkar olari-seni! Sen l<clsenl<blcilci var, oraya gitsen e l<afir! Bwaln" isin ne? KAWKLU. UIan,lapoglu, sen de mi l<.aneryorsun? iryallah yerin dibine kmtstrsm da, alcm de sendenkurtulw, kdr fellah! KAyARTO. Seni genesi krstlasrca seni! Utarup mlnrmadanbir debu. raya gelmis, dleminl<nptlann gahyor d"akeli onyor. Defol oradan! Alinal- Iahkafanabir gii\ilml<aynar su dbkersem o zaman akhnbaema gelir. Defol brnolant!"te : 18 C"rrdet Kudret, l,lnkrlap Kitabevi, istanbul 1994, s 222. r7 age., s le age., s. 301.

74 138. Hakaret Kitabr Ve yine bagka bir oyunda; "KAyARTO - Binm fikir, ismail Ef endi, bu eq)den ginnek. PI$EKAR. Yani, efendim, dhar bir mahalle mi nakilbuywularak.? KAyARTO- Oyb olacak, ismailefendi. Ferahi aydrnhkbir yer isti- Joruz. KAVUKLU- Aaa! Sen 61le yerlerde degil, sen kendine gdre bir yer bulmahstn. KAyARTO- A! A! A! A1oI, oradobir sey hvhyor. Kopekmi o, gocuklarl KAVUKLU- Evet. Hem de gobankapeg, hacr marstk! KAYARTO- Marstk sensin iskele babas! KAVUKLU. Safa geldin, bgwn garkh Ey.iip vapuru! KAYAR TO - AIimaIIah, y enma gelir s em gdr in s in"t Ey itp v ap w unu. KAVUKLU. Haydi oradan, kocammxk! Sen goyle kammlt$nbir kenannda" str ant bekle. U lan, sen de kendini adam hesabuta mt koy uy or sw't, torluk kalhru/ KAyARTO' Ay, kuguk hantm, f ena oluy or um! B en bu kap efin ulumastna day anamay acafrm, b ab almrm b asrma iisilsecekler. I. ZENNE. Amnn, Ban, senin de isin yok da, girkefe ta.t mt aalorsun! j KAyARTO. Aaa!,\yol, bakson a, insana ne sdyliiyor. KAI/UKLU- UInn, kapoglu, ben sana dakundwnmu? IGyARTO - AUah! Allah! AJII, sen kwu fosul:1e misin? KAVUKLU - H ay v, ay Sel<adtntm. KAyARTO- itaht it<i gdriat kh olsun insallthl Hig erkekten Ayge Kadrn ohn mu? KAWJKLU- Qils, sersem! KAyARTO- "Qiis" diye senin bqbana derler. '\y, fena oluyorum! (Acayip Sekiller alctrak, sar'a tutmus gibi sadalar gtkararak, Koc.)uklu'ru.1rL ilrerine hiicum eder.) Emine Giirsoy-Naskali - Hilal Qtun Altun. 139 KAVUKLU, ismail, yetis! Arap'm bebast tuttu. (Diikltundm ffflag arak kagar. ) isnail, y etis! " 20 Kadrnlar ve erkekler arasrnda gegen bu gekigmelerden bagka, yine Karagoz'de oldupu gibi diler tipler ve Kavuklu arasrnda da bu tarz aga. lrlamalara, ahlara rasthyoruz. Ozellikle Ciice ve Kavuklu arasrnda gegen atrymalar ise yer yer ktifrirlerin oldulu bir gekigmeye domigtir. COCE. Yntu! Enayi pilakisi. Netameli seninbabandtr, KaTda{h! KAVUKLU. [Jlan, v ay kapollu r ezillz l Bu omek bile tiim o ktiftirlti sdzler iginde en az agaprlama barmdrran bir omektir. Bu inceleme Eergevesinde, Ortaoyunu'nda, Karagoz'deki gibi erotik / pomografik ozelliklerin, soylemlerin one gok grkmadrfr, goze garpmadrfr, bu trir soz gruplarrnrn, soz oyunlarrnrn daha az kullanrldr-!r gori.iltiyor. Karagoz oyunlarrnda, kriftirlerden ilenglere dikkat gekecek denli yopun bir kullanrm goze garparken, Ortaoyunu'nda daha yi.izeysel imalarla, daha "terbiyeli" sozlerle gegigtirilmig gibidir. Bu durumun olugmasrnda en btiytik etkenin, Karagoz'0n bir golge oyunu olugu; Ortaoyunu'nun ise seyirciler kargrsrnda oynanmasl gergefinin yarattrlr sonug olarak dtigtintilebilir.yine de Ortaoyunu'nda, Acem, Ktilhanbeyi, Kayserili gibi tiplerin oldukga alrr ktifiirler ettikleri, gok kotti ilenglerde bulunduklarrnr gorebiliriz: ACEM- HAII kopeh usap, Simdi deden gdziinil s.kem hnat (s. I 66) IGySERiLi- Sanga dirim, hey a{a, bagma musallat m geldin!? Cehennem olup gidinlik! (s. 168) BUYUCU HOCA. Vay, cahil ii cilhelhrun cehliyle tecaluul ennis herif! "Hidletimi apu v.tna gtkannaaan Stnolan def ol!" diyorum. (s. 195) I(AySERiLi- it o{iu itin xfaant kim gdrdilki gardaslik. (s. 199) 20 C"ud.t Kudret, Ortaoyanu I, Tiirkiye ig Bankasr yayrnlarr, Ankara 1973, s ' ogr.,r. l

75 140. Hakaret Kitabr Emine Giirsoy.Naskali - Hilal Oytun ettu.,. t+t Ortaoyunu'nda kullanrlan bu ileng sozleri, agafrlamalar trpkr Karag6z oyunlannda oldupu gibi, halkrn krzgrnhfrnrn, ac$rnln oyun iginde biraz daha komiklegtirilerek, abartrlarak yansrmasrdrr. Gtinltik yagamda kullanrlan ve artrk srradanlagan kimi sozleriir beddua etmekten gok, o anhk krzgrnhlr dile getirmeyi amaglayan sdzler oldupu da g6rtilmektedir. SonuE Halkrn seyirlik eglence anlayrgr iginde onemli bir yeri olan Karagoz ve Ortaoyunu metinleri, halkrn ktilttirtinii de, yagam tarzrnr da yansltan onemli bir yere sahiptir. Acrnrn yolun yagandrfr, ofkenin acryla bilendi[i durumlarda insanm bir anlamda ieini rahatlatmak igin soyledili ilengler, ahlar, kimi zaman agalrlamaya varan s6zciikler, bu iki gosteri alanrnda da, oyun yapnrnln bir etkisi olarak daha abartrh, siislenerek ve komedi Ogeleriyle birleqtirilerek kullanrlmrgtrr. Qo!"u yerde bir s6z komili olarak kargrmrza grkan bu sozler, birebir halkrn kullandrpr ilenglerdin Gdnln kar olswt, genen krsrlsrn,... gibi ilengler yaganan srkntrnrn kargr tarafta da yaganmasr igin Allah'tan dilenen sitem sozleridir. Bununla birlikte bu iki ttirde, zaman zaman bu sozlerin agafrlama seviyesinin 6ldukg" dtigti.ifii, ktiftirlti sozlerin kargrhkh yangtrlr bir noktaya gelmigtir. Yine de tiim bunlarrn iginde bu sdzler eflenceyi, komediyi yaratan, soz oyunlanna dayah komik bir yan olarak kullanrlmaktadrr. Orada bir sitem, bir ah olmaktan gok komiklik yaratan temel ogeler olarak kargrmrza grkmaktadrrlar. Kaynaklar And, Metin, DinJaAa ue Bizdc Galge Oytnu, Tiirkiye ig Bankasr yayrnlan, Ankara 19??. Kagan, Moissej, Giizellik Bilimi Olarak Estc.tik ue Sanar, Qev. A. Qahglaa Altrn Kitaplar, lstanbul Krlrg, Qildem,Gelenel<selTitkT\atroswrlaZenneler, Kitap Yayrnevi, lstanbul Kudret, Cevdet, Karagdz, C. l, Bilgi Yayrnevi, lstanbul Kudret, Cevdet, Karagiiz, C. Z, Bilgi Yayrnevi, lstanbul Kudret, Cevdet, Karagdz, C. 3, Bilgi Yayrnevi, istanbut Kudret, Cevdet, OrmOyunu I, inkrlap Kitabevi, istanbul Kudret, Cevdet, O'rtaoyunu I, Ttirkiye lg Bankasr yayrnlarr, Ankara $ener, Sevda, Yasamtn Knlma Noktasrnda DT am Sarwa, Yapr Kredi Bankasr yayrnlarr, Istanbul 199?.