T.C. T.C. MALÝYE BAKANLIÐI

Transkript

1 T.C. T.C. MALÝYE BAKANLIÐI YILLIK EKONOMÝK RAPOR 2006

2 T.C. MALİYE BAKANLIĞI YILLIK EKONOMİK RAPOR 2006

3 Yıllık Ekonomik Rapor, Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı internet sitesinde ( yer almaktadır.

4 İÇİNDEKİLER I YILI GENEL EKONOMİK HEDEFLERİ...1 II. MİLLİ GELİR...5 A. GAYRİ SAFİ MİLLİ HASILA...7 B. GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA...12 C. KİŞİ BAŞINA GAYRİ SAFİ MİLLİ HASILA...18 D. SEKTÖREL GELİŞMELER ) Tarım ) Sanayi...21 i. İmalat Sanayi...24 ii. Madencilik ) Enerji ) Hizmetler...31 i) İnşaat...32 III. İŞGÜCÜ VE İSTİHDAM...35 A. KÜRESELLEŞME VE DÜNYADA İŞSİZLİK...37 B. GELİŞMİŞ ÜLKELER VE AB'DE İŞSİZLİK...38 C. YURT İÇİ İSTİHDAM...39 D. TÜRKİYE İŞ KURUMU ÇALIŞMALARI...43 E. İŞSİZLİK SİGORTASI...44 IV. KAMU MALİYESİ...47 A. GENEL DURUM...49 B. BÜTÇE GİDERLERİ...52 C. BÜTÇE GELİRLERİ...55 D. ÖZELLEŞTİRME GELİRLERİ...58 E. VERGİ YÜKÜ VE VERGİ ESNEKLİĞİ ) Vergi Yükü ) Vergi Esnekliği...62

5 V. DEVLET BORÇLARI...65 A. GENEL DURUM...67 B. MERKEZİ YÖNETİM BORÇ STOKU ) İç Borç Stoku ) İç Borç Stokunun Yapısı ) İç Borç Servisi...73 C. DIŞ BORÇ GELİŞMELERİ ) Dış Borç Yapısı ) Dış Borçların Dağılımı ) Dış Borç Servisi ) Proje Finansmanı...77 VI. PARA, BANKA VE MALİ PİYASALAR...79 A. GENEL DURUM...81 B. PARA POLİTİKASI ) Merkez Bankası Analitik Bilançosu ) Para Arzları ) Açık Piyasa İşlemleri (APİ) ) Bankalararası Para Piyasası (INTERBANK) ) Döviz ve Efektif Piyasası...90 C. BANKACILIK SEKTÖRÜ ) Sektörün Genel Görünümü ) Bankacılık Sektörü Bilanço Büyüklükleri ) Katılım Bankaları...99 D. MENKUL KIYMET STOKLARI E. İSTANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI (İMKB) F. ALTIN PİYASASI VII. FİYATLAR A. GENEL GÖRÜNÜM B. TÜKETİCİ FİYATLARINDAKİ GELİŞMELER C. ÜRETİCİ FİYATLARINDAKİ GELİŞMELER ) Tarım Fiyatları ) İmalat Sanayi Fiyatları...124

6 3) Madencilik ve Taş Ocakçılığı Fiyatları ) Elektrik, Gaz ve Su Fiyatları VIII. ÖDEMELER DENGESİ A. DIŞ TİCARET ) İhracat ) İthalat ) Dış Ticaret Dengesi ) Dış Ticaret Hacmi ) İhracatın İthalatı Karşılama Oranı ) Ülkeler İtibariyle Dış Ticaret i. Ülkelere Göre İhracat ii. Ülkelere Göre İthalat B. ÖDEMELER DENGESİ Cari İşlemler Hesabı Sermaye ve Finans Hesabı IX. DÜNYA EKONOMİSİ A. GENEL GÖRÜNÜM B. GELİŞMİŞ EKONOMİLER ) ABD ) Euro Bölgesi ) İngiltere ) Japonya C. YÜKSELEN PİYASALAR VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER ) Yükselen Asya Ülkeleri ) Latin Amerika ) Orta ve Doğu Avrupa ) Bağımsız Devletler Topluluğu ) Afrika ) Orta Doğu D. DÜNYA TİCARETİ ) Gelişmiş Ekonomiler ) Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ülkeler...177

7 E. EMTİA FİYATLARI ) Petrol Fiyatları ) Petrol Dışı Emtia Fiyatları F. CARİ İŞLEMLER DENGESİ G. ÖZEL SERMAYE HAREKETLERİ H. YÜKSELEN PİYASALAR VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE DIŞ BORÇLAR X. AVRUPA BİRLİĞİ NE AİT GELİŞMELER A. GENEL B YILI AB BÜTÇESİ VE MALİ PERSPEKTİFİ NE İLİŞKİN GELİŞMELER C. TÜRKİYE-AVRUPA BİRLİĞİ İLİŞKİLERİ D. TÜRKİYE-AB MALİ İŞBİRLİĞİ E. KATILIM ÖNCESİ MALİ İZLEME PROSEDÜRÜ TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER...197

8 SUNUŞ Bu rapor, Türkiye ve dünya ekonomisi hakkında bilgi vermek amacıyla, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun 18 inci maddesi gereğince 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Tasarısı ekinde sunulmuştur.

9 BAŞLICA EKONOMİK GÖSTERGELER Yılsonu Ger.Tah. Nüfus (Milyon Kişi, Yıl ortası tahmini) 69,3 70,2 71,2 72,1 73,0 73,9 GSMH (Cari Fiyatlarla, Milyon YTL) GSMH (Milyar Dolar) 180,9 239,2 299,5 360,9 172,1 389,7 410,0 Büyüme Hızı (Yüzde) 7,9 5,9 9,9 7,6 7,5 6,0 5,0 -Tarım 6,9-2,5 2,0 5,6 1,3 0,5 2,5 -Sanayi 9,4 7,8 9,4 6,5 7,7 6,5 5,2 -Hizmetler 7,5 6,7 10,2 8,2 7,2 6,8 5,4 Kişi Başına GSMH (Dolar) 2.598, , , , , ,0 Bütçe Gelirleri (Milyon YTL) * Vergi Gelirleri Vergi Hariç Gelirler Bütçe Giderleri (Milyon YTL) I. Personel ve Sos. Güv. Primleri II. Mal ve Hizmet Alımları III. Faiz Giderleri IV. Cari Transferler V. Sermaye Giderleri VI. Sermaye Transferleri VII. Borç Verme VIII. Yedek Ödenekler Bütçe Dengesi (Milyon YTL) Faiz Hariç Denge (Milyon YTL) Bütçe Dengesi/GSMH (Yüzde) -14,6-11,3-7,1-1,3-0,3-0,5-2,7 Faiz Hariç Denge/GSMH (Yüzde) 4,2 5,1 6,1 8,1 6,7 7,7 5,7 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (Milyon YTL) , , , ,0 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği/GSMH (Yüzde) -12,7-9,4-4,7-0,9 Dış Borç Stoku (Milyar Dolar) 130,1 144,9 162,2 171,1 193,6 Haz İç Borç Stoku (Milyar YTL.) 149,9 194,4 224,5 244,8 251,9 Ağ Emisyon (Milyon YTL) 7.635, , , , ,8 Rezerv Para (Milyon YTL) , , , , ,8 Para Arzı ( M1) (Milyon YTL) , , , , ,4 Para Arzı (M2) (Milyon YTL) , , , , ,7 Para Arzı (M2Y) (Milyon YTL) , , , , ,7 TEFE (ÜFE) Değişim Yüzdesi (Yıllık ortalama) 50,1 25,6 11,1 5,9 7,06 TEFE (ÜFE) Değişim Yüzdesi (Yıl sonu) 30,8 13,9 13,8 2,7 11,19 TÜFE Değişim Yüzdesi (Yıllık ortalama) 45,0 25,3 10,6 8,2 9,05 TÜFE Değişim Yüzdesi (Yıl sonu) 29,7 18,4 9,3 7,7 10,55 9,8 4,0 İhracat (Milyar Dolar) 36,1 47,3 63,2 73,5 53,3 83,5 95,0 İthalat (Milyar Dolar) 51,6 69,3 97,5 116,8 88,9 135,5 149,7 İhracat / İthalat (Yüzde) 69,9 68,1 64,8 62,9 60,0 61,6 63,5 Dış Ticaret Dengesi (Milyar Dolar) -15,5-22,1-34,4-43,3-35,6-52,0-54,7 Cari İşlemler Dengesi (Milyar Dolar) -1,5-8,0-15,6-23,2-22,4-30,7-30,4 TCMB Döviz Rezervler (Milyar Dolar) 26,8 33,6 36,0 50,5 58,5 Ortalama Dolar Kuru 1,5058 1,4931 1,4223 1,3408 1,4721 Dönem Sonu Dolar Kuru 1,6345 1,3958 1,3421 1,3430 1,4919 (*) Bütçe Gelirleri red ve iadeler hariç net rakamlardır yılları Konsolide Bütçe, yılları Merkezi Yönetim Bütçe verilerini içermektedir Gerçekleşme Ocak-Haziran Ocak-Ağustos Ocak-Eylül Ağustos Ocak-Eylül Eylül 2007 Program

10 2006I 2007 Yýlý Genel Ekonomik Hedefleri

11

12 2007 Yılı Genel Ekonomik Hedefleri M LL GEL R VE BÜYÜME HIZLARI Gayri Safi Milli Has la Büyüme H zlar (Yüzde) ( Milyon YTL ) ( 1998 Fiyatlar yla ) Cari 1998 Fiyatlarla Fiyatlar yla GSMH GSY H Tar m Sanayi Hizmetler ,9 7,9 6,9 9,4 7, ,9 5,8-2,5 7,8 6, ,9 8,9 2,0 9,4 10, ,6 7,4 5,6 6,5 8,2 2006(1) ,0 6,0 0,5 6,5 6,8 2007(2) ,0 5,0 2,5 5,2 5,4 Kaynak : DPT (1) Gerçekle me tahmini (2) Program 3

13 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAYNAKLAR - HARCAMALAR DENGES CAR F YATLARLA 1998 F YATLARIYLA 2005 De er GSMH çindeki Pay De er ( Milyon YTL ) ( % ) ( Milyon YTL ) 2006 (2) 2007 (3) (2) 2007 (3) (2) 2007 (3) 2005 De i me ( Yüzde ) 2006 (2) 2007 (3) GSMH ,0 100,0 100, ,6 6,0 5,0 DI KAYNAK (1) ,7 8,2 7, ,3-1,5 0,6 TOPLAM KAYNAKLAR ,7 108,2 107, ,6 7,1 4,1 SAB T SERMAYE YATIRIMI ,1 21,6 21, ,6 10,8 5,9 KAMU ,0 5,0 5, ,8 1,2 5,8 ÖZEL ,1 16,6 16, ,0 14,0 6,0 STOK DE MES (1) ,8 3,2 3, ,6-1,3 0,0 KAMU ,2-0,1-0, ,2-0,3-0,1 ÖZEL ,6 3,3 3, ,8-1,0 0,1 TOPLAM YATIRIMLAR ,9 24,8 24, ,5 4,7 5,4 KAMU ,3 4,9 4, ,1-3,6 4,9 ÖZEL ,7 19,9 20, ,7 7,0 5,5 TOPLAM TÜKET M ,8 83,4 82, ,3 7,9 3,7 KAMU ,0 12,4 13, ,9 10,0 6,0 ÖZEL ,8 71,1 69, ,1 7,6 3,3 Kaynak : DPT. (1) 1998 fiyatlar yla yüzde de i imler GSMH büyümesine katk lar göstermektedir. (2) Gerçekle me tahmini (3) Program 4

14 2006II Milli Gelir

15

16 Milli Gelir M LL GEL R A. GAYR SAF M LL HASILA 2001 y l nda ya anan ekonomik krizin ard ndan, 2003 y l ndan itibaren ekonomik program n uygulanmas nda gösterilen kararl l k ile sürdürülebilir ekonomik büyüme ve fiyat istikrar odakl mali ve parasal disiplin, Türkiye ekonomisinde olumlu makroekonomik geli meleri beraberinde getirmi tir. Uygulamaya konulan makro ekonomik programla birlikte sürdürülebilir büyüme sürecine giren Türkiye ekonomisi, 2003 ve 2004 y llar nda hedeflerin üzerinde bir büyüme performans sergilemi tir. Güven ortam n n güçlenmesi, enflasyondaki dü ü, kredi faizlerinin gerilemesi ve uluslararas konjonktürün olumlu seyretmesi ile birlikte, ekonomideki canlanma 2005 y l nda da devam etmi tir y l gerçekle melerinde, özellikle 2004 y l n n ikinci yar s ndan itibaren ba layan e ilimler belirleyici bir rol oynam t r y l n n ilk alt ayl k döneminde, ekonomideki belirsizliklerin ortadan kalkmas na paralel olarak tüketici ve yat r mc güveni yeniden tesis edilmi ve ertelenen harcamalar büyük ölçüde bu dönem içerisinde gerçekle tirilmi tir. Bununla birlikte, d talep ko ullar ndaki iyile melere paralel olarak ihracattaki mevcut yükseli e ilimi de devam etmi tir y l n n ikinci alt ayl k döneminde ise, dünya ekonomisindeki büyüme h z n n beklenenden daha yüksek olmas nedeniyle emtia fiyatlar yükseli e geçmi ve küresel piyasalarda risk alg lamas n n art na paralel olarak sermaye hareketlerinde dalgalanmalar ya anm t r. Bu dönemdeki enflasyon riski, uluslararas boyutta önem kazanm ve bu nedenle Türkiye de halihaz rda yüksek düzeylerde seyretmekte olan iç talep üzerinde k s tlay c bir tak m önlemler al nmak durumunda kal nm t r. Kamu bankalar n n tüketici kredilerini s n rlamas, kaynak kullan m destekleme fonunun art r lmas, ham petrol fiyatlar n n yükselmesi ve uluslararas konjonktürün yava lamas bu dönemde büyüme h z n n yava lamas na neden olmu ; neticede, 2004 y l n n ikinci yar s ndaki büyüme oranlar daha dengeli ve sürdürülebilir düzeylere gerilemi tir. 7

17 Yıllık Ekonomik Rapor y l n n ilk yar s n takiben al nan önlemler neticesinde ekonomik büyümede görülen yava lama 2005 y l n n ilk yar s nda da devam etmi tir. Bu durum, ilk bak ta bir durgunluk sinyali olarak alg lanm, ancak, cari denge d ndaki ba l ca ekonomik göstergelerde herhangi bir bozulma olmamas ve geli melerin beklentiler do rultusunda gerçekle mesi ile birlikte söz konusu kayg lar n gereksiz oldu u anla lm t r. Büyüme h z nda gözlenen bu yava lama, potansiyel seviyenin çok üzerinde seyreden büyüme oranlar n n uzun dönemli büyüme e ilimine yakla mas olarak de erlendirilmektedir y l n n ikinci yar s nda Türkiye ekonomisi, sanayi sektörü katma de erindeki art n yan nda ticaret ile ula t rma-haberle me sektörlerinde ya anan canlanman n etkisiyle önceki döneme k yasla belirgin bir h zlanma göstermi tir. Bu geli melerle birlikte Türkiye ekonomisi 2005 y l n n tamam nda yüzde 7,6 oran nda büyüyerek 2003 ve 2004 y llar nda oldu u gibi öngörülen yüzde 5 lik büyüme hedefini a m ve 2002 y l n n ikinci çeyre inden itibaren sürdürdü ü aral ks z büyüme sürecini devam ettirmi tir y l nda GSMH cari fiyatlarla yüzde 13,4 büyümeyle 486 milyar 401 milyon YTL ye yükselmi tir. GAYR SAF M LL HASILA Cari Fiyatlarla Sabit Fiyatlarla De i im De i im Dönem Milyon YTL % Bin YTL % 2002 Y ll k , , Y ll k , , Y ll k , ,9 I , ,5 II , , ayl k , ,0 III , ,0 IV , ,2 Y ll k , ,6 I , ,4 II , ,5 6 ayl k , ,5 Kaynak: TÜ K 8

18 Milli Gelir SEKTÖRLER T BAR YLE BÜYÜME (Yüzde) ,4 10,2 9, ,9 7,9 7,5 7,68,2 7,8 9,4 7,7 7,5 6,7 6,9 6,5 6,4 6,0 5,6 7,2 5,9 4 5,1 2 2,0 1, /6 2006/ ,5 Tar m Sanayi Hizmetler GSMH 2005 y l büyümesinde genel olarak ya anan istikrar ve güven ortam belirleyici olurken, özellikle son çeyrekte h zlanan sanayi sektörünün ve y l genelinde h zl bir geli me gösteren in aat sektörünün büyüme üzerinde etkili oldu u görülmektedir. Sanayi ve in aat sektörlerinde görülen yüksek performans, hizmetler sektöründe özellikle ula t rma, haberle me ile ticaret sektörlerinde ekonomik faaliyetlerin canlanmas n sa lam, böylece söz konusu sektörler de ekonomik büyümeyi desteklemi tir. Tar m sektöründe 2004 y l nda ba layan ve 2005 y l nda da devam eden büyüme e ilimi, sektörün mevsimselli inin önemli ölçüde azald n göstermektedir. Böylece tar m sektörü katma de eri istikrar kazanarak büyümeye olumlu katk da bulunmu tur y l nda ana ve alt sektörlerdeki büyüme oranlar, tar mda yüzde 5,6, sanayide yüzde 6,5, hizmetlerde yüzde 8,2, in aat sektöründe yüzde 21,5, ticaret sektöründe yüzde 7,4, ula t rma-haberle mede yüzde 8,8, konut sahipli inde yüzde 1,5, serbest meslek ve hizmetlerde yüzde 7,4, devlet hizmetlerinde yüzde 0,8, ithalat vergilerinde yüzde 12,2 eklindedir y l nda daralan sektörler ise mâli kurulu lar ile kâr amac olmayan kurulu lard r. 9

19 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF M LL HASILA BÜYÜME HIZLARI ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Yüzde De i im ) Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tar m 6,9-2,5 2,0 4,3 8,2 6,9 7,5-0,1 5,6 6,2-1,1 1,3 B. Sanayi 9,4 7,8 9,4 6,6 3,9 5,1 5,7 10,1 6,5 4,5 10,5 7,7 C. Hizmetler 7,5 6,7 10,2 6,8 6,0 6,4 8,7 10,9 8,2 7,5 6,9 7,2 1. n aat Sanayii -5,6-9,0 4,6 20,6 25,4 23,3 25,6 14,8 21,5 26,7 13,7 19,3 2. Ticaret 11,0 8,1 12,8 7,0 5,0 5,9 7,5 9,9 7,4 7,0 7,3 7,2 3. Ula t rma ve Haberle me 6,0 8,4 6,8 6,8 4,7 5,7 8,0 15,2 8,8 3,3 4,3 3,8 4. Mali Kurulu lar -7,1-6,3 1,1 0,7 0,3 0,5-0,5-1,2-0,2-0,5-1,3-0,9 5. Konut Sahipli i 1,8 1,4 1,8 1,3 1,4 1,3 1,6 1,9 1,5 2,0 2,1 2,1 6. Serbest Meslek ve Hizmetler 7,4 5,2 8,0 6,7 5,5 6,1 7,7 9,4 7,4 4,9 4,4 4,6 7. Devlet Hizmetleri 0,7 0,8 1,2-0,3 1,3 0,5 1,0 1,2 0,8 1,6 2,2 1,9 8. Kâr Amac Olm.Öz.Hiz.Kur. 0,6-1,0 0,2-1,3 0,1-0,6-0,2 0,4-0,2 1,0 1,1 1,1 9. thalat Vergisi 24,7 22,6 26,2 8,7 8,8 8,7 14,7 16,2 12,2 15,3 13,1 14,2 D. D Alem Net Faktör Gelirleri 1.D Alemden Gelen -14,6-2,5 11,4 19,7-3,5 8,5 28,6 26,1 17,5 5,8 33,9 17,9 2.D Aleme Giden ( - ) -7,4-0,9-8,2-0,1 17,5 7,6 14,9 4,7 8,7 7,3 3,3 5,4 E. G.S.M.H. 7,9 5,9 9,9 7,5 4,7 6,0 8,0 10,2 7,6 6,4 8,5 7,5 Kaynak: TÜ K 10

20 Milli Gelir GAYR SAF M LL HASILA SEKTÖR KATKILARI ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Puan ) Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tar m 1,0-0,3 0,3 0,2 0,6 0,4 1,5 0,0 0,7 0,3-0,1 0,1 B. Sanayi 2,7 2,3 2,8 2,2 1,3 1,7 1,5 2,9 1,9 1,5 3,4 2,5 C. Hizmetler 4,4 4,0 6,1 4,3 3,7 4,0 4,8 6,7 4,9 4,8 4,2 4,5 1. n aat Sanayii -0,3-0,4 0,2 0,7 0,9 0,8 0,9 0,7 0,8 1,0 0,6 0,8 2. Ticaret 2,5 1,9 3,0 1,7 1,3 1,5 1,8 2,4 1,8 1,7 1,8 1,7 3. Ula t rma ve Haberle me 0,8 1,1 0,9 1,0 0,6 0,8 0,9 2,2 1,2 0,5 0,6 0,5 4. Mali Kurulu lar -0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 5. Konut Sahipli i 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 6. Serbest Meslek ve Hizmetler 0,2 0,1 0,2 0,1 0,1 0,1 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 7. Devlet Hizmetleri 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,1 0,1 8. Kâr Amac Olm.Öz.Hiz.Kur. 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 9. thalat Vergisi 1,1 1,2 1,6 0,7 0,6 0,7 0,9 1,2 0,9 1,3 1,0 1,1 D. D Alem Net Faktör Gelirleri -0,2 0,0 0,8 0,8-0,8-0,1 0,2 0,6 0,2-0,1 0,9 0,4 1.D Alemden Gelen -0,6-0,1 0,4 0,8-0,1 0,3 0,7 0,8 0,5 0,3 1,0 0,7 2.D Aleme Giden ( - ) -0,5 0,0-0,4 0,0 0,7 0,4 0,5 0,2 0,4 0,4 0,1 0,3 E. G.S.M.H. 7,9 5,9 9,9 7,5 4,7 6,0 8,0 10,2 7,6 6,4 8,5 7,5 Kaynak: TÜ K 11

21 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Son dört y lda yakalanan yüksek büyüme h z 2006 y l nda da öngörülerin üzerinde devam etmekte olup, 2006 y l n n ilk çeyre inde GSMH, yüzde 6,4, ikinci çeyre inde ise yüzde 8,5 oran nda büyümü tür. kinci çeyrekteki büyüme ile birlikte Türkiye ekonomisi son 18 çeyrek boyunca sürekli büyüme kaydetmi ve yeni bir rekora imza atm t r y l n n ilk yar s nda cari fiyatlarla GSMH yüzde 17,7 artarak 240 milyar 158 milyon YTL'ye yükselmi tir y l n n ilk alt ayl k döneminde sabit fiyatlarla büyüme oran ise yüzde 7,5 tir y l n n ilk alt ayl k döneminde, Türkiye ekonomisindeki büyümenin temel dinamikleri sanayi, ticaret ve in aat sektörleri olmu, sanayi sektörü katma de eri yüzde 7,7 oran nda büyümü, hizmetler sektörü içinde önemli bir paya sahip olan ticaret katma de eri ise yüzde 7,2 oran nda artarak güçlü bir performans sergilemi tir. n aat sanayinde 2005 y l nda görülen yüksek büyüme h z ise yava lamakla birlikte bu dönemde de sürmü ve sektörün katma de eri yüzde 19,3 oran nda artm t r. Tar m sektörü üretiminin yüzde 1,3 büyüdü ü bu dönemde, hizmetler toplam yüzde 7,2 oran nda artm, alt sektörlerden ula t rma ve haberle mede yüzde 3,8, konut sahipli inde yüzde 2,1, serbest mesleklerde yüzde 4,6, devlet hizmetlerinde yüzde 1,9, kar amac olmayan kurulu larda yüzde 1,1, ithalat vergisinde ise yüzde 14,2 oran nda büyüme gerçekle mi tir. Bu y l n ilk alt ayl k döneminde küçülen tek sektör ise yüzde 0,9 gerilemeyle bankac l k sektörü olmu tur. B. GAYR SAF YURT Ç HASILA Ki i ba na dü en gelirin reel bazda yükselmesi, yabanc tasarruflardan sa lanan d kaynaklar n artmas, faiz oranlar n n gerilemesi ve finansal piyasalarda tüketiciye sa lanan kaynaklar n geni lemesi, 2005 y l nda tüketim ve yat r m harcamalar nda beklenenin üzerinde bir art sa lam, bu geli melere ba l olarak harcama yöntemiyle hesaplanan GSY H sabit fiyatlarla yüzde 7,4 oran nda büyümü, cari fiyatlarla ise yüzde 13,2 artarak 487 milyar 202 milyon YTL ye yükselmi tir. 12

22 Milli Gelir GAYR SAF YURT Ç HASILA Cari Fiyatlarla De i im Sabit Fiyatlarla De i im Dönem Milyon YTL % Bin YTL % 2002 Y ll k , , Y ll k , , Y ll k , , Kaynak: TÜ K I , ,6 II , ,5 6 ayl k , ,0 III , ,7 IV , ,5 Y ll k , ,4 I , ,5 II , ,5 6 ayl k , ,0 GSY H da görülen yüzde 7,4 oran ndaki büyümenin kaynaklar n özel kesim tüketim harcamalar, özel kesim sabit sermaye yat r mlar ve kamu kesimi sabit sermaye yat r mlar olu tururken; net d ticaret kalemi büyümeye olumsuz etki eden bir faktör olmu tur y l nda özel yat r ma dayal olarak gerçekle en büyüme 2005 y l nda, esas olarak, özel tüketim harcamalar taraf ndan desteklenmi tir. Özel tüketim harcamalar nda iç talepteki canl l n etkisiyle GSY H büyümesinin de üzerinde bir art kaydedilmi ; alt kalemler itibariyle bak ld nda, 2005 y l nda enerji, ula t rma, haberle me d ndaki tüm harcama gruplar nda art gözlenmi tir. Ki i ba na dü en gelirin yükselmesi, faizlerin gerilemesi ve tüketiciye sa lanan kaynaklar n artmas ile birlikte ev aletleri, özel ula m araçlar gibi dayan kl tüketim mallar na olan talepte görülen yüzde 15 oran ndaki art, özel tüketim harcamalar nda gözlenen yüzde 8,8 oran ndaki yükseli in temel belirleyicisi olmu tur. Bunun yan s ra giysi, ayakkab, mutfak e yalar, temizlik malzemeleri gibi yar dayan kl ve dayan ks z tüketim mallar ndaki yüzde 12,9 ve g da tüketimindeki yüzde 8,2 oran ndaki art da özel tüketim harcamalar n n yükselmesinde etkili olmu tur. 13

23 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GSY H BÜYÜMES NE KATKILAR (Puan) 17 1, ,1 1,0 1,4-0,8-0,9 3,0 2,6 4,2-0,9 6,6 6,4 0,8 1,3 5,4 4,6 1,1 3,3 5,6 6,3 2,7-2,5-0,8-2,0-3 -3,1-4,9-1,7-3, /6 2006/6 Özel Tüketim Özel Yat r mlar Kamu Stok De i meleri Net hracat 2005 y l nda kamu tüketim harcamalar ndaki art h z yüzde 2,4 seviyesinde kalm ve büyümeye 0,2 puan katk da bulunmu tur. Alt kalemler itibariyle bak ld nda maa ve ücret kaleminin yüzde 0,8, di er cari harcamalar n ise yüzde 4,3 oran nda artt gözlenmi tir. Uygulanan ekonomik program neticesinde güven ortam n n güçlenmesi risk priminin ve dolay s yla faizlerin gerilemesini sa lam, böylece 2003 y l ndan beri devam etmekte olan yat r m e ilimi 2005 y l nda da devam ederek potansiyel üretim düzeyinin büyümesini güçlendirmi tir. Özel sektör yat r mlar in aat sektöründeki canlanman n yan s ra makineteçhizat yat r mlar ndaki art lar n da deste iyle yüzde 23,6 oran nda geni lemi, özel sektör makine-teçhizat yat r mlar yüzde 21,4, bina in aat yat r mlar ise yüzde 29,9 oran nda artm t r y l nda özel kesimde sabit sermaye yat r mlar n n 2004 y l na göre k smen h z kesti i görülmektedir. Ancak bu yava lama kamu kesimi yat r mlar ile telafi edilmi tir. Kamu maliyesindeki iyile me neticesinde, özel sektör yat r mlar n tamamlay c nitelikteki kamu altyap yat r m harcamalar da 14

24 Milli Gelir artmaya ba lam t r ve 2004 y llar nda büyümeye negatif katk da bulunan kamu sabit sermaye yat r m harcamalar, 2005 y l nda yüzde 25,9 oran nda artarak büyümeye olumlu katk da bulunmu tur. Kamuda bina in aat yat r mlar yüzde 16,1, makine-teçhizat yat r mlar ise yüzde 51,6 oran nda art göstermi tir. Bu geli meler sonucunda 2005 y l nda toplam tüketim harcamalar yüzde 8,1 oran nda artarken, toplam yat r m harcamalar yüzde 24 oran nda geni lemi ; toplam yurt içi talepte ise yüzde 8,8 oran nda art meydana gelmi tir ve 2004 y llar ihracat ndaki yüksek art lar, 2005 y l nda yava lamakla birlikte devam etmi tir. YTL nin güçlü konumuna ra men, verimlilik art lar firmalar n uluslararas piyasalardaki rekabet gücünü olumlu etkilemi ve ihracat performans n n temel belirleyicisi olmu tur. Öte yandan yurt içi talepte gözlenen canlanma, ithalât n yüksek oranda artmas na neden olmu, ayr ca YTL nin yabanc para birimleri kar s nda de er kazanmas da ithal mallara olan talebi art rm t r. Sonuçta ihracattaki yüzde 8,5 lik art büyümeye 3,8 puanl k katk yaparken, yüzde 11,5 lik ithalat art ise büyüme h z n 5,5 puan a a çekmi, net ihracat n büyümeye katk s negatif olmu tur. 15

25 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF YURT Ç HASILA BÜYÜME HIZLARI ( Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Yüzde De i im ) Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tüketim Harcamalar 2,5 5,6 9,0 4,1 3,9 4,0 9,8 14,1 8,1 8,6 10,8 9,7 1. Özel 2,1 6,6 10,1 4,1 3,9 4,0 10,4 16,7 8,8 8,6 10,1 9,4 a. G da, çki 1,1 4,1 2,8 3,3 8,6 6,0 10,8 8,7 8,2 7,5 6,2 6,8 b. Dayan kl Tüketim Mallar 2,1 24,0 29,7 3,2 2,9 3,0 26,0 31,3 15,0 13,4 15,9 14,6 c. Yar Dayan kl ve Day.s z Tük. Mal. 3,0 2,1 18,8 9,0 3,0 6,1 3,7 39,6 12,9 12,7 21,6 16,8 2. Kamu 5,4-2,4 0,5 4,4 4,0 4,2 3,2 0,0 2,4 8,1 18,0 13,5 a. Maa, Ücretler 0,7 0,8 1,2-0,3 1,3 0,5 1,0 1,2 0,8 1,6 2,2 1,9 b. Di er Cari 10,8-5,9-0,2 17,3 8,3 11,6 6,1-0,6 4,3 23,1 41,2 34,2 B. Gayri Safi Sabit Sermaye Olu umu -1,1 10,0 32,4 10,3 20,0 15,8 30,6 33,0 24,0 30,7 10,9 19,0 1. Kamu 8,8-11,5-4,7 30,7 30,2 30,4 38,2 17,1 25,9 34,5-11,3 1,0 a. Makine Teçhizat 12,2-19,2 14,8 24,2 32,1 29,6 102,1 47,3 51,6-8,0-22,4-17,9 b. Bina n aat 19,7-26,7-24,4 67,9 43,4 48,8 27,5 1,0 16,1-19,1-6,4-9,6 c. Bina D n aat 0,4 4,0-3,2 26,6 25,4 25,7 19,7 7,5 16,1 85,5-6,5 16,6 2. Özel -5,3 20,3 45,5 8,8 18,4 14,1 29,0 41,6 23,6 30,4 14,8 21,5 a. Makine Teçhizat 4,4 46,1 60,3 5,1 15,4 10,8 26,8 43,5 21,4 32,7 11,0 20,2 b. Bina n aat -14,9-11,4 15,3 20,8 28,8 25,0 33,2 35,9 29,9 23,8 26,3 25,2 Toplam Nihai Yurtiçi Talep 1,7 6,5 14,1 5,5 8,4 7,1 14,5 19,1 12,1 14,0 10,8 12,3 C. Stok De i meleri Toplam Yurtiçi Talep 9,3 9,3 14,1 5,6 6,8 6,3 10,9 11,6 8,8 8,6 10,0 9,4 Mal ve Hizmet hracat 11,1 16,0 12,5 14,0 6,7 10,1 3,9 10,9 8,5 3,5 4,3 3,9 Mal ve Hizmet thalat ( - ) 15,8 27,1 24,7 10,6 9,1 9,8 11,2 15,3 11,5 8,2 10,0 9,2 D. Net hracat E. GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 7,9 5,8 8,9 6,6 5,5 6,0 7,7 9,5 7,4 6,5 7,5 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 16

26 Milli Gelir GAYR SAF YURT Ç HASILA SEKTÖR KATKILARI ( Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Puan ) Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tüketim Harcamalar 1,9 4,0 6,4 3,3 2,8 3,0 6,5 10,0 5,8 6,7 7,6 7,2 1. Özel 1,4 4,2 6,4 3,0 2,5 2,7 6,3 10,0 5,6 6,2 6,4 6,3 a. G da, çki 0,3 1,0 0,6 0,8 1,7 1,3 2,6 1,6 1,8 1,7 1,3 1,5 b. Dayan kl Tüketim Mallar 0,2 2,3 3,3 0,6 0,4 0,5 2,7 3,7 2,0 2,3 2,2 2,2 c. Yar Dayan kl ve Day.s z Tük. Mal. 0,3 0,2 1,7 1,2 0,3 0,7 0,3 3,6 1,3 1,7 2,1 1,9 2. Kamu 0,5-0,2 0,0 0,3 0,3 0,3 0,2 0,0 0,2 0,5 1,1 0,8 a. Maa, Ücretler 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,1 0,1 b. Di er Cari 0,4-0,2 0,0 0,3 0,2 0,2 0,1 0,0 0,1 0,4 1,1 0,8 B. Gayri Safi Sabit Sermaye Olu umu -0,2 1,9 6,4 2,5 5,5 4,1 6,0 8,4 5,8 7,8 3,4 5,5 1. Kamu 0,5-0,7-0,2 0,5 1,1 0,8 1,4 1,5 1,2 0,7-0,5 0,0 a. Makine Teçhizat 0,2-0,3 0,2 0,2 0,4 0,3 0,8 1,2 0,6-0,1-0,3-0,2 b. Bina n aat 0,3-0,5-0,3 0,1 0,3 0,2 0,2 0,0 0,2-0,1-0,1-0,1 c. Bina D n aat 0,0 0,1-0,1 0,2 0,5 0,4 0,4 0,3 0,4 0,8-0,2 0,3 2. Özel -0,8 2,6 6,6 2,0 4,4 3,3 4,6 6,9 4,6 7,1 4,0 5,4 a. Makine Teçhizat 0,3 3,3 5,9 0,9 2,9 2,0 2,9 5,4 3,1 5,6 2,2 3,8 b. Bina n aat -1,1-0,7 0,7 1,1 1,5 1,4 1,8 1,5 1,5 1,5 1,7 1,6 Toplam Nihai Yurtiçi Talep 1,6 5,9 12,8 5,8 8,3 7,2 12,5 18,4 11,6 14,5 11,0 12,6 C. Stok De i meleri 7,1 3,0 1,1 0,7-0,7-0,1-2,8-6,5-2,5-4,6 0,3-2,0 Toplam Yurtiçi Talep 8,8 8,9 14,0 6,5 7,6 7,1 9,7 12,0 9,1 9,9 11,3 10,6 Mal ve Hizmet hracat 4,3 6,3 5,4 6,3 3,0 4,5 1,6 5,2 3,8 1,7 2,0 1,9 Mal ve Hizmet thalat ( - ) 5,1 9,4 10,3 5,8 5,0 5,3 4,1 7,6 5,5 4,6 5,7 5,2 D. Net hracat -0,9-3,1-4,9 0,5-2,0-0,8-2,5-2,4-1,7-3,0-3,7-3,3 E. GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 7,9 5,8 8,9 6,6 5,5 6,0 7,7 9,5 7,4 6,5 7,5 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 17

27 Yıllık Ekonomik Rapor y l na gelindi inde ise GSY H, tüketim ve yat r mdaki art n sürmesiyle ilk çeyrekte yüzde 6,5, ikinci çeyrekte yüzde 7,5 oran nda yükselmi tir. Y l n ilk yar s ndaki GSY H büyüme h z ise yüzde 7 olmu tur y l nda özel sektör harcamalar ndaki büyüme h z devam etmi ve ekonomik büyümeyi artan oranlarda desteklemi tir. Özel kesimin ilk çeyrekte yüzde 8,6 oran nda olan harcama art ikinci çeyrekte yüzde 10,1 e yükselmi ; böylece y l n ilk yar s nda büyüme yüzde 9,4 olarak gerçekle mi tir. Büyümeyi destekleyen tüketim art nda dayan kl ve yar dayan kl tüketim mamullerine yönelik harcamalardaki geni leme etkili olmu, y l n ilk yar s nda dayan kl tüketim mallar na yönelik harcama tutar sabit fiyatlarla yüzde 14,6, yar dayan kl ve dayan ks z tüketim mal harcamalar ise yüzde 16,8 oran nda büyümü tür. Büyüme verilerinde dikkat çekici geli melerden biri de kamu sektöründe görülmektedir. Kamu harcamalar maa d ndaki cari harcamalar n etkisiyle y l n ilk çeyre inde yüzde 8,1, ikinci çeyre inde yüzde 18 oran nda art göstermi ; böylece y l n ilk yar s ndaki büyüme h z yüzde 13,5 olmu tur y l n n ikinci çeyre inde yat r mlar n art h z dü mü, y l n ilk çeyre inde yüzde 30,7 büyüyen gayri safi sabit sermaye olu umundaki geli me h z ikinci üç ayda yüzde 10,9 a gerilemi tir. Y l n ilk yar s nda gayri safi sermaye olu umunda görülen art h z ise yüzde 19 olmu tur y l n n ilk çeyre inde yüzde 30,4 oran nda artan özel sektör yat r mlar ikinci çeyrekte yüzde 14,8, y l n ilk yar s nda ise yüzde 21,5 oran nda artm t r. Kamu yat r mlar ise y l n ilk çeyre inde yüzde 34,5 oran nda artarken, y l n ikinci çeyre inde yüzde 11,3 oran nda gerilemi ; neticede y l n ilk yar s ndaki art oran yüzde 1 düzeyinde olmu tur y l n n ilk yar s nda mal ve hizmet ihracat yüzde 3,9 oran nda büyümü, ithalattaki büyüme ise yüzde 9,2 olarak gerçekle mi tir. hracatta görülen büyümenin, ithalat art n n gerisinde kalmas nedeniyle net ihracat n büyümeye katk s negatif olmu tur. C. K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Ki i ba na gayri safi milli hâs la, bir taraftan millî gelir art nda yakalanan ivme, di er taraftan YTL nin dolar kar s nda de er kazanmas na ba l olarak 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 20 oran nda artarak 5 bin 8 dolara yükselmi tir y l fiyatlar ile ki i ba na GSMH art oran ise bir önceki y la göre yüzde 7,2 olmu tur. 18

28 Milli Gelir K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Cari Fiyatlarla 1987 Fiyatlar yla De i im De i im De i im Y llar YTL (%) Dolar (%) YTL (%) , ,4 1,67 6, , ,2 1,74 4, , ,3 1,88 8, , ,0 2,02 7,2 Kaynak: TÜ K D. SEKTÖREL GEL MELER Genel olarak bak ld nda 2005 y l nda ekonomik büyümenin sektörel bazda daha geni bir tabana yay larak devam etti i görülmektedir. 1) Tar m Tar m sektörünün ekonomide ta d öneme kar n, üretimin do al ko ullara ba ml l, ortalama i letme ölçe inin çok küçük ve parçal olmas, girdi tedarikindeki s k nt lar nedeniyle sektördeki verimlilik ve rekabet gücü s n rl kalmaktad r. 19

29 Yıllık Ekonomik Rapor y l nda yüzde 2 oran nda artan tar m sektörü katma de eri, 2005 y l nda ormanc l k sektöründe ya anan küçülmeye ra men, çiftçilik ve hayvanc l k ile bal kç l k sektörlerindeki katma de er art lar na ba l olarak yüzde 5,6 büyümü tür. Tar m sektöründe son iki y ld r gözlenen art lar sektörün mevsimselli inin önemli ölçüde azald n göstermektedir. Bu da hububat üretiminde görülen istikrarl art lar ile özellikle 2005 y l nda meyve ve sebze üretimindeki olumlu performanstan kaynaklanm t r. TARIM SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) /II 2006/II TARIM 6,9-2,5 2,0 5,6 6,9 1,3 a. Çiftçilik ve Hayvanc l k 6,8-2,3 1,3 6,4 8,2 0,2 b. Ormanc l k 15,4-8,9 15,1-7,4-3,6 8,2 c. Bal kç l k -4,1 1,4 7,7 2,6 7,2 7,4 Kaynak: TÜ K 2005 y l nda çiftçilik ve hayvanc l k sektörü katma de eri yüzde 6,4, bal kç l k sektörü katma de eri yüzde 2,6 oran nda artarken, ormanc l k sektörü katma de eri yüzde 7,4 oran nda gerileme göstermi tir y l nda tar m sektörü milli gelir büyümesine yakla k bir puanl k katk yaparak beklentilerin üstünde bir performans sergilemi tir. Bu döneme ili kin i gücü rakamlar n n sektörde ciddi bir istihdam azal göstermesine kar n, büyüme rakamlar n n yüksek ç kmas sektördeki verimlilik art na yönelik olumlu sinyaller vermektedir y l n n ilk çeyre inde yüzde 6,2 büyüyen tar m sektörü, ikinci çeyrekte çiftçilik ve hayvanc l kta ya anan gerilemeye ba l olarak yüzde 1,1 küçülmü ; ilk alt ayl k büyüme h z ise yüzde 1,3 seviyesinde kalm t r. Ülkemizde tar m sektörünün üretim içindeki pay her geçen y l küçülmekte, sektörün GSMH, ihracat ve istihdama katk s giderek azalmaktad r y l nda yüzde 11,8 olan tar m sektörünün GSMH içindeki pay, 2004 y l nda yüzde 11,3 e, 2005 y l nda ise yüzde 10,3 e gerilemi tir y l n n ilk alt ayl k döneminde yüzde 5,2 olan tar m sektörünün GSMH içindeki pay ise 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 4,5 e dü mü tür. 20

30 Milli Gelir TARIM SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) /II 2006/II TARIM 11,7 11,8 11,3 10,3 5,2 4,5 a. Çiftçilik ve Hayvanc l k 94,2 93,9 92,8 92,4 83,4 81,7 b. Ormanc l k 2,8 3,0 3,5 3,5 7,6 8,0 c. Bal kç l k 3,0 3,1 3,7 4,1 9,0 10,3 Kaynak: TÜ K Alt sektörler itibariyle bak ld nda çiftçilik ve hayvanc l n tar m sektörü içerisinde yüzde 90 n n üzerinde bir paya sahip oldu u, sektörde bal kç l n pay n n ise giderek artt görülmektedir. 2) Sanayi Sanayi sektörü katma de eri, ihracata yönelik üretim art n n yan s ra, iç talep art ve in aat sektörüne girdi sa layan sektörlerdeki canl l n etkisiyle 2005 y l nda yüzde 6,5 oran nda büyümü tür y l nda sanayi sektörünün alt sektörlerinden madencilik ve ta ocakç l sektöründe yüzde 12,8, imalat sanayi sektöründe yüzde 6,1 ve enerji sektöründe yüzde 7,5 oran nda katma de er art gerçekle mi tir. Sanayi sektörünün katma de er art h z 2005 y l nda geçmi üç y la oranla yava lam, bu yava lama imalat sanayinin alt kalemlerinden tekstil ve giyim sektörlerinin üretimlerinde görülen gerilemeden kaynaklanm t r. Sanayi üretimi art nda gözlenen yava lama k smen in aat sektöründe ya anan canlanmayla telafi edilmi, in aat sektöründe görülen canl l a ba l olarak bu sektöre girdi sa layan sektörlerin üretimlerindeki art, sanayi sektörünün katma de erinin artmas nda önemli rol oynam t r. SANAY SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) /II 2006/II SANAY 9,4 7,8 9,4 6,5 5,1 7,7 a.madencilik ve Ta ocakç l -4,4-2,9 2,6 12,8 16,6 7,1 b. malat Sanayii 10,4 8,6 10,1 6,1 4,7 7,6 c.elektrik, Gaz, Su 8 5,7 6,1 7,5 4,9 9,1 Kaynak: TÜ K 21

31 Yıllık Ekonomik Rapor y l n n ilk çeyre inde yüzde 4,5 olan sanayi sektörü katma de er art, ikinci çeyrekte h z kazanm, sektörün y l n ikinci çeyre indeki geni lemesi yüzde 10,5 olarak gerçekle mi, bu büyüme 2004 ün ikinci çeyre indeki yüzde 15,7 lik büyümeden sonra en h zl art olmu tur y l nda sanayi sektöründe yüzde 5,1 olan ilk alt ayl k büyüme h z ise 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 7,7 ye yükselmi tir. Sanayi maddelerinin üretim bilgilerinden olu turulan 1997 temel y ll Üç Ayl k Sanayi Üretim Endeksi verilerine göre ise sanayi sektörü üretimi, 2005 y l n n birinci üç ayl k döneminde yüzde 6,1, ikinci üç ayl k döneminde yüzde 3,1, üçüncü üç ayl k döneminde yüzde 4,5, dördüncü üç ayl k döneminde yüzde 7,8 art göstermi tir. SANAY ÜRET M ENDEKS DE M ORANLARI (1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ort. YIL K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T ,4 4,4 3,2 1,0 16,1 11,9 0,6 13,3 9,8-4,9 20,0 12,7-0,8 13,5 9, ,3 14,9 9,3-7,6 8,5 4,6-1,2 14,4 10,4-4,1 15,5 10,7-4,5 13,3 8, ,8 14,6 10,6 6,0 18,9 16,2-1,4 11,4 8,5 4,4 4,8 4,7 1,6 12,2 9, ,9 7,5 6,1 7,0 2,2 3,1 6,7 3,9 4,5 6,7 8,1 7,8 5,4 5,3 5, ,0 4,1 3,5 11,8 8,8 9,4 Kaynak: TÜ K Not: K: Kamu Ö: Özel T: Toplam Dönemler itibariyle sanayi üretimi art oranlar 2005 y l nda son dönem hariç 2004 y l art oranlar n n alt nda gerçekle mi, böylece 2004 y l nda yüzde 9,9 olan sanayi üretimi art oran, 2005 y l nda özel sektör sanayi üretimi art h z ndaki küçülmeye ba l olarak yüzde 5,3 e dü mü tür. 22

32 Milli Gelir SANAY ÜRET M ENDEKS (1997=100) ,5 130,0 125,9 134, ,4 112, \6 2006\ y l n n ilk çeyre inde toplam sanayi üretimi, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 3,5, ikinci çeyrekte ise yüzde 9,4 oran nda artm t r y l n n ilk alt ay nda yüzde 4,5'te kalan sanayi üretimindeki büyüme h z 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 6,6 olarak gerçekle mi tir. SANAY SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) /II 2006/II SANAY 25,5 24,9 25,0 25,4 27,6 27,3 a.madencilik ve Ta ocakç l 4,2 4,3 4,8 5,6 3,7 4,0 b. malat Sanayii 79,6 81,0 81,8 81,9 83,0 83,7 c.elektrik, Gaz, Su 16,2 14,7 13,3 12,5 13,2 12,3 Kaynak: TÜ K Sanayi sektörünün GSMH içindeki pay 2004 y l nda yüzde 25 iken, 2005 y l nda yüzde 25,4 e yükselmi tir y l n n ilk alt ayl k döneminde ise sanayi sektörünün GSMH içindeki pay yüzde 27,3 tür y l nda sanayi sektörü içerisinde imalat sanayi sektörünün pay yüzde 81,9, enerji sektörünün pay yüzde 12,5 ve madencilik sektörünün pay ise yüzde 5,6 d r. 23

33 i. malat Sanayi Yıllık Ekonomik Rapor y l nda yüzde 10,4 olan toplam imalat sanayi üretimi art oran, 2005 y l nda yüzde 4,8 düzeyinde kalm ; bu olumsuz geli me özel sektör üretim art h z ndaki küçülmeden kaynaklanm t r. Gözlenen bu performans kayb n n ard ndaki ba l ca neden ise tekstil ürünleri ve giyim e yas imalat nda ya anan gerilemedir. MALAT SANAY ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M (1997=100) /6 2006/6 Toplam 10,9 9,3 10,4 4,8 3,7 6,3 Kamu 4,7 2,2-0,3 1,6-0,1 3,3 Özel 12,5 11,0 12,8 5,3 4,5 6,8 G da Ürünleri ve çecek 2,8 7,7-0,4 6,1 4,0 7,5 Tütün Ürünleri 5,7-4,6-19,6 10,9-1,0 16,0 Tekstil Ürünleri 12,5 2,1-1,4-11,9-11,8-5,0 Giyim E yas 3,3 1,8 3,7-12,5-9,0-4,8 Derinin sl., Bavul, Çanta vb. 15,1-1,6 12,2-19,3-24,3 14,6 A aç ve Mantar Ürünleri 18,1-1,7 17,4 15,7 20,4 15,7 Ka t ve Ka t Ürünleri 20,8 9,5 2,4 4,8 5,8-9,4 Bas n ve Yay m -8,4 24,7 34,0 0,9 2,8 5,0 Kok Kömürü, Petrol Ürünleri 9,0 3,1-4,6-0,1-5,4-2,6 Kimyasal Madde Ürünleri 14,2 8,8 16,1 5,6 5,3 15,6 Plastik-Kauçuk Ürünleri 12,3 15,7 12,7 19,8 18,2-10,4 Metalik Olm. Di er Min. Mad 10,8 10,1 9,4 10,0 13,2 11,5 Ana Metal Sanayi 10,0 11,9 11,6 3,4 4,6 8,9 Metal E ya Sanayi 0,6 3,2 9,6 31,7 39,2 1,7 Makine ve Teçhizat 21,3 22,5 31,1 1,1-1,6 21,7 Büro, Muh. Bilgi lem Mak 48,5 9,8 79,3 23,3 2,3 151,3 Elek. Makine Cihazlar 11,5 2,8-4,2 16,6 20,5 14,7 Radyo, TV, Hab. Cihazlar 51,1 19,5 34,9 4,8-1,4-8,7 T bbi, Opt. Aletleri, Saat. 14,4-4,3 12,9 37,9 34,1 14,3 Ta t Araçlar ve Karoseri 27,1 47,7 53,3 9,6 10,9 10,4 Di er Ula m Araçlar 10,4-38,7 2,5-7,3 0,3 46,0 Mobilya malat -11,4-6,4-3,7 40,3 24,8 26,6 Kaynak: TÜ K TÜ K Ayl k Sanayi Üretim Endeksi verilerine göre, imalat sanayi seçilmi alt sektörler itibariyle incelendi inde, 2005 y l nda tekstil, giyim, derinin i lenmesi, petrol ürünleri ve di er ula m araçlar imalat d ndaki tüm sektörlerde üretimin artt görülmektedir. Tekstil ve giyim sektörlerinde üretim, 2005 y l nda bir önceki y la göre s ras yla yüzde 11,9 ve 12,5 oranlar nda azalm t r. Söz konusu sektörlerde görülen bu 24

34 Milli Gelir azal ta, Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinden kaynaklanan rekabet bask s etkili olmu tur. malât sanayinde a rl kl olan sektörlerden g da sektörü üretimi yüzde 6,1, kimyasal madde üretimi yüzde 5,6, metalik olmayan di er mineral maddelerin üretimi yüzde 10, ana metal sanayi üretimi yüzde 3,4, metal e ya sanayi üretimi yüzde 31,7, makine ve teçhizat üretimi yüzde 1,1 oranlar nda artarak imalat sanayi büyümesine önemli katk sa lam lard r. Ta t araçlar üretiminde, 2003 ve 2004 y llar nda iç talepteki canl l k ve yüksek ihracat performans na ba l olarak görülen yüksek oranda art, 2005 y l nda bir önceki y la göre yava layarak yüzde 9,6 olarak gerçekle mi tir y l n n ilk çeyre inde ise imalat sanayi üretimi yüzde 2,8 oran nda artarken, ikinci çeyrekte bu oran yüzde 9,4 e yükselmi tir. Bu y l n ilk alt ayl k döneminde ise imalat sanayi üretimi ortalama yüzde 6,3 oran nda art göstermi tir. Bu dönemde tekstil, giyim e yas, ka t üretimi, kok kömürü ve rafine edilmi petrol ürünleri, plastik ve kauçuk ürünleri, radyo, TV, haberle me cihazlar üretimi hariç di er tüm sektörlerde üretim art kaydedilmi tir y l nda imalat sanayi üretiminde meydana gelen art lar n, kapasite kullan m oranlar na yans mas nispeten s n rl kalm t r. Kapasite kullan m oran kamu kesiminde 1,8 puanl k art la yüzde 86,1 e yükselirken, özel kesimde 1 puanl k dü ü le yüzde 78,9 a gerilemi tir y l nda yüzde 81,5 olan toplam imalat sanayi kapasite kullan m oran ise 2005 y l nda yüzde 80,3 seviyesinde gerçekle mi tir ,2 82,7 72,2 78,5 83,7 75,3 81,5 84,3 79,9 80,3 86,1 78,9 79,6 84,6 78,3 80,4 88,8 79, /8 2006/8 Toplam Kamu Özel Kaynak: TÜ K 25

35 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 malat Sanayinde E ilimler anketi sonuçlar na göre i yerlerinin tam kapasite ile çal amama nedenleri aras nda iç pazardaki talep yetersizli i önemli bir yer tutmaktad r y l nda tam kapasite çal amama nedenleri içinde yüzde 58,9 olan iç talep yetersizli inin pay 2005 y l nda yüzde 50,2 ye gerilemi tir. Hammadde yetersizli i, mali imkâns zl klar ve d talep yetersizli i gibi nedenlerin kapasite kullan m üzerindeki olumsuz etkisi 2005 y l nda 2004 y l na göre art göstermi tir y l n n ilk sekiz ayl k döneminde, i yerlerinin, tam kapasite ile çal amamas n n nedenleri aras nda talep yetersizli i yine ilk s rada yer alm, ancak toplam içindeki pay yüzde 45,1 e kadar dü mü tür. Buna ilaveten d pazarda talep yetersizli i yüzde 19,6, mali imkans zl k yüzde 4,5, yerli mallarda hammadde yetersizli i yüzde 4,6, ithal mallarda hammadde yetersizli i yüzde 2,7, i çilerle ilgili meseleler yüzde 2,1 oran nda etkili olmu tur. Ekonomideki yap sal de i ime ba l olarak ortaya ç kan verimlilik art lar büyümeyi etkileyen önemli faktörlerden biri haline gelmi tir ile 2005 y llar aras nda imalat sanayinde gerçekle en verimlilik art kümülatif olarak yüzde 22 seviyesine ula m t r. Verimlilik art lar, bir yandan büyüme sürecini desteklerken, di er yandan da büyümenin niteli ini iyile tirmekte ve sürdürülebilirli ine önemli katk da bulunmaktad r. 180 MALAT SANAY NDE VER ML L K VE ÜRET M 162, ,9 124,6 136,1 133,8 146,1 144,8 123,7 154,8 152,9 129,6 151,0 148,9 126,0 160,2 133,9 112, ,5 82,2 83,7 85,4 84,8 84,6 83, ,7 82,3 84,6 83,7 83,4 82, /6 2006/6 Çal anlar Endeksi Çal lan Saat Endeksi Ki i Ba na K smi Verimlilik Endeksi Saat Ba na K smi Verimlilik Endeksi malat Sanayi Üretim Endeksi Kaynak: TÜ K 26

36 Milli Gelir döneminde imalat sanayi üretim endeksinde görülen art, imalat sanayinde çal lan saat ve çal an ki i endekslerindeki art n oldukça üzerinde gerçekle mi tir. Bu durum imalat sanayinde çal lan saat ve çal an ki i ba na dü en verimliliklerde gerçekle en art tan kaynaklanmaktad r y l nda imalât sanayi genelinde çal lan saat ba na verimlilik yüzde 6, çal an ki i ba na verimlilik yüzde 5,6 oran nda artm ; çal anlar endeksi yüzde 0,7, çal lan saat endeksi ise yüzde 1,1 oran nda azalm t r y l n n ilk yar s nda da imalat sanayinde verimlilik art lar devam etmi, ki i ba na k smi verimlilik endeksi geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 7,6, saat ba na k smi verimlilik endeksi yüzde 7,9 oran nda artm t r. MALAT SANAY NDE ÇALI ANLAR, ÇALI ILAN SAAT VE KISM VER ML L K ENDEKSLER (Bir Önceki Y l n Ayn Dönemine Göre Yüzde De i im) Çal anlar Endeksi Çal lan Saat Endeksi Ki i Ba na K smi Verimlilik Çal lan Saat Ba na K smi Verimlilik 6 Ayl k Ort. Y ll k Ort. YIL Kamu Özel Top. Kamu Özel Top ,7-2,0-3,4-9,1 2,3 0, ,3 4,6 3,4-6,8 3,1 1, ,3 3,5 1,7-11,0 3,6 2, ,6 0,9 0,1-8,1 0,1-0, ,0-0,9-1, ,9 0,1-1,6-9,9 4,0 2, ,4 4,4 3,4-5,6 3,0 2, ,0 4,8 3,1-9,7 4,3 2, ,6-0,1-0,8-8,5-0,3-1, ,5-1,3-1, ,7 11,7 12,5 15,4 9,7 10, ,7 4,4 4,3 9,5 7,8 7, ,7 13,6 12,6 12,1 8,8 8, ,2 3,6 3,8 10,6 5,4 5, ,3 7,8 7, ,8 9,3 10,4 16,4 7,8 8, ,4 4,7 4,3 8,1 7,9 7, ,0 12,1 11,1 10,5 8,0 7, ,3 4,7 4,7 11,0 5,9 6, ,6 8,2 7,9 Kaynak: TÜ K 27

37 ii. Madencilik Yıllık Ekonomik Rapor y l nda yüzde 4 artan toplam madencilik sektörü üretiminde 2005 y l nda yüzde 13,8 art olmu, özel sektör üretiminde yüzde 11,7 dü ü e ra men, kamu sektörü üretiminde yüzde 25,2 art meydana gelmi tir. MADENC L K SANAY ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M (1997=100) /6 2006/6 Toplam -8,3-3,3 4,0 13,8 20,4 6,9 Kamu -12,6-5,3-0,4 25,2 36,7 11,6 Özel 6,4 2,3 15,5-11,7-13,7-8,9 Maden kömürü, liny. ve turb. san. -12,5-10,1-6,7 33,3 50,5 7,0 Ham petrol ve tabii gaz üretimi -5,0-0,4 0,5 8,6 7,8-8,4 Metal cevheri madencili i -21,3 5,1 0,6 8,9 13,8 23,3 Di er madencilik 1,0 2,6 20,1-2,0 0,9 11,0 Kaynak: TÜ K 2005 y l kömür madencili i üretimi yüzde 33,3, ham petrol-do al gaz üretimi yüzde 8,6 ve metal cevheri üretimi yüzde 8,9 oran nda artm t r. Bunlar n d nda kalan madenlerin üretiminde ise yüzde 2 oran nda dü ü gözlenmi tir. MADENC L K ÜRET M ENDEKS (1997=100) ,0 90, ,2 82,6 84, , /6 2006/ y l n n ilk yar s nda toplam madencilik sektörü üretiminde yüzde 6,9 art olmu, özel sektör üretimi yüzde 8,9 oran nda dü erken kamu sektörü üretiminde ise yüzde 11,6 art meydana gelmi tir. 28

38 Milli Gelir 3) Enerji 2004 y l nda yüzde 6,8 olan enerji sektörü üretimi art h z 2005 y l nda yüzde 7,6 ya yükselmi tir. Kamu sektörü enerji üretiminde yüzde 7,2, özel sektör enerji üretiminde yüzde 7,9 oran nda art gerçekle mi tir. ENERJ ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M ORANLARI (1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ortalama YIL K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T ,2 21,4 3,6-3,7 37,5 8,3-8,4 43,1 5,4-16,0 49,7 4,7-7,9 38,4 5, ,7 64,6 8,0-26,6 64,9 7,2-16,2 55,6 10,0-26,9 51,7 8,4-21,8 58,5 8, ,0 15,5 6,5 21,3-1,4 8,4 3,2 10,6 7,0 22,8-4,7 5,6 10,0 4,3 6, ,9 9,8 5,7 3,8 10,8 7,5 10,7 6,4 8,4 13,6 5,2 8,8 7,2 7,9 7, ,6 4,4 8,5 13,9 4,6 9,0 Kaynak: TÜ K Not: K: Kamu Ö: Özel T: Toplam Enerji sektörü üretimi 2005 y l n n birinci üç ayl k döneminde yüzde 5,7, ikinci üç ayl k döneminde yüzde 7,5, üçüncü üç ayl k döneminde yüzde 8,4, dördüncü üç ayl k döneminde ise yüzde 8,8 oran nda artm t r. ENERJ ÜRET M ENDEKS (1997=100) ,4 136,0 145,3 156,4 150,15 163, /6 2006/6 29

39 Yıllık Ekonomik Rapor y l n n ilk çeyre inde toplam enerji sektörü üretimi yüzde 8,5, ikinci çeyre inde ise yüzde 9 oran nda artm t r y l nda brüt elektrik enerjisi üretimi bir önceki y la göre yüzde 7,5 oran nda artarak 150 bin 698 GWh dan 161 bin 956 GWh a yükselmi tir. Elektrik üretiminin dörtte üçü termik santrallerden, dörtte biri de hidroelektrik santrallerinden sa lanm t r y l n n ilk yar s nda ise elektrik üretimi bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 8,4 artm ve 84 bin 192 GWh a yükselmi tir. BRÜT ELEKTR K ÜRET M (GWh) De i im % Da l m % /6 2006/ / /6 Ta Kömürü ,4-6,7 8,2 6,9 Linyit ,4 10,7 18,5 17,8 Akaryak t ,5 24,7 3,4 4,5 Do algaz ,0 3,6 45,3 42,4 Di er ,3-13,8 0,1 0,1 TERM K ,0 5,2 75,5 71,7 Jeotermal ,4 10,7 0,1 0,1 H DROL K ,2 17,2 24,4 28,2 TOPLAM ,5 8,4 100,0 100,0 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl verilerine göre 2005 y l nda elektrik tüketiminin yüzde 50 ye yak n sanayi kesiminde, yüzde 24 ü de meskenlerde tüketilmektedir. Türkiye de ki i ba na dü en enerji miktar ise 2001 y l ndaki gerilemenin ard ndan takip eden y llarda sürekli artm 2005 y l itibariyle KWh a ula m t r

40 Milli Gelir 4) Hizmetler Hizmetler sektörü katma de eri, 2005 y l nda bir önceki y la göre, in aat, ticaret, ula t rma-haberle me, serbest meslek ve hizmetler sektörlerindeki katma de er art lar na ba l olarak yüzde 8,2 büyümü tür. Hizmetler sektörü alt sektörlerinden in aat sektöründe 2004 y l nda ba layan büyüme performans, 2005 y l nda artarak devam etmi ve yüzde 21,5 e ula m t r. Sanayi sektörü ve in aat sektörünün gösterdi i büyüme performans, hizmetler sektöründe özellikle ula t rma ve haberle me ile ticaret sektörlerinin de canlanmas n sa lam, ticaret sektörü yüzde 7,4, ula t rma ve haberle me sektörü yüzde 8,8, serbest meslek ve hizmetler sektörü yüzde 7,4, ithalat i lemlerinden al nan vergiler yüzde 12,2 büyümü, mali kurulu lar ve kar amac olmayan kurulu lar ise yüzde 0,2 küçülmü tür. Hizmetler sektörü 2006 y l n n ilk yar s nda ise yüzde 7,2 oran nda büyümü, in aat ve ticaret sektörlerinin olumlu etkisi bu dönemde de devam etmi tir. H ZMETLER SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) /II 2006/II H ZMETLER 7,5 6,7 10,2 8,2 6,4 7,2 a. n aat Sanayii -5,6-9,0 4,6 21,5 23,3 19,3 b. Ticaret 11,0 8,1 12,8 7,4 5,9 7,2 c. Ula t rma ve Haberle me 6,0 8,4 6,8 8,8 5,7 3,8 d. Mali Kurulu lar -7,1-6,4 1,1-0,2 0,5-0,9 e. Konut Sahipli i 1,8 1,4 1,8 1,5 1,3 2,1 f. Serbest Meslek ve Hizmetler 7,4 5,2 8,0 7,4 6,1 4,6 g. Devlet Hizmetleri 0,7 0,8 1,2 0,8 0,5 1,9 h. Kâr Amac Olmayan Öz. Hiz.Kur. 0,6-1,0 0,2-0,2-0,6 1,1 i. thalat Vergisi 24,7 22,6 26,2 12,2 8,7 14,2 Kaynak: TÜ K 2004 y l nda GSMH n n yüzde 64 ünü olu turan hizmetler sektörünün pay 2005 y l nda yüzde 65 e yakla m t r y l nda hizmetler sektörü içinde en fazla pay yüzde 31,8 ile ticaret sektörü alm, bunu yüzde 22,9 luk payla ula t rma ve haberle me hizmetleri izlemi tir. Son dönemlerde yüksek oranl art larla dikkat çeken in aat sektörünün hizmetler içerisindeki pay 2004 y l nda yüzde 5,6 iken, 2005 y l nda yüzde 6,8 e yükselmi tir. 31

41 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 H ZMETLER SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) /II 2006/II H ZMETLER 63,8 64,2 64,1 64,5 67,6 68,1 a. n aat Sanayii 6,5 5,5 5,6 6,8 6,2 7,4 b. Ticaret 31,9 31,2 32,3 31,8 30,6 29,7 c. Ula t rma ve Haberle me 23,8 23,5 22,5 22,9 22,8 21,2 d. Mali Kurulu lar 7,4 7,8 7,9 6,9 8,2 8,0 e. Konut Sahipli i 6,6 6,4 6,7 7,1 7,7 7,9 f. Serbest Meslek ve Hizmetler 5,6 5,4 5,4 5,4 5,1 5,0 g. Devlet Hizmetleri 15,9 16,0 15,5 15,2 16,4 16,4 h. Kâr Amac Olmayan Öz. Hiz.Kur. 0,9 1,6 1,3 1,0 0,5 0,4 i. thalat Vergisi 6,0 6,0 6,8 7,0 7,2 7,9 Kaynak: TÜ K i. n aat Kredi maliyetlerindeki gerileme ve uzun vadeli kredi imkânlar n n artmas ile birlikte ba ta konut kredileri olmak üzere tüketici kredilerinin artmas, ertelenmi konut talebinin canlanmas n sa lam, böylece yakla k be y ll k bir daralma döneminin ard ndan 2004 y l nda toparlanmaya ba layan in aat sektörü, 2005 y l nda yüzde 21,5 gibi yüksek bir oranda büyüyerek en yüksek art gösteren sektör olmu tur. n aat sektörü üretimi ileri ve geri ba lant lar dü ünüldü ünde di er birçok sektörün lokomotifi durumundad r. Bu sektörde gözlenen yüksek performans n etkileri di er sektörlere olumlu olarak yans maktad r y l nda, kamu sektörü yat r m harcamalar n n geçen y la göre yüksek oranda artmas da in aat sektöründeki canlanmaya katk sa lam t r. Bununla birlikte, 2005 y l nda, gerek kamu gerekse özel sektör in aat yat r mlar nda belirgin bir art olmu, kamu ve özel sektör bina in aat yat r mlar s ras yla yüzde 16,1 ve yüzde 29,9 oran nda artm t r y l nda 2004 y l na göre yap ruhsat verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 42,6 l k art la 69 milyon 720 bin m 2 den 99 milyon 432 bin m 2 ye yükselmi tir. Yap kullanma izin belgesi verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 56,1 artarak 31 milyon 28 bin m 2 den 48 milyon 440 bin m 2 ye yükselmi tir. 32

42 Milli Gelir (Bin m2) /6 2006/6 Yap ruhsat Yap Kullan m zni Kaynak: TÜ K Y l n ilk çeyre inde yüzde 26,7 büyüyen in aat sektörünün büyüme h z, ikinci çeyrekte yüzde 13,7 de kalm t r. Bu oran in aat sektörü üretim art nda 2004 ün son çeyre inden sonra görülen en dü ük art oran olmu tur. n aat sektöründe ilk alt ayl k büyüme h z yüzde 19,3 olarak gerçekle mi tir y l n n ilk alt ay nda geçen y l n ayn dönemine göre yap ruhsat verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 26 oran nda artarak 42 milyon 336 bin m 2 den 53 milyon 352 bin m 2 ye yükselmi, yap kullanma izin belgesi verilen yap lar n toplam in aat alan ise yüzde 5,4 artarak 20 milyon 886 bin m 2 olmu tur. 33

43

44 2006III Ýþgücü ve Ýstihdam

45

46 İş Gücü ve İstihdam GÜCÜ VE ST HDAM Türkiye gibi ileri düzeyde dünyayla bütünle mi bir ülkedeki istihdam ve i gücü alan ndaki geli melerin daha iyi anla labilmesi için öncelikli olarak küresel ba lant lar da içerecek ekilde dünyadaki geli melere bakmak yakla m aç s ndan önem ta maktad r. Bu ba lamda a a da önce i sizli in küresel boyutu, ard ndan da Türkiye de i gücü ve istihdam n yap s nda meydana gelen geli meler ele al nacakt r. A. KÜRESELLE ME VE DÜNYADA S ZL K 1980'li y llardan itibaren i sizlik, dünyan n en önemli problemlerinden birisi haline gelmi tir. Küreselle me ve teknolojik geli me olgusu, i letmeler için yo un rekabetin geçerli oldu u yeni bir dönemin ba lamas na yol açm, uygulanan politikalar da gelir da l m ndaki adaletsizli i, yoksullu u ve i sizli i azaltmada etkili olamam t r. Geçti imiz çeyrek yüzy lda dünyan n büyük bir k sm nda istihdam düzeyi gerilerken i sizlik artm t r. Bu dönemde i piyasas na dahil olanlar n say s ndaki h zl büyümeye kar n yeterince yeni istihdam alanlar yarat lamam t r. sizlik sorunu, sadece geli mekte olan ülkelerin de il geli mi ülkelerin de önemli bir sorunu olmu tur. Bu durum, birçok ülkede yüksek oranda i sizli e ve istihdam ko ullar nda gerilemeye yol açm t r dönemine bak ld nda, dünya genelindeki i sizli in giderek yükseldi i görülmektedir. Dünya genelindeki i sizlik oran 1994 y l nda yüzde 5,5 iken, 1995 y l nda yüzde 6 ya yükselmi, 2003 ve takip eden y llarda ise daha da artarak yüzde 6,3 seviyesine ula m t r. sizli in artt döneminde dünya ekonomisindeki y ll k ortalama büyüme oran yüzde 3,8 dir y l nda ba layan küresel ekonomik durgunluk 2003 y l ndan itibaren yerini ekonomik büyümeye b rakm ve 2004 y l nda yüzde 5,1 gibi yüksek bir büyüme seviyesine ula lm t r. Ancak, bu yüksek büyüme trendine ra men ayn dönemde i sizli in azalmad görülmektedir. 2003, 2004 ve 2005 y llar nda dünya genelinde i sizlik oran yüzde 6,3 seviyelerindedir. 37

47 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 BÖLGELERE GÖRE DÜNYADA BÜYÜME, ST HDAM, S ZL K (%) Büyüme Oran Bölge gücü Art sizlik Oran Dünya 3,8 5,1 4,3 1,6 5, ,3 6,3 6,3 Geli mi Ekonomiler ve AB Orta ve Do u Avrupa (AB d ) ve BDT 2,6 3,3 2, ,2 7,8 7,4 7,1 6,7 4,8 8,2 5,7 0,1 6,5 9,4 8,4 9,5 9,7 Do u Asya 7,6 8, ,5 3,7 3,3 3,7 3,8 Güney Do u Asya ve Pasifik 3,8 6,1 5,1 2,2 4,1 3,9 6,5 6,2 6,1 Güney Asya 5,8 7,1 7,1 2, ,8 4,7 4,7 Latin Amerika ve Karaipler 2,8 5, , ,6 9,3 7,4 7,7 Orta Do u ve Kuzey Afrika 4,4 5, ,5 12,4 14,3 11,7 13,1 13,2 Sahra Alt Afrika 3,9 5,4 4,5 2,4 9,8 9,2 10,0 9,9 9,7 Kaynak: ILO, Global Employment Trends, Geneva, ILO Pub., 2006 Not: 2005 y l verileri tahminidir. B. GEL M ÜLKELER VE AB'DE S ZL K 20. yüzy l n son diliminden itibaren geli mi bat ülkelerinin ço unda yüksek ve sürekli i sizlik yayg n bir nitelik kazanm t r. Özellikle, 1990 lar n ba ndan itibaren geli mi ülkelerin birço unda i sizlik yüksek seviyelerde gerçekle mi ve süreklilik arz etmeye ba lam t r. sizlik oranlar incelendi inde, geli mi ülkeler ve AB düzeyinde i sizli in yüksek oldu u görülmektedir. Euro Bölgesinde i sizlik oran 2000 y l nda yüzde 8,2 iken 2001 y l nda yüzde 7,8 e dü mü, 2002 y l ndan itibaren ise tekrar yüzde 8 in üzerine ç km, 2005 y l nda da yüzde 8,6 olarak gerçekle mi tir y l nda i sizlik oran Fransa'da yüzde 9,5, Almanya da yüzde 9,1, talya'da yüzde 7,7'dir. Ayr ca, Yunanistan, spanya ve Finlandiya da i sizlik oranlar s ras yla yüzde 9,9, yüzde 9,2 ve yüzde 8,4 dür. Amerika Birle ik Devletleri nde 2003 y l nda yüzde 6 olan i sizlik oran 2004 y l nda yüzde 5,5 e, 2005 y l nda yüzde 5,1 e dü mü tür. Japonya da yüzde 4,4, ngiltere de yüzde 4,8 ve Kanada da yüzde 6,8 oran nda i siz bulunmaktad r. 38

48 İş Gücü ve İstihdam GEL M EKONOM LERDE S ZL K ORANLARI (%) Geli mi Ekonomiler 5,7 5,8 6,3 6,6 6,3 6,0 5,6 5,5 ABD 4,0 4,7 5,8 6,0 5,5 5,1 4,8 4,9 Euro Bölgesi 8,2 7,8 8,3 8,7 8,9 8,6 7,9 7,7 Almanya 6,9 6,9 7,7 8,8 9,2 9,1 8,0 7,8 Fransa 9,1 8,4 8,9 9,5 9,6 9,5 9,0 8,5 talya 10,2 9,1 8,6 8,5 8,1 7,7 7,6 7,5 spanya 13,9 10,6 11,5 11,5 11,0 9,2 8,6 8,3 Hollanda 2,8 2,2 2,8 3,7 4,6 4,9 4,5 3,9 Belçika 6,9 6,6 7,5 8,2 8,4 8,4 8,2 8,2 Avusturya 3,6 3,6 4,2 4,3 4,8 5,2 4,8 4,6 Finlandiya 9,8 9,1 9,1 9,0 8,8 8,4 7,9 7,8 Yunanistan 11,3 10,8 10,3 9,7 10,5 9,9 9,7 9,5 Portekiz 3,9 4,0 5,0 6,3 6,7 7,6 7,7 7,6 rlanda 4,3 3,9 4,4 4,7 4,5 4,3 4,3 4,2 Lüksemburg 2,5 2,3 2,6 3,5 3,9 4,2 4,5 4,7 Japonya 4,7 5,0 5,4 5,3 4,7 4,4 4,1 4,0 ngiltere 5,5 5,1 5,2 5,0 4,8 4,8 5,3 5,1 Kanada 6,8 7,2 7,6 7,6 7,2 6,8 6,3 6,3 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 Not: 2006 ve 2007 y l verileri tahminidir. C. YURT Ç ST HDAM 5,5 5,8 6,4 6,6 6,3 6,0 5,7 5,6 4,0 4,2 4,2 4,4 4,2 4,0 3,7 3,4 Türkiye'de 2001 y l nda ya anan kriz sonras nda istihdamda dü ü ve i sizlik oran nda art la ortaya ç kan olumsuz tablo, 2004 y l ndan itibaren düzelmeye ba lam t r y l nda büyüme performans n n i gücü piyasas na yans mamas n n temelinde ise bu dönemde sa lanan verimlilik art lar yatmaktad r y l nda ba layan istihdam art yla birlikte 2000 y l ndan sonra ilk kez i sizlik oran nda dü ü kaydedilmi tir y l n n tamam nda bir önceki y la göre istihdam yüzde 3 oran nda artm, i sizlik oran da yüzde 10,3 e dü mü tür y l nda istihdam konusundaki olumlu geli melerin devam etti i görülmektedir y l nda 24 milyon 289 bin ki i olan i gücü 2005 y l nda yüzde 1,1 lik art la 24 milyon 565 bin ki iye; istihdam edilenlerin say s ise 39

49 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 yüzde 1,2 lik art la 21 milyon 791 bin ki iden 22 milyon 46 bin ki iye yükselmi tir. 16 sizlik Oranlar (%) ,8 13,8 10,5 14,3 13,6 10,3 13,6 12,7 10,3 12,5 12,2 9,1 11,5 11,2 8, ,5 5,9 6,8 4,9 5, Haziran 2006 Haziran Türkiye Kent K r Tar m D sizlik Oran sizlik oran, 2005 y l nda da yüzde 10,3 düzeyinde kal rken, i siz say s yüzde 0,9 luk art la 2 milyon 498 bin ki iden 2 milyon 520 bin ki iye yükselmi tir. Kentlerdeki i sizlik oran, 2004 y l nda yüzde 13,6 iken, bu oran 2005 y l nda yüzde 12,7 ye dü mü olup, k rsal kesimde i sizlik oran ayn y llar için s ras yla yüzde 5,9 ve 6,8 olarak gerçekle mi tir. Ekonomideki büyümenin i gücü piyasas na yans mas yla, 2005 y l nda, bir önceki y la göre tar m d ndaki tüm sektörlerde istihdam artm t r. gücüne kat l m oran, 2005 y l nda yüzde 48,3 olarak gerçekle mi ve bir önceki y la göre 0,4 puan azalm t r y l na gelindi inde ise Haziran dönemi itibariyle toplam istihdam, geçen y l n ayn dönemine oranla, kentlerde 511 bin ki i artarken, k rsal kesimde 369 bin ki i gerileyerek, Türkiye genelinde 142 bin ki i art göstermi tir. Bununla birlikte ayn dönemde i gücüne kat l m 82 bin ki i art gösterirken; i gücüne kat lma oran, Türkiye genelinde yüzde 50 den yüzde 49,3 e, kentlerde ise yüzde 46 dan yüzde 45,7 ye gerilemi tir. stihdamdaki art n i gücü art n geçmesi nedeniyle, Haziran dönemi itibariyle Türkiye genelinde i siz say s, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 2,6 (60 bin ki i) azalarak 2 milyon 245 bin ki i olmu tur y l Haziran döneminde yüzde 9,1 olan i sizlik oran da 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 8,8 e dü mü, tar m-d i sizlik oran ise yüzde 12,5 ten yüzde 11,5 e gerilemi tir. 40

50 İş Gücü ve İstihdam KURUMSAL OLMAYAN S V L NÜFUSUN GÜCÜ DURUMU Haziran 2006 Haziran gücü (000) stihdam (000) siz (000) TÜRK YE gücüne kat lma oran (%) 48,3 48,7 48,3 50,0 49,3 stihdam oran (%) 43,2 43,7 43,4 45,4 44,9 sizlik oran (%) 10,5 10,3 10,3 9,1 8,8 Tar m d i sizlik oran (%) 13,8 14,3 13,6 12,5 11,5 Eksik istihdam oran (%) 4,8 4,1 3,3 3,2 3,8 gücüne dahil olmayanlar (000) gücü (000) stihdam (000) siz (000) KENT gücüne kat lma oran (%) 43,8 44,5 45,5 46,0 45,7 stihdam oran (%) 37,7 38,4 39,7 40,3 40,6 sizlik oran (%) 13,8 13,6 12,7 12,2 11,2 Tar m d i sizlik oran (%) 14,0 14,2 13,2 12,8 11,6 Eksik istihdam oran (%) 5,2 3,8 2,9 2,9 3,3 gücüne dahil olmayanlar (000) gücü (000) stihdam (000) siz (000) gücüne kat lma oran (%) 55,5 55,4 53,1 56,5 55,4 KIR stihdam oran (%) 51,9 52,1 49,5 53,8 52,4 sizlik oran (%) 6,5 5,9 6,8 4,9 5,5 Tar m d i sizlik oran (%) 13,0 14,8 14,8 11,8 11,2 Eksik istihdam oran (%) 4,4 4,5 4,0 3,7 4,5 gücüne dahil olmayanlar (000) Kaynak: TÜ K Toplam istihdam içindeki pay aç s ndan bak ld nda 2005 y l nda, tar m sektörünün pay n n yüzde 29,5 olarak gerçekle ti i görülmektedir. Ayn dönemde sanayi sektörünün pay yüzde 19,4, hizmetler sektörünün pay ise yüzde 45,8 dir. 41

51 Yıllık Ekonomik Rapor y l nda 2004 y l na göre tar m sektöründe istihdam edilenlerin say s yüzde 12,3 lük dü ü le 6 milyon 493 bin ki iye gerilerken, sanayi sektöründe istihdam edilenlerin say s yüzde 7,3 lük art la 4 milyon 280 bin ki iye, hizmetler sektöründe istihdam edilenlerin say s ise yüzde 7,8 lik art la 10 milyon 102 bin ki iye yükselmi tir. S V L ST HDAMIN EKONOM K FAAL YETLERE GÖRE DA ILIMI (Bin ki i, 15+ ya, %) Haziran 2006 Haziran Toplam Tar m Sanayi n aat Hizmetler Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tar m 33,9 34,0 29,5 32,5 29,2 Sanayi 18,2 18,3 19,4 18,4 18,8 n aat 4,6 4,7 5,3 5,7 6,1 Hizmetler 43,4 43,0 45,8 43,4 45,9 Kaynak: TÜ K 2003 y l ndan itibaren uygulanan mali ve parasal disiplin sonucunda enflasyon ve reel faizlerde ya anan gerileme, üretim faktörlerinin sermaye yat r mlar na kaymas n sa lam ; makine-teçhizat yat r mlar ndaki art larla beraber, çal lan saat ba na ve çal an ba na verimlilikler artm ve firmalar istihdam art sa lamadan üretimlerini art rma olanaklar bulmu tur. Türkiye'deki i sizlik sorunu, küresel geli meler sonras nda olu an artlar ve istihdamda gerçekle en yap sal dönü ümle ilgili bir durum arz etmektedir. Milli gelir 2004 y l nda yüzde 9,9 ve 2005 y l nda yüzde 7,6 artarken, tar m d istihdamdaki art n da buna paralel bir seyir izledi i görülmektedir. Toplam istihdam büyüklü ünün artm yor olmas n n bir nedeni ise tar m sektöründe ya anan istihdam azal d r y l n n sonunda 7,4 milyon olarak tespit edilen tar msal istihdam, 2005 y l sonunda 6,5 milyona inmi, tar m sektöründe 0,9 milyonluk bir dü ü ya anm t r. Tar mdaki bu istihdam azal, üretimde herhangi bir azalmaya sebep olmad gibi, 2005 y l nda tar msal üretimin büyüdü ü görülmektedir. 42

52 İş Gücü ve İstihdam Haziran 2006 Haziran Tar m Sanayi n aat Hizmetler Sanayi sektöründe de ya anmakta olan dönü üm nedeniyle daralma sürecine direnen emek yo un geleneksel sektörlerden aç a ç kan emek ile tar mdan çözülen istihdam n sanayi sektörünce k sa ve orta vadede emilmesi muhtemel gözükmemektedir. gücüne kat l m oran n n da büyük bir h z kazand böyle bir ortamda istihdam kayb n kar layacak, hatta toplam istihdam art racak ölçüde tar m d sektörlerde istihdam yaratmak gere i ortaya ç kmaktad r. Öncelikle tar m d kesimin istihdam üretme imkanlar n n idamesi ve art r lmas için gereken ortam n sa lanmas na ve özellikle emek yo un in aat ve hizmet sektörlerinin h zl büyüme seyrini temin edecek aç l mlar n te vik edilmesine ihtiyaç vard r. D. TÜRK YE KURUMU ÇALI MALARI Türkiye genelinde i isteyenlerin say s 2005 y l nda 2004 y l na göre yüzde 20 azal rken, aç k i ler yüzde 3,8, i e yerle tirmeler yüzde 7,1 oran nda artm t r y l nda kamudaki 34 bin 655 adet aç k i ten 32 bin 753 ünde, özel sektördeki 79 bin 172 adet aç k i ten 48 bin 932 sinde i e yerle tirme gerçekle mi tir. 43

53 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TÜRK YE KURUMUNA BA VURULAR Y ll k Ocak-Temmuz De i me (%) Temmuz 2006 steyenler ,0-20,0 10,5 Aç k ler ,1 3,8 31,0 Kamu ,3-29,1-15,0 Özel ,8 30,3 57,1 e Yerle tirmeler ,6 7,1 18,7 Kamu ,3-23,4-26,7 Özel ,2 46,0 60,8 e Yerle tirme Oran (%) 11,7 11,8 15,8 16,3 17,5 0,5 34,0 7,5 Kaynak: Türkiye Kurumu E. S ZL K S GORTASI sizlik ödene i alan i siz say s, 2005 y l Aral k ay nda 90 bin 675 ki iyken 2006 y l A ustos ay itibariyle 101 bin 274 ki iye ula m t r. Bu kapsamda yap lan toplam ödeme tutar 2005 y l için 270 milyon YTL iken 2006 y l A ustos ay itibariyle 212 milyon YTL olmu tur. 44

54 İş Gücü ve İstihdam sizlik Ödene i Alan Say s S ZL K S GORTASI ÖDEMELER Ödeme Miktar (Bin YTL) sizlik Ödene i Alan Say s Ödeme Miktar (Bin YTL) Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k Kaynak: Türkiye Kurumu Toplam

55

56 2006IV Kamu Maliyesi

57

58 Kamu Maliyesi KAMU MAL YES A. GENEL DURUM Kamu maliyesi 2005 ve 2006 y llar nda, uygulanan basiretli politikalarla birlikte sürdürülebilir bir ba ar n n temeli olan mali disiplinin de etkisiyle olumlu geli melere sahne olmu tur. Bu geli meler son y llarda bütçe rakamlar nda da kendini göstermi tir. Uygulanan gelir art r c -harcama azalt c politikalar ile birlikte gerçekle tirilen yap sal reformlar bütçe disiplinini sa lam ; bütçe performans ndaki iyile me, belirsizliklerin azalmas na ba l olarak güven ortam n n olu mas na ve ekonomideki istikrar n kal c olarak sa lanaca yönündeki bekleyi lerin güçlenmesine katk da bulunmu tur. Bu süreçte kamu maliyesinin effafl n ve etkinli ini art rmaya yönelik çal malara ise devam edilmi tir. Bu kapsamda bütçe sisteminin uluslararas standartlara göre yeniden tan mlanmas, genel yönetim kapsam ndaki tüm kamu idarelerinde bütçe ve muhasebe birli inin sa lanmas ve AB uygulamalar ile uyumlu bir mali yönetim ve kontrol sistemi olu turulmas amac yla haz rlanan 5018 say l Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, 2006 y l ndan itibaren tüm unsurlar ile birlikte uygulanmaya ba lanm t r. Bu amaçla 5018 say l Kanun çerçevesinde 2006 y l bütçesinin kapsam geni letilerek konsolide bütçe den merkezi yönetim bütçesi ne geçilmi tir. Yap lan yeni tan mlama ile merkezi yönetim içinde yer al p da bütçe d nda kaynak kullanan kamu idarelerinin de bütçeye dahil edilmesi sa lanm ; bu çerçevede düzenleyici ve denetleyici kurumlar n gelir ve harcamalar da kapsama al nm t r. Böylece tüm kamu idarelerinin gelir ve giderleri bütçe içinde yer alm ve kamu kesimi daha do ru ve gerçekçi bir s n fland rmaya tabi tutulmu tur. Bu yeni s n fland rma ayr ca, merkezi yönetim bütçesinin uluslararas standartlara göre haz rlanmas n sa layarak, uluslararas göstergelerle k yaslamaya imkan vermektedir. 49

59 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Kamu Mali Yönetimi Reformu nun 3 Temel Amac : Dünyada kamu mali yönetimi alan nda yap lan reformlar, a a da s ralanan üç temel amaca hizmet etmek üzere haz rlan r: Mali Disiplin 1) Kamu idarelerince bütçe haz rlan rken önceden belirlenen gösterge niteli indeki ödenek tavanlar n n a lmamas 2) Bütçenin kanunla mas ndan sonra, ödeneklerin kamu idarelerince art r lamamas 3) Mali y l içinde parlamentonun izni olmadan ödenek eklenmesi konusunda hükümete izin verilmemesi Kaynaklar n Stratejik Önceliklere Göre Tahsisi ve Kullan m Kamu Mal ve Hizmetlerinin Üretilmesinde Etkinlik ve Verimlilik Son dört y ld r uygulanan maliye politikalar, mali disiplinin sa lanmas n n yan s ra mali disiplinin kalitesinin art r lmas yönünde düzenlemelere de yer vermektedir. Bu do rultuda 2006 y l program nda öngörüldü ü ekilde baz kamu maliyesi reformlar hayata geçirilmi tir. Mali disiplini ve effafl sa lama amaçl bu reformlar n ba nda sosyal güvenlik alan nda yap lan bir dizi düzenleme gelmektedir. Bu çerçevede öncelikle üç ayr sosyal güvenlik kurulu u, Sosyal Güvenlik Kurumu çat s alt nda birle tirilmi ve takiben mali aç dan sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sistemi için emeklilik sisteminde de i iklikler yap lm t r. Bu kapsamda tarihinde yürürlü e girecek olan 5510 say l Sosyal Sigortalar ve Genel Sa l k Sigortas Kanunu ç kar lm t r. Bu Kanunun yürürlü e girmesiyle birlikte sa l k ve sosyal güvenlik reformunun gerçekle tirilmesi konusunda önemli bir a amaya gelinmi olacakt r. Bununla birlikte da kabul edilen 5458 say l Sosyal Güvenlik Prim Alacaklar n n Yeniden Yap land r lmas ve Baz Kanunlarda De i iklik Yap lmas Hakk nda Kanun ile sosyal güvenlik kurumlar n n birikmi alacaklar n n tahsil edilmesi, yeni borç birikimlerinin önüne geçilmesi ve sosyal güvenlik prim alacaklar n n tahsilinde kurumlar n daha etkin bir takipte bulunabilmeleri amaçlanm t r say l Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu kapsam nda uygulamaya konulan bir ba ka düzenleme ise Orta Vadeli Program ile Orta Vadeli Mali Pland r. Stratejik amaçlar temelinde kamu politikalar n ekillendirmek ve kaynak tahsisini bu çerçevede yönlendirmek amac yla ilk Orta Vadeli Program ve Orta Vadeli Mali Plan dönemini kapsayacak ekilde haz rlanm t r. Programda uzun vadeli amaçlara katk da bulunacak ekilde, üç y ll k dönemde üzerinde yo unla lacak makroekonomik politikalar ile program dönemi hedef ve göstergelerine yer verilmi tir. Söz konusu 50

60 Kamu Maliyesi düzenleme ile ilk kez 2006 y l ndan itibaren üç y ll k bütçeleme sistemine geçilmi tir y l, kamu maliyesi alan nda uygulamaya konulan yap sal reformlar n etkilerinin daha iyi görülmeye ba land ve mali disiplinin bütçe sonuçlar üzerindeki olumlu etkisinin h z kazand bir dönem iken, 2006 y l reformlar n etkilerinin aç kça görülmeye ba land bir dönem olmu tur y l nda Merkezi Yönetim Bütçe aç 6,5 milyar YTL ile GSMH n n yüzde 1,3 ü, faiz d fazla ise 39,2 milyar YTL ile GSMH n n yüzde 8,1 i oran nda gerçekle mek suretiyle dikkat çekici bir performans sergilemi tir y l n n ilk dokuz ayl k döneminde 6,8 milyar YTL aç k veren Merkezi Yönetim Bütçesi, 2006 y l n n ayn döneminde dikkate de er bir iyile me göstererek 1,4 milyar YTL aç k vermi tir. Bütçe aç nda meydana gelen bu azal, yüzde 80 düzeyindedir. Bütçe dengesinde kaydedilen bu ba ar n n ard nda, kararl l kla sürdürülen mali disiplin temelindeki politikalar yer almaktad r MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GERÇEKLE MELER (Milyon YTL) Y lsonu Gerç. Ocak- Eylül Gerç. Oran (Ocak- Eylül) (%) Bütçe Ödenek ve Hedefi Ocak- Eylül Gerç. Oran (Ocak- Eylül) (%) Art Oran (06-05 Ocak- Eylül) (%) Bütçe Giderleri , ,2 14,5 Faiz Hariç Giderler , ,7 18,0 Faiz Harcamalar , ,3 6,8 Bütçe Gelirleri , ,9 20,5 Bütçe Dengesi , ,9-79,5 Faiz D Fazla (Maliye Tan ml ) , ,3 27,3 Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Program hedefleriyle uyumlu ve istikrarl bir ekilde faiz d fazla vererek kamu borç stokunu azaltma amac, önceki y llarda oldu u gibi 2005 ve 2006 y llar nda da maliye politikas n n temel hedeflerinden biri olmu tur. Bu sayede borç stokunun sürdürülebilirli inin önemli göstergelerinden birisi olan Merkezi Yönetim Bütçesi faiz d fazlas 2003 y l ndan itibaren sürekli olarak hedeflerle uyumlu, hatta hedeflerin üzerinde gerçekle mi tir. Bu ba lamda Ocak-Eylül 2005 döneminde 28,5 milyar YTL olan faiz d fazla tutar, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 27,3 oran nda bir art la 36,2 milyar 51

61 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 YTL olarak gerçekle mi tir. Bu tutar, 2006 y l için öngörülen faiz d fazla hedefinin yüzde 112,3 üne denk gelmektedir. B. BÜTÇE G DERLER 2005 y l sonunda 159,1 milyar YTL düzeyinde olan merkezi yönetim giderleri, 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde 129,4 milyar YTL düzeyinde gerçekle mi ve ba lang ç ödene ine göre gerçekle me oran yüzde 74,2 olmu tur Merkezi Yönetim Faiz Hariç Giderleri (Milyon YTL) Pers.Gid. ve Sosyal Güv. Dev. Primi Gid. Mal ve Hizmet Al mlar Cari Transferler Sermaye Giderleri Sermaye Transferleri Borç Verme Yedek Ödenekler Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül Ba lang ç Ödene i Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 52

62 Kamu Maliyesi (B N YTL) MERKEZ YÖNET M BÜTÇE G DERLER GERÇEKLE ME BÜTÇE ÖDENEKLER BÜTÇE PAYLARI (%) 2005 GERÇ BÜTÇE OCAK-EYLÜL ARTI ORANI (%) 2005 GERÇEK. ORANI (%) 2006 GERÇEK. ORANI (%) BÜTÇE G DERLER ,0 100, ,50 71,01 74,24 FA Z DI I G DERLER ,3 73, ,00 68,55 71,68 I. Personel ve Sosyal Güvenlik Kurumlar Devlet Primi Giderleri ,5 23, ,70 75,42 77,47 II. Mal ve Hizmet Al m Giderleri ,6 10, ,71 51,94 62,75 A. Sa l k Giderleri ,5 2, ,90 63,35 100,76 B. Savunma ve Güvenlik (Sa l k Hariç) ,1 4, ,39 41,84 45,54 C. Di er Mal ve Hizmet Giderleri ,9 3, ,69 56,13 59,46 III. Faiz Giderleri ,7 26, ,79 77,14 81,34 IV. Cari Transferler ,7 28, ,01 73,99 76,98 A. K T Görev Zarar ,3 0, ,51 52,49 63,59 B. Sosyal Güvenlik Kurumlar na Transferler ,6 13, ,44 76,07 77,28 1. Emekli Sand ,6 5, ,11 79,47 87,55 2. SSK ,7 3, ,02 76,17 98,16 3. BA -KUR ,3 3, ,85 71,55 41,57 C. Tar msal Destekleme Ödemeleri ,3 2, ,72 80,46 109,41 D. Emeklilere Vergi adeleri ,8 0, ,16 0,00 E. Yurtd na Yap lan Transferler ,2 0, ,83 66,25 85,27 F. Gelirlerden Ayr lan Paylar ,2 8, ,51 64,45 72,36 G. Di er Cari Transferler ,1 2, ,70 84,37 86,83 V. Sermaye Giderleri ,5 7, ,86 51,69 48,52 VI. Sermaye Transferleri ,7 1, ,75 68,05 109,95 VII. Borç Verme ,4 2, ,20 48,19 71,79 VIII. Yedek Ödenekler ,0 1, ,00 53

63 Yıllık Ekonomik Rapor Merkezi Yönetim Giderleri (Milyon YTL) Faiz Hariç Harcamalar Faiz Harcamalar Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül Ba lang ç Ödene i Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2005 y l sonu itibariyle merkezi yönetim giderlerinin da l m na bak ld nda, faiz hariç harcamalarda en büyük pay n ana kalemler itibariyle cari transferler ile personel ve sosyal güvenlik kurumlar devlet prim giderlerine ait oldu u görülmektedir y l Ocak-Eylül döneminde de bütçe giderlerinin da l m ayn nitelikte olup, cari transferlerin bütçe giderleri içindeki pay n n yüksekli i, öncelikle sosyal güvenlik kurumlar na yap lan transferlerden kaynaklanmaktad r. Faiz harcamalar ise 2006 y l ilk dokuz ayl k bütçe giderlerinin yüzde 29,1 ini olu turmaktad r. 54

64 Kamu Maliyesi Sermaye Giderleri 4,7% Cari Transferler 29,2% Sermaye Transferleri 1,6% Borç Verme 2,4% Personel Giderleri ve Sosyal Güvenlik Kur. Dev.Prim. Giderleri 24,5% Faiz Harcamalar 29,1% Mal ve Hizmet Al mlar 8,6% Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Sosyal güvenlik kurumlar na yap lan transferler, uzun y llard r kamu maliyesinin çözümlenemeyen bir sorunu olmas nedeniyle dikkat çekicidir. Sosyal güvenlik kurumlar n n mali aç klar giderek artm ve sosyal güvenlik kurulu lar na bütçeden yap lan transferlerin GSMH ye oran, 2005 y l itibariyle yüzde 4,8 düzeyine ula m t r. Bu nedenle sosyal güvenlik kurulu lar n n kronikle en mali sorunlar n çözüme kavu turmak amac yla kapsaml düzenlemelere gidilmi tir y l n n Ocak-Eylül döneminde bir önceki y l n ayn dönemine göre faiz hariç harcamalarda yüzde 18 ve toplam harcamalarda yüzde 14,5 art görülmü ; faiz harcamalar ndaki art ise yüzde 6,8 düzeyinde gerçekle mi tir y l n n ilk dokuz ayl k döneminde faiz hariç harcamalarda görülen art, büyük ölçüde sermaye transferleri ve borç verme kalemlerinden kaynaklanm t r. C. BÜTÇE GEL RLER 2005 y l sonu itibariyle 152,7 milyar YTL olan Merkezi Yönetim bütçe gelirleri, Ocak-Eylül 2006 döneminde, 2005 y l n n ayn dönemine göre yüzde 20,5 art la 128 milyar YTL olarak gerçekle mi ve bu dönemde y l sonu bütçe hedefinin yüzde 79,9 una ula lm t r. 55

65 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GEL RLER TOPLAMI Bütçe Paylar (%) Ocak - Eylül (Bin YTL) GERÇEK. BÜTÇE HEDEF 2005 GERÇ BÜTÇE ARTI ORANI (%) 2005 GERÇ. ORANI (%) 2006 GERÇ. ORANI (%) BÜTÇE GEL RLER ,0 100, ,5 69,6 79,9 A - Genel Bütçe Gelirleri ,7 97, ,5 69,5 79,9 I-Vergi Gelirleri ,3 82, ,4 72,7 77,2 Gelir, Kar ve Sermaye Kazanç. Üz. Al. Ver ,9 24, ,4 71,2 73,6 Gelir Vergisi ,0 16, ,1 71,1 78,8 Kurumlar Vergisi ,9 8, ,2 71,3 63,1 Gelir,Kar ve Ser. Kaz.Al.Ay.Yap lama.d.v ,0 0, ,0 Mülkiyet Üzerinden Al nan Vergiler ,4 1, ,5 72,8 104,4 Dahilde Al nan Mal ve Hizmet Vergileri ,9 37, ,4 74,2 75,3 Uluslararas Ticaret ve Muame. Al. Ver ,3 15, ,5 71,4 83,8 Di er Vergiler ,7 1, ,3 72,2 86,7 Harçlar ,1 2, ,6 73,3 80,1 II-Vergi D Gelirler ,0 13, ,3 59,7 103,1 III- Sermaye Gelirleri ,3 1, ,8 8,7 11,1 IV-Al nan Ba lar ve Yard mlar ,0 0, ,0 66,5 144,3 B - Özel Bütçe Gelirleri ,6 1, ,9 71,4 72,9 I. Vergi Gelirleri ,0 0, ,8 54,9 86,3 II. Vergi D Gelirler ,4 1, ,3 42,5 62,7 III Sermaye Gelirleri ,0 0, ,2 89,4 2,8 IV. Al nan Ba ve Yard mlar ,0 0, ,6 929, ,6 V. Alacaklardan Tahsilatlar ,1 0, ,0 65,0 0,0 C - Düzenleyici ve Denetleyici Bütçe Gelirleri ,8 0, ,4 78,8 91,1 I. Vergi Gelirleri 0 0 0,0 0,0 0 0 II. Vergi D Gelirler ,8 0, ,4 78,8 92,9 III Sermaye Gelirleri ,0 0, ,0 60,6 0,0 IV. Al nan Ba ve Yard mlar ,0 0, ,0 V. Alacaklardan Tahsilatlar 0 0 0,0 0,

66 Kamu Maliyesi Merkezi Yönetim Gelirleri (Milyon YTL) Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül Bütçe Hedefi Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2006 y l nda, kay t d ekonomiyi kay t alt na almak, vergi kaça n azaltmak ve vergiyi tabana yayarak etkinli ini art rmak amac yla Vergi Reformu uygulamaya konulmu tur. Bu amaçla öncelikle vergi kanunlar n n sadele tirilmesi için çal malara ba lanm ve yeni bir Kurumlar Vergisi Kanunu Haziran ay nda yasala m t r. Reform kapsam nda Kurumlar Vergisi ve Katma De er Vergisi oranlar nda de i ikli e gidilirken, Gelir Vergisi nde de tekli tarife uygulamas na geçilmi ; ticari ve zirai kazançlarda ise yat r m indirimi istisnas kald r lm t r. Söz konusu geli meler sonucunda 2006 y l nda vergi gelirlerinde art görülmü ; Ocak-Eylül dönemi itibariyle bir önceki y l n ayn dönemine göre 15 milyar YTL daha fazla vergi geliri elde edilmi tir y l ndan beri vergi gelirlerinde görülen önemli art n, vergi oranlar n n art r lmas ndan ziyade, verginin tabana yay lmas yoluyla gerçekle tirilmi olmas ise vergi sisteminde meydana gelen yap sal de i imin dikkate de er bir yans mas d r. Zira Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi nde son dönemlerde yap lan indirimlerle birlikte Türkiye, ço u OECD ülkesine oranla daha dü ük vergi oranlar na sahip bir ülke konumuna gelmi tir. Vergi oranlar nda yap lan indirimlere ra men 2006 y l ilk dokuz ayl k dönem itibariyle vergi gelirlerinde bir önceki y la göre yüzde 17,4 art görülmü tür Ocak-Eylül itibariyle toplam vergi gelirlerinin yüzde 20,2 sini olu turan Gelir Vergisi, bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 18,1 artarken; yüzde 57

67 Yıllık Ekonomik Rapor lik paya sahip olan Kurumlar Vergisi nde yüzde 5,2 oran nda azalma olmu tur. Vergi d gelirlerde de 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde önemli oranda art görülmü ; vergi d gelirlerin bütçe hedefine göre gerçekle me oran yüzde 103,1 olmu tur. Vergi gelirlerinin faiz giderlerini kar lama oran nda son birkaç y ld r görülen iyile me Ocak-Eylül 2006 döneminde de devam ederek yüzde 36,9 düzeyine gelmi tir. Bu geli mede, 2006 faiz giderlerinin art h z nda meydana gelen azal n yan s ra, vergi gelirlerinde son dönemde görülen yüksek performans n da önemli bir rolü vard r. D. ÖZELLE T RME GEL RLER Ba ar l özelle tirme uygulamalar ile kamunun zarar eden kurulu lar n sebep oldu u mali yükten kurtar lmas, büyümenin özel sektör kaynaklar ile gerçekle tirilmesi ve böylece devletin asli görevlerine yo unla abilmesi amac, son dört y lda oldu u gibi 2006 y l nda da maliye politikas n n temel hedeflerinden biri olmaya devam etmi tir y l ndan itibaren h z kazanan ve tamam kamuya ait veya kamu i tiraki olan kurulu lardaki kamu paylar n n özelle tirme kapsam na al nmas yoluyla yürütülen özelle tirme program çerçevesinde, bugüne kadar 195 kurulu ta hisse senedi veya varl k sat /devir i lemi yap lm olup, bu kurulu lardan 186 s nda hiç kamu pay kalmam t r. Halen özelle tirme kapsam nda 3, program ve kapsamda 12 olmak üzere toplam 15 kurulu bulunmaktad r. Bu kurulu lar n 11 indeki kamu pay yüzde 50 nin üzerindedir. Özelle tirme i lemlerinin yöntemlerine göre da l m na bak ld nda Eylül 2006 itibariyle en fazla pay n blok sat ve halka arza ait oldu u; ancak blok sat yönteminin tüm özelle tirme uygulamalar içindeki pay n n önceki y llara göre önemli ölçüde artt görülmektedir. 58

68 Kamu Maliyesi Halka Arz; 13% Tesis ve Varl k Sat ; 9% MKB'de Sat ; 5% Bedelli Devir; 2% Blok Sat ; 71% Kaynak: Özelle tirme daresi Ba kanl 2003 y l ndan itibaren yap sal reformlar konusunda gösterilen kararl l k sonucu, özelle tirme uygulamalar nda son derece olumlu sonuçlar al nm t r. Özellikle dönemi özelle tirme sonuçlar nda kayda de er geli melerin ya and bir dönemdir. Rakamsal gerçekle melere bak ld nda 2006 y l ilk dokuz ay nda gerçekle tirilen özelle tirme tutar n n, döneminde gerçekle tirilen tüm özelle tirmelerin toplam na neredeyse e it oldu u görülmektedir döneminde 9,5 milyar dolar tutar nda olan özelle tirme gelirleri, 2004 y l ndan itibaren artmaya ba layarak, 2005 ve 2006 y llar nda s ras ile 8,2 ve 8 milyar dolar düzeyinde gerçekle mi tir. Böylece Orta Vadeli Program da dönemi için öngörülen 9 milyar dolarl k özelle tirme geliri hedefine 2006 y l ilk dokuz ay itibariyle neredeyse ula lm durumdad r. 59

69 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Y llar tibariyle Özelle tirme lemleri (Milyon Dolar) Kaynak: Özelle tirme daresi Ba kanl E. VERG YÜKÜ VE VERG ESNEKL 1) Vergi Yükü Parafiskal Gelirler hariç olmak üzere vergi yükü, genelde istikrarl bir art e iliminde olup; 2005 y l nda yüzde 27,7 olarak gerçekle mi tir. Ayn e ilim parafiskal gelirler dahil olmak üzere hesaplanan vergi yükünde de söz konusu olup, 2005 y l itibariyle bu oran yüzde 34,5 olarak gerçekle mi tir. Bin YTL Konsolide Bütçe (*) Mahalli dareler Fonlar Toplam (1) Sosyal Güvenlik Kurumlar Genel Toplam (2) GSY H(Piyasa Fiyatlar yla) Vergi Yükü (Parafiskal Gelirler Hariç) (%) 24,2 25,9 26,3 27,7 Vergi Yükü (Parafiskal Gelirler Dahil) (%) 30,2 32,5 33,2 34,5 Kaynak: DPT * Vergi iadeleri dahil brüt rakamlard r. Not: 2004 ve 2005 y llar na ait vergi iadelerine vergi d unsurlar n iadeleri dahil de ildir. Önceki y llarda ise dahildir. 60

70 Kamu Maliyesi OECD hesaplamalar na göre ise OECD üyesi ülkelerdeki vergi yükü oranlar u ekildedir: OECD ÜLKELER NDE VERG YÜKÜ Geçici Kanada 32,0 32,5 35,9 35,6 35,6 33,6 33,5 33,5 Meksika - 17,0 17,3 16,7 18,5 19,0 19,0 19,8 ABD 25,6 25,6 27,3 27,9 29,9 25,7 25,5 26,8 Avustralya 25,8 28,2 28,5 28,8 31,1 30,7 31,2 - Japonya 20,9 27,4 29,1 26,9 27,1 25,7 26,4 - Kore 15,1 16,4 18,9 19,4 23,6 25,3 24,6 25,6 Yeni Zelanda 28,5 31,1 37,4 36,6 33,6 34,4 35,6 36,6 Avusturya 36,7 40,9 39,6 41,1 42,6 42,9 42,6 41,9 Belçika 39,5 44,4 42,0 43,6 44,9 44,7 45,0 45,4 Çek Cumhuriyeti ,5 36,0 37,6 38,4 38,5 Danimarka 39,3 46,5 46,5 48,8 49,4 47,7 48,8 49,7 Finlandiya 36,7 39,9 43,9 45,6 47,7 44,6 44,2 44,5 Fransa 35,5 42,4 42,2 42,9 44,4 43,1 43,4 44,3 Almanya 35,3 37,2 35,7 37,2 37,2 35,5 34,7 34,7 Yunanistan 21,3 28,0 28,7 31,7 37,3 36,3 35,0 - Macaristan ,1 38,7 38,1 38,1 37,1 zlanda 30,0 28,2 31,0 31,2 38,3 37,8 38,7 42,4 Irlanda 28,7 34,6 33,1 32,5 31,7 28,7 30,1 30,5 Italya 25,4 33,6 37,8 40,1 42,3 41,8 41,1 41,0 Lüksemburg 32,8 39,5 35,7 37,0 39,1 38,2 37,8 37,6 Hollanda 39,6 41,0 41,1 40,2 39,5 37,0 37,5 - Norveç 39,3 43,0 41,5 41,1 43,0 42,9 44,0 45,0 Polonya ,0 32,5 34,9 34,4 - Portekiz 19,7 25,2 27,7 31,7 34,1 35,0 34,5 - Slovakya ,1 31,2 30,3 29,4 spanya 18,4 27,2 32,5 32,1 34,2 34,3 34,8 35,8 sveç 41,6 47,8 52,7 48,1 53,4 50,1 50,4 51,1 sviçre 24,5 26,1 26,0 27,8 30,5 29,4 29,2 30,0 Türkiye 16,0 15,4 20,0 22,6 32,3 32,8 31,3 32,3 ngiltere 35,3 37,7 36,5 35,0 37,2 35,4 36,0 37,2 Ortalama: OECD Toplam 29,7 32,9 34,2 35,1 36,6 35,8 35,9 - OECD Amerika 28,8 25,0 26,8 26,7 28,0 26,1 26,0 26,7 OECD Pasifik 22,6 25,8 28,5 27,9 28,8 29,0 29,4 - OECD Avrupa 31,3 35,7 36,5 37,6 39,1 38,3 38,3 - AB 19 32,4 37,7 38,4 39,1 39,8 38,8 38,8 - AB 15 32,4 37,7 38,4 39,2 41,0 39,7 39,7 - Not: AB 15 ülkeleri: Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, rlanda, talya, Lüksemburg, Hollanda, Portekiz, spanya, sveç ve ngiltere AB 19 ülkeleri: AB 15 ülkelerine Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya ve Slovakya dahildir, 61

71 2) Vergi Esnekli i Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Vergi gelirlerinin GSY H deki de i melere duyarl l n ifade eden vergi esnekli i katsay s, 2004 y l nda azalarak 1,09 düzeyine inmi se de, 2005 y l sonu itibariyle söz konusu katsay artarak 1,46 ya ula m t r. Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi nin toplam na ait esneklik katsay s ise 2003 ve 2005 y llar nda 1 in üzerine ç karken, 2002 de Gelir Vergisi ndeki, 2004 te ise Kurumlar Vergisi ndeki art n s n rl kalmas sonucu 1 in alt nda gerçekle mi tir Vergi Gelirleri Y l k Art (%) 36,49 38,57 21,34 19,17 Kurumlar ve Gelir Vergisi Toplam n n Art (%) 26,47 33, ,75 GSY H Y ll k Art (%) 55,58 29,61 19,67 13,17 Toplam Vergi Gelirlerinin Esnekli i 0,66 1,30 1,09 1,46 Kurumlar Ve Gelir Vergisi Toplam n n Esnekli i 0,48 1,12 0,71 1,27 Kaynak: DPT Not: Vergi Gelirleri Y ll k Art, Vergi Yükü tablosundaki toplam (1) kalemini ifade etmektedir. 62

72 Kamu Maliyesi Dönemi Kamu Harcama Politikas : Kamu harcamalar nda etkinli in, effafl k ve hesap verebilirli in art r lmas n amaçlayan ve mali disiplinin sürdürülmesinde önemli katk sa layan harcama reformuna ili kin düzenlemelerin uygulanmas na titizlikle devam edilecektir. Program döneminde harcamalara ili kin a a daki politikalar uygulanacakt r: Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu uyar nca ç kar lmas gereken ikincil düzenlemelerin uygulamaya konulmas ve kanunda öngörülen harcama öncesi kontrol ve iç denetimle ilgili yetkilerin harcamac kurumlara devri geçi dönemi sonuna kadar sa lanacakt r. Kurulu lar n politika olu turma kapasitesini ve hesap verebilirli ini art rmak amac yla yürütülmekte olan stratejik planlama ve performans esasl bütçeleme çal malar yayg nla t r lacakt r. Kurumlar, bütçe k s t n dikkate alarak, belirlenen öncelikler çerçevesinde kaynak tahsisini gözden geçireceklerdir. Önceli ini yitirmi faaliyetler ve projeler tasfiye edilecektir. Tahakkuk esasl devlet muhasebesi ve analitik bütçe kodlamas 2006 y l ndan itibaren merkezi idare d ndaki kurulu larda da uygulamaya konulacakt r. Kamu kesiminde ücret ve ayl klar enflasyon oran nda art r lacakt r. Sosyal harcamalar, fayday azami düzeye ç karacak ekilde sosyal hedef ve önceliklere dönük olarak yeniden düzenlenecek ve sosyal harcamalar n toplam kamu harcamalar içindeki pay art r lacakt r. Mali sürdürülebilirlik ve uzun dönemli aktüeryal dengeler gözetilerek, norm ve standart birli i sa lanm, prim kar l olmayan ödemelerden ar nd r lm tek bir emeklilik rejimi kurularak, emeklilik sistemi mali aç n n milli gelire oran dü ürülecektir. Genel sa l k sigortas n n getirece i mali yüklerin makul düzeyde tutulmas için, genel sa l k sigortas n n sa l kta dönü üm program yla birlikte uygulanmas yak ndan izlenecek ve gerekli tedbirler al nacakt r. Tar msal destekler için bütçeden ayr lan pay ve bu pay n tar msal destek araçlar aras ndaki da l m, Tar m Stratejisi Belgesi çerçevesinde belirlenecektir. Yerel yönetimlerin harcamalar n finanse etmek amac yla çe itli kaynaklardan yap lan tahsisler bütünle tirilerek, bu kaynaklar n objektif esaslara dayal ve amaca yönelik kullan m sa lanacakt r. 63

73 Yıllık Ekonomik Rapor Dönemi Vergi Politikas Vergi politikas n n temel amac, büyüme ve istihdam politikalar n destekleyici, kay t d ekonomiyi azalt c ve ayn zamanda makroekonomik politikalarla uyumlu, etkin ve basit bir vergilendirme sisteminin olu turulmas d r. Bu çerçevede; Özel giri imcilerin uzun vadeli planlama yapmalar n sa lamak ve öngörülebilirli i art rmak amac yla vergi politikalar nda istikrar esas olacakt r. Gelir vergisi ba ta olmak üzere, vergi kanunlar nda yer alan istisna, muafiyet ve vergi indirimi hükümleri, ekonomik ve sosyal politikalar çerçevesinde yeniden de erlendirilerek, vergi mevzuat sadele tirilecektir. Mali arac l k faaliyetleri üzerindeki vergi yükünün dü ürülmesi politikas çerçevesinde, banka ve sigorta muameleleri vergisinde 2007 y l nda indirim yap lacakt r. Gelir vergisinin yap s n n iyile tirilmesi ve basitle tirilmesi amac yla vergi d ücret unsurlar vergi kapsam na al nacakt r. Kurumlar vergisi sistemi gözden geçirilerek, daha sade, etkin ve AB uygulamalar na paralel bir sistemin getirilmesi amac yla yap lacak çal malar en k sa sürede sonuçland r lacakt r. Kamu maliyesindeki geli meler de dikkate al narak, kurumlar vergisinde oran indirimine 2006 ve 2007 y llar nda da devam edilecektir. Finansal araçlar üzerinden al nan vergilerin uyumla t r lmas na ili kin düzenleme 2006 y l ba ndan itibaren uygulanmaya ba lanacakt r. Yerel yönetimlerin öz gelirlerinin art r lmas na ili kin düzenlemeler hayata geçirilecektir. 64

74 2006V Devlet Borçlarý

75

76 Devlet Borçları DEVLET BORÇLARI A. GENEL DURUM Son dört y ld r uygulanmakta olan borç yönetimi anlay çerçevesinde para ve maliye politikalar ile uyumlu, sürdürülebilir, effaf ve hesap verilebilir bir borçlanma politikas benimsenmi tir. Bu politika kapsam nda kamu borç stokunun makroekonomik istikrar aç s ndan k r lganl k olu turmayacak hale getirilmesi borç yönetiminin temel öncelikleri aras nda yer almaktad r. Kamu borç yönetiminde effafl n art r lmas ve performansa dayal etkin bir borç yönetiminin gerçekle tirilmesi amac yla 2004 y l ndan itibaren Hazine Müste arl taraf ndan Stratejik Ölçüt yakla m uygulamaya konulmu tur. Bu uygulama kapsam nda Hazine, 2005 y l n n ba nda effafl n art r lmas n sa lamak amac yla borçlanma stratejisini kamuoyuyla payla m t r. Buna göre, dönemi stratejik ölçütlerinde; nakit iç borçlanman n a rl kl olarak YTL cinsinden sabit getirili senetlerle yap lmas, borçlanman n vadesinin bir y l n üzerinde tutulmas ve 2006 y l nda döviz cinsinden iç borçlara ili kin borç çevirme oran n n yüzde 80 seviyesini a mamas hedeflenmi tir y l ndan bu yana kamu borç yükünün azalt lmas na yönelik olarak gerçekle tirilen yap sal reformlar ile uygulanan mali disiplin ve özelle tirmede elde edilen kazan mlar sonucunda kamu borç yükü dü ü e ilimine girmi tir. Bu süreç içinde, bütçe aç ndaki dü ü e paralel olarak Kamu Kesimi Borçlanma Gere i önemli ölçüde azalm t r. Bu azalma esas olarak Merkezi Yönetim Bütçe finansman dengesinin gösterdi i olumlu performanstan kaynaklanm t r y l nda yüzde 12,7 olan Kamu Kesimi Borçlanma Gere inin GSMH a oran, 2005 y l nda yüzde 1 in alt nda gerçekle mi tir y l program nda bu oran n yüzde -0,7 düzeyine gerileyece i di er bir ifade ile kamu kesiminin borçlanma ihtiyac n n kalmayaca öngörülmektedir. 67

77 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAMU KES M BORÇLANMA GERE N N GSMH'YE ORANI ( % ) ,7 12 9, , ,9-0, (1) 2005 (2) 2006 (3) Kaynak: DPT (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program 2006 y l n n ilk alt ay nda kamu kesimi net borç stoku 7,4 milyar YTL azalarak 261,8 milyar YTL ye gerilemi, Haziran sonu itibariyle son bir y l n verilerine göre de kamu net borç stokunun GSMH a oran yüzde 50 seviyelerine kadar inmi tir. KAMU NET BORÇ STOKU/GSMH * Kaynak: Hazine Müste arl (*) Haziran sonu itibariyle 68

78 Devlet Borçları B. MERKEZ YÖNET M BORÇ STOKU 2006 A ustos ay verilerine göre Merkezi Yönetim toplam borç stoku 348,8 milyar YTL olarak gerçekle mi olup, toplam borcun 251,9 milyar YTL lik k sm iç borç, 96,8 milyar YTL lik k sm ise d borçlardan olu maktad r. MERKEZ YÖNET M TOPLAM BORÇ STOKU A ustos Toplam (Milyon YTL) ç Borç D Borç* Toplam (Milyon $) ç Borç D Borç ç Borç /Toplam Borç 68,7 70,9 73,8 72,2 D Borç / Toplam Borç 31,3 29,1 26,2 27,8 Kaynak: Hazine Müste arl (*) D Borç Stoku YTL de erleri, ilgili dönem ABD Dolar döviz al kuru ile hesaplanm t r. MERKEZ YÖNET M TOPLAM BORÇ STOKU (Milyon YTL) A ustos ç Borç D Borç Kaynak: Hazine Müste arl 69

79 1) ç Borç Stoku Yıllık Ekonomik Rapor y l nda iç borç stoku cari fiyatlarla 2004 y l na göre yüzde 9 oran nda artarak 244,7 milyar YTL olmu tur y l A ustos sonu itibariyle iç borç stoku, 237,7 milyar YTL si tahvil, 14,2 milyar YTL si bono olmak üzere toplam 251,9 milyar YTL olup 2005 y l sonuna göre yakla k yüzde 3 artm t r. ç borç stokunun GSMH a oran nda 2003 y l ndan bu yana süre gelen dü ü trendi 2005 y l nda da devam etmi tir. Söz konusu oran 2004 y l nda yüzde 52,3 iken 2005 y l nda yüzde 50,3 e gerilemi tir. Y l içinde yap lan borçlanmadan anapara ödemelerinin ç kart lmas yla elde edilen net borçlanma miktar 2004 y l nda oldu u gibi 2005 y l nda da dü me e ilimini sürdürmü tür. Net iç borçlanman n azalmas nda faiz oranlar ndaki dü ü ün yan s ra borçlanma vadesindeki uzama ve mali disiplin neticesinde elde edilen yüksek faiz d fazlan n önemli etkisi olmu tur. Özelle tirme süreci ve TMSF den sa lanan gelirler de net iç borçlanmay azaltan di er unsurlar aras ndad r. Ç BORÇ STOKU/GSMH ,5 54,5 52,3 50, Kaynak: Hazine Müste arl 70

80 Devlet Borçları Ç BORÇ STOKU ( Milyon YTL ) * TOPLAM ÖDEME Anapara Tahvil Bono Faiz Tahvil Bono TOPLAM BORÇLANMA Tahvil Bono NET BORÇLANMA Tahvil Bono BORÇ STOKU Tahvil Bono BORÇ STOKUNUN DA ILIMI % Toplam Stok 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tahvil 94,4 83,6 75,3 86,9 86,5 92,7 94,3 Bono 5,6 16,4 24,7 13,1 13,5 7,3 5,7 GSMH Borç Stoku/GSMH 29,0 69,2 54,5 54,5 52,3 50,3 Kaynak : Hazine Müste arl (*) A ustos sonu itibariyle 2) ç Borç Stokunun Yap s 2005 y l nda toplam iç borç stoku içerisinde sabit getirili senetlerin pay, de i ken faizli senetlerin pay n n artmas na ba l olarak azalm t r. Bu dönemde dövize endeksli senetlerin pay nda da azalma görülmektedir. Borçlanma stratejisine uygun olarak YTL cinsi ve sabit getirili senetlerle borçlanmaya a rl k verilmi, nakit ve borç yönetiminde olu abilecek likidite riskinin azalt lmas ve borçlanma maliyetlerinin s n rland r lmas amac yla da yüksek düzeyde rezerv tutulmu tur. 71

81 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Nakit Ç BORÇ STOKUNUN YAPISI (Milyon YTL) (*) Sabit Getirili De i ken Faizli Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Nakit D Toplam Sabit Getirili De i ken Faizli Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Sabit Getirili De i ken Faizli Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Kaynak: Hazine Müste arl (*) A ustos sonu itibariyle 2006 y l A ustos ay sonunda iç borç stokunun yüzde 43 ü sabit getirili, yine yüzde 43 ü de i ken faizli ve yüzde 13 ü döviz cinsinden iken sadece yüzde 1 lik k sm dövize endeksli senetlerden olu maktad r. ç Borç Stokunun Yap s (% da l m) 4,2 2,3 0,7 100% 80% 19,6 16,0 13,2 19,0 9,2 12,7 13,4 13,2 13,3 60% 42,8 40,1 43,1 43,4 42,8 40% 49,9 20% 14,5 25,1 35,3 42,3 41,4 42,7 0% (*) Sabit Getirili De i ken Faizli Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Kaynak: Hazine Müste arl * A ustos sonu itibariyle 72

82 Devlet Borçları ç borç bile imindeki e ilim 2005 y l nda borçlanman n kur riskine olan duyarl l n n önceki y llara göre azald n, faiz riskine olan duyarl l n n ise bir parça artt n göstermektedir. Öte yandan, 2005 y l nda ihraç edilen bono ve tahvillerin yakla k yüzde 69 u piyasa, yüzde 31 i de kamu sektörü taraf ndan sat n al nm t r y l A ustos ay itibariyle de bu da l mda önemli bir de i iklik olmam t r. 3) ç Borç Servisi 2005 y l nda 135,2 milyar YTL si anapara ve 39,2 milyar YTL si faiz ödemeleri olmak üzere toplam 174,4 milyar YTL iç borç servisi gerçekle tirilmi tir y l n n ilk sekiz ay sonunda ise 78,9 milyar YTL si anapara ve 29,4 milyar YTL si faiz olmak üzere toplam 108,4 milyar YTL iç borç servisi yap lm t r. Ç BORÇ SERV S (Milyon YTL) (*) A. Anapara Ödemeleri B. Faiz Ödemeleri TOPLAM Kaynak : Hazine Müste arl (*) Geçici, A ustos sonu itibariyle SKONTOLU YTL C NS HALELERDE BORÇLANMA FA Z N N SEYR (%) , , ,72 27,91 23,12 14,20 14,02 13,97 13,89 13,88 14,98 18,11 21,51 20,47 21, Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül 2006 Kaynak: Hazine Müste arl Son dört y ll k dönemde kararl l kla yürütülen para ve maliye politikalar n n ortaya ç kard olumlu tablo, 2005 y l nda da borçlanma maliyetlerindeki 73

83 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 dü ü trendinin devam n sa lam t r y l ndan itibaren h zla gerileyen ortalama bile ik faiz 2004 y l nda yüzde 23,12, 2005 y l nda ise yüzde 14,20 olmu tur. Bu e ilimin 2006 y l Nisan sonuna kadar devam etti i görülmektedir. Ancak 2006 May s ay ndan sonra uluslararas likidite ko ullar nda ya anan daralma nedeniyle borçlanma maliyetleri bir miktar art göstermi tir. Faizlerde ya anan olumlu geli melerin yan s ra iç borç stokunun vade yap s nda da kayda de er iyile meler görülmü, 2002 y l nda 6,7 ay olan a rl kl ortalama borçlanma vadesi, 2006 y l Eylül dönemi itibariyle 15,2 aya yükselmi tir. C. DI BORÇ GEL MELER Son dört y lda ekonomik göstergelerde ya anan olumlu geli meler ile birlikte d finansal konumunu giderek sa lam bir yap ya ula t ran Türkiye de, gerek özel sektör gerekse kamu kurumlar d piyasalardan borçlanma konusunda daha fazla imkana kavu mu tur. Buna ba l olarak d borç göstergelerinde önceki y llara göre 2006 y l nda önemli iyile meler gözlenmektedir. 1) D Borç Yap s Toplam d borç stoku 2005 y l nda bir önceki y la göre yakla k yüzde 5 oran nda artarak 171 milyar dolar seviyesine yükselmi tir. Bu dönemde toplam d borç stokunun yüzde 77,6 s orta ve uzun vadeli, yüzde 22,4 ü ise k sa vadeli borçlardan olu maktad r y l n n ikinci çeyre i itibariyle yüzde 77,4 ü orta ve uzun vadeli, yüzde 22,6 s da k sa vadeli olan toplam d borç stoku 193,6 milyar dolar düzeyindedir. D Borç Stokunun Vadeye Göre Da l m (Milyon $) * Toplam D Borç Stoku Orta ve Uzun Vade K sa Vade D Borç Stoku çindeki Pay (%) Orta ve Uzun Vade 87,4 84,1 79,9 77,6 77,4 K sa Vade 12,6 15,9 20,1 22,4 22,6 Kaynak: Hazine Müste arl (*)Haziran sonu itibar yla 74

84 Devlet Borçları DI BORÇ STOKUNUN VADEYE GÖRE DA ILIMI (M LYON $) /Q2 Orta ve Uzun Vade K sa Vade Kaynak: Hazine Müste arl D borç stokunun döviz bile imine bak ld nda; ABD dolar 2006 y l n n ikinci çeyre inde yüzde 56,7 lik pay ile ilk s radaki yerini korurken, Euronun pay yüzde 32,1 ve Özel Çekme Haklar n n (SDR) pay ise yüzde 6 d r. DI BORÇ STOKUNUN DÖV Z C NSLER NE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) (*) Pay Pay Pay Pay Pay Pay (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) USD , , , , ,7 EURO , , , , ,1 SDR , , , , ,9 JPY , , , , ,4 D ER (USD) , , , , ,9 TOPLAM , , , , ,0 Kaynak : Hazine Müste arl, Merkez Bankas (*) Geçici, Haziran sonu itibariyle 2) D Borçlar n Da l m 2006 y l Haziran ay verilerine göre orta ve uzun vadeli borç stokunda kamu kesimi borcu 2005 y l sonuna göre yüzde 1,8 oran nda azalarak 66,8 milyar 75

85 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 dolar olmu tur. Ayn dönemde Merkez Bankas n n borcunda yüzde 0,8, özel sektör borcunda da yüzde 2,6 l k bir art görülmektedir. K sa vadeli d borç stokunun büyük bir ço unlu unu önceki y llarda oldu u gibi yine özel sektör borcu olu turmaktad r. DI BORÇ STOKU (Milyon $) * I- TOPLAM DI BORÇ STOKU II- BORÇLULARA GÖRE DI BORÇLAR K sa Vadeli D Borçlar Genel Yönetim TCMB Ticari Bankalar Di er sektörler Orta-Uzun Vadeli D Borçlar Kamu TCMB Özel Sektör III- ALACAKLILARA GÖRE DI BORÇLAR K sa Vadeli D Borçlar Ticari Banka Kredileri Özel Kesim Kredileri Orta-Uzun Vadeli D Borçlar Resmi Kreditörler Özel Kreditörler Kaynak: Hazine Müste arl (*)Haziran sonu itibar yla 3) D Borç Servisi 2005 y l ndaki 36,3 milyar dolarl k d borç ödemesinin 28,4 milyar dolar anapara ve 7,9 milyar dolar faiz ödemesinden olu maktad r y l n n Ocak-Haziran döneminde ise 15,3 milyar dolar anapara ve 5,1 milyar dolar faiz olmak üzere toplam 20,4 milyar dolar d borç ödemesi gerçekle tirilmi tir. Bu dönemde yap lan d borç geri ödemelerinde IMF ye SDR cinsinden yap lan ödemelerin pay büyüktür. 76

86 Devlet Borçları DI BORÇ SERV S (Milyon $) (1) Anapara Faiz Kaynak: TCMB (1) Geçici, Ocak Temmuz dönemi 4) Proje Finansman 2006 y l A ustos ay itibariyle merkezi yönetim kapsam nda kullan lan d proje kredi tutar yakla k 1,5 milyar dolar olup sektörler içinde en önemli pay, yüzde 61 lik oranla ula t rma, haberle me ve depolama hizmetlerine aittir. Bunu yüzde 11 ile kamu yönetimi ve savunma, zorunlu sosyal güvenlik kullan mlar takip etmektedir. 77

87 Yıllık Ekonomik Rapor Y l Merkezi Yönetim D Proje Kredi Kullan mlar n n Sektörel Da l m 61% 11% 6% 0% 5% 5% 12% Ula t rma,haberle me ve Depolama Hizmetleri Kamu Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik Sa l k leri ve Sosyal Hizmetler Elektrik, Gaz, Su Tar m, Avc l k ve Ormanc l k E itim Hizmetleri Di er Kaynak: Hazine Müste arl (1) Geçici, Ocak Temmuz dönemi Merkezi Yönetim D Proje Kredi Kullan mlar n n Sektörel Da l m 2006 Ocak-A ustos Milyon $* Yüzde Pay Ula t rma,haberle me ve Depolama Hizmetleri 960,4 60,9 Kamu Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik 171,5 10,9 Sa l k leri ve Sosyal Hizmetler 102,5 6,5 Elektrik, Gaz, Su 195,7 12,4 Tar m, Avc l k ve Ormanc l k 72,4 4,6 E itim Hizmetleri 72,7 4,6 Di er 2,9 0,2 Toplam 1.578,1 100 Kaynak: Hazine Müste arl * lem tarihindeki dolar pariteleri ile hesaplanm t r. 78

88 2006VI Para, Banka ve Mali Piyasalar

89

90 Para Banka ve Mali Piyasalar PARA, BANKA VE MAL P YASALAR A. GENEL DURUM Merkez Bankas, dalgal kur rejimine ve örtük enflasyon hedeflemesine 2005 y l nda da devam etmi tir. Ancak, enflasyon hedeflemesi rejimine geçi için son haz rl k dönemi olarak kabul edilen 2005 y l nda para politikas n n öngörülebilirli i iyice artm, effafl k ve kurumsal altyap konusunda kayda de er geli meler ya anm ve para politikas n n daha da kurumsalla mas yönünde ad mlar at lm t r. Di er taraftan, paradan alt s f r at larak Türk liras na yeniden itibar kazand r lm, finansal piyasalar derinle mi, mali disiplinin süreklili inin sa lanmas paralelinde ekonomiye olan güven artm, dolay s yla enflasyon hedeflemesi için gerekli istikrar ve güven ortam olu turulmu tur. Bu çerçevede, 2006 y l ba ndan itibaren enflasyon hedeflemesi rejimi uygulanmaya ba lanm, üç y ll k bütçe hedefleriyle uyumlu olarak, y l sonu enflasyon hedefleri 2006 y l için yüzde 5, 2007 ve 2008 y llar için yüzde 4 olarak belirlenmi tir. Enflasyon hedeflemesi rejimine geçilmesiyle beraber, Para Politikas Kurulu da para politikas kararlar nda tavsiye veren konumundan karar al c konuma geçmi tir y l nda, temel politika arac olarak k sa vadeli faiz oranlar n kullanan Merkez Bankas, fiyat istikrar temel hedefine yönelik olarak, 2005 y l içinde gecelik borçlanma faiz oran n 9 defa indirmi ve böylece faiz oran y l n ba nda yüzde 18 seviyesinde iken y l n sonunda yüzde 13,50 ye gerilemi tir. Y l n ilk yar s nda faiz oran n n dü ürülmesinde, enflasyon beklentilerinin dü mesi, güçlü iç talep bask s n n olmamas, IMF ile yeni stand-by anla mas konusunda mutabakata var lmas, AB ile tam üyelik müzakerelerinin ba lamas, ekonomik program n tavizsiz uygulanaca na olan güvenin artmas gibi olumlu geli meler etkili olmu tur. Temmuz, A ustos ve Eylül aylar nda temkinli davranan Merkez Bankas, faiz oran n de i tirmemi ve gecelik borçlanma faiz oran n yüzde 14,25 seviyesinde tutmu tur. Daha sonra, talep bask s n n ve petrol fiyatlar ndaki art n enflasyon üzerindeki etkisinin s n rl kalaca n öngören Merkez 81

91 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Bankas, faiz oran n kademeli olarak indirmi, Aral k ay itibariyle yüzde 13,50 olarak belirlemi tir. TCMB GECEL K BORÇLANMA FA Z ORANLARI (% ) ,00 41,00 38,00 35,00 32,00 29,00 26,00 24,00 22,00 20,00 18,00 17,00 16,50 15,50 15,00 14,50 14,25 14,25 14,25 14,25 14,00 13,75 13,50 13,50 13,50 13,50 13,50 13,25 13,25 15,00 15,00 17,25 17,25 17,50 17,50 17, Kaynak: TCMB 2006 y l n n ilk üç ay nda Merkez Bankas, gecelik borçlanma faiz oran n de i tirmeyerek yüzde 13,50 düzeyinde tutmu Nisan ay nda ise yüzde 13,25 e dü ürmü tür. May s ay itibariyle de geli mi ülkelerin para politikalar ndaki belirsizli in artmas yla beraber, geli mekte olan ülkelerin lehine olan görünüm bozulmaya ba lam ve sermaye ç k lar ya anm t r. YTL bu dönemde, dolar kar s nda de er kaybetmi, arz yönlü oklar n etkisiyle May s ay enflasyon rakam beklenenden yüksek ç km ve enflasyon beklentileri artm t r. Bu geli meler kar s nda Merkez Bankas, parasal s k la t rma yolunu seçmi ve Haziran ay içerisinde toplam 400 baz puan art rd gecelik borçlanma faiz oran n yüzde 17,25 e ç karm t r. Di er taraftan, borç verme faiz oranlar n toplamda 600 baz puan art rm, gecelik piyasadaki likidite fazlas n bir ve iki haftal k YTL depo ihaleleri ve döviz sat yöntemleriyle kademeli olarak azaltma yoluna gitmi tir. Parasal s k la t rman n yan nda s k maliye ve ihtiyatl borç yönetimi politikas ile birlikte al nan önlemler, mali piyasalardaki dalgalanmay azaltm t r. Son olarak Temmuz ay nda gecelik borçlanma faiz oran yüzde 17,50 ye yükseltilmi, ancak enflasyon beklentilerinde ve orta vadeli enflasyon görünümünde ya anan iyile me ve küresel likidite ko ullar n n daha olumlu hale gelmesi nedeniyle A ustos ve Eylül aylar nda bir de i iklik yap lmayarak ayn düzeyde b rak lm t r. 82

92 Para Banka ve Mali Piyasalar IMF ile yürütülmekte olan program çerçevesinde parasal performans kriterleri olarak belirlenen para taban ve net uluslararas rezerv (NUR) kriterleri ile gösterge niteli inde hedef olan net iç varl klar (N V) kriterleri 2005 y l nda da gözetilmi tir. Bu çerçevede May s, Haziran ve Aral k aylar na ili kin bütün hedefler ile Eylül ay na ili kin hedeflerden para taban d nda kalan hedefler tutturulmu tur. Eylül ay na ili kin para taban ise 26,8 milyar YTL düzeyinde gerçekle erek, 24,7 milyar YTL lik üst s n r n üzerinde kalm t r. PERFORMANS KR TERLER, GÖSTERGE DE ERLER VE GERÇEKLE MELER Para Taban Net ç Varl klar Net Uluslararas Rezervler (Milyon YTL) (Milyon YTL) (Milyon Dolar) Üst s n r Gerçek. Üst s n r Gerçek. Alt s n r Gerçek. 31 Mart P G p Nisan P G p A ustos P G p Aral k P G p May s P G p Haziran P G p Eylül P G p Aral k P G p Mart p Haziran p Kaynak TCMB 29 Eylül p P: Performans kriteri, G: Gösterge de er 2006 y l nda enflasyon hedeflemesine geçilmesiyle beraber, Net Uluslararas Rezervler performans kriteri olmaya devam etmi ve Mart, Haziran ve Eylül aylar na ili kin hedefler tutturulmu tur. Ancak Para Taban performans kriteri ve Net ç Varl klar gösterge hedefinin yerini enflasyon gözden geçirme kriterleri alm t r. Buna göre, 2006 y l için y l sonu hedefi olan yüzde 5 ile tutarl bir patika ve ±2 puan belirsizlik aral olu turulmu tur. Patika, Mart ay için yüzde 7,4, Haziran ay için yüzde 6,5, Eylül ay için yüzde 5,8 ve Aral k ay için yüzde 5 olarak belirlenmi tir. Merkez Bankas, 27 Nisan 2004 tarihinden itibaren ara verdi i döviz al m ihalelerine, 22 Aral k 2004 tarihinde yeniden ba lam ve 2005 y l süresince toplam 7,4 milyar ABD dolar alm t r. Döviz al m ihalelerindeki amaç, döviz kurunun denge de erini ve e ilimini etkilememek art yla Merkez Bankas rezervlerini güçlendirmektir. Bilindi i gibi, 2001 y l ndan beri dalgal kur rejimi uygulanmakta, ancak kurlarda a r oynakl k olu tu unda veya böyle bir ihtimal belirdi inde Merkez Bankas döviz piyasas na do rudan al m ya da 83

93 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 sat m yönünde müdahalede bulunabilmektedir. Bu çerçevede Merkez Bankas, döviz piyasas na 2005 y l nda, toplam alt kez do rudan al m müdahalesinde bulunmu tur. Böylece 2005 y l nda, müdahaleler ve ihaleler yoluyla al nm olan döviz miktar 22 milyar ABD dolar na ula m t r. Di er taraftan, Merkez Bankas, döviz ve efektif piyasalar ndaki arac l k i lemlerinden 26 Aral k 2005 tarihinde tamamen çekilmi tir y l nda ise; döviz sat lar ndaki art lar nedeniyle 15 ubat ta döviz al m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, global likidite ko ullar n n etkisiyle ortaya ç kan döviz arz ndaki azalmaya ba l olarak 16 May s ta döviz al m ihalelerine ara vermi tir. Merkez Bankas, 13 Haziran ve 23 Haziran da döviz sat m müdahalesi yapm, esas olarak d sal faktörlerden kaynaklanan kur dalgalanmalar ve döviz likiditesindeki azalman n dalgalanma sürecini beslemesi nedeniyle 26 ve 27 Haziran da iki kez döviz sat m ihalesi yapm t r. B. PARA POL T KASI 1) Merkez Bankas Analitik Bilançosu Merkez Bankas analitik bilanço büyüklü ü, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 20,6 artarak 90 milyar YTL olmu, 2006 y l n n A ustos ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 30,3 artarak 103,2 milyar YTL ye ula m t r. Analitik bilançonun aktifinde yer alan iki ana kalemden biri olan ve bankan n döviz ve alt n rezervlerini gösteren d varl klar kalemindeki art e ilimi 2005 y l nda da devam etmi ve bir önceki y la göre yüzde 34,9 artm, aktif toplam içindeki pay ise yüzde 71,8 den yüzde 80,3 e yükselmi tir. Di er ana kalem olan ve kamu kesimi ile bankalara aç lan kredileri kapsayan iç varl klar kalemi ise 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 15,8 azalm, aktif toplam içindeki pay ise yüzde 28,2 den yüzde 19,7 ye gerilemi tir. Bu gerilemede 2005 y l nda Hazine den kupon tahsilat gerçekle tirilmesi sonucunda azalan hazine borçlar kaleminin etkisi önemli olmu tur y l n n A ustos ay nda 2005 y l n n ayn ay na göre d varl klar kalemi yüzde 48,9 artarken, iç varl klar kalemi yüzde 31,5 gerilemi olup; aktif toplam içindeki paylar ise s ras yla yüzde 87,8 ve yüzde 12,2 olmu tur. 84

94 Para Banka ve Mali Piyasalar TCMB ANAL T K B LANÇOSU AKT FLER (Varl klar) M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS D Varl klar ,9 48,9 2. ç Varl klar (A+B+C) ,8-31,5 A. Nakit lemleri ,5-10,8 B. De erleme Hesab ,2-193,3 C. IMF Acil Yard. Tak. Hes.(Hazine) Toplam Aktifler (Varl klar) ,6 30,3 PAS FLER (Yükümlülükler) 1. Toplam Döviz Yükümlülükleri ,1 32,3 2. Merkez Bankas Paras ,8 27,3 A. Rezerv Para ,8 30,9 B. Di er Mer.Bank.Paras ,5 14,0 Toplam Pasifler (Yükümlülükler) ,6 30,3 Kaynak : TCMB Analitik bilançonun pasifinde yer alan iki ana kalemden biri olan, toplam döviz yükümlülükleri kalemi 2005 y l nda 2004 y l na göre iç döviz yükümlülüklerindeki art n etkisiyle yüzde 3,1 oran nda artm, pasif toplam içindeki pay ise yüzde 66,9 dan yüzde 57,2 ye gerilemi tir. Bir di er ana kalem olan ve rezerv para ile di er merkez bankas paras n n toplam ndan olu an Merkez Bankas paras kalemi ise 2005 y l nda bir önceki y la göre kayda de er bir art göstererek yüzde 55,8 oran nda yükselmi, pasif toplam içindeki pay ise yüzde 33,1 den yüzde 42,8 e yükselmi tir y l A ustos ay itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre, toplam döviz yükümlülükleri yüzde 32,3, Merkez Bankas paras kalemi ise yüzde 27,3 artm ; pasif toplam içindeki paylar ise s ras yla yüzde 59,7 ve yüzde 40,3 olmu tur. 85

95 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TCMB B LANÇOSUNA L K N BAZI ORANLAR ( % ) YILLIK A USTOS D Varl klar / D Döviz Yükümlüklükleri 136,5 148,4 175,4 316,6 359,3 2-D Varl klar / Toplam Döviz Yükümlülükleri 95,2 101,0 107,3 140,4 147,2 3-D Varl klar / ç Döviz Yükümlülükleri 315,1 316,4 276,6 252,3 249,3 4-D Varl klar / Toplam Varl klar 68,8 69,1 71,8 80,3 87,8 5- ç Varl klar / Toplam Varl klar 31,2 30,9 28,2 19,7 12,2 6- Hazine Borçlar / ç Varl klar 133,5 118,7 110,2 109,4 150,2 7- Bankalara Aç lan Nakit Krediler / ç Varl klar 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 8-TMSF'na Kulland r lan Krd / ç Varl klar 1,1 0,0 1,4 0,0 0,0 9-De erleme Hesab / Toplam Varl klar -1,5 0,9 2,7 2,3-1,9 10-De erleme Hesab / ç Varl klar -5,0 3,1 9,6 11,4-15,4 11-De erleme Hesab / Toplam Döviz Yükümlülükleri -2,1 1,4 4,1 3,9-3,1 12-Toplam Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 72,3 68,5 66,9 57,2 59,7 13. D Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 50,5 46,6 40,9 25,4 24,4 14- ç Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 21,8 21,9 25,9 31,8 35,2 15-Emisyon / ç Varl klar 33,1 45,2 63,9 110,5 182,0 16-Emisyon / Toplam Yükümlülükler 10,3 14,0 18,0 21,8 22,2 17-Emisyon / Merkez Bankas Paras 37,2 44,2 54,4 50,9 54,9 18-Merkez Bankas Paras / Toplam Yükümlülükler 27,7 31,5 33,1 42,8 40,3 Kaynak : TCMB D varl klar/d döviz yükümlülükleri, d varl klar/toplam varl klar ve Merkez Bankas paras /toplam yükümlülükler oranlar ndaki yükseli trendi 2005 y l nda da devam etmi ve s ras yla yüzde 316,6, yüzde 80,3 ve yüzde 42,8 e yükselmi tir. ç varl klar/toplam varl klar oran ise yüzde 19,7 ye gerilemi tir. 2) Para Arzlar Dar tan ml para arz M1, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 46,3 artarak 42,1 milyar YTL olmu tur. Bu art ta dola mdaki paran n yüzde 46,8 oran nda, vadesiz mevduat n ise yüzde 45,9 oran nda artmas etkili olmu tur. Para arz M1, 2006 y l n n A ustos ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 27,1 oran nda artarak 44,3 milyar YTL ye ula m t r. Bu art ta dola mdaki paran n yüzde 37,1 oran nda artmas önemli rol oynam t r. 86

96 Para Banka ve Mali Piyasalar PARA ARZLARI (Milyon YTL) A ustos 2006(*) M1 M2 M2Y Kaynak: TCMB (*)A ustos ay rakamlar geçicidir. Para arz M1 ile vadeli mevduat n toplam ndan olu an geni tan ml para arz M2 deki art trendi, 2005 y l nda da devam etmi ve bir önceki y la göre yüzde 41,4 artarak 153,5 milyar YTL ye ula m, M2 para arz n n alt kalemi olan vadeli mevduat ise yüzde 39,6 oran nda artm t r y l A ustos ay nda ise M2 para arz bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 30,4 artarak 174,8 milyar YTL ye ula m t r. M2Y para arz n n alt kalemi olan yurtiçi yerle ikler yabanc para mevduat 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 0,3 artm, M2Y deki art ise yüzde 24,5 olmu tur. Ancak, yurtiçi yerle ikler yabanc para mevduat ndaki art, vadesiz ve vadeli mevduattaki art n oldukça alt nda gerçekle mi tir. M2Y para arz, 2006 y l A ustos ay nda ise 2005 y l n n ayn ay na göre yüzde 28,1 oran nda artarak 265,9 milyar YTL ye ula m t r. M2/Rezerv Para çarpan ile M2Y/Rezerv Para çarpan ndaki gerileme e ilimi 2005 y l nda da devam etmi ve M2/Rezerv Para çarpan 2004 y l sonunda yüzde 5,3 iken 2005 y l sonunda yüzde 4,7 ye, M2Y/ Rezerv Para çarpan ise 2004 y l sonunda yüzde 9,1 iken 2005 y l sonunda yüzde 7 ye dü mü tür y l A ustos ay nda ise M2/ Rezerv Para çarpan ile M2Y/Rezerv Para çarpan s ras yla yüzde 5,2 ve yüzde 7,9 olmu tur. 87

97 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 PARA ÇARPANLARI (%) 14,0 12,0 10,0 8,0 12,5 10,1 9,1 7,0 7,9 6,0 4,0 5,8 5,5 5,3 4,7 5,2 2,0 0, A ustos 2006(*) M2/RP M2Y/RP Kaynak: TCMB (*)A ustos ay rakamlar geçicidir. 3) Aç k Piyasa lemleri (AP ) Merkez Bankas, temel likidite ayarlama arac olan aç k piyasa i lemlerini 2005 y l nda da kullanmaya devam etmi tir. Yabanc sermaye giri i ve ters para ikamesi sonucunda ortaya ç kan döviz arz fazlas n n yaratt dalgalanma nedeniyle Merkez Bankas, döviz müdahaleleri ile döviz al m ihaleleri yapm ve bu da 2005 y l boyunca piyasada likidite fazlas n n devam etmesine neden olmu tur. Söz konusu likidite fazlas, ters repo i lemleri ve bankalararas para piyasas nda borçlanarak çekilmi tir. Ancak, y l içinde görülen geçici likidite s k kl klar ve likiditenin bankalar aras nda e it da lmamas nedeniyle para piyasas faiz oranlar üzerinde olu abilecek bask y engellemek amac yla repo ihaleleri aç lm olup, piyasa yap c bankalar aç k piyasa i lemleri çerçevesinde kendilerine tan nan repo imkanlar n belirli dönemlerde kullanm t r y l nda likidite fazlal i lemlerin ters repoda yo unla mas na yol açm, do rudan al m i lemi yap lmam t r y l n n Mart, Nisan, Temmuz, Ekim ve Kas m aylar nda net etki olarak piyasalardan para çekilirken; Ocak, ubat, May s, Haziran, A ustos, Eylül, Aral k, aylar nda ise piyasalara likidite verilmi tir. Sonuç olarak, 2005 y l sonu itibariyle aç k piyasa i lemlerinin net etkisi piyasaya 1,2 milyar YTL likidite verilmesi yönünde olmu tur. 88

98 Para Banka ve Mali Piyasalar AP NET ETK (Milyon YTL) Ocak-A ustos 2006 Kaynak: TCMB 2006 y l n n ilk sekiz ay nda a rl kl olarak ters repo i lemleri yap lm, Ocak- A ustos dönemi aç k piyasa i lemleri sonucunda piyasalardan net olarak 670 milyon YTL çekilmi tir. 4) Bankalararas Para Piyasas (INTERBANK) 2005 y l nda bankalararas para piyasas i lemleri 48 banka ile yap lm ve likidite fazlas n n yüzde 85,3 ü bankalararas para piyasas, yüzde 14,7 si ise aç k piyasa i lemleri yoluyla çekilmi tir. BANKALARARASI PARA P YASASI LEMLER lem Hacmi (1) Faiz (2) lem Hacmi (1) Faiz (2) lem Hacmi (1) Faiz (2) Ocak , , ,50 ubat , , ,50 Mart , , ,50 Nisan , , ,49 May s , , ,25 Haziran , , ,00 Temmuz , , ,34 A ustos , , ,50 Eylül , ,25 Ekim , ,07 Kas m , ,78 Aral k , ,57 TOPLAM Kaynak : TCMB (1) Ayl k toplam çift tarafl, (Milyon YTL.) (2) Bir gün vadeli i lemlerin ayl k a rl kl ortalama faizlerine göre hesaplanan y ll k basit faiz oran d r. 89

99 Yıllık Ekonomik Rapor y l Ekim ay nda uygulanmas na son verilen Türk liras depo al m ihaleleri 2005 y l nda da uygulanmam ancak 26 Haziran 2006 da söz konusu ihaleler tekrar yap lmaya ba lanm t r. Bankalararas para piyasas toplam i lem hacmi, 2005 y l sonu itibariyle milyar YTL olurken 2006 y l Ocak-A ustos döneminde toplam milyar YTL ye ula m t r. 5) Döviz ve Efektif Piyasas 2005 y l nda da dalgal kur rejimi uygulanmaya devam edilmi olup, döviz kurlar n n piyasa ko ullar nda olu mas na özen gösterilmi tir y l nda küresel likidite ko ullar n n olumlu seyretmesi ve ters para ikamesinin sürmesi nedeniyle döviz arz nda meydana gelen art, kurlarda a r oynakl k olu mas na neden olmu ve Merkez Bankas döviz kurlar na toplam alt kez do rudan al m müdahalesinde bulunarak 14,6 milyar ABD dolar al m yapm t r. Di er taraftan Merkez Bankas, döviz ihalelerine devam etmi ve bu yolla 2005 y l süresince toplam 7,4 milyar ABD dolar sat n alm t r. Böylece 2005 y l nda Merkez Bankas hem ihaleler hem de do rudan al m müdahaleleri ile toplam 22 milyar ABD dolar sat n alm t r. Di er taraftan Merkez Bankas daha önceki y llarda yapm oldu u duyurularda belirtti i üzere, döviz ve efektif piyasalar ndaki arac l k i lemlerinden a amal olarak çekilmeye ba lam ve 26 Aral k 2005 tarihinde bu arac l k faaliyetleri bitmi tir. Döviz sat lar ndaki art lar nedeniyle, 15 ubat 2006 da döviz al m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, global likidite ko ullar ndan kaynaklanan döviz arz ndaki azalma nedeniyle 16 May s 2006 da döviz al m ihalelerine ara vermi tir. 13 Haziran ve 23 Haziran tarihlerinde döviz sat m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, d sal faktörlerden kaynaklanan kur dalgalanmalar ve döviz likiditesindeki azalman n dalgalanma sürecini beslemesi nedeniyle 26 Haziran ve 27 Haziran tarihlerinde döviz sat m ihalesi yapm t r. 90

100 Para Banka ve Mali Piyasalar DÖV Z KURLARI (Dönem Sonu, Döviz Al ) 2,5000 2,0000 1,5000 1,0000 0,5000 0, / / / Kaynak: TCMB ABD Dolar Euro Euro/Dolar Paritesi Dolar kuru, 2005 y l na IMF ile 3 y ll k stand-by anla mas n n yap laca na dair aç klamalar nedeniyle gerileyerek ba lam t r. ubat ay nda da enflasyon rakamlar n n beklenenden dü ük gerçekle mesi, Moody s in Türkiye görünüm notunu dura andan pozitife çevirmesi, uluslararas piyasalarda YTL yat r m araçlar n n daha fazla talep görmesi ve euro/dolar paritesinin de etkisiyle dolar kuru gerilemeye devam etmi tir. Mart ay nda FED in faiz art r m na gidebilece i beklentileri nedeniyle dolar kuru artm, Nisan ay nda da geli mekte olan ülkelerden sermaye ç k lar sonucunda kur art devam etmi tir. May s ay nda uluslararas likiditenin geli mekte olan ülkelere tekrar dönmesiyle kur gerilemi, Haziran ay nda ise AB taraf ndan Türkiye ile tam üyelik müzakerelerine 3 Ekim de ba lanaca n n aç klanmas, Bankac l k Yasas n n TBMM de kabul edilmesi gibi olumlu geli melerin etkisiyle dolar kuru gerilemeye devam etmi tir. Temmuz ay nda da gerileme e ilimi devam eden dolar kuru, A ustos ay nda yükselmi tir. Dolar kuru, Eylül ay nda kurumsal kaynakl döviz sat lar nedeniyle gerilerken, Ekim ay nda FED in faiz art r m na devam edece inin sinyalini vermesiyle kur bir miktar yükselmi tir. Kas m ay nda yükselen dolar kuru, Aral k ay nda da bir miktar gerilemi tir y l n n ilk iki ay nda gerilemesini sürdüren dolar kuru, Mart ay ndan itibaren, uluslararas likidite ko ullar nda ya anan bozulma ile birlikte yükselmi tir. Nisan ay nda bir miktar gerileyen dolar kuru, May s ay nda ya anan sermaye ç k nedeniyle yükselmi, Temmuz ay ortalar ndan itibaren 91

101 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ise gerilemeye ba lam t r. A ustos ay sonunda 1,4682 olarak gerçekle en kur, Eylül ay sonu itibariyle ise çok az bir art la 1,4919 olmu tur. REEL EFEKT F DÖV Z KURU 200,0 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 02/O M M T E K 03/O M M T E K 04/O M M T E K 05/O M M T E K 06/O M M T E TÜFE 1995=100 Bazl Reel Efektif Döviz Kuru ÜFE 1995=100 Bazl Reel Efektif Döviz Kuru Kaynak: TCMB 2004 y l sonunda 143,2 olan TÜFE bazl reel efektif döviz kuru endeksi, AB ye kat l m sürecinin ba lamas, ekonomik program n kararl l kla uygulanmaya devam edilmesi, gerçekle tirilen yap sal reformlar ve küresel likidite ko ullar n n geli mekte olan ülkeler lehine de i mesi nedeniyle 2005 y l sonunda 171,3 e yükselmi tir. Endeks, 2006 y l n n Ocak ve ubat aylar nda da art n sürdürmü yani YTL de er kazanmaya devam etmi, ancak Mart ay nda endeks gerilemeye ba lam t r. May s ay nda, endeksteki dü ü h zlanm yani YTL de er kaybetmi tir. TÜFE bazl reel efektif döviz kurundaki gerileme A ustos ay nda yerini yükseli e b rakarak 153,8 olmu, Eylül ay nda ise 154,5 e ç km t r. C. BANKACILIK SEKTÖRÜ 1) Sektörün Genel Görünümü Makroekonomik istikrar, geli mekte olan piyasalara yönelik sermaye ak m, enflasyonun gerilemesi ve AB tam üyelik müzakere sürecine dair geli melerin bekleyi leri olumlu etkilemesi gibi etkenlerin yan s ra, sektörün yeniden yap land r lmas, mali yap s n n güçlendirilmesi, yabanc pay n n artmas ve rekabet ortam n n geli mesinin de etkisiyle bankac l k sektörü, son y llarda arac l k faaliyetlerini daha iyi bir ekilde yerine getirmeye ba lam t r. 92

102 Para Banka ve Mali Piyasalar Sektördeki bankalar n (kat l m bankalar hariç) say s ndaki azalma e ilimi 2005 y l nda da devam etmi, 2004 y l nda 48 olan banka say s 2005 y l nda 47 ye dü mü tür y l Temmuz ay itibariyle ise banka say s nda herhangi bir de i iklik olmam t r. BANKACILIK SEKTÖRÜ (*) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ Banka Say s (Adet) ,1-2,1 Kamu Mevduat Bankalar ,0 0,0 Özel Mevduat Bankalar ,6-5,6 Kalk nma ve Yat r m Bankalar ,0 0,0 Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar ,0 0,0 TMSF ,0 0,0 ube Say s ,9 9,7 Yurtiçi ,9 9,5 Yurtd ,5 35,3 Personel Say s ,9 6,1 Yurtiçi ,0 6,1 Yurtd ,7-3,4 ATM Say s ,2 9,2 Kaynak : BDDK (*) Kat l m Bankalar hariçtir. Bankac l k sektöründeki büyüme e ilimi, ube, personel ve ATM say s nda da görülmekte olup, rekabetin ve yabanc kurulu lar n sektöre olan ilgisinin artmas n n da etkisiyle, 2005 y l nda ube say s 6 bin 276 ya, personel say s 132 bin 977 ye, ATM say s 14 bin 529 a yükselmi tir y l Temmuz ay itibariyle ise ube say s 6 bin 697 ye, personel say s 138 bin 837 ye, ATM say s ise 15 bin 332 ye yükselmi tir. Öte yandan, 2005 y l nda kamu bankalar n n toplam aktif içindeki pay yüzde 31,4 e, kalk nma ve yat r m bankalar n n pay yüzde 3,2 ye, TMSF kapsam ndaki bankalar n pay ise yüzde 0,5 e gerilerken, özel bankalar n pay yüzde 59,7 ye ve yabanc bankalar n pay ise yüzde 5,2 ye yükselmi tir. Aktif içindeki pay en h zl daralan grup kamu bankalar olmu tur y l n n Temmuz ay itibariyle özel, kamu, yabanc, kalk nma ve yat r m bankalar ile TMSF kapsam ndaki bankalar n toplam aktif içindeki paylar s ras yla yüzde 61,1, yüzde 29,4, yüzde 6, yüzde 3,2 ve yüzde 0,2 olmu tur. 93

103 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN AKT F YAPISI(*) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ Toplam Aktif Büyüklü ü (Milyon YTL) ,5 31,7 Kamu Bankalar ,4 18,0 Özel Bankalar ,7 40,1 Kalk nma ve Yat r m Bankalar ,6 21,1 Yabanc Bankalar ,1 39,3 TMSF ,1-41,2 Toplam Aktif Büyüklü ü tibariyle Paylar(%) 100,0 100,0 100,0 100,0 Kamu Bankalar 34, 9 31, 4 32,9 29,4 Özel Bankalar 57, 4 59, 7 57,5 61,1 Kalk nma ve Yat r m Bankalar 3, 7 3, 2 3,5 3,2 Yabanc Bankalar 3, 4 5, 2 5,6 6,0 TMSF 0,6 0,5 0,5 0,2 Para Cinsi tibariyle Aktiflerin Da l m (%) 100,0 100,0 100,0 100,0 TP 63,8 68,3 66, 8 66, 9 YP 36,2 31,7 33, 2 33, 1 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. YTL nin yabanc para birimleri kar s nda de er kazanmas ve ters para ikamesi nedeniyle, sektörün aktiflerinde Türk paras (TP) varl klar n a rl 2005 y l nda yüzde 68,3 e yükselmi tir y l Temmuz ay itibariyle ise TP varl klar n a rl yüzde 66,9 olmu tur. Di er taraftan, bankac l k sisteminin gözetim ve denetimini güçlendirmek amac yla BASEL II ye geçi çal malar sürdürülmekte olup, uygulamaya 1 Ocak 2008 tarihinde ba lanacakt r. 94

104 Para Banka ve Mali Piyasalar Basel-II Düzenlemeleri 1988 y l nda farkl ülkelerde uygulanan sermaye yeterlili i hesaplama yöntemlerini uyumlu hale getirmek ve bu konuda uluslararas alanda geçerli olacak asgari bir standart olu turmak amac yla, geli mi ülkelerin merkez bankalar ve bankac l k denetim otoritelerinden yetkililerin kat l m yla olu turulan Basel Bankac l k Denetim Komitesi, Basel-I olarak adland r lan Sermaye Yeterlili i Uzla s n yay mlam t r. Söz konusu Uzla, ba ta G-10 ülkeleri olmak üzere birçok ülke denetim otoritesince kabul görmü tür. Basel-I i temel alan bir sermaye yeterlili i ölçüm yöntemi, 1989 da yay mlanan ve üç y ll k bir geçi sürecini de içeren düzenleme ile ülkemizde de uygulanmaya ba lanm t r. Basel Komitesi, mali piyasalardaki geli meleri ve Basel-I in eksikliklerini göz önünde bulundurarak, Haziran 1999 da Yeni Basel Sermaye Yeterlili i Uzla s na (Basel-II) ili kin ilk isti ari metni (Consultative Paper-1) yay mlam t r. Ard ndan 2001 y l ba nda ikinci isti ari metin (Consultative Paper-2), Nisan 2003 te ise üçüncü isti ari metin (Consultative Paper-3) yay mlanm t r. Söz konusu isti ari metinler, revize edilerek yenilenmi ve Basel-II ye ili kin nihai metin Haziran 2004 te yay mlanm t r. Basel-II bankalarda etkin risk yönetimini ve piyasa disiplinini geli tirmek, sermaye yeterlili i ölçümlerinin etkinli ini art rmak ve bu sayede sa lam ve etkin bir bankac l k sistemi olu turmak ve finansal istikrara katk da bulunmak için sunulmu önemli bir f rsatt r. Basel-II içerisinde sermaye yükümlülü ünün nas l hesaplanaca, maruz kal nan risklerin nas l yönetilece i, sermaye yeterlili inin nas l de erlendirilece i ve nas l kamuya aç klanaca na ili kin hükümler mevcuttur. Ayr ca Basel-II içerisinde risk ölçümüne ili kin olarak basit aritmeti e dayal standart yöntemler ile kredi, piyasa ve operasyonel riske ili kin istatistiki/matematiksel risk ölçüm metotlar n içeren yöntemler bulunmaktad r. Basel-II ye Geçi e li kin Bankac l k Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) Yol Haritas Tasla, 30 May s 2005 tarihinde kamuoyuna aç klanm t r. Yol Haritas nda, bankalar n Basel-II ye yönelik kendi yol haritalar n olu turmalar ve üçer ayl k dönemlerde yürüttükleri faaliyetlere ili kin olarak lerleme Raporlar vas tas yla BDDK y bilgilendirmeleri öngörülmektedir. Bankalar n önemli bir bölümünde, banka yol haritalar uyar nca; projeye ili kin faaliyetlerin planlanmas, banka içi koordinasyonun sa lanmas ve yol haritas na uyumun takibine yönelik olarak çe itli komiteler tesis edilmektedir. Bununla birlikte, özellikle büyük bankalarda riskler baz nda teknik çal malar yürütmek, cari muhasebe ve raporlama sistemlerini Basel-II gereklerine uygun hale getirmek, bilgi yönetimi ve veri depolama sistemlerini güncelle tirmek gibi amaçlarla çal ma gruplar olu turulmaktad r. BDDK Yol Haritas na göre Basel-II, Ocak 2008 de uygulanmaya ba lanacakt r. 95

105 2) Bankac l k Sektörü Bilanço Büyüklükleri Yıllık Ekonomik Rapor y l nda, yüksek oranl ekonomik büyümenin devam etmesi, enflasyonun dü mesi, uluslararas likidite ko ullar n n geli mekte olan ülkeler lehine olmas ve makroekonomik bekleyi lerin olumlu seyretmesi nedeniyle bankac l k sektörünün aktif büyüklü ü bir önceki y la göre yüzde 29,5 artarak 396,9 milyar YTL olmu tur y l Ocak ay nda ise 385,6 milyar YTL olan aktif büyüklü ü Haziran ay nda 455,2 milyar YTL ye yükselmi, Temmuz ay nda ise yabanc para cinsinden aktiflerde meydana gelen azal n etkisiyle 445,2 milyar YTL ye gerilemi tir. BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN SEÇ LM B LANÇO BÜYÜKLÜKLER (*) M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ SEKTÖR B LANÇOSU Toplam Aktifler ,5 31,7 Likit Aktifler ,2 28,3 Menkul K ymetler Portföyü ,6 18,7 Krediler ,9 57,5 Bireysel Krediler ,2 68,9 Takipteki Alacaklar (Net) ,7-12,4 tirakler, Ba l Ort., Sabit K ymetler ,7-5,6 Di er Aktifler ,7 12,7 Toplam Pasifler ,5 31,7 Mevduat ,2 30,8 Repodan Sa lanan Fonlar ,3 62,7 TCMB'ye Para Piy. ve Bankalara Borç ,0 53,3 Özkaynaklar ,9 10,6 Di er Pasifler ,4 27,3 Toplam Bilanço D Yükümlülükler ,7 33,2 Gayrinakdi Kredi ve Yükümlülükler ,4 30,7 Taahhütler ,6 34,4 Kaynak : BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. Ekonomik büyümenin ve makroekonomik istikrar n sa lanmas, nominal kredi faiz oranlar n n gerilemesi ile kredilerin vade yap s n n uzamas, kredi arz ve talebini art rm, böylece toplam krediler 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 50,9 artarak 149,9 milyar YTL ye ula m t r. Bu dönemde bankalar n konut kredisi ba ta olmak üzere, bireysel kredilere a rl k vermesi nedeniyle bireysel krediler yüzde 72,2 oran nda artm t r. Kredilerde görülen bu yükseli e ra men net takipteki alacaklar kalemindeki art h z yüzde 0,7 gibi s n rl bir düzeyde kalm t r y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 57,5 oran nda artan krediler 194,6 milyar YTL ye ula m t r. 96

106 Para Banka ve Mali Piyasalar 2005 y l nda Türk paras (TP) ve yabanc para (YP) cinsinden kredilerde art ya anmakla birlikte TP cinsinden kredilerin art h z daha fazla olmu tur. Buna göre TP cinsinden krediler yüzde 66,7, YP cinsinden krediler ise yüzde 21,9 oran nda artm t r y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre TP cinsinden krediler yüzde 62,7, YP cinsinden krediler ise yüzde 46,2 oran nda artm t r. BANKACILIK SEKTÖRÜ KRED HACM (Milyon YTL) Tem.06 Kaynak: BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. Türk Paras (TP) Yabanc Para (YP) Toplam Krediler Banka gruplar aç s ndan bak ld nda, 2005 y l kredi hacminin önemli bir k sm özel bankalar taraf ndan verilen kredilerden olu urken bunu kamu bankalar takip etmektedir. Yabanc sermayeli bankalar n açt kredilerde ise bir önceki y la göre yüzde 119 oran nda bir art ya anm, bu yüksek art ta kredi tabanlar n geni letmek amaçl çal malar etkili olmu tur y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre, özel bankalar n verdi i krediler yüzde 60,8 art la 134 milyar YTL ye, kamu bankalar n n verdi i krediler yüzde 56,3 art la 39,2 milyar YTL ye, yabanc sermayeli bankalar n açt krediler ise yüzde 52,4 art la 14,7 milyar YTL ye ula m t r. Bilanço aktifleri içinde kredilerden sonra ikinci büyük kalem olan menkul k ymetler portföyü, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 15,6 artarak 143 milyar YTL ye ula m t r. Likit aktifler kalemi ise 2005 y l nda yüzde 42,2 gibi yüksek bir oranda artarak 46,8 milyar YTL ye yükselmi tir y l Temmuz ay nda menkul k ymetler portföyü ve likit aktifler kalemleri bir önceki y l n ayn 97

107 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ay na göre s ras yla yüzde 18,7 ve yüzde 28,3 oran nda artarak 156,2 milyar YTL ve 39,8 milyar YTL olmu tur. Bilanço pasifleri içinde en büyük paya sahip olan mevduatlar kalemi 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 27,2 artarak 243,1 milyar YTL ye ula m t r. YTL ye olan güvenin artmas yla birlikte Türk Paras (TP) cinsinden mevduatlar yüzde 46,2 oran nda artm, yabanc para (YP) cinsinden mevduatlardaki art h z ise yüzde 3,7 ile s n rl kalm t r y l n n Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre TP mevduatlar yüzde 36,4 oran nda, YP mevduatlar ise yüzde 22,1 oran nda artarak s ras yla 172,4 milyar YTL ve 100,3 milyar YTL düzeyine ula m t r y l nda mevduat hacminde en yüksek art yüzde 111,7 ile yabanc sermayeli bankalarda gerçekle mi olup, bunu yüzde 31,8 ile özel bankalar izlemi tir y l Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre özel bankalar n mevduat hacmi art yüzde 38,7 iken, yabanc bankalar n mevduat hacmi art yüzde 38,3 düzeyinde gerçekle mi tir. BANKACILIK SEKTÖRÜ MEVDUAT HACM (Milyon YTL) Tem.06 Türk Paras (TP) Yabanc Para (YP) Toplam Mevduat Kaynak: BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir y l nda özkaynaklar kalemi, ödenmi sermaye ve yedek akçelerdeki art sayesinde yüzde 16,9 oran nda artarak 53,7 milyar YTL olmu ; bilanço d kalemlerden taahhütler kalemi ile gayrinakdi krediler ve yükümlülükler kalemleri ise s ras yla yüzde 35,6 ve yüzde 16,4 oranlar nda artm t r y l n n Temmuz ay nda özkaynaklar kalemi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,6 oran nda artarak 53,4 milyar YTL ye, toplam bilanço d 98

108 83 81 Para Banka ve Mali Piyasalar yükümlülükler kalemi ise yüzde 33,2 oran nda artarak 238,3 milyar YTL ye ula m t r. Yabanc yat r mc lar n yurtiçi piyasalarda bulunma iste i ve olu an rekabet ortam nedeniyle, 2005 y l nda bankalar n yurtd ndan ald klar kredilerde bir art ya anm t r. Bu çerçevede bilanço içi yabanc para pozisyon aç bir önceki y la göre yüzde 35,3 oran nda artarak 1,9 milyar ABD dolar na ula m t r. Bilanço d i lemleri ve dövize endeksli kalemleri de dikkate alan yabanc para net genel pozisyon aç ise 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 36,6 oran nda artm ve 97 milyon ABD dolar na ula m t r y l Eylül ay itibariyle bilanço içi yabanc para pozisyon aç 6,3 milyar ABD dolar na ula rken, yabanc para net genel pozisyonu 8 milyon ABD dolar fazla vermi tir. YABANCI PARA NET GENEL POZ SYONU (Milyon ABD Dolar ) /Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2005/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2006/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Kaynak: BDDK e-bülten 3) Kat l m Bankalar 5411 say l Bankac l k Kanunu uyar nca, Kas m 2005 ten itibaren özel finans kurumlar, kat l m bankas statüsüne geçmi tir y l sonunda dört adet olan kat l m bankas say s 2006 y l Temmuz ay itibariyle de de i memi tir. ube say s ve personel say s ise 2005 y l sonunda s ras yla 292 ve 5 bin

109 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 iken, 2006 y l Temmuz ay itibariyle ube say s 317 ye, personel say s ise 6 bin 414 e yükselmi tir. KATILIM BANKALARI DE M (%) YILLIK TEMMUZ TEMMUZ Banka Say s (Adet) ,0 ube Say s (Adet) ,6 Yurtiçi ,7 Yurtd ,0 Personel Say s (Adet) ,4 Yurtiçi ,8 Yurtd ,3 ATM Say s (Adet) ,0 Toplam Aktif Büyüklü ü (Milyon YTL) ,2 Krediler (Milyon YTL) ,5 Toplanan Fonlar (Milyon YTL) ,9 Kaynak : BDDK Kat l m Bankalar aktif büyüklü ü, 2005 y l sonu itibariyle 9,9 milyar YTL iken 2006 y l Temmuz ay nda 12,1 milyar YTL ye yükselmi tir y l Temmuz ay nda kat l m bankalar n n verdi i krediler ve toplad klar fon tutarlar s ras yla 8,3 milyar ve 9,7 milyar YTL olmu tur. D. MENKUL KIYMET STOKLARI 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 11,1 oran nda artarak 280,7 milyar YTL ye ula an toplam menkul k ymet stoku, 2006 y l Temmuz ay itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 8,4 artarak 291,4 milyar YTL ye ula m t r. 100

110 Para Banka ve Mali Piyasalar MENKUL KIYMET STOKLARININ DA ILIMI (%) ,97 91,59 90,03 88,63 86, ,03 8,41 9,97 11,37 13, Tem.06 Özel Sektör /Toplam Kamu Kesimi/Toplam Kaynak: SPK Kamu kesiminin menkul k ymet stoku, 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 9,4 oran nda artarak 248,8 milyar YTL olurken, özel sektörün menkul k ymet stoku yüzde 26,7 art la 31,9 milyar YTL ye ula m t r y l n n Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre kamu kesiminin menkul k ymet stoku yüzde 5,9 artarak 253,5 milyar YTL, özel sektörün menkul k ymet stoku yüzde 28,6 art la 37,9 milyar YTL olmu tur. Kamu kesimi ve özel sektörün menkul k ymet stokunun toplam menkul k ymet stoku içindeki pay na bak ld nda ise kamu kesimi menkul k ymet stokunun pay n n azal, özel sektörün menkul k ymet stokunun pay n n ise art e iliminde oldu u görülmektedir. Buna göre, 2005 y l nda kamu kesimi ve özel sektörün menkul k ymet stokunun toplam menkul k ymet stoku içindeki paylar s ras yla yüzde 88,6 ve yüzde 11,4 iken 2006 y l Temmuz ay nda s ras yla yüzde 87 ve yüzde 13 olmu tur. E. STANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI ( MKB) 2005 y l nda hisse senedi piyasas toplam i lem hacmi bir önceki y la göre yüzde 29,5, tahvil ve bono piyasas toplam i lem hacmi ise yüzde 21,6 oran nda art göstermi tir. Borsa d sabit getirili menkul k ymet i lemleri toplam i lem hacmi ise yüzde 8,5 oran nda azalm t r. MKB toplam i lem hacmi bir önceki y la göre yüzde 15,4 oran nda artm t r y l Eylül ay nda ise MKB toplam i lem hacminde bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 16,9 art kaydedilmi tir. 101

111 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MKB LEM HACM (Milyon YTL) Hisse Senetleri Piyasas Tahvil ve Bono Piyasas Borsa D Sabit Getirili Menkul K ymet lemleri Genel Toplam Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül TOPLAM Kaynak: MKB MKB Ulusal-100 endeksinde 2004 y l nda genel olarak ya anan art e ilimi, 2005 y l nda da devam etmi ve 2005 y l sonunda endeks bir önceki y la göre yüzde 59,3 oran nda artarak 39 bin 778 e ula m t r y l n n Ocak ay nda yükselmeye devam eden MKB-100 endeksi, ubat ay nda da bu yükseli e ilimini sürdürmü tür. Mart ay nda ise uluslararas likidite ko ullar n n olumsuz seyretmesi nedeniyle gerileyen endeks Nisan ay nda hafif dalgal bir seyir izlemi tir. May s ay nda geli mekte olan ülkelerden sermaye ç k ya anmas ve enflasyon rakam n n beklenenden yüksek ç kmas n n etkisiyle h zla dü en endeks, Haziran ay nda gerilemesini sürdürmü tür. Uluslararas likidite ko ullar n n düzelmeye ba lamas ile birlikte endeks, Temmuz ay n n ortalar ndan itibaren yükselmeye ba lam ve A ustos ay nda da yükseli ini sürdürmü tür. 16 Ekim 2006 tarihi itibariyle endeks 38 bin 998 olmu tur. 102

112 Para Banka ve Mali Piyasalar IMKB-100 ENDEKS /Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kas m 2005/Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kas m 2006/Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kaynak: MKB F. ALTIN P YASASI stanbul Alt n Borsas nda ( AB), 2005 y l nda YTL kar l yap lan i lemlerin miktar yüzde 66,6 oran nda azalarak 19,9 ton olurken, i lem hacmi ise 368,9 milyon YTL ye gerilemi tir. Dolar ile yap lan i lem miktar 2004 y l sonunda yüzde 38,3 art la 306,1 tona yükselirken i lem hacmi 4,3 milyar dolara ula m t r y l n n ilk dokuz ayl k döneminde ise dolar ile yap lan i lem hacmi 3,2 milyar dolar, i lem miktar 161,4 ton, YTL ile yap lan i lem hacmi 106,6 milyon YTL, i lem miktar ise 3,6 ton olmu tur. 103

113 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ALTIN P YASASI LEM HACM /Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2005/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2006/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos lem Hacmi (Bin $) lem Hacmi (Bin YTL) Kaynak: stanbul Alt n Borsas ( AB) stanbul Alt n Borsas nda ( AB) olu an ortalama alt n fiyatlar na bak ld nda; bir ons alt n n ortalama fiyat, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 8 artarak 441,3 dolar olmu tur y l na yükseli le ba layan bir ons alt n n ortalama fiyat, Eylül ay itibariyle 597,3 dolar düzeyinde gerçekle mi tir. STANBUL ALTIN BORSASI ORTALAMA ALTIN F YATLARI ( $/Ons) ,1 357,5 408,6 441,3 538,7 553,2 554,5 617,5 677,0 594,5 628,0 629,4 597, /O 2006/M 2006/N 2006/M 2006/H 2006/T 2006/A 2006/E Kaynak: stanbul Alt n Borsas ( AB) 104

114 2006VII Fiyatlar

115

116 Fiyatlar F YATLAR A. GENEL GÖRÜNÜM 2001 krizi sonras nda Merkez Bankas, dalgal kur rejimi uygulamas ile birlikte kur çapas ndan vazgeçmi ; ortaya ç kan nominal çapa eksikli ini gidermek amac yla da kademeli olarak enflasyon hedeflemesi rejimine geçi i öngörmü tür. Enflasyon hedeflemesine geçi için bir haz rl k dönemi olarak nitelendirilebilecek olan döneminde örtük enflasyon hedeflemesi stratejisi benimsenmi ve bu dönemde enflasyon hedeflemesi için gerekli istikrar ve güven ortam sa lanm t r. Geçen süre boyunca dalgal kur rejimine uyum artm, enflasyon hedeflerinin tümüne ula lm ve enflasyon bekleyi leri hedeflerle uyumlu hale gelmi tir. Yine bu dönemde para politikas kurumsal alt yap s n n iyile tirilmesi konusunda da önemli ad mlar at lm t r. Bu süreç içinde gerek Merkez Bankas n n kurumsal çerçevesinin etkinle mesi, gerekse ba ms zl konusunda önemli geli meler kaydedilmi tir. Uygulanmakta olan s k para ve maliye politikas, Merkez Bankas n n ba ms zl konusunda al nan mesafeler ve devam eden yap sal reformlar n katk s yla, 2002 y l ndan itibaren fiyat istikrar konusunda ciddi mesafeler al nm t r. Enflasyon, önceki üç y lda oldu u gibi 2005 y l nda da belirlenmi olan hedefin alt nda kalm ve TÜFE de 12 ayl k art oran yüzde 7,7 düzeyinde gerçekle mi tir. Böylece, örtük enflasyon hedeflemesi rejiminin uyguland döneminde enflasyon oran son 37 y l n en dü ük seviyesine inmi tir y l nda Toptan E ya Fiyatlar Endeksi (TEFE) yerine kullan lmaya ba lanan Üretici Fiyatlar Endeksi ndeki (ÜFE) art ise y ll k bazda yüzde 2,7 düzeyinde gerçekle mi tir. Kaynak: TÜ K YIL SONU ENFLASYONU (Y ll k % De i im) TÜFE Hedef TÜFE Gerçekle me 29,7 18,4 9,3 7,7 ÜFE 30,8 13,9 13,8 2,7 107

117 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 thal hammadde fiyatlar, 2005 y l TÜFE enflasyonunu olumsuz etkileyen unsurlar n ba nda gelmektedir. Y l n ikinci ve üçüncü çeyreklerinde petrol fiyatlar art, tüketici fiyatlar enflasyonunu belirgin biçimde etkilerken, y l n son çeyre inde söz konusu etki zay flam t r y l nda, uluslararas petrol fiyatlar ndaki art lar n yurt içi enflasyona yans malar, petrol ve petrol ürünlerini do rudan girdi olarak kullanan konut ve ula t rma gibi sektörlerde ön plana ç km, petrole dolayl olarak ba l sektörlerde ise s n rl biçimde gerçekle mi tir. Üretici fiyatlar, 2005 y l nda olumlu bir görüntü sergilemi tir. Bunda tar m sektörü fiyatlar önemli ölçüde etkili olmu tur. Di er yandan, imalât sanayi fiyatlar, petrol fiyatlar ve döviz kuruna paralel bir seyir izlemi tir. Fiyat istikrar n n sa lanmas çerçevesinde 2005 y l nda yap lan para reformu ile Türk liras ndan alt s f r at lm ve Yeni Türk Liras na geçi ba ar yla tamamlanm t r. Paradan s f r at lmas, operasyonel maliyeti azalt rken, Türk paras n n itibar kazanmas na da katk da bulunmu, ayr ca enflasyon üzerinde olumsuz bir etki de yaratmam t r y l nda örtük enflasyon hedeflemesi, aç k enflasyon hedeflemesi rejiminin pek çok unsurunu içeren bir nitelik kazanm ve bu rejimin uygulanabilmesi için gereken önko ullarda önemli ilerlemeler kaydedilmi tir y l na gelindi inde ise al nan tüm bu mesafelere ba l olarak, ülkemizde Aç k Enflasyon Hedeflemesi rejimi uygulanmaya ba lanm t r. 108

118 Fiyatlar Enflasyon Hedeflemesi Son y llarda, ekonomide ya anan ciddi oklar n üstesinden gelebilmek için yeterli esnekli i sa layamayan nominal döviz kuru ve parasal büyüklük hedeflemesi gibi para politikas stratejilerinin aç k bir ekilde ba ar s zl a u ramas sonucu, pek çok ülke taraf ndan yeni bir para politikas stratejisi olarak enflasyon hedeflemesi uygulanmaya ba lanm t r. Enflasyon hedeflemesi rejimi; Merkez Bankas n n nihai hedefi olan fiyat istikrar n n sa lanmas ve sürdürülmesi amac na yönelik olarak para politikas n n makul bir dönem için belirlenen ve kamuoyuna aç klanan say sal bir enflasyon hedefi ya da hedef aral na dayand r lmas eklinde tan mlanabilen para politikas uygulamas d r. Enflasyon hedeflemesi yakla m, para politikas n n esas amac n n dü ük ve istikrarl bir enflasyon oran n gerçekle tirmek olmas gerekti ini söylemektedir. Merkez Bankas enflasyonun gelecekteki rotas hakk nda tahminlerde bulunur; tahmin, hedef enflasyon oran yla kar la t r l r, tahminle hedef aras ndaki fark para politikas n n ne ekilde ayarlanmas gerekti ini tespit eder. Enflasyon hedeflemesi yakla m, ekonominin genel de i kenlerinin ve verilerinin dikkate al narak, belli bir dönem için kabul edilebilir enflasyon oran n n belirlenmesi ve para politikalar n n belirlenen bu oran yakalayacak ekilde yürütülmesidir. Enflasyon hedefinin belirlenmesi süreci, Merkez Bankas n n fiyat istikrar n say sal olarak tan mlamas, tan mlanan hedef paralelinde bir takvim olu turmas ve di er politika hedeflerinin de bu do rultuda yönlendirilmesi a amalar n içermektedir y l nda Yeni Zelanda ile ba layan enflasyon hedeflemesi günümüzde toplam 22 ülke taraf ndan kullan lan bir para politikas stratejisi olarak kar m za ç kmaktad r. Ba lang çta daha çok geli mi ülkeler taraf ndan kabul edilen enflasyon hedeflemesinin, özellikle 1998 y l ve sonras nda geli mekte olan ülkeler taraf ndan da a rl kl olarak uygulanmaya ba land görülmektedir. Enflasyon hedeflemesi uygulayan ülkeler, enflasyon oranlar n dü ürmede önemli mesafeler katetmi tir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas (TCMB), Enflasyon Hedeflemesinin Genel Çerçevesi ve 2006 Y l nda Para ve Kur Politikas adl temel politika metni ile 2006 y l nda aç k enflasyon hedeflemesi politikas uygulamas na geçilece ini duyurmu tur. 109

119 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 B. TÜKET C F YATLARINDAK GEL MELER 2006 y l n n ilk yedi ay nda tüketici fiyatlar nda arz yönlü unsurlar ve d sal ko ullardan kaynaklanan bir art e ilimi gözlenmi tir. Bu dönemde enflasyonu olumsuz yönde etkileyen di er bir unsur ham petrol fiyatlar nda y l n ilk çeyre inden itibaren görülen art lard r. Ayr ca, May s ve Haziran aylar nda mali piyasalarda ya anan dalgalanmadan dolay ithal mallar n fiyatlar nda meydana gelen art lar da bu dönemde enflasyonun artmas na yol açm t r. A ustos ay ndan sonra ise bu art e iliminin tersine döndü ü görülmektedir. 110

120 Fiyatlar TÜKET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre Ocak 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 73,2 26,4 16,2 9,2 7,9 57,5 41,3 24,4 8,5 8,1 ubat 1,8 2,3 0,6 0,0 0,2 7,2 4,9 1,3 0,6 1,0 73,1 27,0 14,3 8,7 8,2 60,7 37,9 23,2 8,4 8,0 Mart 1,2 3,1 0,9 0,3 0,3 8,4 8,2 2,2 0,8 1,3 65,1 29,4 11,8 7,9 8,2 62,8 35,5 21,7 8,4 8,1 Nisan 2,1 2,1 0,6 0,7 1,3 10,7 10,4 2,8 1,6 2,6 52,7 29,5 10,2 8,2 8,8 62,8 33,8 20,0 8,4 8,1 May s 0,6 1,6 0,4 0,9 1,9 11,3 12,2 3,2 2,5 4,5 46,2 30,7 8,9 8,7 9,9 61,7 32,7 18,2 8,5 8,2 Haziran 0,6-0,2-0,1 0,1 0,3 12,0 12,0 3,1 2,6 4,9 42,6 29,8 8,9 9,0 10,1 60,1 31,7 16,5 8,7 8,3 Temmuz 1,4-0,4 0,2-0,6 0,9 13,6 11,6 3,3 2,0 5,8 41,3 27,4 9,6 7,8 11,7 58,4 30,7 15,1 8,7 8,6 A ustos 2,2 0,2 0,6 0,9-0,4 16,1 11,7 3,9 2,9 5,3 40,2 24,9 10,0 7,9 10,3 56,6 29,5 14,0 8,6 8,8 Eylül 3,5 1,9 0,9 1,0 1,3 20,1 13,8 4,8 3,9 6,7 37,0 23,0 9,0 8,0 10,6 54,2 28,4 12,9 8,6 9,1 Ekim 3,3 1,4 2,2 1,8 24,0 15,5 7,2 5,8 33,4 20,8 9,9 7,5 51,2 27,4 12,0 8,5 Kas m 2,9 1,6 1,5 1,4 27,7 17,3 8,8 7,3 31,8 19,3 9,8 7,6 48,2 26,3 11,3 8,3 Aral k 1,6 0,9 0,4 0,4 29,7 18,4 9,3 7,7 29,7 18,4 9,3 7,7 45,0 25,3 10,6 8,2 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TÜFE yerine 2003=100 bazl TÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 111

121 Yıllık Ekonomik Rapor Eylül ay itibariyle Tüketici Fiyat Endeksi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,55, bir önceki aya göre yüzde 1,29 oran nda artm t r. TÜFE YILLIK ARTI (Eylül-Eylül) , , ,0 8,0 10, Kaynak: TÜ K 2006 y l ba ndan itibaren uygulanan enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde, üç y ll k bütçe ve Avrupa Birli i kat l m öncesi program na uygun olarak hükümet ile birlikte 2006 y l için yüzde 5, 2007 ve 2008 y llar için yüzde 4 nokta enflasyon hedefleri ve ±2 puan belirsizlik aral belirlenmi tir. TÜFE 12 Ayl k % De i im, Enflasyon Patikas ve Belirsizlik Aral (2003=100) ,6 9,5 8,4 7,9 7,3 7,1 7,8 8,4 8,0 9,4 9,5 9,4 9,2 8,7 7,9 8,2 8,7 9,0 7,8 7,9 8,0 7,5 7,6 7,7 7,9 8,1 8,2 8,8 9,9 10,1 11,7 10,3 10, / / / TÜFE Hedefle Tutarl Patika Belirsizlik Aral Üst S n r Belirsizlik Aral Alt S n r Kaynak: TÜ K 112

122 Fiyatlar Tüketici Fiyatlar Endeksi nde 2006 y l n n ba ndan itibaren bir yükselme e ilimi gözlenmektedir. Haziran ay itibariyle y ll k enflasyon, yüzde 10,12 seviyesinde gerçekle erek, y l sonu enflasyon hedefi ile uyumlu patikaya ili kin belirsizlik aral n n üst s n r n a arken, Temmuz ay nda yüzde 11,69 seviyesine ç karak bu art e ilimini devam ettirmi tir. Enflasyonda 2006 y l n n ilk yedi ay nda görülen yükselme e iliminde temel olarak mevsimsel ko ullar ve d sal unsurlar etkili olmu tur. Enflasyonu olumsuz etkileyen bir di er unsur ham petrol ve enerji fiyatlar ndaki art lard r. Mart ay nda ham petrol fiyatlar n n d piyasalarda art e ilimine girmesi ile birlikte, 2006 y l n n ilk çeyre inden itibaren ülkemizde de enerji fiyatlar artmaya ba lam, May s ay ndan itibaren ise döviz kurlar nda gözlenen yukar yönlü hareketlerin de etkisiyle enerji fiyatlar ndaki yükseli ler devam etmi tir. Uluslararas piyasalardaki dalgalanmalara ve May s-haziran döneminde Türk paras ndaki de er kayb na paralel olarak artan alt n fiyatlar da ilk yedi ayda tüketici fiyatlar n olumsuz etkilemi tir. Ocak ay nda beklentilerin üzerinde gerçekle en TÜFE art na en yüksek katk y g da ve alkolsüz içecekler ile alkollü içecekler ve tütün gruplar yapm t r. Bunda Aral k ay nda tütün ürünlerine yap lan zamm n ve olumsuz hava ko ullar n n önemli etkisi vard r. Fakat mevsimsel faktörlerin etkisiyle giyim alt grubunda fiyatlar n gerilemesi enflasyondaki art s n rland rm t r. ubat ve Mart aylar nda TÜFE art na en yüksek katk y ise g da ve alkolsüz içecekler ile konut fiyatlar ndaki art lar yapm t r. G da fiyatlar ndaki art ta mevsimsel faktörler ve olumsuz hava ko ullar etkili olmu ; tekstil ve haz r giyim sektörlerindeki KDV indiriminin etkisi ise yeni sezon ürünlerinden dolay beklentilerin alt nda kalm t r. Bununla birlikte giyim ve ayakkab fiyatlar gerilemi tir. 113

123 Yıllık Ekonomik Rapor YILINDA TÜFE'N N ALT KALEMLER NDEK ARTI LAR (Ayl k % De i im) Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Genel 0,8 0,2 0,3 1,3 1,9 0,3 0,9-0,4 1,3 G da ve Alkolsüz çecekler 1,3 2,4 1,3 0,6 0,7-2,7 1,4-1,2 2,9 Alkollü çecekler Ve Tütün 4,7 0,0 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 Giyim ve Ayakkab -6,2-8,2-2,9 9,2 10,9 0,8-6,9-6,9 2,4 Konut 1,3 1,2 0,6 0,2 0,5 2,2 1,8 1,2 1,0 Ev E yas 0,3-1,6-0,4 0,6 0,5 1,4 2,8 1,9 1,6 Sa l k 0,6 0,7 0,4 0,3 2,5 0,4-0,9 1,6 1,7 Ula t rma 1,5 0,2 0,1 1,4 1,5 3,8 2,9 0,0-1,8 Haberle me 2,0-0,3-0,8-0,1 0,6 1,0 0,2-0,6-0,1 E lence ve Kültür -0,7-1,7-0,8 2,4 2,7 2,5 1,2 1,0 0,7 E itim 0,0 0,0 0,2 0,1 0,3 2,0 1,1 0,4 3,7 Lokanta ve Oteller 1,0 1,2 0,8 1,2 2,2 0,8 0,7 0,7 1,9 Çe itli Mal ve Hizmetler 1,9 1,2 0,2 2,9 5,1-0,9 2,4-0,6-1,0 Kaynak: TÜ K Nisan ay TÜFE art büyük ölçüde mevsimsel faktörlerden kaynaklanmaktad r. Nitekim mevsimsel ürünler hariç tutuldu unda ayl k TÜFE art yüzde 1,34 ten yüzde 0,81 e gerilemektedir. TÜFE art na en yüksek katk y giyim ve ayakkab fiyatlar sa lam ; yeni sezon ürünlerinin piyasa ç kmas ve KDV indiriminin fiyatlara yans t lmam olmas da bunda etkili olmu tur. Bunun yan s ra petrol fiyatlar ndaki art da özellikle ula t rma grubu fiyatlar n etkileyerek TÜFE art nda önemli rol oynam t r. May s ay nda da TÜFE art na en yüksek katk y yapan grup, güçlü yurtiçi talebin etkisiyle giyim ve ayakkab alt grubu olmu tur. Ayr ca enflasyondaki yükseli te YTL nin de er kayb da etkilidir. Döviz kurlar nda ya anan yükseli e ra men Haziran ay TÜFE art beklentilerin oldukça alt nda gerçekle mi tir. Fakat y ll k bazda de erlendirildi inde TÜFE art, Haziran ay için belirlenmi olan belirsizlik aral n n üzerinde yer almaktad r. TÜFE art na en yüksek katk y ula t rma ve konut gruplar yaparken, 114

124 Fiyatlar g da ve alkolsüz içeceklerin fiyatlar ndaki gerileme TÜFE deki art s n rland rm t r. Temmuz ay nda TÜFE art, beklentilerin üzerinde gerçekle erek Aral k 2003 ten bu yana y ll k bazda en yüksek düzeye ula m t r. Bunda g da fiyatlar n n yükselmesi, kurlardaki art n hissedilmeye ba lanmas ve petrol fiyatlar ndaki art etkili olmu tur. TÜFE ye en yüksek katk y yapan gruplar, g da ve alkolsüz içecekler ile konut ve ula t rma alt gruplar d r. A ustos ay na gelindi inde ise 2006 y l nda ilk kez TÜFE de beklentilerin aksine dü ü gerçekle mi tir. Bu dü ü te g da, alt n ile giyim ve ayakkab fiyatlar n n gerilemesi ve YTL nin de er kazanmas etkilidir. TÜKET C F YATLARI DE M ORANLARI (2003=100) (% De i im) Eylül Harcama Grubu A rl klar Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre Genel 7,7 100,00 1,29 6,65 10,55 9,05 G da ve Alkolsüz çecekler 4,9 27,68 2,86 6,78 12,45 8,21 Alkollü çecekler ve Tütün 27,9 5,62 0,17 5,03 10,21 25,36 Giyim ve Ayakkab -0,1 8,28 2,42-9,53-0,13-0,56 Konut 9,9 16,29 1,02 10,36 13,65 11,75 Ev E yas 6,3 6,89 1,62 7,29 11,38 4,97 Sa l k -0,4 2,54 1,72 7,51 7,88 1,81 Ula t rma 11,0 10,48-1,76 9,97 9,31 10,92 Haberle me 1,7 4,55-0,10 1,81 2,54 2,85 E lence ve Kültür 6,6 3,63 0,66 7,39 6,44 4,34 E itim 7,2 2,41 3,65 7,85 8,10 7,62 Lokanta ve Oteller 15,0 6,74 1,92 11,05 14,48 14,20 Çe itli Mal ve Hizmetler 8,5 4,89-0,98 11,63 17,33 14,61 Kaynak: TÜ K Eylül ay nda TÜFE de y ll k art, bir önceki aya göre yükseli göstermi tir. Söz konusu yükseli te mevsimsel ürünlerdeki yüksek oranl fiyat art lar n n, Ramazan ay ile birlikte g da fiyatlar nda ya anan art lar ile yeni e itim ve ö retim y l n n ba lamas na ba l olarak e itim ve e lence-kültür grubu fiyatlar nda gözlenen art lar n etkisi vard r. Bunun yan s ra döviz kurunun gecikmeli etkilerinden dolay ev e yas ve sa l k grubu fiyatlar nda devam eden art lar da Eylül ay enflasyonunu olumsuz yönde etkileyen faktörler aras nda yer almaktad r. Enerji ve alt n fiyatlar n n gerilemesi ise Eylül ay enflasyonu üzerinde olumlu yönde etkide bulunmu tur. 115

125 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Enflasyon, mal ve hizmet olarak iki grupta de erlendirildi inde hizmet grubu enflasyonunun 2006 y l boyunca kiralardaki ve lokanta-otel grubu fiyatlar ndaki art lar nedeniyle yüksek seyrini sürdürdü ü görülmektedir. Mal grubu fiyatlar nda ise petrol fiyatlar, i lenmemi g da ürünleri fiyatlar ve döviz kurlar ndaki art lardan dolay yükselme e ilimi h zlanm t r y l n n Eylül ay nda istatistiki bölgeler itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre en fazla art, yüzde 12,71 ile Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova bölgesinde ya an rken, en dü ük tüketici fiyatlar art ise yüzde 7,46 ile Hatay, Kahramanmara, Osmaniye bölgesinde gerçekle mi tir. STAT ST K BÖLGELERE GÖRE TÜKET C F YATLARI (2003=100) ( Eylül 2006 ) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamala ra Göre Endeks TÜRK YE 1,29 6,65 10,55 9,05 130,81 ( stanbul) 1,34 7,56 11,59 9,45 134,35 (Tekirda,Edirne,K rklareli) 1,09 5,54 9,04 9,49 132,73 (Balikesir,Çanakkale) 1,00 6,03 10,35 9,16 132,86 ( zmir) 1,55 6,68 9,97 9,09 134,71 (Ay n,denizli,mu la) 1,25 6,22 8,87 8,65 133,33 (Manisa,Afyon,Kütahya,U ak) 0,76 5,25 9,07 8,63 128,38 (Bursa,Eski eh ir,bilecik) 1,01 7,38 11,25 10,12 134,42 (Kocaeli,Sakarya,Düzce,Bolu,Yalova) 1,57 7,24 12,71 10,69 134,30 (Ankara) 0,64 8,38 12,66 11,16 135,95 (Konya,Karaman) 1,05 6,89 9,82 8,86 132,26 (Antalya,Isparta,Burdur) 0,99 7,30 10,61 9,16 131,46 (Adana,Mersin) 1,49 6,73 9,84 8,69 129,41 (Hatay,K.Mara,Osmaniye) 0,80 4,05 7,46 7,51 126,08 (K r kkale,aksaray,ni de,nev ehir,k r ehir) 0,90 7,59 10,87 8,92 128,26 (Kayseri,Sivas,Yozgat) 1,32 8,22 10,72 9,24 129,67 (Zonguldak,Karabük,Bart n) 0,95 6,28 10,51 8,58 130,22 (Kastamonu,Çank r,sinop) 1,63 6,19 9,60 7,80 127,45 (Samsun,Tokat,Çorum,Amasya) 1,57 5,94 10,20 9,04 129,23 (Trabzon,Ordu,Giresun,Rize,Artvin,Gümü hane) 0,75 7,21 11,82 10,08 129,31 (Erzurum,Erzincan,Bayburt) 1,10 5,68 8,78 9,29 129,03 (A r,kars,i d r,ardahan) 1,70 5,86 9,67 8,27 129,07 (Malatya,Elaz,Bingöl,Tunceli) 0,78 5,47 8,23 7,88 124,60 (Van,Mu,Bitlis,Hakkari) 0,96 5,60 9,18 8,07 126,44 (Gaziantep,Ad yaman,kilis) 1,66 5,74 9,91 7,04 123,94 ( anl urfa,diyarbak r) 1,62 5,69 10,21 7,88 125,42 (Mardin,Batman, rnak,siirt) 1,34 4,39 8,86 7,29 120,56 Kaynak: TÜ K 116

126 Fiyatlar 2005 ubat ay ndan itibaren 2003=100 bazl tüketici fiyatlar çerçevesinde aç klanmakta olan Özel Kapsaml Tüketici Fiyatlar Göstergeleri, enflasyona gelebilecek farkl oklar n belirlenmesi ve döneme ba l olarak enflasyon e iliminde yaratabilece i etkilerin ölçülebilmesi için olu turulmu olup, çekirdek enflasyon e ilimini ölçmek için kullan lmaktad r. Özel kapsaml TÜFE göstergelerinin tümünde, döviz kurundaki geli melerin d ticarete konu olan mallar n fiyatlar na yans mas sonucunda, son dönemde bir art gözlenmektedir. Fakat y ll k bazda de erlendirildi inde A ustos ay ndan itibaren bu art e ilimi tersine dönmü tür. Grubu Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri (2003=100) (% De i im) Eylül 2006 Kapsam 2005 Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre A Mevsimlik ürünler hariç 8,39 0,78 8,56 10,16 9,11 B lenmemi g da ürünleri hariç 7,78 0,77 6,67 9,53 8,52 C Enerji hariç 7,75 1,73 6,36 10,68 8,87 D (B) ve ( C) 7,84 1,19 6,32 9,49 8,21 E (C ) ve alkollü içkiler hariç 6,58 1,84 6,45 10,71 7,87 F (E) ve fiyatlar yönetilen/ yönlendirilen di er ürünler,dolayl vergiler hariç 6,75 1,91 7,60 12,39 8,92 G (F) ve (B) 6,61 1,33 7,85 11,36 8,12 H Kaynak: TÜ K (D) ve alkollü içkiler, tütün ürünleri ile alt n hariç 1,43 6,03 8,74 6,39 117

127 Yıllık Ekonomik Rapor y l n n genelinde i lenmemi g da ürünleri ve enerji fiyatlar hariç tutularak hesaplanan ÖKTG (D) endeksinin y ll k art oran, genel TÜFE art n n alt nda yer almaktad r. TÜFE VE ÖZEL KAPSAMLI TÜFE GÖSTERGES (D) Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 TÜFE D (i lenmemi G da Ürünleri ve Enerji Hariç) Kaynak: TÜ K Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri (ÖKTG) Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri, Tüketici Fiyatlar Endeksi nden baz alt kalemlerin d lanmas yoluyla olu turulan fiyat endeksleridir. Bu özel kapsaml fiyat endeksleri, tüketici fiyatlar nda gözlenen tüm geçici etkilerin ar nd r lmas ile fiyat de i imlerini ölçmektedir. Bu nedenle, uluslararas piyasalardaki fiyat hareketlerine ba l enerji fiyatlar, mevsimsel etkilere maruz ürünlerin fiyatlar, devletin kontrolünde belirlenen fiyatlar ve dolayl vergilerin (KDV vb.), Tüketici Fiyatlar Endeksi nden kademeli olarak ayr t r lmas ile hesaplanmaktad r. Hesaplanan bu göstergeler, gerçekle en enflasyonun kayna n n aç klanmas nda önemli bir araç olarak kullan lmaktad r. Enflasyon hedeflemesi rejiminde hedef de i ken olarak genelde y ll k tüketici fiyatlar enflasyonunun kullan ld görülmektedir. TÜFE enflasyonunun hedeflenmesi Merkez Bankas ile kamuoyu aras ndaki ileti imin olabildi ince sorunsuz olmas için gerekli zemini te kil etmektedir. Buna kar l k, TÜFE, kapsaml bir endeks oldu undan geçici nitelikteki baz etkileri de yans tabilmektedir. Enflasyon hedeflemesi rejiminde cari dönemdeki enflasyondan ziyade gelecekteki enflasyonun görünümü ve bu görünümün alt nda yatan bekleyi ler politika kararlar na esas te kil etmelidir. Bu ba lamda, 2005 y l ubat ay ndan bu yana Türkiye statistik Kurumu (TÜ K) taraf ndan yay mlanan ÖKTG 118

128 Fiyatlar vazgeçilmez bir önem ta maktad r. ÖKTG serilerinin etkin kullan m ile hem geçici karakterdeki fiyat hareketlerinin politika kararlar na yans mas ihtimali azalt lmakta hem de kamuoyu ile ileti imde enflasyon görünümüne ili kin alg n n netle tirilmesi mümkün olmaktad r. ÖKTG serilerinin yüzde de i imi iktisat literatüründe kar l n çekirdek enflasyon olarak bulmaktad r temel y ll tüketici ve üretici fiyat endekslerinin kullan ma sunulmas ndan önce, Toptan E ya Fiyatlar Endeksi nin (1994=100) alt kalemlerinden Özel malat Sanayi Fiyatlar n n y ll k yüzde de i iminin çekirdek enflasyon olarak kullan m yayg nd. Ancak, geçici fiyat hareketleri farkl kaynaklardan ve farkl zamanlarda olu abildi inden, Türkiye ekonomisi için çekirdek enflasyonun birden fazla gösterge ile ölçülmesi tercih edilmi tir y l ubat ay ndan bu yana Türkiye statistik Kurumu (TÜ K) taraf ndan Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri yay mlanmaktad r. Uygulamada yedi farkl özel kapsaml gösterge, dolay s yla yedi farkl çekirdek enflasyon söz konusudur. 1. Mevsimlik ürünler hariç [A] 2. lenmemi g da ürünleri hariç [B] 3. Enerji hariç [C] 4. lenmemi g da ürünleri ve enerji hariç [D] 5. Enerji, alkollü içkiler ve tütün ürünleri hariç [E] 6. Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatlar yönetilen/yönlendirilen di er ürünler ve dolayl vergiler hariç [F] 7. Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatlar yönetilen/yönlendirilen di er ürünler, dolayl vergiler ve i lenmemi g da ürünleri hariç [G] Ayr ca enerji, i lenmemi g da ürünleri, alkollü içecekler ve tütün ürünleri ile alt n hariç TÜFE göstergesi, 2006 y l Eylül ay ndan itibaren TÜ K taraf ndan ÖKTG-H ad yla yay nlanmaya ba lanm t r. Y l n ilk yedi ay nda enflasyonda görülen yükseli, enflasyonun özellikle Nisan ve May s aylar nda beklentilerin çok üzerinde ç kmas, finansal piyasalarda ya anan dalgalanmalar ve iç ve d geli melerin yaratt belirsizlik alg lamalar yak n döneme kadar orta ve uzun vadeli enflasyon beklentilerinde bozulmaya neden olmu tur. Fakat y l sonu TÜFE deki y ll k art beklentileri göz önüne al nd nda bu bozulma e iliminin Eylül ay ndan itibaren tersine döndü ü görülmektedir. 119

129 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 YIL SONU TÜFE ARTI I BEKLENT S 11,00 10,00 9,78 10,17 10,28 10,59 10,46 9,77 9,63 9,96 9,00 8,82 8,00 7,86 7,00 6,00 5,68 5,67 5,75 5,81 5,80 5,78 5,76 5,79 6,27 6,75 5, Kaynak: TCMB Enflasyon beklentilerinde gerçekle en iyile me, y l sonu itibariyle tek haneli enflasyon rakamlar na ula labilmesi bak m ndan önemli bir geli medir. Bu iyile me, büyük ölçüde finansal piyasalardaki dalgalanmalar n sona ermesi ve olumsuz iç ve d geli melerin ortadan kalkmas ndan kaynaklanmaktad r. C. ÜRET C F YATLARINDAK GEL MELER 2006 y l n n ilk yedi ay nda Üretici Fiyatlar Endeksi y ll k art oran nda petrol fiyatlar ve döviz kuru art lar ile mevsimsel faktörlerden kaynaklanan bir yükseli e ilimi gözlenmektedir. A ustos ay ndan itibaren ise bu e ilim tersine dönmü ve ayl k bazda de erlendirildi inde ÜFE de A ustos ve Eylül aylar nda gerileme kaydedilmi tir. Ocak ay nda elektri in toptan fiyat n n art r lmas ve petrol fiyatlar ndaki yükseli ÜFE art n etkilemi tir. ubat ay nda ise üretim maliyetleri aç s ndan önem ta yan ham petrol fiyatlar bir miktar gerilemi tir. Bununla birlikte tar m fiyatlar ubat ay nda olumsuz hava ko ullar na ve mevsimlik faktörlere ba l olarak enflasyon oran n n üzerinde seyretmi tir. Mart ay nda YTL nin de er kaybetmesine ve enerji fiyatlar ndaki yükseli e ra men ÜFE art beklentilerin alt nda gerçekle mi ; imalat sanayi ile elektrik, gaz ve su sektöründeki fiyat art lar na kar l k tar m sektöründe fiyatlar n gerilemesi, Mart ay ndaki ÜFE art n s n rland rm t r. Nisan ve May s aylar nda ise ÜFE deki art ta petrol ve emtia fiyatlar ndaki yükseli ler önemli rol oynam t r. 120

130 Fiyatlar ÜRET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre Ocak 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 92,0 32,6 10,8 10,7 5,1 66,8 45,9 23,6 14,5 5,5 ubat 2,6 3,1 1,6 0,1 0,3 6,8 8,9 4,3-0,3 2,2 91,8 33,4 9,1 10,6 5,3 72,1 42,1 21,5 14,7 5,0 Mart 1,9 3,2 2,1 1,3 0,3 8,8 12,4 6,5 1,0 2,5 77,5 35,2 8,0 11,3 4,2 75,4 39,4 19,2 15,0 4,5 Nisan 1,8 1,8 2,6 1,2 1,9 10,8 14,4 9,3 2,2 4,5 58,0 35,1 8,9 10,2 5,0 75,3 37,8 17,0 15,0 4,1 May s 0,4-0,6 0,0 0,2 2,8 11,2 13,7 9,3 2,4 7,4 49,3 33,7 9,6 5,6 7,7 73,6 36,7 15,2 14,0 4,3 Haziran 1,2-1,9-1,1-0,5 4,0 12,5 11,5 8,1 1,9 11,7 46,8 29,6 10,5 4,3 12,5 71,5 35,4 13,7 12,8 5,0 Temmuz 2,7-0,5-1,5-0,7 0,9 15,5 10,9 6,5 1,1 12,6 45,9 25,6 9,4 4,3 14,3 69,1 33,8 12,5 11,7 5,8 A ustos 2,1-0,2 0,8 1,0-0,8 18,0 10,7 7,3 2,2 11,8 43,9 22,7 10,5 4,3 12,3 66,3 32,1 11,6 10,7 6,5 Eylül 3,1 0,1 1,8 0,8-0,2 21,7 10,7 9,3 3,0 11,5 40,9 19,1 12,5 4,4 11,2 63,0 30,3 11,2 9,5 7,1 Ekim 3,1 0,6 3,2 0,7 25,5 11,3 12,8 3,7 36,1 16,1 15,5 2,6 59,0 28,5 11,2 8,2 Kas m 1,6 1,7 0,8-1,0 27,5 13,2 13,7 2,7 32,8 16,2 14,4 1,6 54,6 27,1 11,1 6,9 Aral k 2,6 0,6 0,1 0,0 30,8 13,9 13,8 2,7 30,8 13,9 13,8 2,7 50,1 25,6 11,1 5,9 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 121

131 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Haziran ay na gelindi inde ÜFE art, YTL nin de er kaybetmesi nedeniyle artan ithal girdi maliyetleri ve ba ta petrol ve metal olmak üzere emtia fiyatlar ndaki art lar sebebiyle beklentilerin üzerinde gerçekle mi tir. Bu art, a rl kl olarak imalat sanayi fiyatlar ndaki yükseli ten kaynaklanm t r. Temmuz ay nda ise yine büyük ölçüde imalat sanayi fiyatlar ndaki yükseli ten kaynaklanan ÜFE art beklentilerin alt nda gerçekle mi tir. A ustos ay nda, ÜFE de 2006 y l n n ba ndan bu yana süregelen art e ilimi durmu ve gerileme kaydedilmi tir. Bu gerileme büyük ölçüde imalat sanayi ve tar m sektöründe fiyatlar n dü mesinden kaynaklanm t r ,9 ÜFE YILLIK ARTI (Eylül-Eylül) 19, ,5 4,4 11, Kaynak: TÜ K 2006 Eylül ay itibariyle Üretici Fiyatlar Endeksi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 11,19 oran nda artarken; bir önceki aya göre yüzde 0,23 dü ü göstermi tir. Mevsimsel faktörlerin etkisiyle tar m fiyatlar nda art ya anmas na kar l k ÜFE nin gerilemesinde petrol ve emtia fiyatlar n n önemli ölçüde dü mesinin etkisi bulunmaktad r. 1) Tar m Fiyatlar Tar m fiyatlar nda bir önceki y l n ayn ay na göre de i im, 2006 y l n n ba ndan itibaren A ustos ay na kadar yükselmi tir. Ayl k bazda de erlendirildi inde ise mevsimsel hareketler ve arz ko ullar n n etkisiyle Ocak, ubat, Nisan ve May s aylar nda tar m fiyatlar nda art ya an rken di er aylarda ya anan fiyat dü ü leri ÜFE ye olumlu katk sa lam t r. 122

132 Fiyatlar TARIM ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre Ocak 10,8 7,7 9,3 1,0 1,9 10,8 7,7 9,3 1,0 1,9 75,6 31,5 21,8 7,3 4,0 45,9 52,3 32,9 21,8 1,5 ubat 8,9 5,6 5,4-0,1 0,6 20,6 13,7 15,3 0,9 2,5 84,5 27,4 21,6 5,5 4,7 50,8 47,3 32,2 19,8 1,4 Mart 2,6 7,8 3,6 0,8-0,4 23,8 22,6 19,4 1,7 2,1 77,5 33,9 16,8 6,5 3,5 54,9 43,8 30,4 18,2 1,2 Nisan 1,0 7,2 6,9-1,3 2,3 25,1 31,5 27,6 0,4 4,5 69,3 42,1 16,5 0,0 7,3 57,9 41,9 28,0 15,6 1,8 May s -4,1-0,1-5,2 2,0 2,7 19,9 31,4 21,0 2,3 7,3 56,0 48,1 10,5-1,2 8,0 59,2 41,6 24,6 12,9 2,6 Haziran -5,9-7,6-8,1-3,4-0,3 12,9 21,4 11,2-1,1 7,0 52,0 45,4 10,0-3,3 11,5 59,8 41,3 21,8 10,1 3,9 Temmuz -2,9-3,9-8,6-2,5-2,0 9,6 16,6 1,7-3,6 4,9 47,2 43,7 4,7-1,5 12,1 59,7 41,2 18,9 8,2 5,0 A ustos 0,9-4,0-2,5-0,5-1,3 10,6 11,9-0,9-4,1 3,6 50,8 36,8 6,4 0,1 11,2 60,1 40,3 16,8 6,7 5,9 Eylül 4,0 0,4 5,5 1,5 0,6 15,0 12,3 4,6-2,6 4,2 49,4 32,0 11,8 1,6 10,2 60,2 39,0 15,4 5,3 6,6 Ekim 8,1 1,9 6,1 1,9 24,4 14,4 11,0-0,8 51,6 24,3 16,4 1,9 60,3 36,9 14,9 4,0 Kas m 3,3 4,6 1,2 2,1 28,5 19,7 12,3 1,3 45,5 25,9 12,6 1,6 59,5 35,4 14,0 2,7 Aral k 5,2 0,3 1,6 1,7 35,2 20,0 14,1 3,0 35,2 20,0 14,1 3,0 56,4 33,9 13,6 1,7 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 123

133 Yıllık Ekonomik Rapor Eylül ay itibariyle tar m fiyatlar bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,2 oran nda artarken; mevsimsel faktörlerin etkisiyle bir önceki aya göre yüzde 0,59 oran nda art göstermi tir. ÜFE VE TARIM F YATLARI (Y ll k % De i me) 15,00 13,00 11,00 9,00 7,00 5,00 3,00 Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 ÜFE Tar m Fiyatlar Kaynak: TÜ K 2) malat Sanayi Fiyatlar Üretici Fiyatlar Endeksi içinde en büyük paya sahip alt grup olan imalat sanayi fiyatlar, döviz kuru ve uluslararas hammadde fiyatlar ndaki geli melere kar oldukça duyarl d r. malat sanayi fiyatlar nda YTL deki de er kayb ndan kaynaklanan ithal girdi maliyetlerindeki ve ham petrol fiyatlar ndaki art lardan dolay 2006 y l n n ilk yedi ay nda yükseli ya an rken; A ustos ve Eylül aylar nda dü ü gerçekle mi tir. 124

134 Fiyatlar MALAT SANAY ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre Ocak 1,9 5,1 0,6-1,1 1,0 1,9 5,1 0,6-1,1 1,0 97,2 33,6 7,8 12,5 5,3 72,5 44,2 21,6 13,6 7,0 ubat 0,6 2,3 0,4 0,1 0,1 2,5 7,5 1,1-0,9 1,1 93,8 35,9 5,9 12,8 5,2 78,0 40,8 19,0 14,3 6,3 Mart 1,7 1,7 1,8 1,5 0,5 4,3 9,3 2,9 0,6 1,6 77,7 35,9 6,0 13,5 4,1 81,2 38,3 16,6 15,2 5,7 Nisan 2,0 0,2 1,1 2,0 2,0 6,4 9,6 4,0 2,6 3,5 54,3 33,6 6,9 14,0 4,1 80,1 36,9 14,5 15,8 4,9 May s 1,9-0,7 2,1-0,4 3,0 8,4 8,8 6,2 2,1 6,6 47,2 30,1 9,9 7,8 7,7 77,5 35,6 13,0 15,2 4,9 Haziran 3,5 0,2 1,3 0,4 5,4 12,2 9,0 7,6 2,6 12,4 45,4 25,9 11,2 6,7 13,0 74,6 34,0 11,9 14,3 5,5 Temmuz 4,3 0,6 1,1-0,4 1,5 17,0 9,6 8,7 2,2 14,1 46,0 21,5 11,7 5,9 15,1 71,6 32,0 11,2 13,4 6,3 A ustos 2,4 1,0 1,8 1,5-0,7 19,8 10,7 10,6 3,7 13,3 42,5 19,8 12,5 5,5 12,7 68,0 30,2 10,7 12,4 6,9 Eylül 2,8-0,1 0,7 1,5-0,5 23,2 10,7 11,4 5,3 12,7 39,2 16,5 13,4 6,2 10,4 63,8 28,2 10,5 11,3 7,2 Ekim 1,8 0,3 2,6 0,4 25,4 10,9 14,3 5,7 32,4 14,7 16,0 3,3 58,6 26,7 10,6 9,9 Kas m 1,1 0,7 0,4-1,9 26,8 11,7 14,8 3,8 29,0 14,2 15,7 2,2 53,2 25,3 10,8 8,6 Aral k 2,3 0,8 0,0-0,6 29,7 12,6 14,8 3,2 29,7 12,6 14,8 3,2 48,3 23,8 11,0 7,6 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 125

135 Yıllık Ekonomik Rapor Eylül ay itibariyle imalat sanayi fiyatlar bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,43 oran nda artarken; petrol fiyatlar ndaki dü ü lerin devam etmesiyle birlikte bir önceki aya göre yüzde 0,47 oran nda dü ü göstermi tir. ÜFE VE MALAT SANAY F YATLARI (Y ll k % De i me) 16,00 14,00 12,00 10,00 8,00 6,00 4,00 Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 ÜFE malat Sanayi Fiyatlar Kaynak: TÜ K 3) Madencilik ve Ta Ocakç l Fiyatlar 2006 y l n n geneline bak ld nda madencilik ve ta ocakç l sektörü fiyatlar ndaki y ll k bazdaki art lar, üretici fiyatlar ndaki y ll k art lar n üzerinde seyretmi tir. Eylül ay itibariyle madencilik ve ta ocakç l sektörü fiyatlar nda geçen y l n ayn ay na göre yüzde 13,17 art gerçekle irken; bir önceki aya göre yüzde 1,56 oran nda dü ü gözlenmektedir. 126

136 Fiyatlar MADENC L K ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre Ocak 0,2 9,0-0,5-3,4 1,4 0,2 9,0-0,5-3,4 1,4 75,4 50,5 5,8 11,2 15,1 71,7 45,5 22,5 12,2 11,5 ubat 2,9 7,3-0,5 2,1 4,2 3,1 17,0-1,0-1,4 5,6 78,2 57,0-1,9 12,9 17,4 75,1 44,9 17,8 13,3 11,9 Mart 0,9 4,6-1,8-0,9-2,3 4,0 22,3-2,8-2,3 3,2 59,0 62,8-7,9 12,9 15,8 75,8 45,7 12,4 14,7 12,2 Nisan 7,4-5,4 4,2 5,3 1,7 11,6 15,8 1,2 2,9 4,9 51,1 43,5 1,4 14,6 11,8 74,4 45,1 9,4 15,7 12,0 May s 4,9-4,5 1,7 4,1 2,5 17,1 10,5 3,0 7,1 7,5 43,1 30,7 8,0 16,2 10,0 70,5 43,9 7,8 16,2 11,5 Haziran 3,3-2,4 8,7-2,3 5,1 20,9 7,9 12,0 4,7 13,0 40,6 23,5 20,3 7,6 18,3 66,7 42,1 7,8 15,3 12,4 Temmuz 5,4 0,7-5,0 2,9 4,3 27,5 8,7 6,4 7,7 17,9 40,8 17,9 13,5 12,9 20,0 63,1 39,8 7,5 15,0 13,0 A ustos 5,6 2,9 4,1 2,1 0,9 34,6 11,8 10,7 10,0 18,9 46,3 15,0 14,7 12,2 18,5 60,3 36,9 7,6 14,6 13,6 Eylül 4,1 1,1 3,4 3,1-1,6 40,1 13,1 14,5 13,4 17,1 38,7 11,7 17,3 11,8 13,2 56,0 34,1 8,1 14,0 13,7 Ekim 4,5-2,4 0,7 0,2 46,5 10,4 15,3 13,6 36,3 4,3 21,1 10,0 51,7 30,9 9,5 12,9 Kas m -0,4 4,6 4,6-2,7 45,9 15,5 20,7 10,5 42,3 9,5 21,1 4,3 49,1 27,9 10,5 11,5 Aral k -5,2 0,3-9,5-0,8 38,4 15,9 9,2 9,6 38,4 15,9 9,2 9,6 46,7 26,1 10,0 11,2 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 127

137 Yıllık Ekonomik Rapor ) Elektrik, Gaz ve Su Fiyatlar 2006 y l nda elektrik, gaz ve su fiyatlar, Ocak ay nda elektri in toptan fiyat n n art r lmas sebebiyle ayl k bazda önemli ölçüde artm ; fakat di er aylarda istikrarl bir seyir izlemi tir. Eylül ay itibariyle elektrik, gaz ve su fiyatlar nda geçen y l n ayn ay na göre yüzde 23,45, bir önceki aya göre ise yüzde 0,54 art oldu u dikkat çekmektedir. 128

138 Fiyatlar ELEKTR K, GAZ VE SU ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre Ocak 8,2 0,9-0,6 3,9 17,7 8,2 0,9-0,6 3,9 17,7 116,4 15,9 1,8 2,0 3,8 95,8 42,6 9,8 0,3-0,7 ubat -0,1 0,7-0,9 0,1 0,3 8,1 1,6-1,5 4,0 18,0 113,3 16,8 0,2 3,3 3,9 101,5 36,4 8,4 0,7-0,7 Mart 0,2 0,6-0,1-0,1 0,2 8,3 2,2-1,5 4,0 18,2 86,6 17,3-0,5 3,3 4,1 103,1 31,8 7,0 1,2-0,6 Nisan 1,0-0,4-1,6 0,3 0,4 9,4 1,8-3,1 4,3 18,6 62,0 15,6-1,8 3,6 4,2 99,9 28,4 5,5 1,6-0,5 May s 0,8 0,5 0,6 0,4 0,0 10,3 2,3-2,5 4,7 18,6 51,7 15,4-1,7 3,4 3,8 94,8 25,7 4,2 2,0-0,5 Haziran 1,4 0,6 0,1 0,0 0,9 11,8 2,9-2,5 4,7 19,7 47,8 14,4-2,2 3,3 4,8 89,5 23,3 2,8 2,5-0,4 Temmuz 2,0-0,1 0,1 0,0 1,1 14,0 2,8-2,4 4,7 21,0 42,7 12,1-2,0 3,1 5,9 83,5 21,0 1,7 2,9-0,1 A ustos 2,3-0,1 0,1 0,7 0,0 16,7 2,7-2,3 5,5 21,0 36,6 9,5-1,8 3,6 5,2 76,6 18,9 0,8 3,3 0,1 Eylül 2,8-0,1 0,3-14,3 0,5 19,9 2,6-1,9-9,7 21,7 33,3 6,4-1,3-11,5 23,5 69,6 16,7 0,2 2,3 2,7 Ekim 0,7 0,1 0,3 0,3 20,7 2,7-1,7-9,4 29,5 5,8-1,2-8,2 62,6 14,8-0,3 1,3 Kas m 2,6 0,2 0,7 0,7 23,9 3,0-0,9-8,8 29,5 3,3-0,7-8,4 56,2 12,7-0,7 0,2 Aral k 0,3 0,3 0,4 0,4 24,3 3,2-0,6-8,4 24,3 3,2-0,6-8,4 49,7 11,0-1,0-0,9 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 129

139 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Üretici Fiyatlar enflasyonunun gelecekte izleyece i seyre bak ld nda, May s- Haziran döneminde art gösteren döviz kurlar n n enflasyon üzerindeki olumsuz etkisinin, A ustos ve Eylül aylar nda oldu u gibi, kademeli olarak azalaca öngörülmektedir. Ayr ca, al nan tedbirler ve son dönemde küresel likidite ko ullar nda gözlenen iyile me sayesinde döviz kuru ile emtia fiyatlar ndaki hareketlerin enflasyon üzerindeki ikincil etkilerinin s n rl kalaca beklenmektedir. 130

140 2006VIII Ödemeler Dengesi

141

142 Ödemeler Dengesi ÖDEMELER DENGES A. DI T CARET 2004 y l ndaki yüksek oranl art lar n ard ndan, ihracat ve ithalat art h zlar 2005 y l nda yava lam t r. Özellikle y l n ikinci yar s ndan itibaren ihracattaki y ll k art oran n n belirgin olarak dü tü ü ve ithalat büyüme oran n n alt nda gerçekle ti i görülmektedir. Söz konusu e ilim 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde de devam etmi bu dönemde ihracat ve ithalattaki y ll k art lar s ras yla yüzde 14,1 ve yüzde 18,5 oranlar nda gerçekle mi tir. DI T CARET GÖSTERGELER TUTAR ( Milyon $) DE M (%) hracat/ D Tic. D Tic. D Tic. D Tic. thalat hracat thalat Aç Hacmi hracat thalat Aç Hacmi (Yüzde) ,1 24,5 53,9 20,5 69, ,0 34,5 42,5 33,1 68, ,7 40,7 55,6 37,8 64, ,3 19,7 26,0 18,4 62,9 2005(*) ,3 2006(*) ,1 18,5 25,9 16,8 60,0 Kaynak : TÜ K (*) Ocak-A ustos dönemi itibariyle 1) hracat 2005 y l nda ihracat, yüzde 16,3 oran nda artarak 73,5 milyar dolara yükselmi, bu art ta verimlilik art lar n n sa lad d rekabet avantaj, güçlü d talep ve artan ihracat fiyatlar etkili olmu tur y l nda sermaye mallar ihracat yüzde 22,5 oran nda artarak 8 milyar dolar, ara (hammadde) mallar ihracat yüzde 16,7 oran nda artarak 30,3 milyar dolar ve tüketim mallar ihracat yüzde 14,2 oran nda artarak 34,8 milyar dolara yükselmi tir. hracat n yüzde 93,7 sini imalat sanayi ürünleri ihracat, yüzde 4,5 ini tar m ve ormanc l k ürünleri ihracat ve yüzde 1,1 ini madencilik ve ta ocakç l ürünleri ihracat olu turmu tur. 133

143 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 HRACATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos Gruplar Pay (%) 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % % Sermaye malllar , , , , ,9 Ara mallar , , , , ,5 Tüketim mallar , , , , ,1 Di erleri , , , , ,2 Toplam , , , , ,1 Sermaye malllar 7,7-8,8 9,2 18,8 10,3 12,5 10,9 5,3 11,1 10,9-1,9 Ara mallar 40,6-4,7 39,1-3,7 41,1 4,9 41,2 0,4 41,8 44,5 6,5 Tüketim mallar 51,2 5,1 51,1-0,3 48,3-5,4 47,4-1,8 46,8 43,9-6,1 Di erleri 0,4 178,4 0,6 50,3 0,3-51,1 0,5 61,0 0,4 0,7 90,4 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde ise olu an maliyet ko ullar ndaki iyile menin devam etmesi ve verimlilik art n n getirdi i d rekabet avantaj yla ihracat, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 14,1 oran nda artarak 53,3 milyar dolara ula m t r. Sektörler Pay (%) HRACATIN ANA SEKTÖRLERE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % % Tar m ve Ormanc l k , , , , ,2 Bal kç l k 51 72, , , , ,7 Madencilik ve Ta ocakç l , , , , ,8 malat , , , , ,6 Di er 165 7, , , , ,6 Toplam , , , , ,1 Tar m ve Ormanc l k 4,9-22,9 4,5-7,8 4,0-10,3 4,5 12,6 3,6 3,8 5,3 Bal kç l k 0,1 50,2 0,2 19,8 0,2-4,5 0,2 16,3 0,1 0,1-22,6 Madencilik ve Ta ocakç l 1,1-3,5 1,0-7,5 1,0 3,5 1,1 7,3 1,1 1,3 17,3 malat 93,5 1,6 93,9 0,5 94,3 0,4 93,7-0,7 94,6 94,2-0,4 Di er 0,5-6,8 0,4-5,4 0,5 7,8 0,5 12,5 0,5 0,6 11,0 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde bir önceki y l n ayn dönemine göre sermaye mallar ihracat yüzde 11,9 oran nda artarak 5,8 milyar dolara, ara (hammadde) mallar ihracat yüzde 21,5 oran nda artarak 23,7 milyar dolara ve tüketim mallar ihracat yüzde 7,1 oran nda artarak 23,4 milyar dolara yükselmi tir. Bu dönemde ihracat n yüzde 94,2 sini imalat sanayi ürünleri, yüzde 3,8 ini tar m ve ormanc l k ürünleri ve yüzde 1,3 ünü madencilik ve ta ocakç l ürünleri ihracat olu turmu tur. 134

144 Ödemeler Dengesi ÖNEML FASILLAR T BAR YLE HRACAT (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos % De i im % Katk % De i im % Katk Toplam hracat , ,1 Tar m ve Hayvanc l k ,2 1, ,3 0,7 G da Ürünleri ve çecek ,5 1, ,1 0,2 Tekstil Ürünleri ,3 1, ,8 0,3 Giyim E yas ,3 0, ,9-0,1 Rafine edilmi petrol,kok köm., nükl. yak ,6 1, ,9 1,5 Kimyasal Madde ve Ürünler ,2 0, ,2 0,8 Plastik ve Kauçuk Ürünleri ,9 0, ,9 0,6 Metalik Olmayan Di er Mineral Ürünler ,0 0, ,3 0,0 Ana Metal Sanayi ,1 0, ,3 3,0 Metal E ya Sanayi (Makine ve Teçhizat Hariç) ,0 0, ,5 0,7 Makine ve Teçhizat ,3 1, ,1 1,3 Elektrikli Makina ve Cihazlar ,7 0, ,8 0,9 Radyo, Televizyon, Haberle me Teçhizat ve Cih ,3 0, ,9 0,2 Motorlu Kara Ta t ve Römorklar ,0 2, ,3 2,6 Di er Ula m Araçlar ,6 0, ,3 0,8 Kaynak : TÜ K hracat geli meleri kalem baz nda incelendi inde, 2005 y l nda ihracat art na en yüksek katk n n motorlu kara ta tlar, makine-teçhizat, rafine edilmi petrol ve ürünleri, g da ve içecek ihracat ndan geldi i görülmektedir. hracatta önemli bir paya sahip olan tekstil ve giyim sektörleri ihracat ise Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinden kaynaklanan rekabet bask s ile toplam ihracat art n n alt nda bir büyüme sergilemi tir. Özellikle Çin deki dü ük i gücü maliyetleri giyim ve benzeri emek yo un sektörlerin rekabetini güçle tirmektedir y l n n Ocak-A ustos dönemi ihracat art na en yüksek katk n n ise ana metal sanayi, motorlu kara ta tlar, makine-teçhizat, rafine edilmi petrol ve ürünleri ile elektrikli makine ve cihazlar ihracat ndan geldi i görülmektedir. 2) thalat 2005 y l nda ithalattaki art ta, de erli YTL yan nda yurtiçi sanayi üretimindeki art n gerektirdi i ithal girdi ihtiyac belirleyici olmu tur. Y l genelinde ara mal ithalat istikrarl bir seyir izleyerek büyüme e ilimini sürdürmü tür. 135

145 THALATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Ocak-A ustos Gruplar Pay (%) 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % % Sermaye malllar , , , , ,0 Ara mallar , , , , ,4 Tüketim mallar , , , , ,8 Di erleri , , , , ,5 Toplam , , , , ,5 Sermaye malllar 16,3-2,8 16,3 0,3 17,8 9,2 17,4-2,2 17,0 15,9-6,4 Ara mallar 73,0-0,2 71,7-1,8 69,3-3,4 70,1 1,2 71,1 71,6 0,8 Tüketim mallar 9,5 3,1 11,3 18,6 12,4 10,1 12,0-3,5 11,4 12,1 6,1 Di erleri 1,2 39,9 0,7-42,3 0,5-24,8 0,5-3,8 0,5 0,4-28,7 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K Uluslararas piyasalardaki fiyat hareketleri de ithalat art nda etkili olmu, ham petrol fiyatlar n n 2004 y l ndan sonra 2005 y l nda da yükseli ini sürdürmesi ham petrol ithalat n art rm t r. Bu çerçevede toplam ithalat, bir önceki y la göre yüzde 19,7 oran nda art göstererek 116,8 milyar dolara ula m t r. Söz konusu y lda sermaye mallar ithalat yüzde 17 oran nda artarak 20,4 milyar dolara, ara (hammadde) mallar ithalat yüzde 21,2 oran nda artarak 81,9 milyar dolara ve tüketim mallar ithalat da yüzde 15,5 oran nda artarak 14 milyar dolara yükselmi tir. thalat n yüzde 80,7 sini imalat sanayi ürünleri, yüzde 14 ünü madencilik ve ta ocakç l ürünleri ve yüzde 2,4 ünü de tar m ve ormanc l k ürünleri ithalat olu turmu tur y l n n Ocak-A ustos döneminde ise 2004 y l n n ikinci yar s ndan itibaren ba layan ithalat art oran ndaki dü ü e ilimi devam etmi tir. Böylece ithalat, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 18,5 art la 88,9 milyar dolar seviyesinde gerçekle mi tir. Bu dönemde toplam ithalat art nda belirleyici unsur olan ara (hammadde) mallar ithalat yüzde 19,4, tüketim mallar ithalat ise 25,8 oran nda artarak toplam ithalat n üzerinde bir art göstermi tir. Sermaye mallar ithalat ndaki art oran ise yüzde 11 düzeyinde gerçekle erek toplam ithalat art n n alt nda kalm t r. Öte yandan imalat sanayi ürünleri ithalat yüzde 15,3 oran nda artarak 70,1 milyar dolar, madencilik ve ta ocakç l ürünleri ithalat yüzde 42,2 oran nda artarak 14 milyar dolar olmu tur. 136

146 Ödemeler Dengesi THALATIN ANA SEKTÖRLERE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % % Tar m ve Ormanc l k , , , , ,6 Bal kç l k 1 36, , , , ,5 Sektörler Madencilik ve Ta ocakç l , , , , ,2 malat , , , , ,3 Di er , , , , ,5 Toplam , , , , ,5 Tar m ve Ormanc l k 3,3-3,0 3,7 10,7 2,8-22,7 2,4-15,1 2,6 2,2-15,2 Bal kç l k 0,0 9,5 0,0 50,6 0,0 130,4 0,0 157,3 0,0 0,0 59,0 Pay (%) Madencilik ve Ta ocakç l 14,0-12,2 13,0-6,8 11,3-13,5 14,0 24,2 13,2 15,8 19,9 malat 80,3 1,7 80,3 0,1 82,5 2,7 80,7-2,2 81,1 78,9-2,7 Kaynak : TÜ K Di er 2,5 41,0 3,0 22,0 3,4 13,7 2,9-14,7 3,1 3,0-1,7 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 thalat geli meleri kalem baz nda incelendi inde, 2005 y l nda ithalat art na en yüksek katk n n ham petrol ve do algaz, ana metal sanayi, kimyasal madde ve ürünler, makine ve teçhizat ile rafine edilmi petrol ve ürünleri sektörlerinin ithalat ndan geldi i görülmektedir. 137

147 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ÖNEML FASILLAR T BAR YLE THALAT (Milyon $) Y ll k % De i im Ocak-A ustos % % Katk De i im % Katk Toplam thalat , ,5 Hampetrol ve do algaz ,0 4, ,1 5,1 Tekstil ürünleri ,0 0, ,5 0,1 Ka t ve ka t ürünleri ,4 0, ,1 0,2 Rafine edilmi petrol,kok köm.,nükl. yak ,0 1, ,8 2,3 Kimyasal madde ve ürünler ,5 2, ,8 1,4 Plastik ve kauçuk ürünleri ,3 0, ,0 0,4 Ana metal sanayi ,5 2, ,7 1,6 Metal e ya sanayi (makine ve teçhizat hariç) ,5 0, ,1 0,4 Makine ve teçhizat ,8 1, ,1 1,8 Elektrikli makina ve cihazlar ,5 1, ,1 0,8 Radyo, Televizyon, Haberle me Teçhizat ve Cih ,6 0, ,8 0,1 T bbi aletler; hassas optik aletler ve saat ,4 0, ,9 0,3 Motorlu kara ta t ve römorklar ,5 0, ,0 1,7 Di er ula m araçlar ,9 0, ,4-0,4 At k ve hurdalar ,8 0, ,8 0,5 Kaynak:TÜ K 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde ise ithalat art na en yüksek katk yine ham petrol ve do algaz, rafine edilmi petrol ve ürünleri, makine ve teçhizat ile motorlu kara ta tlar ve ana metal sanayi sektörlerinden sa lanm t r. 3) D Ticaret Dengesi 2005 y l nda ihracattaki yüzde 16,3 lük art a kar l k ithalat yüzde 19,7 oran nda artm, neticede d ticaret aç 34,4 milyar dolardan 43,3 milyar dolara yükselmi tir. Bununla birlikte, 2004 y l nda yüzde 55,6 olan d ticaret aç n n art h z 2005 y l nda yüzde 26 ya gerilemi tir. 138

148 Ödemeler Dengesi DI T CARET (Milyar $) 116,8 97,5 88,9 69,3 75,0 51,6 73,5 63,2 47,3 53,3 46,7 36,1-15,5-22,1-28,3-34,4-35,6-43, /O-A 2006/O-A hracat thalat Denge Kaynak:TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ayl k dönemindeki d ticaret aç, 2005 y l n n ayn dönemine göre ihracat n yüzde 14,1, ithalat n ise yüzde 18,5 oranlar nda artmas sonucunda yüzde 25,9 artm ve 35,6 milyar dolara ula m t r. 4) D Ticaret Hacmi Toplam ihracat ve ithalattan olu an d ticaret hacmi 2004 y l nda 160,7 milyar dolar iken, 2005 y l nda yüzde 18,4 oran nda artarak 190,3 milyar dolara ula m t r y l n n ilk sekiz ay sonunda 121,7 milyar dolar olan d ticaret hacmi, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 16,8 oran nda artarak 142,1 milyar dolar olmu tur. 5) hracat n thalat Kar lama Oran 2004 y l nda yüzde 64,8 olan ihracat n ithalat kar lama oran 2005 y l nda ithalat n ihracattan daha çok artmas sonucu yüzde 62,9 a inmi tir y l n n ilk sekiz ay nda yüzde 62,3 olan ihracat n ithalat kar lama oran, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 60 a gerilemi tir. 139

149 Yıllık Ekonomik Rapor ) Ülkeler tibariyle D Ticaret i. Ülkelere Göre hracat HRACATIN ÜLKELERE GÖRE DA ILIMI TUTAR (Milyon$) DE M (%) DA ILIM (%) YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK TOPLAM (A+B+C) ,7 16,3 18,7 14,1 100,0 100,0 100,0 100,0 A- AVRUPA B RL ÜLKELER ,0 11,5 13,5 14,4 54,5 52,3 52,0 52,1 1- Avrupa Birli i Ülkeleri (15) ,1 10,1 12,5 13,8 51,6 48,8 48,7 48,6 2- Avrupa Birli i Ülkeleri (10) ,6 35,8 32,3 22,7 2,9 3,4 3,3 3,5 B- TÜRK YE SERBEST BÖLGELER ,0 16,0 22,1-2,4 4,1 4,0 4,2 3,6 C- D ER ÜLKELER ,6 22,8 25,2 15,3 41,4 43,7 43,8 44,3 1-Di er Avrupa (A.B Hariç) ,7 32,9 36,1 28,9 10,5 12,0 11,6 13,1 2-Kuzey Afrika ,7 15,5 26,9 9,6 3,5 3,5 3,7 3,5 3-Di er Afrika ,0 42,1 44,7 42,4 1,2 1,5 1,5 1,8 4-Kuzey Amerika ,1 1,3 2,0 4,8 8,2 7,2 7,4 6,8 5-Orta Amerika ve Karayipler ,0 23,1 11,1 21,0 0,5 0,6 0,5 0,6 6-Güney Amerika ,7 42,0 42,3 24,0 0,3 0,4 0,4 0,4 7-Yak n ve Orta Do u ,0 28,6 33,9 4,3 12,5 13,9 14,1 12,9 8-Di er Asya ,4 19,1 14,3 26,6 4,0 4,1 4,1 4,5 9-Avustralya ve Yeni Zelanda ,3 2,4 5,7-1,3 0,4 0,4 0,4 0,3 10-Di er Ülke ve Bölgeler ,4 147,0 78,8 67,1 0,1 0,3 0,2 0,3 D- SEÇ LM ÜLKELER VE ÜLKE GRUPLARI 1- OECD Ülkeleri ,2 9,5 11,0 14,2 64,1 60,4 60,3 60,3 1- Almanya ,8 8,1 7,9 1,5 13,8 12,9 12,9 11,5 2- ngiltere ,1 6,7 9,3 12,8 8,8 8,1 8,0 7,9 3- ABD ,5 1,0 1,1 4,9 7,7 6,7 6,9 6,3 4- talya ,6 20,8 21,2 30,4 7,4 7,6 7,1 8,2 5- Fransa ,8 3,7 6,6 20,5 5,8 5,2 5,4 5,7 Kaynak : TÜ K 2005 y l nda OECD üyesi ülkelere yap lan ihracat bir önceki y la göre yüzde 9,5 oran nda artarak 44,4 milyar dolara yükselmi ve toplam ihracat n yüzde 60,4 ünü olu turmu tur y l nda OECD üyesi olmayan ülkelere ise yüzde 30,2 art la 26,1 milyar dolar tutar nda ihracat yap lm ve toplam ihracat n yüzde 35,6 s na tekabül etmi tir. An lan y lda Avrupa Birli i ülkelerine yap lan ihracat n toplam ihracat içindeki pay ise yüzde 52,3 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, en fazla ihracat n Almanya ya yap ld ve söz konusu ülkeyi ngiltere ve talya n n izledi i görülmektedir y l n n Ocak-A ustos dönemi itibariyle OECD üyesi ülkelere yap lan ihracat yüzde 14,2 oran nda art la 28,1 milyar dolardan 32,1 milyar dolara 140

150 Ödemeler Dengesi yükselmi tir. OECD d ndaki di er ülkelere yap lan ihracat ise yüzde 15,8 oran nda artarak 16,6 milyar dolardan 19,2 milyar dolara ç km t r ,4 51,2 51,8 51,6 48,8 48,6 35,6 36,1 31,2 30,7 31,5 31,8 14,4 14,1 12,6 12,6 11,5 11, /A ustos AB(15) D ER OECD OECD DI I Kaynak:TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ay sonunda toplam ihracat içinde OECD ülkelerine yap lan ihracat n pay yüzde 60,3, OECD üyesi olmayan ülkelere yap lan ihracat n pay ise yüzde 36,1 olarak gerçekle irken, Avrupa Birli i ülkelerine yap lan ihracat n pay yüzde 52,1 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, bu dönemde en fazla ihracat n yap ld Almanya, talya ve ngiltere ye yap lan ihracat n toplam ihracat içindeki paylar n n s ras yla yüzde 11,5, yüzde 8,2 ve yüzde 7,9 düzeylerinde gerçekle ti i görülmektedir. ii. Ülkelere Göre thalat ,2 45,2 45,7 46,6 43,4 42,7 38,9 36,4 37,0 34,9 35,8 38,0 18,7 18,7 17,6 17,7 17,7 15, /A ustos AB(15) D ER OECD OECD DI I Kaynak:TÜ K 141

151 Yıllık Ekonomik Rapor y l ndaki 116,8 milyar dolarl k ithalat n, yüzde 56,6 s olan 66,1 milyar dolar OECD üyesi ülkelerden, yüzde 42,7 sine kar l k gelen 49,9 milyar dolar ise OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lm t r. Bu dönemde Avrupa Birli i ülkelerinden yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki pay yüzde 42,1 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, en fazla ithalat n Almanya dan yap ld ve söz konusu ülkeyi Rusya, talya ve Çin in izledi i görülmektedir. THALATIN ÜLKELERE GÖRE DA ILIMI TUTAR (Milyon $) DE M (%) DA ILIM (%) YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK TOPLAM (A+B+C) ,7 19,7 21,1 18,5 100,0 100,0 100,0 100,0 A- AVRUPA B RL ÜLKELER ,7 8,3 7,4 12,1 46,6 42,1 42,3 39,9 1- Avrupa Birli i Ülkeleri (15) ,6 7,3 6,2 12,0 43,4 38,9 39,1 37,0 2- Avrupa Birli i Ülkeleri (10) ,5 21,6 24,3 12,9 3,2 3,2 3,1 3,0 B- TÜRK YE SERBEST ,8-6,3-9,3 18,3 0,8 0,7 0,6 0,6 BÖLGELER C- D ER ÜLKELER ,5 30,2 34,2 23,3 52,6 57,2 57,1 59,4 1-Di er Avrupa (A.B Hariç) ,6 29,6 39,4 20,0 18,9 20,4 21,0 21,3 2-Kuzey Afrika ,3 30,4 36,9 20,8 3,3 3,6 3,4 3,5 3-Di er Afrika ,9 15,5 19,1 38,6 1,6 1,6 1,6 1,9 4-Kuzey Amerika ,7 13,9 12,3 5,7 5,2 5,0 5,2 4,6 5-Orta Amerika ve Karayipler ,4 37,4 25,5 76,9 0,2 0,2 0,2 0,3 6-Güney Amerika ,6 37,4 38,0 15,4 1,3 1,5 1,5 1,5 7-Yak n ve Orta Do u ,4 42,7 42,6 43,1 5,7 6,8 6,6 8,0 8-Di er Asya ,7 32,8 34,0 25,1 15,9 17,6 17,1 18,0 9-Avustralya ve Yeni Zelanda ,1 6,6 0,3 1,4 0,3 0,3 0,3 0,2 10-Di er Ülke ve Bölgeler ,9 137,0 151,3-31,0 0,1 0,1 0,1 0,1 D- SEÇ LM ÜLKELER VE ÜLKE GRUPLARI 1- OECD Ülkeleri ,9 10,8 11,0 8,9 61,2 56,6 57,5 52,8 1- Rusya Federasyonu ,7 42,9 48,1 36,6 9,3 11,1 10,8 12,4 2- Almanya ,4 8,9 8,5 10,5 12,8 11,7 11,7 10,9 3- talya ,5 10,2 9,2 14,3 7,0 6,5 6,6 6,4 4- Çin ,5 53,8 53,0 47,6 4,6 5,9 5,5 6,9 5- Fransa ,9-5,1-8,7 17,5 6,4 5,0 5,1 5,1 6- ABD ,7 13,3 12,2 2,1 4,9 4,6 4,8 4,1 Kaynak :TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ay nda OECD ülkelerinden yap lan ithalat geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 8,9 oran nda artarak 46,9 milyar dolara, OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lan ithalat ise yüzde 31,8 oran nda artarak 41,4 milyar dolara ç km t r. 142

152 Ödemeler Dengesi Ayn dönemde OECD ülkelerinden yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki pay yüzde 52,8, OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lan ithalat n pay ise yüzde 46,6 d r. AB ülkelerinden yap lan ithalat, toplam ithalat n yüzde 39,9 unu olu turmu tur. Ülkeler baz nda bak ld nda, bu dönemde en fazla ithalat yap lan ülkeler olan Rusya, Almanya, Çin ve talya dan yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki paylar n n s ras yla yüzde 12,4, yüzde 10,9, yüzde 6,9 ve yüzde 6,4 oldu u görülmektedir. B. ÖDEMELER DENGES 1) Cari lemler Hesab Türkiye ekonomisi, sa lanan ekonomik ve siyasi istikrar sonucunda 2002 y l ndan itibaren ihracata dayal, verimlilik art ile desteklenen h zl ve istikrarl bir büyüme performans sergilemi tir. Ekonomik büyümenin ya and bu dönemde dünya ekonomisi ile daha fazla entegre olunmu ve d ticaret hacminde önemli ölçüde art lar ya anm t r. Bununla birlikte, ihracattaki art n üzerinde gerçekle en ithalat art lar d ticaret aç n n artmas na neden olmu tur y l nda bavul ticareti dahil ihracat gelirleri 76,8 milyar dolar, ithalat giderleri ise 106 milyar dolar düzeyinde gerçekle erek genel mal ticaretinde 29,2 milyar dolar, parasal olmayan alt n ticaretinde de 3,8 milyar dolar aç k verilmi tir. Böylece d ticaret aç 32,9 milyar dolar olarak gerçekle mi tir. CAR LEMLER DENGES (Milyon Dolar) Ocak-A ustos CAR LEMLER DENGES DI T CARET DENGES Genel Mal Ticareti hracat f.o.b thalat f.o.b Parasal Olmayan Alt n (net) H ZMETLER DENGES Ta mac l k Turizm n aat Hizmetleri Finansal Hizmetler Di er Ticari Hizmetler Resmi Hizmetler Di er Hizmetler YATIRIM GEL R DENGES Do rudan Yat r mlar Portföy Yat r mlar Di er Yat r mlar CAR TRANSFERLER çi Gelirleri Resmi Transferler Kaynak: TCMB 143

153 Yıllık Ekonomik Rapor Ocak-A ustos döneminde ise bavul ticareti dahil ihracat gelirleri 55,7 milyar dolar, ithalat giderleri ise 81,5 milyar dolar düzeyinde gerçekle erek genel mal ticaretinde 25,9 milyar dolar aç k verilmi tir. Parasal olmayan alt n ticaretindeki 2,1 milyar dolar aç k ile birlikte d ticaret aç 28 milyar dolar olmu tur krizi sonras nda ba layan yüksek oranl ekonomik büyüme sürecinde artan ara mal ve sermaye mal ithalat, YTL nin de erlenmesi ve petrol fiyatlar ndaki art lar d ticaret aç n n büyümesinde etkili olmu tur. D ticaret dengesini olumsuz etkileyen faktörlerden bir di eri de küresel düzeyde artan rekabettir. Ya anan büyüme süreci ile birlikte özel sektör yat r mlar ve verimlilikte kaydedilen geli meler, ihracat art rman n yan s ra ihracat bile iminin de de i mesine yol açm t r. Bu ba lamda ihracatta emek yo un sektörlerin pay dü erken, sermaye yo un sektörlerin pay yükselmi ; sermaye yo un sektörlerin ihracat n n artmas ise sermaye ve ara mal ile enerji ithalat n art rmak suretiyle d ticaret aç n n artmas na neden olmu tur. D ticaret dengesinin aç k vermesine kar n, hizmetler dengesinde olu an fazla cari aç n daha dü ük düzeyde gerçekle mesinde etkili olmu tur. Hizmetler dengesi, 2005 y l nda 14 milyar dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 8,5 milyar dolar fazla vermi tir y l nda 18,2 milyar dolar, 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde de 11,7 milyar dolar olarak gerçekle en turizm gelirleri, hizmetler dengesini olumlu etkileyen kalemlerin ba nda yer alm t r Ocak- A ustos Ocak- A ustos Kaynak: TCMB 144

154 Ödemeler Dengesi Cari i lemler dengesi üzerinde olumlu etkisi bulunan di er bir kalem ise in aat hizmetleridir y l nda in aat hizmetlerinden 874 milyon dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 628 milyon dolar net gelir sa lanm t r. Cari i lemler hesab n n di er bir alt kalemi olan yat r m geliri kaleminde 2005 y l nda 5,7 milyar dolar, 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde 4 milyar dolar net ödeme gerçekle mi tir. Bu kalemde olu an aç n temel nedeni faiz giderleridir Ocak-A ustos döneminde kredilere ili kin faiz giderleri 3,8 milyar dolar olarak gerçekle mi tir. Söz konusu dönemde do rudan yat r m ve portföy yat r mlar ndan kaynaklanan net ödemeler ise s ras yla 605 ve 438 milyon dolar düzeyindedir. çi gelirleri ve resmi transferlerden olu an cari transferler, 2005 y l nda 1,5 milyar dolar olarak gerçekle mi tir Ocak-A ustos döneminde ise, 659 milyon dolar i çi gelirleri ve 333 milyon dolar resmi transferler olmak üzere toplam 992 milyon dolar cari transfer geliri sa lanm t r. Ekonomide ya anan bu geli meler sonucunda d ticaret dengesi, hizmetler dengesi, yat r m geliri dengesi ve cari transferlerin toplam ndan olu an cari i lemler hesab 2005 y l nda 23,2 milyar dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 22,4 milyar dolar aç k vermi tir Ocak- A ustos 2006 Ocak- A ustos Kaynak: TCMB 2) Sermaye ve Finans Hesab 2003 y l itibariyle sa lanan ekonomik ve siyasi istikrar ile birlikte beklentilerin olumlu yönde geli mesi ve güven ortam n n olu mas neticesinde artan oranda sermaye giri i ya anmaya ba lanm t r. 145

155 Yıllık Ekonomik Rapor y l nda do rudan yat r mlar, portföy yat r mlar ve di er yat r mlar eklinde ortaya ç kan yüksek miktarda sermaye giri i sonucunda finans hesaplar 20,9 milyar dolar fazla vermi, 2006 Ocak-A ustos dönemine gelindi inde ise finans hesaplar nda gerçekle en net sermaye giri i, 23,5 milyar dolar düzeyinde olmu tur. SERMAYE VE F NANS HESAPLARI (Milyon Dolar) Ocak-A ustos SERMAYE VE F NANS HESAPLARI A. Do rudan Yat r mlar Yurtd nda Yurtiçinde B. Portföy Yat r mlar Varl klar Genel Hükümet Bankalar Di er Sektörler Yükümlülükler Hisse Senetleri Borç Senetleri C. Di er Yat r mlar Varl klar Ticari Krediler Krediler Bankalar n Döviz Varl klar Di er Varl klar Yükümlülükler Ticari Krediler Krediler Mevduatlar Di er Yükümlülükler Bilgi için: Uzun Vade K sa Vade IMF Kredileri D. Rezerv Varl klar Resmi Rezervler Döviz Varl klar Menkul K ymetler NET HATA NOKSAN Kaynak: TCMB Finans hesaplar nda kar m za ç kan en dikkat çekici geli me do rudan yat r m tutar nda kaydedilen art lard r y l nda 8,7 milyar dolar olan net 146

156 Ödemeler Dengesi do rudan yat r mlar, 2006 Ocak-A ustos döneminde 12,1 milyar dolar düzeyine ula m t r. Bu art ta, irket birle meleri ile özelle tirme program ndan kaynaklanan ödemelerin devam etmesi etkili olmu tur y l n n ard ndan 2006 y l nda da do rudan yat r mlar n yüksek düzeyde gerçekle ece i beklenmektedir. DO RUDAN YATIRIM (Milyon Dolar) Kaynak : TCMB Ocak- A ustos Ocak- A ustos Devlet ve özel kurulu lar n bono ve tahvilleri ile hisse senedi gibi menkul k ymetlerine yap lan yat r mlarda, döneminde önemli bir art kaydedilmi tir. Portföy yat r m olarak 2003 y l nda 2,5 milyar, 2004 y l nda 8 milyar ve 2005 y l nda da 13,4 milyar dolar net sermaye giri i olmu tur. Portföy yat r mlar ndaki bu art ta istikrarl ve güvenilir bir yat r m ortam n n sa lanmas n n etkisi büyüktür. PORTFÖY YATIRIMLARI (Milyon Dolar) Kaynak: TCMB Ocak- A ustos Ocak- A ustos 147

157 Yıllık Ekonomik Rapor y l n n Mart ay nda Avrupa Merkez Bankas ve Amerika Birle ik Devletleri Merkez Bankas n n faiz oranlar n art rmas ve faiz art lar n n sürece i beklentisi, geli mekte olan piyasalardan ç k yönlü bir hareketin ba lamas na neden olmu tur. Türkiye de finansal piyasalardaki bu geli meden ilk a amada etkilenmi olmakla birlikte Temmuz ay itibariyle portföy yat r m eklinde sermaye giri i yeniden ba lam t r. D ER YATIRIMLAR (Milyon Dolar) Kaynak: TCMB Ocak- A ustos Ocak- A ustos Di er yat r m olarak 2003 y l nda 3,4 milyar, 2004 y l nda 4,2 milyar ve 2005 y l nda da 16,6 milyar dolar net sermaye giri i olmu tur. Sermaye ve finans hesaplar ndaki bu de i meler, Türkiye ye yönelik sermaye hareketlerinin, do rudan yat r mlar ve uzun vadeli sermaye lehine geli ti ini, finansman içindeki k sa vadeli sermaye giri lerinin pay n n ise azald n göstermektedir y l ile 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde cari aç n finansman büyük ölçüde do rudan yat r mlar ve uzun vadeli krediler ile gerçekle tirilmi tir. Cari aç n 23,2 milyar dolar oldu u 2005 y l nda 33,7 milyar dolar uzun vadeli kredi kullan m ve 9,8 milyar dolar do rudan yat r m eklinde sermaye giri i gerçekle mi tir Ocak-A ustos döneminde ise cari aç k 22,4 milyar dolar iken ayn dönem içerisinde uzun vadeli kredi kullan m 32,1 milyar dolar, do rudan yat r m giri i ise 12,4 milyar dolar düzeyindedir y l sonu itibariyle 50,5 milyar dolar olan Merkez Bankas brüt döviz rezervleri art trendini sürdürerek 2006 y l A ustos sonu itibariyle 58 milyar dolara yükselmi tir. 148

158 Ödemeler Dengesi MERKEZ BANKASI BRÜT DÖV Z REZERVLER (Milyon Dolar) A ustos Kaynak: TCMB Ödemeler bilançosunun son kalemi olan ve istatistiki eksiklikler ile hesaplama hatalar n n giderilmesi için kullan lan net hata ve noksan kalemi, 2005 y l nda 2,2 milyar dolar iken, 2006 Ocak-A ustos döneminde -1,1 milyar dolar seviyesinde gerçekle mi tir. 149

159

160 2006IX Dünya Ekonomisi

161

162 Dünya Ekonomisi DÜNYA EKONOM S A. GENEL GÖRÜNÜM 2004 y l nda yüzde 5,3 ile son dört y l n en yüksek büyüme h z na ula an dünya ekonomisi; artan petrol fiyatlar, do al afetler ve siyasi gerginliklerin ya and 2005 y l nda yüzde 4,9 oran nda büyümü tür. Ekonomideki canl l n devam etti i; ancak enerji fiyatlar ndaki art lar n, küresel dengesizliklerin ve jeopolitik belirsizliklerin büyüme süreci için risk olu turdu u 2006 y l nda ise, y l sonu büyüme oran yüzde 5,1 olarak tahmin edilmektedir y l nda büyüme h z n n dü erek yüzde 4,9 oran nda gerçekle mesi beklenmektedir. DÜNYA ÜRET M (1) (Y ll k % De i me) Dünya 4,9 2,6 3,1 4,1 5,3 4,9 5,1 4,9 Geli mi Ekonomiler 3,9 1,2 1,5 1,9 3,2 2,6 3,1 2,7 ABD 3,7 0,8 1,6 2,5 3,9 3,2 3,4 2,9 Euro Bölgesi 3,9 1,9 0,9 0,8 2,1 1,3 2,4 2,0 Japonya 2,9 0,4 0,1 1,8 2,3 2,6 2,7 2,1 Di er Geli mi Ekonomiler (2) 5,2 1,7 3,2 2,5 4,0 3,1 3,6 3,3 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 6,1 4,4 5,1 6,7 7,7 7,4 7,3 7,2 Bölgesel Gruplar Afrika 3,1 4,2 3,6 4,6 5,5 5,4 5,4 5,9 Orta ve Do u Avrupa 5,1 0,3 4,5 4,7 6,5 5,4 5,3 5,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (3) 9,0 6,3 5,3 7,9 8,4 6,5 6,8 6,5 Yükselen Asya 7,0 6,1 7,0 8,4 8,8 9,0 8,7 8,6 Orta Do u 5,3 3,0 4,1 6,4 5,5 5,7 5,8 5,4 Latin Amerika 3,9 0,5 0,1 2,2 5,7 4,3 4,8 4,2 Avrupa Birli i 3,9 2,0 1,3 1,4 2,4 1,8 2,8 2,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Reel GSY H 2) Bu tablodaki Di er Geli mi Ekonomiler ABD, Euro Bölgesi ülkeleri ve Japonya hariç Geli mi Ekonomileri ifade etmektedir. 3) Mo olistan Dahil Büyümenin devam etti i ancak büyüme h z n n dü tü ü geli mi ekonomilerde 2005 y l nda i sizlik oran yüzde 0,3 azal la yüzde 6 düzeyinde gerçekle mi tir. 153

163 Yıllık Ekonomik Rapor D ÜN YA ÜRET M VE T CARET HACM (Y ll k % De i im) 12 12, ,9 2,6 3,4 3,1 5,3 4,1 10,6 5,3 7,4 4,9 8,9 5,1 7,6 4, Üretim Ticaret Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 Dünya ekonomisi 2004 y l nda ticarette yakalad h zl performans 2005 y l nda sürdürememi ve dünya ticaret hacmi art yüzde 7,4 düzeyinde kalm t r. Di er taraftan, Dünya Ticaret Örgütü nün düzenledi i Doha Round görü melerinde ç kan anla mazl klar ve geli mi ülkelerin korumac ticaret politikalar na yönelme e ilimi dünya ticareti aç s ndan kayg uyand ran geli melerdir y l nda, dünya genelinde emtia fiyatlar ndaki art a ba l olarak baz ülkelerin ihracat gelirlerinde, cari i lemler dengesinde ve d ticaret hadlerinde iyile meler görülmü tür. Bunun yan nda, ba ta ABD olmak üzere petrol ithalatç s baz ülkelerde ise cari aç klar artmaya devam etmi tir. Küresel yüksek büyüme e ilimine ba l olarak dü en at l kapasitelerin ve artan petrol fiyatlar n n ikincil etkilerinin enflasyon üzerindeki bask lar neticesinde enflasyon oranlar, y l n baz dönemlerinde merkez bankalar hedeflerinin üzerine ç km t r. Enflasyon beklentilerindeki bozulmay ve fiyat istikrar n n sürdürülebilirli ine ili kin endi eleri beraberinde getiren bu geli meler kar s nda geli mi ülke merkez bankalar, politika faiz art r m yoluyla s k para politikalar na yönelmi tir. Bu çerçevede, FED 2004 y l n n Haziran ay nda yüzde 1 olan politika faiz oran n 17 kez art rarak 2006 y l n n Haziran ay nda yüzde 5,25 e ç karm t r. Avrupa Merkez Bankas, en son Ekim 2006 da 25 baz puan art r ma giderek politika faiz oran n yüzde 3,25 e yükseltmi tir. Ekonominin uzun süren deflasyon döneminden ç kmas n n ard ndan Japonya Merkez Bankas, 2006 y l Mart ay nda uygulad a r likidite politikas n 154

164 Dünya Ekonomisi b rakt n aç klam, Temmuz ay ortas nda da yüzde 0 olan politika faiz oran n 25 baz puan art rm t r. Benzer ekilde enflasyonist bask lar n olu tu u yükselen piyasa ülkelerindeki merkez bankalar da faiz art r m na gitmi tir. S k para politikalar n n yan s ra küreselle menin nominal ücret art lar n s n rlamas da enflasyon beklentilerinin k r lmas nda ve dünya genelinde enflasyonun kontrol alt na al nmas nda etkili olmu tur y l sonu enflasyon beklentisi geli mi ekonomilerde yüzde 2,6, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise yüzde 5,2 olup; bu oran n petrol fiyatlar ndaki art n zay flamas yla birlikte 2007 y l nda bir miktar dü mesi, geli mi ekonomiler için yüzde 2,3, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkeler için ise yüzde 5 olmas beklenmektedir. Döviz piyasalar nda, likidite bollu u kar s nda volatilitenin az oldu u ubat Kas m 2005 döneminde dolar, euro kar s nda yüzde 10, yen kar s nda ise yüzde 15 de er kazanm t r y l n n Aral k ay ndan itibaren ise piyasadaki volatilitenin artmas na ba l olarak dolardaki de er art lar tersine dönmü ve dolar Aral k 2005 ve May s 2006 ortas nda yen kar s nda yüzde 9, euro kar s nda yüzde 10 de er kayb na u ram t r. Dolardaki de er kayb, di er geli mi ülkelerle ABD ekonomisi aras ndaki faiz oranlar farkl l klar n n azalma e ilimi ve giderek büyüyen ABD cari aç n n yans mas olarak görülmektedir. Güçlü küresel büyüme e iliminin etkisiyle 2005 y l genelinde ve 2006 y l ba nda iyi bir dönem geçiren mali piyasalarda, yüksek karl l k sonucunda irketlerin finansal göstergeleri belirgin ölçüde iyile mi tir. Ayr ca bu dönemde, kar pay da t m ve irket birle meleri ile sat n almalar nda art görülmesi, karl l n uzun dönemde de sürece i beklentilerini güçlendirmi tir y l boyunca artan enerji fiyatlar na ra men enflasyon beklentilerindeki iyimser görünüm uzun vadeli faiz oranlar n n dü ük kalmas nda etkili olmu tur. Özellikle yükselen piyasalar n güçlü küresel büyüme dönemini, rezervlerini art rarak ve kamu borç yap s n güçlendirerek iyi de erlendirdi i görülmektedir. Ayr ca, olumlu likidite ko ullar alt ndaki yüksek getiri aray lar, yat r mlar n yükselen piyasalardaki finansal araçlara yönelmesine neden olmu ve söz konusu ülkelere büyük miktarda sermaye giri i gerçekle mi tir. Ancak 2006 y l ba ndan itibaren büyüme ve enflasyonla ilgili beklentilerin revize edilmesi ve risk alg lamalar n n yükselmesi, uluslararas mali piyasalardaki bu olumlu görünümü de i tirmi tir. Mali piyasalardaki volatilitenin artmas sonucunda, geli mekte olan ülkelerin ço unda sermaye ç k lar ya anm t r. lk dalgalanma ubat ay sonu ve Mart ay ba nda Orta Do u borsalar nda ani bir dü ü le ba lam, daha sonra, zlanda ve Yeni Zelanda gibi ülkelerin ulusal para birimlerinde de er kay plar görülmü tür. 155

165 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 May s-haziran 2006 döneminde küresel piyasalarda olu an sert dalgalanma ise uluslararas piyasalarda öngörülebilirli in azalmas na, risk primlerinin yüksek seviyelere ç kmas na ve dünya genelinde borsa endekslerinin gerilemesine neden olmu tur. Fiyatlardaki en büyük de i im 2005 genelinde ve 2006 ba nda a r de erlenen; ancak mali piyasalardaki dalgalanma sonucu yabanc yat r mc lar taraf ndan büyük miktarda sermaye ç k lar n n ya and piyasalarda görülmü tür. Sermaye ç k lar, May s ortas ve Haziran sonunda, Güney Afrika, Kolombiya ve Türkiye gibi ülkelerin ulusal paralar nda yüzde 10 u a an de er kay plar na neden olmu tur y l nda k smen artan kamu gelirlerinin etkisiyle, bütçe aç klar n n GSY H ye oran, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde yüzde 1,7 den yüzde 0,9 a gerilemi tir. Geli mi ekonomilerde ise bu oran yüzde 3,3 ten yüzde 2,7 ye dü mü tür y l nda yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerdeki d borç miktar n n artt ; ancak d borcun GSY H ye oran n n azald ve yüzde 28,9 seviyesinde oldu u görülmektedir. Ayr ca, cari i lemler dengesi fazla veren ve döviz rezervleri artan Rusya, Arjantin, Brezilya ve Nijerya gibi baz ülkelerin d borç geri ödemeleri artm t r y l nda geli mi ekonomilere sermaye giri i yüzde 21 artarak 4 bin 522 milyar dolar olmu, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise net özel sermaye giri i yüzde 16 art la 238,5 milyar dolara ula m t r. Geli mi ekonomilere yönelik sermaye giri lerinde portföy ve di er yat r mlar n, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise do rudan yat r mlar n pay n n fazla oldu u görülmektedir. B. GEL M EKONOM LER 2004 y l nda geli mi ekonomilerin kaydetti i yüksek büyüme oran 2005 y l nda yava layarak yüzde 2,6 olmu tur. Büyümenin tekrar canland 2006 y l nda ise geli mi ekonomiler için y l sonu büyüme tahmini yüzde 3,1 dir. 156

166 Dünya Ekonomisi GEL M EKONOM LERDE GSY H (Y ll k % De i me) Geli mi Ekonomiler 3,9 1,2 1,5 1,9 3,2 2,6 3,1 2,7 ABD 3,7 0,8 1,6 2,5 3,9 3,2 3,4 2,9 Euro Bölgesi 3,9 1,9 0,9 0,8 2,1 1,3 2,4 2,0 Almanya 3,1 1,2-0,2 1,2 0,9 2,0 1,3 Fransa 4,0 1,8 1,1 1,1 2,0 1,2 2,4 2,3 talya 3,6 1,8 0,3 1,1 1,5 1,3 spanya 5,0 3,5 2,7 3,0 3,1 3,4 3,4 3,0 Hollanda 3,5 1,4 0,1 0,3 2,0 1,5 2,9 2,9 Belçika 3,7 1,2 1,5 0,9 2,4 1,5 2,7 2,1 Avusturya 3,4 0,8 0,9 1,1 2,4 2,0 2,8 2,3 Finlandiya 5,0 2,6 1,6 1,8 3,5 2,9 3,5 2,5 Yunanistan 4,5 5,1 3,8 4,8 4,7 3,7 3,7 3,5 Portekiz 3,9 2,0 0,8-1,1 1,2 0,4 1,2 1,5 rlanda 9,2 5,7 6,0 4,3 4,3 5,5 5,8 5,6 Lüksemburg 8,4 2,5 3,6 2,0 4,2 4,0 4,0 3,8 Japonya 2,9 0,4 0,1 1,8 2,3 2,6 2,7 2,1 ngiltere 3,8 2,4 2,1 2,7 3,3 1,9 2,7 2,7 Kanada 5,2 1,8 2,9 1,8 3,3 2,9 3,1 3,0 Kore 8,5 3,8 7,0 3,1 4,7 4,0 5,0 4,3 Avustralya 3,3 2,2 4,1 3,1 3,5 2,5 3,1 3,5 Tayvan 5,8-2,2 4,2 3,4 6,1 4,1 4,0 4,2 sveç 4,3 1,1 2,0 1,7 3,7 2,7 4,0 2,2 sviçre 3,6 1,0 0,3-0,3 2,1 1,9 3,0 1,9 Hong Kong 10,0 0,6 1,8 3,2 8,6 7,3 6,0 5,5 Danimarka 3,5 0,7 0,5 0,7 1,9 3,2 2,7 2,3 Norveç 2,8 2,7 1,1 1,1 3,1 2,3 2,4 2,8 srail 8,7-0,6-0,9 1,5 4,8 5,2 4,1 4,4 Singapur 10,0-2,3 4,0 2,9 8,7 6,4 6,9 4,5 Yeni Zelanda 3,4 3,0 4,8 3,4 4,4 2,3 1,3 1,7 zlanda 4,1 3,8-1,0 3,0 8,2 5,5 4,0 1,0 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 3,6 1,1 1,2 1,8 3,0 2,4 2,9 2,5 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 7,9 1,1 5,3 3,2 5,9 4,5 4,9 4,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) ABD ABD ekonomisi, 2005 y l n n son çeyre inde ani bir yava lama sürecine girerek yüzde 3,2 oran nda büyüme kaydetmi tir. Konut piyasas ndaki durgunluk ve artan enerji fiyatlar, büyüme h z ndaki bu dü ü te etkili olmu tur y l nda ise dönem ba ndaki güçlü büyümenin ard ndan, geni leme sürecinin yava lad ABD ekonomisinde, y l n ilk çeyre indeki yüzde 5,6 157

167 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 büyüme oran, ikinci çeyrekte yüzde 2,9 a gerilemi olup büyüme oran n n 2006 y l sonunda yüzde 3,4, 2007 de ise yüzde 2,9 olmas beklenmektedir. ABD ekonomisinde i sizlik oran 2005 y l nda bir önceki y la göre azalarak yüzde 5,1 düzeyinde gerçekle mi tir. thalat n azalmas yla net ihracat n büyümeye katk s n n olumlu oldu u ABD ekonomisinde, yat r mlar gerilemi tir. Ancak önümüzdeki dönemlerde yüksek karl l k ve s n rl at l kapasite oranlar na ba l olarak yat r mlar n artmas beklenmektedir. Geçmi y llarda önemli ölçüde yat r m ve istihdam olana yaratan; ancak a r de erlenme ve mortgage oranlar n n yükselmesi sonucunda durgunluk sürecine giren konut piyasas n n, yüksek petrol fiyatlar ve faiz oranlar n n da etkisiyle tüketimde azalmaya yol açabilece i dü ünülmektedir. Büyümedeki yava lamaya ra men; ekonomideki kapasite fazlas n n dü mesi, enerji fiyatlar ndaki art lar n di er mal ve hizmet fiyatlar na yans mas ile birim i gücü maliyetlerindeki art lar enflasyonist bask olu turmu tur. Tüketici fiyat endeksi ile enerji ve g da ürünleri fiyatlar hariç tutulan çekirdek enflasyon May s Temmuz 2006 döneminde artm ve enflasyon beklentilerini yükseltmi tir y l sonu itibariyle enflasyon beklentisi yüzde 3,6 d r. Bu geli meler kar s nda, FED Haziran ay ndaki Para Politikas Kurulu toplant s nda 25 baz puan art r ma giderek faiz oranlar n yüzde 5,25 e ç karm t r. A ustos ay nda ise faiz oranlar nda de i iklik yap lmam ; fakat enflasyon üzerindeki bask lar n devam etti i vurgulanm t r. Ayr ca, ekonominin yava lama sürecine girdi i ve enflasyonun yüksek oldu u; ancak s k para politikas uygulamalar sonucunda enflasyon beklentilerinin kontrol alt na al nd belirtilmi tir. ABD ekonomisinde cari aç k 2005 y l nda da artmaya devam etmi ve 792 milyar dolara ula m t r. Ancak büyük miktardaki cari aç klar, dü ük faiz oranlar ve yabanc yat r mc lar n ABD menkul k ymetlerine yönelme e ilimi nedeniyle, ABD ekonomisi için ciddi sorunlara yol açmam t r. Cari aç n azalt lmas için mali disiplinin sa lanmas, ihracat n artmas ve dü ük düzeyde olan tasarruflar n art r lmas gerekmektedir y l nda, ABD cari i lemler aç n n GSY H ye oran n n yakla k yüzde 7 ye ç kmas ; ancak mali disiplinin katk s yla tasarruflar n art r lmas ve böylece küresel dengesizliklerin azalt lmas öngörülmektedir. Beklenenin üstünde toplanan gelirler sonucu ABD ekonomisi 2005 y l nda iyi bir mali performans göstermi tir. Konut piyasas ndaki durgunlu un ve gelir vergisi yerine tüketim vergilerinin a rl kl oldu u bir vergi sistemine geçilmesinin tasarrufu te vik ederek mali disiplin hedeflerine olumlu katk sa lamas muhtemeldir. 158

168 Dünya Ekonomisi 2) Euro Bölgesi Euro Bölgesi nde 2005 y l genelinde görülen güçlü ekonomik büyüme hanehalk tüketimindeki azalma ve net ihracat n zay flamas yla y l n son çeyre inde yava lam ve y l sonu büyüme oran yüzde 1,3 e gerilemi tir y l nda iç talep ve yat r mlardaki canlanman n etkisiyle h z kazanan ekonomik iyile me sonucunda, y l n ikinci çeyre inde y ll k büyüme oran yüzde 3,6 ya ç km ; Almanya, Fransa ve spanya da belirgin büyüme art lar kaydedilmi tir. stihdam ko ullar ve konut piyasas ndaki istikrarl yap tüketim harcamalar n desteklerken, yat r mlar yüksek seviyelerde seyretmi tir. Tahminler Euro Bölgesi ndeki geni lemenin 2006 y l n n ikinci yar s nda da ayn h zla devam edece i ve y l sonunda yüzde 2,4, 2007 y l sonunda ise yüzde 2 oran nda büyümenin gerçekle ece i yönündedir. Ayr ca, 2005 y l nda yüzde 8,6 olarak gerçekle en i sizlik oran n n 2006 y l nda azalarak yüzde 7,9 düzeyinde gerçekle mesi beklenmektedir. Kurumsal yat r mlar n, karl l n toparland ve kurumsal yap lanman n güçlü oldu u Almanya da h zlanmas ; öte yandan, karl l n zay f oldu u ve kurumsal borcun yüksek oldu u talya da ise giderek kötüle mesi beklenmektedir. Tüketim art n n ise mevcut istihdam ve ücret ko ullar baz al nd nda l ml olmas öngörülmektedir. Almanya da 2007 y l nda yürürlü e girecek olan yüzde 3 oran ndaki KDV art n n tüketim harcamalar n önemli ölçüde dü ürece i beklenmektedir. Ekonomik iyile menin devam etti i Euro Bölgesi ndeki enflasyon, y l n baz dönemlerinde Avrupa Merkez Bankas hedeflerinin üstünde gerçekle se de 2006 y l sonu enflasyon tahmini yüzde 2 dir. Avrupa Merkez Bankas politika faiz oranlar n en son 2006 y l n n Ekim ay nda 25 baz puan artt rarak yüzde 3,25 e ç karm t r. Faiz oranlar ndaki art n spanya, rlanda ve ngiltere deki yüksek konut fiyatlar üzerinde bask yapabilece i dü ünülmektedir. 159

169 GEL M EKONOM LERDE S ZL K ORANLARI (%) Yıllık Ekonomik Rapor Geli mi Ekonomiler 5,7 5,8 6,3 6,6 6,3 6,0 5,6 5,5 ABD 4,0 4,7 5,8 6,0 5,5 5,1 4,8 4,9 Euro Bölgesi 8,2 7,8 8,3 8,7 8,9 8,6 7,9 7,7 Almanya 6,9 6,9 7,7 8,8 9,2 9,1 8,0 7,8 Fransa 9,1 8,4 8,9 9,5 9,6 9,5 9,0 8,5 talya 10,2 9,1 8,6 8,5 8,1 7,7 7,6 7,5 spanya 13,9 10,6 11,5 11,5 11,0 9,2 8,6 8,3 Hollanda 2,8 2,2 2,8 3,7 4,6 4,9 4,5 3,9 Belçika 6,9 6,6 7,5 8,2 8,4 8,4 8,2 8,2 Avusturya 3,6 3,6 4,2 4,3 4,8 5,2 4,8 4,6 Finlandiya 9,8 9,1 9,1 9,0 8,8 8,4 7,9 7,8 Yunanistan 11,3 10,8 10,3 9,7 10,5 9,9 9,7 9,5 Portekiz 3,9 4,0 5,0 6,3 6,7 7,6 7,7 7,6 rlanda 4,3 3,9 4,4 4,7 4,5 4,3 4,3 4,2 Lüksemburg 2,5 2,3 2,6 3,5 3,9 4,2 4,5 4,7 Japonya 4,7 5,0 5,4 5,3 4,7 4,4 4,1 4,0 ngiltere 5,5 5,1 5,2 5,0 4,8 4,8 5,3 5,1 Kanada 6,8 7,2 7,6 7,6 7,2 6,8 6,3 6,3 Kore 4,4 4,0 3,3 3,6 3,7 3,7 3,5 3,3 Avustralya 6,3 6,8 6,4 6,1 5,5 5,1 5,0 5,0 Tayvan 3,0 4,6 5,2 5,0 4,4 4,1 3,9 3,7 sveç 4,7 4,0 4,0 4,9 5,5 5,8 4,5 4,3 sviçre 1,7 1,6 2,3 3,4 3,5 3,4 2,6 2,5 Hong Kong 5,1 4,9 7,2 7,9 6,9 5,7 4,6 4,0 Danimarka 5,4 5,2 5,2 6,2 6,4 5,7 4,8 4,9 Norveç 3,4 3,5 3,9 4,5 4,5 4,6 3,9 3,9 srail 8,7 9,3 10,3 10,8 10,3 9,0 8,7 8,5 Singapur 2,7 2,7 3,6 4,0 3,4 3,1 2,7 2,7 Yeni Zelanda 6,0 5,3 5,2 4,6 3,9 3,7 3,9 4,5 zlanda 1,3 1,4 2,5 3,4 3,1 2,1 1,5 1,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 5,5 5,8 6,4 6,6 6,3 6,0 5,7 5,6 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 4,0 4,2 4,2 4,4 4,2 4,0 3,7 3,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September y l nda Euro Bölgesi nde 2,6 milyar dolar olan cari aç n 2006 y l nda da artarak devam etmesi beklenmekte; ancak büyüme sürecini sürdürülebilir k lmak için bu aç n azalt lmas ve mali disiplinin sa lanmas önem arz etmektedir. Son on y la bak ld nda, Euro Bölgesi büyüme oran n n ABD ekonomisinin alt nda kald görülmekte; bunun en önemli nedenini ABD ekonomisinde sürekli art gösteren; fakat Euro Bölgesi nde azalan verimlilik art lar olu turmaktad r. Lizbon Stratejisi kapsam nda verimlilik art n amaçlayan reformlar n gerçekle tirilmesiyle, bölgenin ekonomik performans n n ve olu abilecek oklara kar esnekli inin art r lmas hedeflenmektedir. 160

170 Dünya Ekonomisi stikrar ve Büyüme Pakt kapsam nda, bütçe aç klar n n GSY H nin yüzde 3 ünü a mamas ve Avrupa Birli i genelinde bütçe dengesinin sa lanmas amaçlanmaktad r. Ancak, baz Avrupa Birli i ülkelerinin, söz konusu pakttaki reformlar n yerine getirilmesinde yetersiz kalmas nedeniyle, 2005 y l nda gerçekle en gelir art lar na ra men bütçe aç klar n n GSY H ye oran nda art lar olmu tur. Euro genelinde ise bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 2,2 olarak gerçekle mi tir. Bu oran n 2006 y l nda yüzde 2 ye indirilmesi hedeflenmektedir. ENFLASYON (% De i im) GSY H DEFLATÖRLER Geli mi Ekonomiler 1,5 1,9 1,6 1,6 1,9 2,0 2,1 1,9 ABD 2,2 2,4 1,7 2,1 2,8 3,0 2,9 2,0 Euro Bölgesi 1,5 2,7 2,6 2,1 1,9 1,9 2,0 2,0 Japonya -1,7-1,2-1,6-1,6-1,2-1,3 0,5 Di er Geli mi Ekonomiler 2,0 2,0 1,7 2,0 2,1 1,9 1,7 2,1 TÜKET C F YATLARI Geli mi Ekonomiler 2,2 2,1 1,5 1,8 2,0 2,3 2,6 2,3 ABD 3,4 2,8 1,6 2,3 2,7 3,4 3,6 2,9 Euro Bölgesi 2,1 2,3 2,2 2,1 2,1 2,2 2,3 2,4 Japonya -0,4-0,8-0,9-0,3-0,6 0,3 0,7 Di er Geli mi Ekonomiler Yükselen Piyasalar ve Geli mekte 1,8 2,1 1,7 1,8 1,7 2,1 2,3 2,2 7,0 6,5 5,7 5,8 5,6 5,3 5,2 5,0 Olan Ülkeler Afrika 13,6 12,8 9,9 10,7 8,0 8,5 9,9 10,6 Orta ve Do u Avrupa 22,8 19,4 14,7 9,2 6,1 4,8 5,3 4,6 Ba ms z Devletler Toplulu u 24,6 20,3 13,8 12,0 10,3 12,3 9,6 9,2 Yükselen Asya 1,7 2,7 2,0 2,5 4,1 3,5 3,8 3,6 Orta Do u 4,1 3,9 5,4 6,3 7,6 7,7 7,1 7,9 Latin Amerika 7,6 6,1 8,8 10,5 6,5 6,3 5,6 5,2 Avrupa Birli i 2,5 2,6 2,2 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Bu tablodaki Di er Geli mi Ekonomiler ABD, Euro Bölgesi ülkeleri ve Japonya hariç Geli mi Ekonomileri ifade etmektedir. 161

171 Yıllık Ekonomik Rapor ) ngiltere 2004 y l nda yüksek bir büyüme h z na ula an ngiltere ekonomisinde, 2005 y l nda konut piyasas ndaki durgunlu un zay flatt iç talebin etkisiyle büyüme oran yüzde 3,3 ten yüzde 1,9 a gerilemi tir y l nda tüketim ve yat r mlardaki art a ba l olarak büyümenin yeniden h zlanaca ve y l sonunda yüzde 2,7 ye ula aca tahmin edilmektedir. GEL M EKONOM LERDE TÜKET C F YATLARI VE GSY H DEFLATÖRLER (Y ll k % De i me) GSY H DEFLATÖRLER Geli mi Ekonomiler 1,5 1,9 1,6 1,6 1,9 2,0 2,1 1,9 ABD 2,2 2,4 1,7 2,1 2,8 3,0 2,9 2,0 Euro Bölgesi 1,5 2,7 2,6 2,1 1,9 1,9 2,0 2,0 Almanya -0,6 1,2 1,4 1,1 0,9 0,7 1,1 1,4 Fransa 1,5 2,0 2,4 1,8 1,7 1,8 1,9 1,8 Italya 2,0 3,0 3,4 3,1 2,9 2,1 2,3 2,2 spanya 3,5 4,2 4,4 4,0 4,1 4,4 4,0 3,5 Japonya -1,7-1,2-1,6-1,6-1,2-1,3 0,5 ngiltere 1,3 2,2 3,1 3,1 2,6 2,2 2,9 2,7 Kanada 4,1 1,1 1,1 3,4 3,0 3,2 1,9 2,2 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 1,2 1,6 1,4 1,6 1,9 1,9 2,1 1,8 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri -0,6 1,6 0,7-0,1 0,6-0,4-0,8 1,3 TÜKET C F YATLARI Geli mi Ekonomiler 2,2 2,1 1,5 1,8 2,0 2,3 2,6 2,3 ABD 3,4 2,8 1,6 2,3 2,7 3,4 3,6 2,9 Euro Bölgesi 2,1 2,3 2,2 2,1 2,1 2,2 2,3 2,4 Almanya 1,5 2,0 1,4 1,0 1,7 2,0 2,0 2,6 Fransa 1,8 1,8 1,9 2,2 2,3 1,9 2,0 1,9 talya 2,6 2,3 2,6 2,8 2,3 2,3 2,4 2,1 spanya 3,5 2,8 3,6 3,1 3,1 3,4 3,8 3,4 Japonya -0,4-0,8-0,9-0,3-0,6 0,3 0,7 ngiltere 0,9 1,2 1,3 1,4 1,3 2,0 2,3 2,4 Kanada 2,7 2,5 2,3 2,7 1,8 2,2 2,2 1,9 Di er Geli mi Ekonomiler 2,0 2,4 1,7 1,8 1,9 2,1 2,3 2,3 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 2,2 1,9 1,3 1,7 2,0 2,3 2,6 2,3 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 1,1 1,9 0,9 1,4 2,4 2,2 2,2 2,2 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September y l nda ngiltere ekonomisindeki i sizlik oran, geçen y lki seviyesi olan yüzde 4,8 de kalm t r. 162

172 Dünya Ekonomisi ngiltere Merkez Bankas enflasyonist bask lar n artmas sonucunda, y l boyunca s k para politikalar n n uyguland dünya ekonomisindeki genel e ilime paralel olarak bir y ldan bu yana sabit tuttu u faiz oranlar n, 2006 A ustos ba itibariyle 25 baz puan art rm ve yüzde 4,75 e yükseltmi tir. Petrol fiyatlar ndaki geli melerin enflasyon beklentileri üzerindeki etkisinin artmas sebebiyle 2005 y l nda yüzde 2 seviyesinde gerçekle en enflasyonun 2006 y l sonunda yüzde 2,3 e ç kaca tahmin edilmektedir y l nda 48,3 milyar dolar cari aç k veren ngiltere ekonomisinin 2006 y l nda ise yakla k 56 milyar dolar ile ülkedeki son alt y l n en yüksek cari aç n vermesi beklenmektedir. ngiltere ekonomisinde 2005 y l nda maliye politikas nda önemli bir ilerleme kaydedilmemi ve bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 3,3 e, kamu borcunun milli gelire oran ise yüzde 47,2 ye yükselmi tir y l nda, kurumlar vergisi gelirlerinde beklenen art n etkisiyle bütçe aç n n milli gelire oran n n yüzde 3,2 ye gerilemesi öngörülmektedir. K sa Dönem Faiz Oranlar GEL M EKONOM LERDE FA Z ORANLARI (%) Temmuz 2006 ABD 6,0 3,5 1,6 1,0 1,4 3,2 5,1 Euro Bölgesi 4,4 4,3 3,3 2,3 2,1 2,2 3,1 Japonya 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,4 ngiltere 6,1 5,0 4,0 3,7 4,6 4,7 4,7 Kanada 5,5 3,9 2,6 2,9 2,2 2,7 4,2 Uzun Dönem Faiz Oranlari ABD 6,0 5,0 4,6 4,0 4,3 4,3 5,1 Euro Bölgesi 5,5 5,0 4,9 3,9 3,8 3,4 4,1 Japonya 1,7 1,3 1,3 1,0 1,5 1,4 1,9 ngiltere 5,0 5,0 4,8 4,5 4,8 4,3 4,6 Kanada 5,9 5,5 5,3 4,8 4,6 4,1 4,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September

173 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LERDE GENEL YÖNET M BÜTÇE DENGELER (GSY H nin Yüzdesi Olarak) Geli mi Ekonomiler -1,5-3,3-3,9-3,3-2,7-2,3-2,3 ABD 1,6-0,4-3,8-4,8-4,6-3,7-3,1-3,2 Euro Bölgesi -1,0-1,9-2,6-3,0-2,7-2,2-2,0-1,9 Almanya 1,3-2,8-3,7-4,0-3,7-3,3-2,9-2,4 Fransa -1,5-1,6-3,2-4,2-3,7-2,9-2,7-2,6 talya -0,7-3,1-2,9-3,4-3,4-4,1-4,0-4,1 spanya -0,9-0,5-0,3-0,1 1,1 1,3 0,9 Hollanda 2,2-0,3-2,0-3,2-2,1-0,1-0,8-0,8 Belçika 0,1 0,6 0,1 0,1-0,7 Avusturya -1,6-0,1-0,7-1,7-1,2-1,6-1,8-0,9 Finlandiya 6,9 5,0 4,1 2,3 2,1 2,5 2,7 3,3 Yunanistan -4,0-6,0-4,9-5,8-6,9-4,5-2,8-2,7 Portekiz -2,7-4,3-4,2-5,5-5,3-6,0-4,6-3,7 rlanda 4,4 0,7-0,4 0,2 1,5 1,0 0,7-0,4 Lüksemburg 5,9 5,9 2,0 0,2-1,1-1,9-1,7-1,9 Japonya -7,7-6,4-8,2-8,1-6,3-5,6-5,2-4,9 ngiltere 1,7 1,0-1,6-3,3-3,2-3,3-3,2-2,8 Kanada 2,9 0,7-0,1 0,7 1,7 1,1 1,0 Kore 1,1 0,6 2,3 2,7 2,3 2,1 2,4 2,5 Avustralya 1,4 0,1 0,3 1,1 1,7 2,3 2,2 2,0 Tayvan -4,5-6,4-4,3-2,8-2,9-2,4-1,7-1,7 sveç 5,0 2,6-0,5-0,1 1,0 1,4 0,7 1,1 sviçre 2,2-1,2-1,4-1,2-0,6-1,0-0,8 Hong Kong -0,6-4,9-4,8-3,3-0,3 1,0 0,5 0,7 Danimarka 2,3 1,2 0,2-0,1 1,7 3,9 2,6 2,5 Norveç 15,6 13,6 9,3 7,5 11,4 16,2 17,7 20,4 srail -2,0-4,0-4,3-6,7-5,1-2,7-3,0-3,0 Singapur 7,9 4,8 4,0 5,7 6,0 6,0 4,3 4,5 Yeni Zelanda 1,2 1,6 1,7 3,4 4,6 4,8 4,4 3,0 zlanda 2,4 0,2-0,8-2,0 0,3 3,2 2,1-0,8 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler -0,2-1,7-4,0-4,8-4,3-3,6-3,2-3,2 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ,5-2,1-0,5 0,4 0,5 0,8 1,0 1,1 164

174 Dünya Ekonomisi BRÜT KAMU BORÇLARI (Nominal GSY H in Yüzdesi) ABD 65,1 66,6 71,3 73,7 75,4 74,6 74,2 73,4 70,9 67,7 64,1 58,1 58,0 60,3 63,4 64,0 64,1 64,1 64,7 Japonya 70,8 68,6 64,8 68,6 74,7 80,2 87,7 95,3 102,3 114,9 128,9 137,1 145,2 154,0 160,2 168,1 172,1 175,2 177,3 Almanya 40,9 41,5 37,9 41,0 46,3 46,7 55,8 58,9 60,4 62,2 60,8 59,9 59,3 61,6 64,6 67,9 69,6 71,3 71,1 Fransa 38,9 38,6 39,7 43,9 51,0 60,2 62,6 66,3 68,4 69,9 66,2 65,0 63,6 66,7 71,0 73,4 76,5 75,9 75,1 talya 121,9 128,3 130,2 132,5 126,7 121,6 121,1 120,0 117,9 119,4 121,4 122,3 123,4 ngiltere 36,9 33,0 33,6 39,8 49,6 47,8 52,7 52,5 53,2 53,7 48,7 45,7 41,1 41,3 41,9 44,1 47,2 50,3 52,8 Kanada 72,0 74,5 82,1 89,9 96,9 98,2 100,8 100,3 96,2 93,9 91,2 82,7 82,9 80,5 75,7 72,2 69,3 62,5 57,5 Avustralya 23,0 21,9 23,2 27,4 30,7 40,1 41,9 39,1 37,4 32,3 27,0 23,5 20,9 19,4 18,3 17,2 14,4 13,3 12,7 Avusturya 58,1 57,5 57,6 57,3 62,0 65,1 69,6 69,7 67,3 67,4 69,8 69,5 70,3 71,6 69,5 68,9 69,0 69,2 69,3 Belçika 122,4 126,1 127,7 136,5 140,7 137,8 135,2 133,5 127,7 122,6 119,1 113,4 111,6 108,1 103,2 98,7 98,3 94,6 90,7 Danimarka 69,8 70,6 71,5 75,6 90,4 83,9 80,0 77,2 72,7 69,0 63,2 56,3 53,8 54,5 52,8 49,4 43,0 39,6 35,5 Finlandiya 16,7 16,5 24,9 44,7 57,8 60,3 65,1 66,0 64,3 60,8 55,5 52,9 50,9 50,4 52,0 52,5 48,6 48,8 49,9 Yunanistan 114,4 116,6 112,4 109,8 113,7 128,1 131,5 130,5 127,3 128,3 126,0 123,4 120,6 zlanda 36,2 36,2 38,4 46,3 53,2 55,7 59,0 56,4 53,1 48,0 43,2 41,0 46,4 42,6 40,6 35,0 27,0 24,1 23,6 rlanda 61,4 50,1 42,6 38,5 36,1 34,5 33,0 31,8 31,7 31,7 Kore 8,9 7,8 6,7 6,4 5,6 5,2 5,5 5,9 7,5 13,1 15,6 16,3 17,4 16,6 18,4 22,6 24,8 28,1 31,6 Hollanda 85,0 84,2 85,3 89,0 93,7 83,9 87,0 86,0 81,0 79,5 71,1 63,7 59,5 60,3 61,9 62,3 62,8 62,6 62,1 Norveç 32,8 29,3 27,5 32,2 40,5 36,9 40,5 35,9 32,0 31,3 30,9 34,3 33,2 40,1 49,9 52,5 53,9 53,5 49,5 Portekiz 68,8 68,4 64,6 64,9 60,9 60,0 61,5 64,9 66,2 68,4 72,3 74,6 76,7 spanya 47,7 49,6 51,9 65,4 64,0 68,9 75,6 74,5 74,5 68,5 66,0 61,8 59,9 55,1 53,3 50,4 47,6 45,5 sveç 50,9 46,7 55,4 73,9 79,0 83,3 82,0 84,4 82,5 81,3 71,3 63,9 62,9 59,8 59,3 58,9 59,3 54,4 49,4 Euro Bölgesi 48,4 48,4 46,2 49,3 55,4 58,5 72,2 77,4 79,5 80,1 78,3 75,1 73,8 74,1 75,2 76,1 77,5 77,5 77,0 Toplam OECD 56,2 56,3 57,2 60,6 65,0 66,4 71,7 73,9 74,2 74,3 73,6 70,8 70,9 73,1 75,2 76,8 77,7 78,1 78,4 Kaynak: OECD Economic Outlook, Volume 2006/1 No. 79-June 165

175 Yıllık Ekonomik Rapor ) Japonya Uzun süren deflasyon dönemi sonras nda Japonya ekonomisi, 2005 y l nda yüzde 2,6 büyüme h z na ula arak önemli bir performans elde etmi tir. ç talep, yat r mlar ve banka kredisi ko ullar n n etkisiyle, y l n ikinci çeyre inde biraz yava lamakla birlikte, büyümenin 2006 y l sonunda yüzde 2,7 ye ula mas öngörülmektedir y l beklentisi ise büyümenin bir miktar azalaca ve yüzde 2,1 seviyesinde olaca yönündedir. Durgunluk sürecinin ard ndan toparlanmaya ba layan Japon ekonomisinde; i sizlik oran bir önceki y la göre azalarak 2005 y l nda yüzde 4,4 e gerilemi tir. ve hanehalk güveninin yüksek oldu u ekonomide ayr ca, ihracat n ve hanehalk gelirindeki art lar n destekledi i iç talebin, büyümeye olumlu katk sa lamas beklenmektedir. Dü ük ve istikrarl enflasyon beklentisi alt nda para politikas nda normalle me e ilimi görülen Japonya ekonomisinde, Japonya Merkez Bankas, 2006 y l n n Mart ay nda uygulad a r likidite politikas n b rakt n ve fiyat istikrar aral n yüzde 0 ila yüzde 2 aras nda hedefledi ini aç klam t r. Japonya Merkez Bankas, 2001 y l ndan bu yana yüzde 0 olan faiz oranlar nda Temmuz ay ortas nda 25 baz puan art a gitmi tir. Y l sonu enflasyonun ise hedeflenen fiyat istikrar aral nda olaca tahmin edilmektedir y l itibariyle yakla k 166 milyar dolar olarak gerçekle en cari i lemler fazlas n n 2006 y l nda da ayn seviyelerde kalmas öngörülmektedir y l nda yüzde 8,1 olan bütçe aç n n GSY H ye oran 3 puan azalarak 2005 y l nda yüzde 5,6 ya gerilemi ve mali disiplini sa lamak aç s ndan önemli bir ilerleme kaydedilmi tir. Ancak brüt kamu borcunun nominal GSY H ye oran 2004 y l nda yüzde 168 iken 2005 y l nda yüzde 172 ye yükselmi tir. Bütçe aç n n küçüldü ü, kamu borcunun artmaya devam etti i Japonya ekonomisinde, verimlilik art n sa layacak yap sal mali reformlar n h z kazanmas, mali disiplini sa lamak aç s ndan önem arz etmektedir. Öncellikli reformlar ise baz kamu kurulu lar nda yap lmas beklenen özelle tirme faaliyetleri olu turmaktad r. Bankac l k sektöründe bilanço göstergelerindeki iyile meye ra men, yerel bankalardaki karl l k oranlar uluslararas k yaslamalara göre ortalaman n alt nda olup bu çerçevede mali piyasalardaki reform faaliyetlerinin de tamamlanmas gerekmektedir. Bunun yan s ra, petrol fiyatlar nda sürmesi beklenen art lar, ABD ekonomisindeki durgunla ma e ilimi ve ulusal para birimi yen de olu abilecek ani bir de erlenme büyüme için risk olu turan unsurlard r. 166

176 Dünya Ekonomisi C. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER 2004 y l nda yüzde 7,7 büyüme h z elde eden yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde, 2005 y l nda Yükselen Asya ve Orta Do u bölgesi d nda yava lama e ilimi görülmü ve büyüme h z yüzde 7,4 olarak gerçekle mi tir. Bölge ekonomisi için 2006 ve 2007 y llar ndaki büyüme h zlar n n azalarak s ras yla yüzde 7,3 ve yüzde 7,2 olmas beklenmektedir. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE GSY H 1 (Y ll k % De i me) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte 6,1 4,4 5,1 6,7 7,7 7,4 7,3 7,2 Olan Ülkeler Afrika 3,1 4,2 3,6 4,6 5,5 5,4 5,4 5,9 Cezayir 2,2 2,6 4,7 6,9 5,2 5,3 4,9 5,0 Nijerya 5,4 3,1 1,5 10,7 6,0 6,9 5,2 6,4 Güney Afrika 4,2 2,7 3,7 3,0 4,5 4,9 4,2 4,0 Tunus 4,7 4,9 1,7 5,6 6,0 4,2 5,8 6,0 Orta ve Do u Avrupa (2) 5,1 0,3 4,5 4,7 6,5 5,4 5,3 5,0 Arnavutluk 7,3 7,0 2,9 5,7 5,9 5,5 5,0 6,0 Bulgaristan 5,4 4,1 4,9 4,5 5,7 5,5 5,6 6,0 H rvatistan 2,9 4,4 5,6 5,3 3,8 4,3 4,6 4,7 Çek Cumhuriyeti 3,6 2,5 1,9 3,6 4,2 6,1 6,0 4,8 Polonya 4,2 1,1 1,4 3,8 5,3 3,4 5,0 4,5 Türkiye 7,4-7,5 7,9 5,8 8,9 7,4 5,0 5,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 3) 9,0 6,3 5,3 7,9 8,4 6,5 6,8 6,5 Rusya Federasyonu 10,0 5,1 4,7 7,3 7,2 6,4 6,5 6,5 Azerbeycan 6,2 6,5 8,1 10,4 10,2 24,3 25,6 26,4 Ukrayna 5,9 9,2 5,2 9,6 12,1 2,6 5,0 2,8 Yükselen Asya 7,0 6,1 7,0 8,4 8,8 9,0 8,7 8,6 Çin 8,4 8,3 9,1 10,0 10,1 10,2 10,0 10,0 Hindistan 5,3 4,1 4,3 7,2 8,0 8,5 8,3 7,3 Endonezya 5,4 3,6 4,5 4,8 5,1 5,6 5,2 6,0 Malezya 8,9 0,3 4,4 5,5 7,2 5,2 5,5 5,8 Pakistan 4,3 2,0 3,2 4,9 7,4 8,0 6,2 7,0 Filipinler 6,0 1,8 4,4 4,9 6,2 5,0 5,0 5,4 Tayland 4,8 2,2 5,3 7,0 6,2 4,5 4,5 5,0 Orta Do u 5,3 3,0 4,1 6,4 5,5 5,7 5,8 5,4 M s r 5,4 3,5 3,2 3,1 4,1 4,9 5,6 5,6 ran 5,1 3,7 7,5 6,7 5,6 5,4 5,4 4,9 Ürdün 4,3 5,3 5,8 4,2 8,4 7,2 6,0 5,0 Suudi Arabistan 4,9 0,5 0,1 7,7 5,3 6,6 5,8 6,5 Latin Amerika 3,9 0,5 0,1 2,2 5,7 4,3 4,8 4,2 Arjantin -0,8-4,4-10,9 8,8 9,0 9,2 8,0 6,0 Brezilya 4,4 1,3 1,9 0,5 4,9 2,3 3,6 4,0 ili 4,5 3,4 2,2 3,9 6,2 6,3 5,2 5,5 Meksika 6,6 0,8 1,4 4,2 3,0 4,0 3,5 Peru 3,0 0,2 5,2 3,9 5,2 6,4 6,0 5,0 Uruguay -1,4-3,4-11,0 2,2 11,8 6,6 4,6 4,2 Venezuela 3,7 3,4-8,9-7,7 17,9 9,3 7,5 3,7 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September )Ço u ülke için rakamlar IMF tahminleridir. Veriler baz ülkelerde mali y la ili kindir. 2) Baz ülkelerle ilgili veriler Reel Safi Maddi Has la ya (Real Net Material Product) veya buna dayal tahminleri ifade etmektedir. 3)Mo olistan dahil 167

177 Yıllık Ekonomik Rapor ) Yükselen Asya Ülkeleri Yükselen Asya ekonomileri olumlu makroekonomik ko ullar, Çin ve Hindistan daki geni lemenin etkisiyle yüzde 9 gibi yüksek bir büyüme performans elde etmi tir y l nda yüzde 10,2 büyüyen Çin ekonomisi yat r m ve ihracat art n n h z kazanmas yla birlikte 2006 y l n n ikinci çeyre inde yüzde 11,3 oran nda büyümü tür y l sonu büyüme tahmini ise yüzde 10 düzeyindedir. Yeni sanayile en ekonomilerde (Kore, Tayvan, Hong Kong, Singapur) büyüme, Çin deki h zl büyüme sonucu elektronik ürün ihracat nda ya anan art lar ve güçlü küresel ekonominin etkisiyle 2005 in ortalar ndan itibaren ivme kazanm ve y l sonu büyüme oran yüzde 4,5 olmu tur. ASEAN 4 (Endonezya, Malezya, Filipinler, Tayland) ülkelerinde ise yüksek petrol fiyatlar ve s k para politikalar na ba l olarak büyüme bir önceki y la göre yava lam ve yüzde 5,1 düzeyinde gerçekle mi tir. Dü ük faiz oranlar n n iç talebi destekledi i bölgede, yüksek petrol fiyatlar sonucunda enflasyon yükselmi tir. Ancak, faiz oranlar nda yap lan küçük art lar, baz ülkelerde uygulanan fiyat kontrolleri ve enerji sübvansiyonlar yoluyla çekirdek enflasyon art lar büyük ölçüde s n rlanm t r. Bölge genelinde, 2005 y l nda yüzde 3,5 oran nda gerçekle en enflasyonun 2006 y l nda ise yüzde 3,8 olmas beklenmektedir. Yükselen Asya ülkelerinin cari i lemler fazlas ve döviz rezervlerindeki art lar devam etmektedir y l nda, büyük ölçüde Çin den kaynaklanan ve 165 milyar dolara ula an cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran yüzde 4,7 düzeyindedir. Söz konusu fazlan n artmaya devam etmesi ancak artan iç talep ve yüksek petrol fiyatlar n n da etkisiyle GSY H ye oran n n 2006 y l sonunda yüzde 4,3 e dü mesi beklenmektedir. Bölgedeki cari i lemler dengesi ülkelere göre farkl l k arz eden bir yap dad r. Çin de, ihracat art n n destekledi i cari i lemler fazlas 2005 y l nda bir önceki y la göre oldukça yükselmi ve 161 milyar dolara ula m t r. Önümüzdeki y llarda da bu fazlan n artmas ve 2007 y l nda yakla k 207 milyar dolara ula mas beklenmektedir. Di er taraftan, Hindistan da 2004 y l ndaki 1,4 milyar dolarl k cari i lemler fazlas 2005 y l nda 12 milyar dolar tutar nda cari aç a dönü mü tür. Çin ve Hindistan d ndaki bölge ülkelerinde ise 2005 y l itibariyle 16,4 milyar dolar olan cari fazlan n, 2006 y l nda biraz artaca, 2007 y l nda ise tekrar eski seviyesine gerileyece i tahmin edilmektedir. Çin deki olas bir yat r m patlamas n n bölgesel sonuçlar, yüksek enerji fiyatlar, geli mi ekonomilerin korumac ticaret politikalar na yönelme e ilimi, 168

178 Dünya Ekonomisi ku gribi salg n tehdidi ve bölgenin ticari faaliyetlerinin yo un oldu u geli mi ülkelerin büyüme h zlar n n yava lamas, bölge ekonomisi için risk olu turan faktörlerdir. 2) Latin Amerika 2005 y l nda Latin Amerika bölgesi ihraç ürünleri fiyatlar ndaki art, iç talepte ve özel yat r mlardaki canlanma, dü ük faiz oranlar ve banka kredilerindeki h zl art lar n etkisiyle yüzde 4,3 büyüme h z na ula m t r n n ilk yar s nda da ekonomik faaliyetlerin canl l n sürdürdü ü ve y l sonu büyüme beklentisinin yüzde 4,8 oldu u görülmektedir. Ula lan sonuçlara ra men bölge büyüme oran, di er yükselen piyasa ve geli mekte olan ülkelerin gerisinde kalmaktad r. Bölgedeki enflasyon, güvenilir para politikas uygulamalar sonucunda kontrol alt nda tutulmu tur. Enflasyon hedeflerine ula lmas, Brezilya ve Meksika gibi s k para politikas uygulayan ülkelerde bir miktar gev emeyi beraberinde getirmi ve büyümeye katk da bulunmu tur y l nda yüzde 6,3 olan enflasyonun, 2006 y l nda Arjantin d nda kalan bölge ülkelerinde gerilemesi ve y l sonunda yüzde 5,6 ya dü mesi beklenmektedir. May s-haziran 2006 döneminde uluslararas mali piyasalarda ya anan dalgalanmadan bölge borsalar ve döviz kurlar olumsuz etkilenmi tir. Ancak bölge ekonomisinde elde edilen cari i lemler fazlas, uygulanan esnek döviz kuru rejimleri, yüksek döviz rezervleri ve güçlü mali pozisyonlar n sa lad esneklik çabuk toparlanmay da beraberinde getirmi tir y l nda bölge genelinde 33,7 milyar dolar olarak gerçekle en cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran yüzde 1,4 tür. Bölge ülkelerinden Brezilya 14,2 milyar dolar cari fazla verirken, Meksika 4,8 milyar dolar cari aç k vermi tir. Dünyan n ikinci büyük hidrokarbon rezervlerine sahip olan Latin Amerika bölgesinde, yükselen fiyatlara ra men üretim ve yat r m art lar yeterli düzeyde gerçekle memi tir. Brezilya uzun vadeli yat r mlar sonucunda bölgenin üçüncü büyük üreticisi konumuna gelirken, Meksika ve Venezuela da geçmi teki dü ük yat r mlar dolay s yla üretim azalm t r. Bolivya da özel sektör firmalar n n bulundu u hidrokarbon sektöründe ihracat art lar ya anm ; ancak ülkenin üretim faaliyetlerini devletle tirme karar almas, yeni yat r m planlar aç s ndan belirsizlik yaratm t r. Bölge ekonomisinde artan kamu gelirlerine ba l olarak kamu harcamalar art göstermi, bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 2,4 olarak gerçekle mi tir. 169

179 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Küresel piyasalarda artan faiz oranlar, petrol d ürün fiyatlar ndaki durgunluk, risk alg lamalar n n yükselmesi Latin Amerika bölgesindeki ülkelerin aleyhine bir görünüm olu turmaktad r. 3) Orta ve Do u Avrupa 2005 y l nda yüzde 5,4 büyüyen Orta ve Do u Avrupa bölgesinde, iç talep, sermaye giri leri ve kredi büyümesi geni lemenin itici gücünü olu turmu tur. Bölgedeki, büyüme rakamlar ülkeden ülkeye farkl l k göstermekte; Balt k ülkeleri, Çek Cumhuriyeti, Slovakya ve Türkiye nin de içinde bulundu u ülkeler h zl bir büyüme performans sergilerken, Macaristan, Polonya ve Slovenya n n büyüme h zlar nda 2004 y l na göre bir gerileme gözlenmektedir. Devam etmesi beklenen iç talep art lar ve Euro Bölgesi ndeki geni lemenin olumlu etkileri dolay s yla bölge ekonomisindeki büyümenin sürece i ve 2006 y l sonunda yüzde 5,3 düzeyine ula laca tahmin edilmektedir. Olu an enflasyonist bask lar kar s nda bölge ülkelerinin Merkez Bankalar, faiz art r m na gitmi olup h zl büyüme ve artan küresel enflasyonist bask lar n devam etmesi durumunda s k para politikalar n n sürece i dü ünülmektedir y l nda yüzde 4,8 olarak geçekle en enflasyonun, bölge genelinde artarak 2006 y l nda yüzde 5,3 e ç kmas beklenmektedir. Bölge ekonomisinin zay f noktas n olu turan cari aç klar n artaca ve 2006 y l nda 74,8 milyar dolar ile GSY H nin yüzde 5,7 sine ula aca tahmin edilmektedir. Yabanc yat r mlara olan ba l l k, bölge ekonomisini uluslararas mali piyasalardaki d sal oklara kar daha hassas hale getirmekte ve ciddi bir risk olu turmaktad r. 170

180 Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE TÜKET C F YATLARI (1) (Y ll k % De i me) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler ,0 6,5 5,7 5,8 5,6 5,3 5,2 5,0 Afrika 13,6 12,8 9,9 10,7 8,0 8,5 9,9 10,6 Cezayir 0,3 4,2 1,4 2,6 3,6 1,6 5,0 5,5 Nijerya 6,9 18,0 13,7 14,0 15,0 17,9 9,4 8,0 Güney Afrika 5,4 5,7 9,2 5,8 1,4 3,4 4,6 5,7 Tunus 2,3 2,0 2,7 2,7 3,6 2,0 3,9 2,0 Orta ve Do u Avrupa (2) 22,8 19,4 14,7 9,2 6,1 4,8 5,3 4,6 Arnavutluk 3,1 5,2 2,3 2,9 2,4 2,2 3,0 Bulgaristan 10,4 7,5 5,8 2,3 6,1 5,0 7,4 3,8 H rvatistan 4,6 3,7 1,7 1,8 2,1 3,3 3,5 2,8 Çek Cumhuriyeti 4,0 4,7 1,8 0,1 2,8 1,8 2,9 3,3 Polonya 10,1 5,5 1,9 0,8 3,5 2,1 0,9 2,3 Türkiye 54,3 53,9 44,8 25,2 8,6 8,2 10,2 7,2 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) (3) 24,6 20,3 13,8 12,0 10,3 12,3 9,6 9,2 Rusya Federasyonu 20,8 21,5 15,8 13,7 10,9 12,6 9,7 8,5 Azerbeycan 1,8 1,5 2,8 2,2 6,7 9,7 8,7 10,5 Ukrayna 28,2 12,0 0,8 5,2 9,0 13,5 9,3 13,5 Yükselen Asya 1,7 2,7 2,0 2,5 4,1 3,5 3,8 3,6 Çin 0,4 0,7-0,8 1,2 3,9 1,8 1,5 2,2 Hindistan 3,9 3,7 4,5 3,7 3,9 4,0 5,6 5,3 Endonezya 3,8 11,5 11,8 6,8 6,1 10,5 13,0 5,9 Malezya 1,6 1,4 1,8 1,1 1,4 3,0 3,8 2,7 Pakistan 3,6 4,4 2,5 3,1 4,6 9,3 7,9 7,3 Filipinler 4,0 6,8 2,9 3,5 6,0 7,6 6,7 5,0 Tayland 1,6 1,7 0,6 1,8 2,8 4,5 4,9 2,6 Orta Do u 4,1 3,9 5,4 6,3 7,6 7,7 7,1 7,9 M s r 2,8 2,4 2,4 3,2 10,3 11,4 4,1 6,2 ran 12,6 11,4 15,8 15,6 15,2 12,1 14,0 15,0 Ürdün 0,7 1,8 1,8 1,6 3,4 3,5 6,3 5,7 Suudi Arabistan -1,1-1,1 0,2 0,6 0,4 0,7 1,0 1,0 Latin Amerika 7,6 6,1 8,8 10,5 6,5 6,3 5,6 5,2 Arjantin -0,9-1,1 25,9 13,4 4,4 9,6 12,3 11,4 Brezilya 7,1 6,8 8,4 14,8 6,6 6,9 4,5 4,1 ili 3,8 3,6 2,5 2,8 1,1 3,1 3,5 3,1 Meksika 9,5 6,4 5,0 4,5 4,7 4,0 3,5 3,3 Peru 3,8 2,0 0,2 2,3 3,7 1,6 2,4 2,5 Uruguay 4,8 4,4 14,0 19,4 9,2 4,7 5,9 4,3 Venezuela 16,2 12,5 22,4 31,1 21,7 15,9 12,1 15,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September )Tüketici fiyatlar ndaki hareketler Aral ktan Aral a de i iklikler eklinde de il, y ll k ortalamalar eklinde gösterilmi tir. Ço u ülke için rakamlar IMF tahminleridir. Veriler baz ülkelerde mali y la ili kindir. 2) Ço u ülkede önceki y llara ili kin enflasyon perakende fiyat endeksine dayal olarak ölçülmü tür. Daha geni ve güncel tüketici fiyat endeksleri daha yak n y llar için kullan lm t r. 3) Mo olistan dahil 171

181 Yıllık Ekonomik Rapor ) Ba ms z Devletler Toplulu u 2004 y l nda iyi bir büyüme performans gösteren Ba ms z Devletler Toplulu u nda 2005 y l ndaki büyüme rakamlar Ermenistan, Gürcistan ve Azerbeycan d nda küçülmü ve bölge genelinde yüzde 6,5 olmu tur. Yüksek emtia fiyatlar na ba l olarak artan ihracat gelirleriyle bölge ekonomisi büyüme h z n n, 2006 y l nda artarak yüzde 6,8 e ç kmas beklenmektedir. Bölgedeki k sa dönem büyüme beklentileri ise olumlu yöndedir. Rusya da iç talep art özel sermaye giri leriyle h z kazanm, ayr ca bankac l k sektöründeki ilerlemeler ve petrol sektöründeki karl l k dü ü üne yol açan vergi sistemindeki iyile melerin etkisiyle yat r mlar artm t r y l nda, Rusya ekonomisinin yüzde 6,5 oran nda büyümesi ve Ukrayna daki büyüme h z n n bir önceki y la göre iki kat artarak yüzde 5 düzeyine ula mas beklenmektedir. Ancak, Ukrayna da, ülkenin do algaz ithalat nedeniyle Rusya ile ya anan ihtilaflar n bu görünümü olumsuz etkileyebilece i göz önünde bulundurulmal d r. Yak n zamandaki gerilemeye ra men baz ülkelerde enflasyonun iki haneli düzeylere yakla t görülmekte ve 2005 y l nda yüzde 12,3 olan bölge enflasyonunun 2006 y l nda yüzde 9,6 ya dü mesi beklenmektedir y l nda 88 milyar dolar olan cari i lemler fazlas n n 2006 y l nda belirgin bir art göstererek 127 milyar dolara ula mas ve yüksek d borcu olan ülkelerin borç yükünü azaltmas beklenmektedir. Yüksek emtia fiyatlar, kamu gelirlerini ve dolayl olarak toplam talebi art rm ; s k maliye politikas uygulamalar nda bir miktar gev emeye neden olmu tur. Artan kamu gelirleri genelde kamu borcu ödemelerinde ya da döviz rezervlerinin yükseltilmesinde kullan lm t r. Bölge ekonomisi bütçe fazlas n n GSY H ye oran 2005 y l nda yüzde 5,4 e yükselmi tir. 5) Afrika 2004 y l nda son dört y l n en yüksek büyüme rakam na ula an Afrika ekonomisi 2005 y l nda da yüzde 5,4 oran nda büyümü tür y l nda büyüme oran n n de i meyece i ve yüzde 5,4 te kalaca tahmin edilmektedir. Bölgede petrol ithal eden ülkeler yüksek petrol fiyatlar ve kald r lan tekstil kotalar n n olumsuz etkilerine ra men iyi bir büyüme h z kaydetmi, petrol üreticisi ülkelerdeki büyüme ise artan ihracat gelirleri ile desteklenmi tir. Mozambik, Zambiya ve Güney Afrika da metal, Etiyopya, Ruanda ve Uganda gibi ülkelerde ise kahve fiyatlar ndaki art lar, yüksek petrol fiyatlar n n olumsuz etkilerini azaltm t r. Pamuk fiyatlar ndaki dü ü, pamuk ihracatç s 172

182 Dünya Ekonomisi ülkelerin (Benin, Burkina Faso, Mali ve Togo) d ticaret hadlerinde bozulmaya yol açm t r. Bölge geneline bak ld nda, yüksek petrol fiyatlar kar s nda enflasyonda fazla dalgalanma ya anmad ve istikrarl bir seyir izledi i görülmektedir. Petrol d emtia fiyatlar nda beklenenden daha fazla bir dü ü ün ya anmas, küresel büyüme h z ndaki gerileme ve uluslararas mali piyasalarda olu abilecek dalgalanmalar, bölge ekonomisi için risk olu turan faktörler aras ndad r. 6) Orta Do u 2005 y l nda yüzde 5,7 büyüyen Orta Do u bölge ekonomisi, petrol üreticisi ülkelerdeki (Kuveyt, Libya, Suudi Arabistan ve Birle ik Arap Emirlikleri) üretim art ve yüksek petrol fiyatlar n n katk s yla 2006 n n ilk yar s nda da geni lemeyi sürdürmü olup bölge için y l sonu büyüme h z tahmini yüzde 5,8 düzeyindedir. Di er taraftan, Mashreq ülkeleri de d ticaret aç klar na ra men iyi bir büyüme performans sergilemi ve 2005 y l nda yüzde 4,5 büyüme h z na ula m t r. Artan petrol gelirlerinin kapasite art sa layacak yat r mlara yönelmesiyle bölgedeki i sizlik gibi yap sal sorunlar n çözüme kavu turulmas hedeflenmektedir. Yüksek ihracat gelirleriyle desteklenen kamu harcamalar ndaki art n bölgede üretilen mal ve hizmet fiyatlar n yükseltmesi ve 2006 y l sonu enflasyonun yüzde 7,1 olmas beklenmektedir. Ayr ca ihracat gelirleri taraf ndan beslenen cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran n n yüzde 23,2 düzeyinde olu aca ve yakla k 282 milyar dolara ç kaca tahmin edilmektedir. Yükselen fiyatlar nedeniyle petrol gelirlerinde ve cari i lemler fazlas nda art beklentisi, yak n dönemde bölge ekonomisi için olumlu bir görünüm çizmektedir. D. DÜNYA T CARET Dünya enerji piyasalar nda artan petrol fiyatlar ula m maliyetlerini yükseltmek suretiyle dünya ticaretini olumsuz etkilemi tir y l nda yüzde 10,6 olan dünya ticaret hacmi büyüme oran, 2005 y l nda yüzde 7,4 olmu tur. Geli mi ekonomilerdeki ticaret hadlerinde bozulma görülürken, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerin ticaret hadlerinde ise belirgin art lar kaydedilmi tir ve 2006 y llar nda dünya ticaret hacminin s ras yla yüzde 8,9 ile yüzde 7,6 büyüyece i tahmin edilmektedir. 173

183 DÜNYA T CARET HACM VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) Yıllık Ekonomik Rapor DÜNYA T CARET (2) Hacim 12,1 3,4 5,3 10,6 7,4 8,9 7,6 ABD Dolar Cinsinden Fiyat Deflatörü -0,4-3,2 1,2 10,5 9,7 5,4 4,6 2,2 T CARET HACM HRACAT Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,3 3,3 8,8 5,5 8,0 6,0 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 13,5 3,0 6,9 10,8 14,6 11,8 10,7 10,6 Petrol hracatç lar (3) 8,0 0,6 2,8 10,2 9,6 6,2 6,4 6,4 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) 16,0 2,9 8,8 12,1 16,0 12,9 12,6 12,3 THALAT Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,6 4,0 9,1 6,0 7,5 6,0 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 14,3 3,3 6,1 10,2 16,4 11,9 13,0 12,1 Petrol hracatç lar (3) 12,0 14,1 7,2 10,2 18,2 18,9 18,7 15,2 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) 15,0 1,0 6,2 12,5 17,2 10,8 12,5 12,4 T CARET HADLER Geli mi Ekonomiler -2,6 0,4 0,8 0,9-0,2-1,3-0,9 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 6,5-2,6 0,8 0,8 2,7 4,5 4,0 0,5 Petrol hracatç lar (3) 40,8-8,2-1,0 5,3 12,9 23,2 19,0 5,3 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) -1,5-0,3 0,9 0,2-0,2-0,3-0,6 DÜNYA T CARET F YATLARI (4) Mamül Mallar -5,9-3,9 2,3 14,2 9,4 3,6 2,2 2,3 Petrol 57,0-13,8 2,5 15,8 30,7 41,3 29,7 9,1 Petrol D Hammaddeler 4,8-4,9 1,7 6,9 18,5 10,3 22,1-4,8 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Mal ve hizmet ticareti 2) Dünya ihracat ve ithalat ndaki y ll k yüzde de i imin ortalamas 3)Veriler sadece mal ticaretini göstermektedir 4) ABD dolar cinsinden 2005 y l nda ba l ca sanayile mi ülkelerin dünya ihracat ve ithalat içindeki paylar azalm t r. Dünya toplam ihracat içinde ABD ekonomisinin pay yüzde 10,3 e, Almanya ve Japonya n n paylar ise s ras yla yüzde 8,8 ve 5,2 ye gerilemi tir. ABD ve Japonya n n dünya toplam ithalat içindeki paylar bir önceki y la göre de i mezken, Almanya n n pay azalarak yüzde 7,8 olarak gerçekle mi tir. 174

184 Dünya Ekonomisi BA LICA SANAY LE M ÜLKELER N DÜNYA T CARET NDEK PAYI (%) HRACAT ABD 13,9 13,5 12,5 11,3 10,5 10,3 10,1 9,9 Japonya 6,5 5,7 5,6 5,5 5,5 5,2 5,0 5,0 Almanya 8,0 8,7 9,1 9,4 9,3 8,8 8,6 8,4 Fransa 4,8 5,0 5,0 5,0 4,7 4,4 4,0 3,9 talya 3,8 4,0 3,9 4,0 3,9 3,7 3,5 3,4 ngiltere 5,1 5,2 5,2 5,0 4,8 4,6 4,4 4,4 Kanada 4,2 4,1 3,8 3,6 3,4 3,4 3,4 3,2 THALAT ABD 18,7 18,3 17,9 16,7 16,1 16,1 15,9 15,4 Japonya 5,6 5,3 5,0 4,8 4,7 4,7 4,5 4,3 Almanya 8,0 8,1 7,9 8,4 8,1 7,8 7,7 7,5 Fransa 4,7 4,7 4,7 4,8 4,7 4,6 4,3 4,1 talya 3,6 3,8 3,8 3,9 3,8 3,7 3,6 3,5 ngiltere 5,5 5,6 5,8 5,5 5,5 5,2 5,1 5,1 Kanada 3,7 3,5 3,4 3,2 3,0 3,0 2,9 2,8 Kaynak: OECD Economic Outlook, Volume 2006/1 No. 79-June 1) Geli mi Ekonomiler 2005 y l nda geli mi ekonomilerde bir önceki y la göre ihracat ve ithalat art lar yava lam, ortalama ihracat hacmi yüzde 5,5, ortalama ithalat hacmi ise yüzde 6 düzeyinde gerçekle mi tir. Küresel büyüme h z nda beklenen art a ba l olarak 2006 y l nda ihracat ve ithalat art lar n n s ras yla yüzde 8 ile yüzde 7,5 olmas beklenmektedir. 175

185 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LER N HRACAT HAC MLER, THALAT HAC MLER VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) HRACAT HACM Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,3 3,3 8,8 5,5 8,0 6,0 ABD 8,7-5,4-2,3 1,3 9,2 6,8 8,3 7,1 Euro Bölgesi 11,8 2,8 1,5 1,3 6,6 4,1 7,4 5,3 Almanya 13,5 6,4 4,3 2,4 9,6 6,9 9,4 4,4 Fransa 12,9 2,7 1,3-1,1 3,3 3,2 8,7 7,0 Italya 9,0 0,5-4,0-2,4 3,0 0,3 4,5 3,6 spanya 10,3 4,0 1,8 3,6 3,3 1,0 4,4 4,4 Japonya 12,2-6,7 7,5 9,0 13,9 7,0 9,4 5,1 ngiltere 9,1 2,9 1,0 1,7 4,9 6,5 15,1 7,7 Kanada 8,9-3,0 1,2-2,4 5,2 2,1 2,6 3,9 Di er Geli mi Ekonomiler 14,8-1,9 6,3 8,3 13,2 7,2 7,4 6,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 10,6-1,1 1,1 1,6 7,8 5,4 8,7 5,7 Yeni Sanayile en Asya 17,3-3,8 10,1 13,6 17,8 9,3 8,9 7,9 Ekonomileri THALAT HACM Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,6 4,0 9,1 6,0 7,5 6,0 ABD 13,1-2,7 3,4 4,1 10,8 6,1 6,2 5,3 Euro Bölgesi 10,8 0,9 0,2 2,8 6,5 5,2 7,2 5,4 Almanya 10,2 1,2-1,4 5,3 6,9 6,5 8,9 4,8 Fransa 15,1 2,2 1,6 1,5 6,0 6,5 8,6 6,8 Italya 5,8-0,2-0,5 0,8 2,5 1,4 3,0 2,5 spanya 10,8 4,2 3,9 6,0 9,3 7,1 7,0 5,8 Japonya 8,5 1,0 0,8 4,0 8,5 6,3 7,7 7,7 ngiltere 9,0 4,8 4,8 2,0 6,6 5,9 14,2 7,6 Kanada 8,1-5,1 1,7 4,5 8,2 7,1 4,9 5,0 Di er Geli mi Ekonomiler 14,2-3,9 6,4 7,2 13,9 7,4 7,4 6,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 10,9-0,3 1,9 3,5 8,0 5,9 7,6 5,7 Yeni Sanayile en Asya 17,7-5,5 9,0 9,8 16,8 7,3 8,0 8,2 Ekonomileri T CARET HADD Geli mi Ekonomiler -2,6 0,4 0,8 0,9-0,2-1,3-0,9 ABD -2,1 2,3 0,5-1,0-1,5-2,6-1,9-0,9 Euro Bölgesi -3,9 0,8 1,4 1,0-0,4-1,0-0,6-0,1 Almanya -4,6 0,2 1,5 2,0-0,2-1,0-0,4-0,5 Fransa -3,6 0,9 0,9 0,4-1,2-1,2-1,0 0,1 Italya -7,1 1,0 2,3 1,7 0,1-1,9-0,8 0,3 spanya -2,8 2,4 3,1 1,3-0,3 1,3-1,3 Japonya -5,3-0,6-1,8-3,7-5,6-3,3 0,8 ngiltere -0,8-0,6 2,5 1,0 0,4-2,3 0,5 0,7 Kanada 4,0-1,6-2,4 6,0 4,1 4,0 1,1 0,7 Di er Geli mi Ekonomiler -0,8-0,5 0,3-0,1 0,2 0,2-0,4 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler -3,2 0,5 0,9 1,5-0,2-2,1-1,4-0,1 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri -3,2-0,6-1,7-1,8-2,3-2,5-0,2 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Veriler sadece mal ve hizmet ticaretini göstermektedir. 176

186 Dünya Ekonomisi 2) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler Artan petrol fiyatlar n n etkisiyle yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde mal ihracat hacmi 2005 y l nda yüzde 11,2 oran nda art göstermi tir. thalat hacmi art ise yüzde 12 düzeyinde gerçekle mi tir. Ba ms z Devletler Toplulu u ve Orta Do u gibi petrol üreticisi bölgelerin d ticaret hadlerinde yüksek petrol fiyatlar ndan kaynaklanan iyile meler görülmü tür. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N HRACAT HAC MLER, THALAT HAC MLER VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) HRACAT HACM Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler ,1 2,3 7,3 11,6 14,4 11,2 10,8 10,6 Afrika 10,5 1,6 1,8 6,6 7,2 5,2 4,3 12,2 Orta ve Do u Avrupa 16,0 9,4 7,5 12,2 16,9 9,9 11,7 10,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 9,5 4,2 7,1 12,4 12,8 3,8 4,5 5,8 Yükselen Asya 21,0 0,4 13,1 16,0 18,8 17,3 16,4 15,7 Orta Do u 6,3 1,4 3,1 10,8 9,1 5,9 8,7 4,0 Latin Amerika 7,9 2,0 0,6 3,5 10,5 8,8 5,0 5,8 THALAT HACM Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 14,5 2,9 6,4 12,1 17,4 12,0 13,5 12,8 Afrika 1,6 6,9 8,2 7,2 9,0 10,7 10,5 13,1 Orta ve Do u Avrupa 16,0 1,3 8,5 12,4 18,0 8,6 11,2 9,4 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 13,8 18,0 8,4 22,9 20,1 14,8 15,1 11,6 Yükselen Asya 20,0 1,0 12,8 18,1 18,9 12,5 15,0 15,9 Orta Do u 9,6 8,5 5,0 5,3 18,2 16,9 16,0 11,5 Latin Amerika 12,2-0,6-7,3 0,5 15,1 11,2 11,2 8,2 T CARET HADD Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 7,4-2,5 0,7 1,4 3,1 5,7 5,1 1,0 Afrika 12,7-3,2-0,6 1,7 4,1 13,7 12,1 4,2 Orta ve Do u Avrupa -2,6 3,4 1,0-0,4 1,1-0,8-1,1-0,2 Ba ms z Devletler Toplulu u 23,2-2,5-2,4 9,6 12,6 14,7 13,4 0,6 Yükselen Asya -4,6-0,1 1,3-0,3-2,1-1,5-1,7 Orta Do u 40,1-8,7 0,1 2,2 12,1 23,2 17,7 5,4 Latin Amerika 8,5-4,9 1,5 3,6 5,2 4,9 6,3-1,6 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September )Mal ticareti verileri 2)Mo olistan dahil 177

187 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 E. EMT A F YATLARI 2005 y l nda emtia fiyatlar yüzde 29 oran nda yükselmi tir. Fiyat art n n da l m na bak ld nda, petrol ve do al gaz fiyatlar ndaki a r art lar nedeniyle enerji ürünleri fiyatlar n n yüzde 39, petrol d ürünlerin ise yüzde 10 oran nda art gösterdi i görülmektedir y l n n ilk yedi ay nda, emtia fiyatlar n n dolar baz nda yüzde 15 oran nda yükseldi i görülmektedir. Emtia fiyatlar ndaki bu yükseli lerde, ekonomik faaliyetlerdeki art ile arz n s n rl olmas etkili olmu tur. Petrol sektöründe s n rl at l kapasite nedeniyle fiyatlardaki dalgalanman n 2006 y l nda da devam etmesi, metal sektöründe ise 2007 y l n n sonuna do ru yeni kapasitelerin faaliyete geçmesiyle birlikte fiyatlarda bir miktar dü ü ya anmas beklenmektedir. 1) Petrol Fiyatlar 2003 y l ndan itibaren petrol fiyatlar nda görülen yükseli in en önemli nedenleri artan talep ve s n rl kapasite oranlar d r y l Eylül ay nda fiyatlardaki art yava lasa da, jeopolitik belirsizlikler nedeniyle 2006 y l n n A ustos ay nda ortalama ham petrol spot fiyat 70 dolar n üstüne ç km ve y l n ilk sekiz ay nda petrol fiyatlar nda yüzde 16 oran nda art ya anm t r. Ard ndan, siyasi gerginliklerin azalmas, ABD de petrol stoklar n n yüksek seyretmesi, OPEC in mevcut üretim seviyesinde kesintiye gitmemesi gibi petrol arz na ili kin endi eleri azaltan olumlu geli melerin etkisiyle, 2006 y l Eylül ay nda tekrar dü ü e geçen fiyatlar 60 dolar seviyelerine gerilemi tir. Petrol fiyatlar ndaki art n toplam talep üzerindeki azalt c etkisine ra men, ABD ve Çin ba ta olmak üzere birçok ülkede ya anan milli gelir art, toplam tüketimdeki dü ü ün önüne geçmektedir. Di er taraftan, dü ük at l kapasite oranlar ve yükselen fiyatlara ra men artan talebi kar layacak ölçüde yat r mlar n yap lmamas petrol arz ile ilgili kayg lar devam ettirmektedir. Yat r mlardaki yetersizlik; geli mekte olan petrol üreticisi ülkelerin yat r m ortam ndaki bozulma, 1990 lardaki fiyat dü ü lerinin ard ndan yat r mc lar n petrol piyasas na kar ald klar temkinli tutumlar ve yat r m projelerinin uzun süreli olmas ndan kaynaklanmaktad r. Mevcut arz ve talep dengesi göz önüne al nd nda döneminde petrol fiyatlar n n dolar aras nda seyredece i ve petrol fiyatlar ndaki volatilitenin sürece i tahmin edilmektedir. 2) Petrol D Emtia Fiyatlar Dünya ticaretindeki pay petrol ürünlerinden yakla k iki kat fazla olan petrol d ürünlerin fiyatlar nda 2006 y l nda belirgin art lar gözlenmi tir. Petrol d emtia fiyat endeksi, yükselen piyasalardaki ülkelerden gelen talep bask s n n etkisi ile Ocak-Temmuz 2006 döneminde dolar baz nda yüzde 19 oran nda 178

188 Dünya Ekonomisi artm t r. Fiyatlardaki bu art, yüksek petrol fiyatlar n n d ticaret dengesi üzerindeki etkilerini önemli ölçüde dü ürmü ve baz ülkelerin d ticaret fazlas vermesine katk da bulunmu tur. Ocak-Temmuz 2006 döneminde metal fiyatlar yüzde 32 oran nda artm t r n n ikinci yar s nda metal fiyatlar nda dü ü beklenmesine ra men, y l sonu itibariyle bir önceki y la göre yüzde 45 oran nda bir art n olu mas beklenmektedir. Talep art n n yan s ra, stok düzeylerinin dü ük olmas, nitelikli i gücü azl gibi arz kaynakl endi eler de metal piyasas ndaki fiyat dalgalanmalar nda etkili olmu tur. Yeni kapasitelerin faaliyete geçece i 2007 sonu ve 2008 ba lar na kadar fiyat art lar n n devam edece i tahmin edilmektedir. Fiyatlarda, kapasite art sonucu bir miktar gerileme beklense de yüksek enerji fiyatlar n n art rd üretim maliyetleri nedeniyle fiyatlar n eski düzeyine gelmesi olas l oldukça dü üktür. Olumsuz hava ko ullar ve talep art n n, fiyatlar n yönünü belirledi i tar m ürünleri piyasas nda, g da fiyatlar endeksinde Ocak-Temmuz 2006 döneminde yüzde 11 oran nda art gerçekle mi tir. Ayn dönemde yüzde 4 oran nda artan tar msal hammadde fiyatlar nda y l n ikinci yar s nda azalma beklense de, 2006 genelinde fiyatlar n yüzde 5 oran nda artaca tahmin edilmektedir. F. CAR LEMLER DENGES Önümüzdeki günlerde dünya ekonomisi için risk olu turan unsurlardan birisi de küresel dengesizliklerdir. ABD ekonomisindeki yüksek varl k fiyatlar, tüketim ve bütçe aç, yükselen Asya ekonomilerindeki likidite bollu u ve döviz rezervlerini yüksek tutma e ilimi, petrol ihracatç s ülkelerdeki petrol gelirleri fazlas gibi faktörler küresel dengesizliklerdeki görünümü ve dengesizliklerin nedenlerini ortaya koymaktad r. Yüksek petrol fiyatlar, petrol ithal eden ülkelerde cari aç n büyümesine neden olmu ve reel gelirleri önemli ölçüde dü ürmü tür. Öte yandan, artan fiyatlar sebebiyle petrol ihracatç s ülkelerin cari i lemler dengesinde belirgin iyile meler görülmü ve söz konusu ülkelerin döviz rezervleri artm t r. 179

189 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LERDE CAR LEMLER DENGES (Milyar ABD Dolar ) Geli mi Ekonomiler -267,1-214,6-229,5-221,9-267,2-486,3-571,1-655,2 ABD -415,2-389,0-472,4-527,5-665,3-791,5-869,1-959,1 Euro Bölgesi -40,9 3,6 42,4 34,4 82,5-2,6-9,6-16,9 Almanya -32,6 0,4 41,0 45,6 101,9 114,9 120,6 120,7 Fransa 18,0 21,5 14,5 7,9-7,0-33,6-38,6-40,1 talya -6,1-0,9-8,1-19,9-15,6-28,5-25,6-20,2 spanya -23,2-23,6-22,5-31,6-54,9-83,0-100,6-115,1 Hollanda 7,2 9,8 10,9 29,4 54,2 40,0 50,1 56,0 Belçika 9,4 7,9 11,7 12,7 12,2 10,1 10,9 10,9 Avusturya -4,9-3,7 0,7-0,5 0,4 3,8 4,9 5,9 Finlandiya 10,6 12,0 12,6 10,6 14,7 10,0 10,4 10,1 Yunanistan -9,9-9,5-9,7-12,5-13,0-17,5-19,7-21,2 Portekiz -11,7-11,4-10,0-9,2-12,9-17,0-18,7-19,6 rlanda -0,4-0,7-1,2-1,1-5,2-6,5-7,8 Lüksemburg 2,7 1,8 2,5 1,9 3,5 3,6 3,2 3,5 Japonya 119,6 87,8 112,6 136,2 172,1 165,7 167,3 162,9 ngiltere -37,6-31,5-24,8-24,4-35,4-48,3-55,9-58,0 Kanada 19,7 16,2 12,6 10,1 21,3 26,3 25,5 25,4 Kore 12,3 8,0 5,4 11,9 28,2 16,6 3,3 2,9 Avustralya -15,2-7,7-16,2-29,5-40,1-42,2-41,4-42,3 Tayvan 8,9 18,3 25,6 29,3 18,5 16,1 20,7 22,0 sveç 9,9 9,8 12,5 22,4 23,9 21,6 21,9 22,8 sviçre 30,7 20,0 23,0 43,0 50,5 50,7 50,7 52,9 Hong Kong 7,0 9,8 12,4 16,5 15,7 20,3 16,4 15,7 Danimarka 2,3 5,0 4,3 7,0 5,6 7,7 6,0 6,9 Norveç 26,1 26,2 24,4 28,9 34,6 49,7 66,0 79,3 srail -1,2-0,7-0,5 1,8 3,2 3,8 1,6 1,4 Singapur 10,7 11,8 11,9 22,3 26,3 33,3 38,0 39,5 Yeni Zelanda -2,7-1,4-2,4-3,4-6,5-9,6-9,8-9,3 zlanda -0,9-0,3 0,1-0,5-1,3-2,6-2,0-0,7 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ,1-295,5-324,7-371,9-428,1-595,1-676,0-768,4 38,9 47,9 55,3 80,0 88,7 86,2 78,5 80,1 Küresel dengesizlikler ile ilgili temel kayg y cari aç klar n sürdürülebilirli i ve finansman olu turmaktad r y l nda petrol gelirlerinin bir k sm mal ve hizmet ithalat na harcanm, önemli bir bölümü ise ABD menkul k ymetlerine yönelerek ABD cari aç n finanse etmi tir. ABD de artmas beklenen tasarruflar n ve yükselen Asya ekonomilerindeki tüketim art lar n n yan s ra de er kaybeden ABD dolar ile de er kazanan Asya para birimlerinin etkisiyle küresel dengesizliklerin azalmas beklenmektedir. Orta vadede beklentiler 180

190 Dünya Ekonomisi ABD cari aç ile birlikte Asya ülkeleri ile petrol ihracatç s ülkelerdeki cari fazlan n artmaya devam edece i yönündedir y l rakamlar na bak ld nda ise; geli mi ekonomilerde 1990 l y llar n sonlar ndan itibaren görülen cari aç n, 2005 y l nda yüzde 82 artarak 486 milyar dolara ula t görülmektedir. Bu yüksek aç ktaki en büyük pay ise 792 milyar dolar ile ABD ekonomisinindir y l nda 82,5 milyar dolar cari fazla veren Euro Bölgesi nde 2005 y l nda 2,6 milyar dolar cari aç k olu mu tur y l na gelindi inde geli mi ülkelerin cari aç n n artmaya devam ederek 571 milyar dolara ula aca tahmin edilmektedir. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N CAR LEMLER DENGES (Milyar ABD Dolar ) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 79,6 40,0 78,5 147,8 211,9 424,7 586,7 638,9 Afrika 7,2 0,4-7,8-3,1-0,4 18,4 33,1 44,5 Orta ve Do u Avrupa -32,3-16,2-23,6-36,4-59,4-63,3-74,8-76,9 Ba ms z Devletler Toplulu u (1) 48,2 33,1 30,2 35,9 62,5 87,7 127,1 138,8 Yükselen Asya 38,2 37,7 66,9 86,1 94,2 165,3 184,6 197,9 Orta Do u 67,0 39,0 28,9 58,5 96,8 182,9 282,1 306,0 Latin Amerika -48,6-54,1-16,2 6,8 18,2 33,7 34,7 28,5 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Mo olistan dahil 2000 li y llar n ba ndan beri yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde olu an cari i lemler fazlas yüksek petrol ve emtia fiyatlar n n ihracat gelirlerine yapt olumlu katk lar n etkisiyle, 2005 y l nda bir önceki y la göre yakla k iki kat artarak 425 milyar dolara ç km t r. Orta Do u ve Çin deki cari i lemler dengesi bölgedeki geli meye paralel bir trend göstermi ve 2005 y l nda bir önceki y la göre oldukça yükselmi tir. Bölgede 2006 y l cari i lemler fazlas n n 587 milyar dolara ula mas beklenmektedir. G. ÖZEL SERMAYE HAREKETLER 2005 y l nda geli mi ülkelere sermaye giri i önceki y la göre yüzde 21 artarak milyar dolara ula m t r y l yla kar la t r ld nda Kanada, ngiltere ve Euro Bölgesi sermaye giri lerinde art görülmü, ABD ve Japonya da ise gerileme ya anm t r. ABD ye sermaye giri i yüzde 16 gerilemeyle milyar dolara dü mü, Euro bölgesine yönelen sermaye ise yüzde 70 gibi oldukça yüksek bir art la milyar dolara ula m t r. ngiltere de ise milyar gerçekle en sermaye giri lerinde bir önceki y la göre yüzde 37 oran nda art ya anm t r. Japonya da 2004 y l nda iki kat 181

191 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 artan sermeye giri leri 2005 y l nda azalarak 232 milyar dolar olmu tur. Portfolyo yat r mlar n n ABD ve Euro Bölgesi nde, do rudan yat r mlar n ise Kanada ve ngiltere de artt görülmektedir. ABD GEL M EKONOM LERE SERMAYE G R (1) (Milyar ABD Dolar ) Do rudan Yat r m 105,6 179,0 289,4 321,3 167,0 84,4 64,0 133,2 109,8 Portföy Yat r m 333,1 187,6 285,6 436,6 428,3 427,6 520,3 766,2 908,5 Di er Yat r m 268,1 57,0 165,2 289,1 187,5 285,8 280,5 550,9 193,9 Toplam Sermaye Ak mlar Kanada 706,8 423,6 740, ,9 782,9 797,8 864, , ,2 Do rudan Yat r m 11,5 22,7 24,8 66,1 27,7 22,1 7,3 1,2 34,1 Portföy Yat r m 11,7 16,6 2,7 10,3 24,2 11,9 13,9 41,6 7,0 Di er Yat r m 28,0 5,4-10,8 0,8 7,8 5,1 11,4-4,7 24,9 Toplam Sermaye Ak mlar Japonya 51,2 44,8 16,6 77,2 59,7 39,0 32,6 38,1 66,0 Do rudan Yat r m 3,2 3,3 12,3 8,2 6,2 9,1 6,2 7,8 3,2 Portföy Yat r m 79,2 56,1 126,9 47,4 60,5-20,0 81,2 196,7 183,1 Di er Yat r m 68,0-93,3-265,1-10,2-17,6 26,6 34,1 68,3 45,9 Toplam Sermaye Ak mlar ngiltere 150,4-34,0-125,9 45,4 49,1 15,7 121,5 272,8 232,3 Do rudan Yat r m 37,5 74,7 89,3 122,2 53,8 25,5 27,6 78,0 164,0 Portföy Yat r m 43,7 35,1 183,8 255,8 69,6 76,2 156,8 158,4 240,6 Di er Yat r m 322,2 110,5 90,0 414,6 327,1 109,1 409,6 758,4 962,7 Toplam Sermaye Ak mlar Euro Bölgesi 403,4 220,3 363,2 792,5 450,4 210,8 594,1 994, ,4 Do rudan Yat r m 216,3 379,5 199,7 183,8 151,1 126,2 94,5 Portföy Yat r m 305,1 268,1 318,3 298,3 398,0 496,6 747,7 Di er Yat r m 198,4 340,3 238,1 60,5 195,7 345,2 801,7 Toplam Sermaye Ak mlar 719,8 987,8 756,2 542,5 744,8 968, ,9 Geli mi Ülkeler 1.713, , , , , , ,8 Toplam Kaynak: IMF,Global Financial Stability Report; September )Toplam sermaye ak m do rudan yat r m n, portföy yat r m n n ve di er yat r m ak m n n toplam d r, Di er yat r m, banka kredilerini ve mevduat içermektedir. Yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelere net özel sermaye giri i 2005 y l nda artarak 238,5 milyar dolara ula m t r. Yükselen Asya bölgesine net özel sermaye giri i 64 milyar dolara gerilerken, Ba ms z Devletler Toplulu u ve Orta ve Do u Avrupa ülkelerinde önemli ölçüde artarak s ras yla 37,6 ve 113,5 milyar dolara ç km t r. 182

192 Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERE NET SERMAYE AKIMLARI (1) (Milyar ABD Dolar ) Toplam Net özel sermaye ak mlar (2) 61,2 75,4 58,2 64,6 77,3 165,6 205,9 238,5 211,4 182,2 Net do rudan yat r mlar 159,8 177,3 168,4 179,4 150,6 159,1 176,9 255,9 263,3 246,1 Net portföy yat r mlar 34,1 60,7 12,5-78,2-91,7-10,9 13,9 3,2-31,1-4,6 Di er net yat r mlar -132,7-162,6-122,7-36,6 18,4 17,3 15,1-20,6-20,8-59,2 Net resmi ak mlar 39,1 13,0-44,2-3,3-4,3-53,1-64,7-151,8-238,7-174,1 Rezervlerdeki de i iklik (3) -29,6-98,4-132,3-121,9-200,6-362,7-513,5-592,5-666,3-747,9 Afrika Net özel sermaye ak mlar (2) 9,2 9,9 1,7 8,2 4,1 6,8 16,1 29,4 24,9 21,7 Net do rudan yat r mlar 6,3 8,6 7,6 23,1 13,4 15,3 16,7 28,6 27,6 27,8 Net portföy yat r mlar 4,3 9,1-1,8-7,7-1,3-0,1 5,5 4,5 5,1 4,2 Di er net yat r mlar -1,4-7,8-4,1-7,2-8,0-8,4-6,2-3,6-7,9-10,3 Net resmi ak mlar 3,9 1,8 0,6-2,7 3,0 1,6 1,0-14,4-17,8-1,3 Rezervlerdeki de i iklik (3) 3,5-0,4-12,8-9,7-5,6-11,5-32,8-42,2-62,0-75,2 Orta ve Do u Avrupa Net özel sermaye ak mlar (2) 27,1 36,9 39,8 11,8 53,2 51,4 70,4 113,5 88,8 84,8 Net do rudan yat r mlar 19,3 22,8 24,2 24,2 25,5 16,0 34,4 47,7 56,7 44,4 Net portföy yat r mlar -1,2 5,7 3,2 0,5 1,6 6,2 26,2 20,4 1,5 11,4 Di er net yat r mlar 9,1 8,5 12,4-12,8 26,0 29,1 9,8 45,4 30,6 29,1 Net resmi ak mlar 1,0-2,5 1,7 6,1-7,8-5,2-6,7-8,5-3,2-2,2 Rezervlerdeki de i iklik (3) -9,4-12,0-6,5-4,4-20,4-12,5-14,6-46,3-18,8-17,1 Ba ms z Devletler Toplulu u Net özel sermaye ak mlar (2) -8,6-13,3-27,7 7,2 15,7 17,7 7,5 37,6 18,8 5,4 Net do rudan yat r mlar 5,6 4,7 2,3 5,0 5,2 5,4 12,8 13,3 18,0 17,5 Net portföy yat r mlar 0,4-0,9-10,0-1,2 0,4-0,5 8,2-3,2 1,0-1,8 Di er net yat r mlar -14,6-17,1-20,0 3,4 10,2 12,8-13,5 27,5-0,1-10,3 Net resmi ak mlar 1,5-2,0-5,7-5,0-10,4-8,8-7,3-22,5-30,2-4,5 Rezervlerdeki de i iklik (3) 12,6-6,3-20,3-14,5-15,1-32,9-55,0-76,6-115,0-139,2 Yükselen Asya (4) Net özel sermaye ak mlar (2) -53,6 0,2 4,7 20,2 20,6 68,1 130,4 64,0 97,9 69,0 Net do rudan yat r mlar 56,9 70,9 59,8 50,8 50,5 68,2 57,8 99,6 94,0 96,0 Net portföy yat r mlar 9,0 54,1 19,6-50,0-60,1 6,4 5,2-12,7-13,1-8,4 Di er net yat r mlar -119,5-124,9-74,7 19,4 30,2-6,5 67,3-22,9 17,0-18,5 Net resmi ak mlar 18,9 1,6-13,8-13,2 3,0-20,7-9,1-11,7-8,4-12,0 Rezervlerdeki de i iklik (3) -52,7-84,8-59,5-85,8-154,4-235,8-340,4-286,6-344,8-331,4 Orta Do u (5) Net özel sermaye ak mlar (2) 14,8-4,4-11,6-7,1-20,0 4,4-19,6-20,0-31,8-17,3 Net do rudan yat r mlar 9,5 4,3 4,7 9,9 9,6 17,4 9,1 17,4 20,9 13,8 Net portföy yat r mlar -4,0-8,5-1,2-12,2-17,9-14,1-17,4-31,1-29,9-20,7 Di er net yat r mlar 9,2-0,1-15,1-4,7-11,8 1,0-11,3-6,4-22,8-10,5 Net resmi ak mlar -0,2 8,1-20,8-13,8-9,6-24,5-33,7-64,6-166,5-151,8 Rezervlerdeki de i iklik (3) 8,3-2,5-31,6-11,1-2,9-33,9-47,6-108,0-85,7-135,7 Latin Amerika Net özel sermaye ak mlar (2) 72,3 46,1 51,3 24,1 3,8 17,3 1,1 14,0 12,7 18,5 Net do rudan yat r mlar 62,2 66,1 69,8 66,5 46,5 36,8 46,0 49,2 46,1 46,6 Net portföy yat r mlar 25,6 1,3 2,7-7,6-14,4-8,8-13,9 25,4 4,3 10,7 Di er net yat r mlar -15,5-21,3-21,1-34,8-28,2-10,7-31,1-60,6-37,7-38,8 Net resmi ak mlar 14,0 5,9-6,3 25,3 17,5 4,5-9,0-30,1-12,6-2,2 Rezervlerdeki de i iklik (3) 8,1 7,6-1,6 3,5-2,2-36,0-23,1-32,8-39,9-49,3 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September Net sermaye ak mlar, net do rudan yat r mlar, net portföy yat r mlar n ve resmi ve özel borçlanman n dahil oldu u di er uzun ve k sa dönem net yat r mlar n kapsar. Bu tablo Hong Kong, srail, Kore, Singapur ve Tayvan' da kapsamaktad r. 2. Veri s n rlamalar ndan dolay, net özel sermaye ak mlar baz resmi ak mlar kapsayabilir. 3. Eksi i areti bir art göstermektedir. 4. Geli en Asya ve Yeni Sanayile en Asya Ekonomilerini kapsamaktad r. 5. srail dahil 183

193 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 H. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE DI BORÇLAR Yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerin toplam d borcu 2005 te milyar dolara yükselmi tir. D borç toplam içindeki en büyük pay Yükselen Asya bölgesine aittir. Önceki y la göre, d borç tutar ndaki en büyük art ise yakla k yüzde 19 ile Ba ms z Devletler Toplulu u nda gerçekle mi tir. D borcun GSY H ye oran na bak ld nda ise, geli mekte olan ülkeler ortalamas n n 2005 te yüzde 28,9 oldu u, Orta ve Do u Avrupa bölgesinin yüzde 49,6 ile en büyük orana sahip ülke grubu oldu u görülmektedir y l nda d borç toplam n n milyar dolara, borç servisinin ise 629 milyar dolara ç kmas beklenmektedir. 184

194 Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N DI BORÇLARI VE BORÇ SERV SLER D Borç Miktar ¹ Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 2.366, , , , , , , ,1 Afrika 271,6 260,8 273,8 298,1 311,9 289,4 244,1 243,2 Orta ve Do u Avrupa 308,8 316,8 366,9 459,9 561,6 604,7 664,4 722,7 Ba ms z Devletler Toplulu u 200,4 189,0 199,3 239,3 279,6 334,0 363,7 418,1 Yükselen Asya 656,1 676,1 681,0 713,7 769,9 808,3 892,9 954,8 Orta Do u 165,4 161,3 162,2 174,2 200,2 221,8 243,4 255,7 Latin Amerika 764,6 776,7 767,6 789,5 795,6 754,1 742,0 757,5 D Borcun GSY H ye Oran Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 37,4 37,0 37,2 35,8 33,1 28,9 26,2 25,2 Afrika 60,8 58,6 58,1 52,2 45,2 35,9 26,2 23,1 Orta ve Do u Avrupa 50,1 52,8 52,7 53,7 54,0 49,6 50,8 50,7 Ba ms z Devletler Toplulu u 56,4 45,7 43,0 41,9 36,3 33,6 29,0 28,3 Yükselen Asya 28,4 27,9 25,8 23,8 22,2 20,3 19,7 19,0 Orta Do u 26,4 25,6 25,6 24,6 24,5 22,4 20,1 18,8 Latin Amerika 38,8 40,6 45,4 44,8 39,4 31,0 26,6 25,5 D Borç Miktar 2 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 125,6 128,2 121,6 109,2 92,4 76,9 66,5 62,6 Afrika 172,4 173,9 177,2 153,4 125,5 92,4 63,8 54,0 Orta ve Do u Avrupa 127,3 122,0 127,1 125,0 118,0 110,0 104,5 101,3 Ba ms z Devletler Toplulu u 121,7 113,9 111,6 106,8 91,9 85,8 73,3 76,2 Yükselen Asya 94,4 98,2 86,8 75,0 62,5 53,3 49,2 45,1 Orta Do u 62,2 65,5 61,8 53,4 47,0 38,6 32,9 31,3 Latin Amerika 212,7 224,2 221,2 205,4 168,6 131,6 111,1 106,4 D Borç Servis Ödemeleri Miktar ¹ Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 455,4 435,0 422,4 478,1 490,1 597,8 628,5 595,5 Afrika 27,0 26,1 21,2 26,0 29,4 34,3 37,7 31,3 Orta ve Do u Avrupa 63,6 73,6 74,2 95,7 106,8 121,4 136,4 146,5 Ba ms z Devletler Toplulu u 61,9 40,1 47,1 63,2 74,2 106,1 123,7 92,8 Yükselen Asya 93,9 100,0 109,8 109,3 98,1 107,5 114,7 123,3 Orta Do u 19,5 22,8 15,4 19,5 22,5 28,2 29,7 31,4 Latin Amerika 189,6 172,3 154,6 164,4 159,0 200,3 186,2 170,2 D Borç Servis Ödemeleri Miktar 2 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 24,2 23,4 21,0 19,5 15,5 15,3 13,3 11,1 Afrika 17,1 17,4 13,7 13,4 11,8 10,9 9,9 6,9 Orta ve Do u Avrupa 26,2 28,3 25,7 26,0 22,4 22,1 21,4 20,5 Ba ms z Devletler Toplulu u 37,6 24,2 26,4 28,2 24,4 27,3 24,9 16,9 Yükselen Asya 13,5 14,5 14,0 11,5 8,0 7,1 6,3 5,8 Orta Do u 7,3 9,3 5,9 6,0 5,3 4,9 4,0 3,8 Latin Amerika 52,7 49,7 44,6 42,8 33,7 35,0 27,9 23,9 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September ) Milyar dolar 2) Mal ve hizmet ihracat na oran 185

195

196 2006X Avrupa Birliði ne Ait Geliþmeler

197

198 Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler AVRUPA B RL NE A T GEL MELER A. GENEL 2004 y l nda 10 yeni ülkenin kat l m yla tarihinin en büyük geni lemesini gerçekle tiren ve üye ülke say s 25 e yükselen Avrupa Birli i nin (AB), 2006 y l ndaki gündeminde a rl kl olarak Lizbon stratejisi, enerji, tar m, 10 yeni üyeye yönelik k s tlamalar n kald r lmas ve mali perspektif konular yer alm t r. 1 Ocak 2006 tarihi itibariyle ba layan Avusturya dönem ba kanl n n gündem maddeleri aras nda, AB nin gelece i, Birli in bütçesi, ekonomik büyüme ve istihdam, sürdürülebilir kalk nma, özgürlük, güvenlik ve adalet alanlar n n güçlendirilmesi, geni leme ve AB nin dünyadaki rolü gibi konular yer alm t r. Avusturya, 2006 y l ikinci 6 ayl k dönem ba kanl n yürütecek olan Finlandiya ile beraber y llar n kapsayan bir ortak çal ma metni yay nlam t r. Avusturya ve halefi Finlandiya, AB nin küresel anlamda daha da güçlenmesini, AB de sosyal ve ekonomik refah n artt r lmas n, AB vatanda l n n ve kimli inin güçlendirilmesini sa lamak amac yla birlikte çal acaklar n aç klam lard r. Avrupa Konseyi Mart 2005 te Lizbon Stratejisi nin geçerlili ini teyit edip, AB politikalar n n sürdürülebilir büyüme ve daha fazla istihdam yarat lmas do rultusunda belirlenmesi gerekti ini dile getirmi ti. Gerek AB nin ya ad ekonomik durgunluk gerekse de vahim seviyelerde bulunan mevcut i sizlik, stratejiyi Avusturya aç s ndan da önemli bir öncelik haline getirmi tir. Bu anlamda Avusturya, Lizbon Stratejisini tüm boyutlar yla hayata geçirmeye çal aca n belirtmi tir. Avrupa Komisyonu, 25 Ocak 2006 tarihinde Lizbon Stratejisi ile ilgili y ll k ilerleme raporunu yay nlam t r. Rapor, temel olarak Lizbon Stratejisi nde bulunan hedeflere ula lmas aç s ndan ne tür ad mlar n at lmas gerekti i üzerine kurulmu tur. Lizbon Stratejisi do rultusunda iç pazar n tamamlanmas aç s ndan büyük önem ta yan Yeni Hizmetler Direktifi kabul edilmi tir. Di er taraftan, Avrupa Parlamentosu rekabetçilik ve yenilikçilik program n kabul etmi tir. Program kapsam nda yenilikçili i ve ekonomik büyümeyi 189

199 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 desteklemek amac yla KOB ye 3,6 milyar euro topluluk yard m yap lmas planlanm t r y l içerisindeki önemli tart malardan biri de i çilerin serbest dola m alan nda ya anm t r. Avrupa Komisyonu, 8 ubat 2006 tarihinde yay mlad raporda 10 yeni üyeye yönelik k s tlamalar n kald r lmas tavsiyesinde bulunmu tur. Raporda ayr ca, i çilerin serbest dola m n n önündeki engellerin kald r lmas n n ne gibi ekonomik ve sosyal faydalar getirece ine de inilmi tir. ngiltere, rlanda ve sveç in ard ndan spanya, 1 May s 2006 tarihinden itibaren yeni üye i çilerine serbest dola m hakk tan yaca n aç klam t r. Almanya, ülkedeki yüzde 12,2 oran ndaki i sizlik ve ekonomik istikrar n sa lanmas na yönelik endi elere dayanarak Güney K br s ve Malta hariç olmak üzere yeni üye i çilerinin serbest dola m na ili kin k s tlamalar Nisan 2009 a kadar uygulama karar alm t r. talya, 24 Temmuz 2006 tarihinde son geni lemede AB üyesi olan ülke i çilerinin serbest dola m na yönelik k s tlamalar n kald r lmas na karar vermi tir. talya, ngiltere, rlanda, sveç, spanya, Finlandiya, Portekiz ve Yunanistan ile beraber bu k s tlamalar kald ran sekizinci ülke olmu tur Mart 2006 tarihlerinde gerçekle tirilen Avrupa Konseyi Zirvesi nde ise, a rl kl olarak enerji politikas na yer verilmi ve bu alandaki Ye il Kitap kararlar na at fta bulunulmu tur. Ayr ca, kullan lan enerji çe itleri ve AB içinde enerji da t m kurallar n düzenleyecek bir kurumun olu turulmas gibi konular n üye devletlere b rak lmas kararla t r lm t r. Zirvede Lizbon Stratejisine de inilmi, küresel rekabetin artmas, ya lanan nüfus, yüksek enerji fiyatlar ve arz güvenli inin Avrupa n n içinde bulundu u durumu özetledi i ifade edilmi tir. Avrupa Komisyonu, çevre, enerji ve rekabet alanlar nda tutarl politikalar geli tirerek sürdürülebilir kalk nmay güçlendirmek, rekabeti art rmak, sera gaz na ili kin de erlendirmeler yapmak ve taraflar bir araya getirmek üzere Çevre, Enerji ve Rekabet Üst Grubu nu kurmu tur. Ayr ca 8 Mart 2006 da sürdürülebilir büyüme, rekabet edebilirlik ve enerji arz n n güvenli inin sa lanmas na yönelik önceliklerin belirlendi i Ye il Kitap aç klanm t r. Mart 2006 ba nda Komisyon un aç klad yeni Avrupa Enerji Politikas metninde, Rus enerji kaynaklar n n Avrupa enerji arz güvenli i için büyük önem ta d vurgulanm, Rusya n n boru hatlar n ve rezervlerini Avrupal irketlere açmas talep edilmi tir. Ancak bu talep, beklenen ilgiyi görmemi tir. spanya ve Polonya, enerji tedarikinde meydana gelecek olas sorunlar, ani fiyat dalgalanmalar ve enerji piyasalar n n istikrars zl için AB vatanda lar n n ve üye ülkelerin korunmaya ihtiyaç duyduklar n belirten ortak bir deklarasyon 190

200 Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler yay mlam lard r. Bunun üzerine Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birli i nde enerji arz n n güvenli inin sa lanmas na ili kin bir ortak karar kabul etmi tir. Buna ilaveten AB Konseyi, Trans-Avrupa Enerji A lar na ili kin Yeni Yönlendirici lkeler kabul etmi tir. Bu ilkelerle birlikte, bölgesel ve ulusal pazarlar n birbirine ba lanmas sa lanarak, tüketiciye daha kaliteli hizmet, enerjide çe itlilik ve daha avantajl fiyatlarda enerji sunulmas hedeflenmi tir. Bir di er gündem maddesi olan tar mda ise Avrupa Komisyonu, 8 ubat 2006 tarihinde tar ma yönelik devlet yard m kurallar n basitle tiren ve kriz deste ini kolayla t rmaya yönelik taslak niteli inde Tüzük kabul etmi tir. Tüzük ile amaçlanan, tar m alan ndaki devlet yard mlar n n daha etkin bir ekilde ve basit usullerle hedefe ula t r lmas d r. Komisyon, söz konusu taslak Tüzük hakk nda üye ülkelerin ve ilgili taraflar n görü ünü ald ktan sonra, uygulamay Ocak 2007 itibariyle ba latmay planlamaktad r. AB Tar m Konseyi de, co rafi i aretlerin, men e isimlerinin ve geleneksel ürün isimlerinin korunmas na yönelik 20 Mart 2006 tarihli iki yeni Tüzük kabul etmi tir. Co rafi i aretler içeren ürün isimlerinin korunmas na yönelik AB uygulamalar n n DTÖ Kurallar ile uyumlu hale getirilmesi hedeflenmi tir. Di er taraftan Avrupa Komisyonu, tar m harcamalar na ili kin AB kurallar n ihlal eden üye devletlerin AB den ald klar fonlar n 161,9 milyar euro tutar nda bölümünü geri ödemelerini kararla t rm t r. Bu son kararlara göre, Yunanistan, spanya, Fransa, rlanda, talya, Portekiz ve Birle ik Krall k geri ödeme yapacaklard r. Avrupa Komisyonu, 22 Mart 2006 tarihinde geni lemenin etkileri hakk nda Geni lemeden ki Y l Sonra- Ekonomik Ba ar ba l kl bir rapor yay mlam ve eski ve yeni üyelerin son iki y lda ekonomik aç dan ba ar sa lad klar, yeni üyelerin kalk narak eski üye ülke irketlerine ticaret ve yat r m olanaklar sa lad klar kaydedilmi tir. AB Dönem Ba kanl n 1 Temmuz 2006 tarihinde Avusturya dan Finlandiya devralm t r. Finlandiya Dönem Ba kanl n n gündeminde küreselle menin etkileri, rekabet edebilme gücünün iyile tirilmesi, AB nüfusunun ya lanmas, iklim de i ikli iyle mücadele ve güvenlik konular yer alm t r dönemi Yeni Uyum Politikas na ili kin yasama paketi, 4 Temmuz 2006 tarihinde Parlamento da onaylanm t r. Böylelikle, yeni programlama döneminde uyum politikas na ayr lan 308 milyar Euro luk bütçenin yüzde 32.7 sini olu turan yap sal ve uyum fonlar n n da l m belirlenmi tir. Avrupa Parlamentosu 6 Temmuz 2006 tarihinde, Komisyon ile Konsey aras nda uzla ma sa lanan Komitoloji reformunu kabul etmi tir. Buna göre, Konsey ve Parlamento ortak karar yöntemiyle haz rlanan mevzuata ili kin tüm komitoloji prosedürlerinde e it hakka sahip olacakt r. 191

201 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 B YILI AB BÜTÇES VE MAL PERSPEKT F NE L K N GEL MELER Avrupa Birli i nin 2006 y l bütçesi 121,2 milyar Euro olarak kabul edilmi tir. Bütçeden yakla k 7,9 milyar Euro Rekabet Edebilirlik, 39,8 milyar Euro Uyum, 56,3 milyar Euro Do al Kaynaklar, 1,1 milyar Euro Vatanda l k, Özgürlük, Güvenlik ve Adalet, 8,3 milyar Euro Küresel Bir Partner Olarak Avrupa Birli i ve 6,7 milyar Euro dari Harcamalar ba l klar na ayr lm t r. Avrupa Birli i nin dönemi bütçesi, hem üye ülkeler hem de AB kurumlar aras nda gerçekle tirilen zorlu müzakereler sonucunda 17 May s 2006 tarihinde imzalanan Kurumlararas Anla ma ile kabul edilmi tir. Kurumlararas Anla ma, harcama düzeyi, harcamada esneklik, y llar nda bütçenin bütçe otoriteleri taraf ndan gözden geçirilmesi ile fonlar n kontrolü ve uygulama gibi konulara aç kl k getirmektedir. Bütçe üzerinde uzla ma sa lanmas nda en önemli etken ise ngiltere nin kendisine uygulanan özel indirimin bir k sm ndan vazgeçmesi olmu tur Mali Perspektifi çerçevesinde harcama kalemlerinin say s nda de i iklik yap lm ve temel harcama kategorilerinin say s be e dü ürülmü tür. Söz konusu harcama kalemleri, Sürdürülebilir Kalk nma, Do al Kaynaklar n Korunmas ve Sürdürülebilir Yönetimi, Vatanda l k, Özgürlük, Güvenlik ve Adalet, Küresel Bir Partner Olarak Avrupa Birli i ve dari Harcamalar olarak belirlenmi tir. Bu ba l klar alt ndaki yedi y ll k toplam bütçe 864,3 milyon euro düzeyindedir. C. TÜRK YE-AVRUPA B RL L K LER Türkiye-Avrupa Birli i ili kileri, Türkiye nin ba vurusu sonucunda 12 Eylül 1963 tarihinde Türkiye ile Avrupa Ekonomik Toplulu u aras nda ortakl k kurmay öngören Ankara Anla mas n n imzalanmas ile hukuki boyut kazanm t r. Söz konusu Antla ma, Türkiye ile AET aras nda Gümrük Birli inin kurulmas için a amalar öngörmekte ve tam üyelik perspektifi içermektedir. Bu ba lamda öngörülen a amalar tamamlanarak 1 Ocak 1996 dan itibaren geçerli olmak üzere Gümrük Birli i nin kurulmas n öngören Ortakl k Konseyi Karar kabul edilmi tir Helsinki Zirvesinde ise Türkiye ye aday statüsü verilmi tir. Adayl k statüsünün ard ndan, Aral k 2004 tarihlerinde gerçekle tirilen Brüksel Zirvesinde, Avrupa Konseyi Türkiye nin Kopenhag siyasi kriterlerini, Komisyon taraf ndan belirlenen mevzuat n yürürlü e girmesi kayd yla, kat l m müzakerelerinin aç lmas n sa layacak ölçüde kar lad na karar vermi tir. 3 Ekim 2005 tarihinde ise uzun tart malar sonucunda AB Konseyi, Kat l m Müzakere Çerçeve Belgesini onaylayarak, Türkiye ile kat l m müzakerelerini ba latm t r. Müzakere Çerçeve Belgesinde müzakereleri düzenleyen genel 192

202 Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler ilkeler, müzakerelerin esas, müzakerelerin prosedürü ve düzenlenmesi hususlar na yer verilmi tir. Bu ba lamda, Müzakere Çerçeve Belgesinin ekinde yer alan 35 ayr fas l için önce tan t c daha sonra ayr nt l tarama toplant s yap lmaktad r. Tan t c taramada, Komisyon yetkililerince ilgili fas lda AB müktesebat hakk nda bilgi verilmektedir. Ayr nt l taramada ise, aday ülkenin ilgili fas lda mevcut hukuki ve idari durumu ve gerekli ise AB müktesebat ile uyumla t rmaya yönelik planlara yer verilmektedir. Taramas tamamlanan fas llarda Komisyon un önerisi ve 25 üye ülkenin onay yla fiili müzakerelere geçilmektedir. Fiili müzakerelere geçilmeden önce Türkiye nin aç lan müzakere ba l ile ilgili kendi mevzuat n gözden geçirerek, ilgili mevzuat n AB müktesebat na uyumunun hangi takvimde ve ne tür de i iklikler yap larak gerçekle tirilece ini ve uygulanaca n içeren bir Pozisyon Belgesi haz rlamas gerekecektir. Söz konusu Pozisyon Belgesi Bakanlar Kurulu Karar ile kesinle ecek ve AB ye sunulacakt r. AB Dönem Ba kanl, Türkiye nin Pozisyon Belgesini üye ülkelere da tacak ve hem Komisyon hem de üye ülkelerin katk lar yla söz konusu ba l k ile ilgili AB nin Ortak Pozisyon Belgesini olu turacakt r. Bunun ard ndan fiili müzakereler ba layacakt r. Fiili müzakereler, Kat l m çin Hükümetler aras Konferans ad verilen toplant lar arac l yla yürütülecektir. Toplant larda, bir tarafta Türkiye di er tarafta AB üyesi devletler yer alacakt r. Bu süreçte, esas itibariyle, AB mevzuat na uyum sa lan p sa lanmayaca de il; ülkemizin, ilgili müktesebat ba l nda AB müktesebat na uyum sa larken kar la abilece i ekonomik ve sosyal sorunlar nedeniyle talep edebilece i geçi süreleri müzakere edilecektir. Bu do rultuda, tarama süreci 20 Ekim 2005 tarihinde Bilim ve Ara t rma fasl ile fiilen ba lam t r. 12 Haziran 2006 tarihinde ise Lüksemburg da düzenlenen bir toplant yla bu fas lda müzakereler aç lm ve ayn gün içerisinde geçici olarak kapat lm t r. Ekim 2006 itibariyle tüm fas llarda tarama toplant lar tamamlanm olacakt r. Söz konusu fas llardan Bakanl m z do rudan ilgilendirenler a a da yer almaktad r: Vergilendirme Ekonomik ve Parasal Birlik statistik Adalet, Özgürlük ve Güvenlik 193

203 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Mali Kontrol Mali ve Bütçesel Hükümler Bakanl m z Vergilendirme ve Mali Kontrol ba l klar nda koordinatörlük görevini üstlenmi tir. Mali Kontrol fasl n n tan t c tarama toplant s 18 May s 2006 tarihinde, ayr nt l tarama toplant s ise 30 Haziran 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Tan t c tarama toplant s nda kamu iç mali kontrolü ve d denetim, Euro nun sahtecili e kar korunmas, merkezi olmayan uygulama sistemi ve AB mali ç karlar n n korunmas konular na ili kin müktesebat hakk nda bilgi verilmi tir. Ayr nt l tarama toplant s nda ise bu konulara ili kin Türk mevzuat aç klanm t r. Vergilendirme fasl n n tan t c tarama toplant s 6-7 Haziran 2006 tarihinde, ayr nt l tarama toplant s ise Temmuz 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Tan t c tarama toplant s nda do rudan vergilendirme, dolayl vergilendirme, vergi kaçakç l ve vergiden kaç nman n engellenmesi, mahkeme kararlar ve genel AB vergilendirme ilkeleri hakk nda bilgi verilmi tir. Ayr nt l tarama toplant s nda ise hukuki çerçeve ve idari yap, kurumlar vergisi, zararl vergi rekabeti, tasarruflar n vergilendirilmesi, KDV, ÖTV, kar l kl yard m ve bilgisayar teknolojisinin yayg nla t r lmas konular nda Türk heyetince sunumlar yap lm t r. Di er taraftan, AB Komisyonu taraf ndan 9 Kas m 2005 tarihinde yay mlanan Türkiye lerleme Raporunda, 3 Ekim 2005 tarihinde Türkiye ile kat l m müzakerelerinin ba lad belirtilmi ve önemli yasal reformlar n yürürlü e girdi i ve Türkiye nin Kopenhag siyasi kriterlerini yeterli düzeyde kar lamaya devam etti i ifade edilmi tir. Söz konusu lerleme Raporunun Ekonomik Kriterler bölümünde ise ilk kez, Türkiye nin istikrar ve reform çal malar na devam etti i sürece, i leyen piyasa ekonomisi olarak kabul edilebilece i belirtilmi tir. lerleme Raporuyla birlikte yay mlanan ve aday ülkelerle birlikte Bat Balkanlar daki potansiyel adaylara ili kin de erlendirmeler içeren Strateji Belgesinde ise, lerleme Raporu nda yer alan de erlendirmeler tekrarlanm ve Türkiye deki reform sürecinin desteklenmeye devam edilece i dile getirilmi tir. AB Konseyi, 23 Ocak 2006 tarihinde Kat l m Ortakl Belgesi nde yer alan öncelikleri güncelle tirme amac yla Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesi ni kabul etmi tir. Söz konusu Belgede yer alan öncelikler ve takvim do rultusunda Ulusal Plan n haz rl k çal malar na, AB Genel Sekreterli i koordinatörlü ünde devam edilmektedir. 194

204 Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler Öte yandan, periyodik olarak toplanan ve ortakl kla ilgili konular görü en 45. Ortakl k Konseyi, 12 Haziran 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Toplant ya ili kin tutum belgesinde, 2005 Y l lerleme Raporu, Müzakere Çerçeve Belgesi ve Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesi ndeki de erlendirmelere yer verilmi tir. Ayr ca, belgenin Ortakl k Anla mas ve Gümrük Birli i Çerçevesinde kili li kilerin Durumu bölümünde 1963 tarihli Ankara Anla mas n, 1 May s 2004 tarihinde AB üyesi olan 10 ülkeyi kapsayacak ekilde geni leten Ek Protokol için ayr bir alt bölüm aç lm t r. Burada, Türkiye nin Ek Protokolü imzalamas yla AB ve K br s Cumhuriyeti dahil tüm Üye Ülkelere kar yükümlülükleri üstlendi i vurgulanm t r Haziran 2006 tarihlerinde yap lan Avrupa Konseyi Zirvesi sonuçlar nda da, Konseyin Türkiye ile kat l m müzakerelerinin ba lamas n memnuniyetle kar lad ve Türkiye den de Antla malarda ortaya konan de erler, hedefler ve hukuk düzenini payla mas n n beklendi i ifade edilmi tir. Birli in Türkiye nin Kopenhag kriterlerinin yan s ra Birlik standartlar ve üyelik yükümlüklerini yerine getirme yönündeki çabalar n destekledi i belirtilmi tir. Di er taraftan görü melerin h z n n, her ülkenin Müzakere Çerçeve Belgesinde ortaya konan ko ullar yerine getirmede kaydetti i ilerlemeye ba l olaca dile getirilmi tir. Bu ko ullar, Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl belgesinin yan s ra Kat l m Anla mas ve Ek Protokol gere i Türkiye nin yerine getirmesi gereken yükümlülükleri içermektedir. Zirve Sonuçlar nda, 21 Eylül 2005 tarihli Avrupa Toplulu u ve Üye Ülkelerin Deklarasyonunda ifade edilen tüm hususlarda kaydedilen ilerlemenin, Konsey taraf ndan 2006 y l boyunca izlenmesinin temin edilece i yinelenmektedir. Avrupa Konseyi, Türkiye yi reform sürecini h zland rmaya ve tam ve etkin bir ekilde uygulamaya koymaya davet etmekte ve bu hususun, sürecin geri dönülmezli i ve sürdürülebilirli i ile iyi kom uluk ili kileri taahhüdü de dahil Kopenhag siyasi kriterlerini tam olarak yerine getirmede ilerleme kaydedilmesine hizmet edece ini vurgulamaktad r. Bu kapsamda, anla mazl klar n bar ç l yöntemlerle çözümünü olumsuz etkileyebilecek faaliyetlerden kaç n lmas gere i dile getirilmi tir. Ayr ca, Türkiye nin ekonomik istikrar ve Kopenhag ekonomik kriterlerine uyum alan nda gösterdi i ilerleme ve makroekonomiye yönelik orta ve uzun vadeli stratejilerin tart lmas amac çerçevesinde, Geni letilmi Ekonomik Diyalog toplant lar n n üçüncüsü, Haziran 2006 tarihlerinde AB Genel Sekreterli i nde gerçekle tirilmi tir. D. TÜRK YE-AB MAL B RL Türkiye nin Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesinde 2006 y l için ülkemize toplam 500 milyon euro aktar lmas öngörülmü tür. Bu çerçevede ilk paket projeleri, lk Finansman Anla mas n n haz rlanmas n teminen 195

205 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Avrupa Komisyonuna iletilmi tir Program kinci Paket projelerinin de erlendirilmesi amac yla 26 Haziran 2006 tarihinde Mali birli i Komitesi toplant s gerçekle tirilmi tir. Komisyon, Mali Perspektifi kapsam nda sa lanacak kat l m öncesi mali yard mlara rehberlik etmek üzere Kat l m Öncesi Yard m Enstrüman (IPA) olarak adland r lan yeni bir mekanizman n olu turulmas n öngören Tüzü ü kabul etmi tir. Söz konusu Tüzük, Türkiye de dahil olmak üzere aday ve potansiyel aday ülkelere yönelik yard m mekanizmalar n tek bir çat alt nda birle tirmeyi amaçlamaktad r. IPA, aday ve potansiyel adaylara aras nda kabul edilen bütçe uyar nca 11,468 milyar euro tutar nda mali yard m sa layacak ve yard m miktar öngörülen süre içinde y ldan y la art gösterebilecektir. IPA kapsam nda Türkiye, 2007 y l ndan itibaren Kurumsal Yap lanma, Bölgesel ve S n r Ötesi birli i, Bölgesel Kalk nma, nsan Kaynaklar n n Geli tirilmesi ve K rsal Kalk nma olarak s ralanabilecek 5 ana ba l k alt nda mali yard m kullanabilecektir y l için Merkezi Olmayan Yap lanma Sisteminin olu turulmas amac yla Komisyon ile Türk Hükümeti aras nda imzalanan Mutabakat Zapt nda de i iklik yap lmas na ili kin Ek Mutabakat Zapt, 10 May s 2006 tarihinde TBMM taraf ndan onaylanm t r. Bu geli me, 16 May s 2006 tarihinde yap lan ve Avrupa Birli i mali yard mlar na ili kin en üst düzey karar alma organ olan Ortak zleme Komitesi nin dördüncü toplant s nda olumlu yönde de erlendirilmi tir. Toplant n n gündem maddeleri aras nda, 2006 Programlama ve Finansman Anla mas, Kat l m Öncesi Yard m Enstrüman na ili kin haz rl klar yer alm t r. E. KATILIM ÖNCES MAL ZLEME PROSEDÜRÜ Avrupa Komisyonu taraf ndan 2001 y l içerisinde ba lat lan Kat l m Öncesi Mali zleme Süreci çerçevesinde her y l haz rlan p Komisyona sunulan Kat l m Öncesi Ekonomik Program n (KEP) 2005 y l çal malar tamamlanm t r. DPT Müste arl koordinasyonunda ilgili tüm kamu kurum ve kurulu lar n n katk lar yla haz rlanan KEP 2005, Komisyona iletilmi tir. Yine, söz konusu prosedür kapsam nda, aday ülkelerin her y l haz rlamalar gereken kamu borçlar, bütçe aç klar ve di er ilgili verilere ili kin Mali Bildirim tablolar, 2005 y l için doldurularak Avrupa Komisyonuna sunulmu tur. 196

206 2006XI Temel Ekonomik Göstergeler

207

208 Temel Ekonomik Göstergeler GAYR SAF M LL HASILA ( Cari Üretici Fiyatlar na Göre, Milyon YTL ) De er De i im (%) Pay (%) / / /6 A.Tar m ,2 31,2 14,9 3,2 2,2 11,7 11,8 11,3 10,3 4,5 a.çiftçilik ve hayvanc l k ,2 30,8 13,5 2,8 0,1 11,0 11,1 10,5 9,5 3,7 b.ormanc l k ,2 39,0 34,3 3,2 7,4 0,3 0,4 0,4 0,4 0,4 c.bal kç l k ,0 35,4 36,6 15,3 17,1 0,4 0,4 0,4 0,4 0,5 B.Sanayi ,6 26,8 20,5 15,5 16,4 25,5 24,9 25,0 25,4 27,3 a.madencilik ,5 32,4 34,1 34,6 24,7 1,1 1,1 1,2 1,4 1,1 b. malât sanayii ,8 29,0 21,8 15,6 17,3 20,3 20,2 20,4 20,8 22,9 c. Elektrik gaz ve su ,9 14,9 9,5 8,3 8,4 4,1 3,7 3,3 3,2 3,4 C.Hizmetler ,0 30,4 20,2 14,0 18,7 63,8 64,2 64,1 64,5 68,1 a. n aat sanayii ,4 11,1 21,5 38,6 42,1 4,1 3,5 3,6 4,4 5,1 b.ticaret ,5 27,5 24,4 12,4 15,3 20,3 20,0 20,7 20,5 20,3 1.Top. ve per. ticaret ,4 29,2 24,4 13,0 16,4 16,5 16,4 17,0 16,9 17,2 2.Otel ve lokanta hiz ,6 20,4 24,2 10,0 9,6 3,9 3,6 3,7 3,6 3,1 c.ula t rma ve haber ,5 28,8 15,2 15,6 10,7 15,2 15,1 14,5 14,7 14,5 d.mali müesseseler ,0 38,2 20,8-0,6 16,1 4,7 5,0 5,0 4,4 5,5 e.konut sahipli i ,0 25,9 25,6 21,7 22,9 4,2 4,1 4,3 4,6 5,4 f.serbest meslek ve hiz ,0 27,4 19,8 13,6 16,1 3,5 3,5 3,5 3,5 3,4 g.(eksi) zafi banka hiz ,8-2,3 36,8 15,3 1,0 2,9 2,2 2,5 2,6 2,7 h.devlet hizmetleri ,3 31,3 16,4 12,2 18,4 10,1 10,3 9,9 9,8 11,2 i.kar am. olm. hiz. kur ,3 117,0-2,2-15,1-10,1 0,6 1,0 0,8 0,6 0,3 j. thalât vergileri ,1 30,7 36,7 16,1 29,3 3,8 3,9 4,4 4,5 5,4 D.GSY H ,6 29,6 19,7 13,2 17,2 100,9 100,9 100,4 100,2 100,0 E.D âlem net faktör gel ,9-0,9-0,4-0,2 0,0 a.d alemden gelen ,5 4,8 19,3 18,6 28,5 2,9 2,4 2,3 2,4 3,0 b.d aleme giden ,5 8,8 1,1 9,4 9,9 3,8 3,2 2,7 2,6 3,0 F.GSMH ,8 29,7 20,3 13,4 17,7 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak: TÜ K 199

209 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF M LL HASILA ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Bin YTL ) De er De i im (%) Katk (%) / / /6 A.Tar m ,9-2,5 2,0 5,6 1,3 1,0-0,3 0,3 0,7 0,1 a.çiftçilik ve hayvanc l k ,8-2,3 1,3 6,4 0,2 0,9-0,3 0,1 0,7 0,0 b.ormanc l k ,4-8,9 15,1-7,4 8,2 0,1-0,1 0,1 0,0 0,0 c.bal kç l k ,1 1,4 7,7 2,6 7,4 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 B.Sanayi ,4 7,8 9,4 6,5 7,7 2,7 2,3 2,8 1,9 2,5 a.madencilik ,4-2,9 2,6 12,8 7,1-0,1 0,0 0,0 0,1 0,1 b. malât sanayii ,4 8,6 10,1 6,1 7,6 2,5 2,1 2,6 1,5 2,1 c. Elektrik gaz ve su ,0 5,7 6,1 7,5 9,1 0,3 0,2 0,2 0,3 0,3 C.Hizmetler ,5 6,7 10,2 8,2 7,2 4,4 4,0 6,1 4,9 4,5 a. n aat sanayii ,6-9,0 4,6 21,5 19,3-0,3-0,4 0,2 0,8 0,8 b.ticaret ,0 8,1 12,8 7,4 7,2 2,5 1,9 3,0 1,8 1,7 1.Top. ve per. ticaret ,2 10,2 13,2 8,1 8,0 2,4 2,0 2,7 1,7 1,7 2.Otel ve lokanta hiz ,9-3,0 10,4 3,1 1,6 0,0-0,1 0,4 0,1 0,0 c.ula t rma ve haber ,0 8,4 6,8 8,8 3,8 0,8 1,1 0,9 1,2 0,5 d.mali müesseseler ,1-6,3 1,1-0,2-0,9-0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 e.konut sahipli i ,8 1,4 1,8 1,5 2,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 f.serbest meslek ve hiz ,4 5,2 8,0 7,4 4,6 0,2 0,1 0,2 0,2 0,1 g.(eksi) zafi banka hiz ,1-7,3 1,7 1,0-1,6-0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 h.devlet hizmetleri ,7 0,8 1,2 0,8 1,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 i.kar am. olm. hiz. kur ,6-1,0 0,2-0,2 1,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 j. thalât vergileri ,7 22,6 26,2 12,2 14,2 1,1 1,2 1,6 0,9 1,1 D.GSY H ,9 5,8 8,9 7,4 7,0 8,1 5,9 9,1 7,5 7,1 E.D âlem net faktör gel ,2 0,0 0,8 0,2 0,4 a.d alemden gelen ,6-2,5 11,4 17,5 17,9-0,6-0,1 0,4 0,5 0,7 b.d aleme giden ,4-0,9-8,2 8,7 5,4-0,5 0,0-0,4 0,4 0,3 F.GSMH ,9 5,9 9,9 7,6 7,5 7,9 5,9 9,9 7,6 7,5 Kaynak: TÜ K 200

210 Temel Ekonomik Göstergeler GAYR SAF YURT Ç HASILA (Harcamalar Yöntemine Göre, Cari Fiyatlarla, Milyon YTL) De er De i im (%) (%) Pay / / /6 1.Toplam Tüketim Harcamamlar ,0 29,3 18,3 14,9 19,2 80,2 80,5 79,9 81,6 82,2 A.Özel Nihai Tüketim Har ,5 29,9 18,8 15,4 18,4 66,3 66,8 66,6 68,3 68,8 a. G da, çki ,4 31,6 12,0 8,0 12,0 22,9 23,4 22,0 21,1 19,6 b. Dayan kl Tüketim Mallar ,9 47,6 42,6 32,2 26,8 6,9 7,9 9,5 11,1 12,9 c. Yar Day. ve Day.s z. Tük. Mal ,9 24,1 23,6 18,4 27,4 9,7 9,4 9,7 10,2 11,3 d.enerji, Ula t rma, Haberle me ,9 24,9 10,5 13,4 13,7 14,4 13,9 12,9 13,0 12,4 e. Hizmetler ,2 28,2 20,1 12,0 14,8 7,8 7,8 7,8 7,8 7,0 f. Konut Sahipli i ,1 25,7 25,8 21,7 22,9 4,5 4,4 4,7 5,0 5,6 B.Devletin Nihai Tüketim Harc ,4 26,6 15,9 12,1 23,1 13,9 13,7 13,3 13,2 13,4 a. Maa, Ücretler ,3 31,3 16,4 12,2 18,4 10,0 10,2 10,0 9,9 10,6 b. Di er Cari ,2 14,3 14,3 12,0 45,1 3,9 3,5 3,3 3,3 2,7 2.Gayri Safi Sabit Ser. Olu umu ,1 20,8 37,9 24,2 28,3 16,5 15,5 18,0 19,8 20,3 A. Kamu Sektörü ,9 1,4 7,1 28,9 20,2 5,3 4,2 3,8 4,3 2,7 a. Makine Teçhizat ,9-19,0 19,8 35,8-17,4 1,4 0,9 0,9 1,1 0,4 b. Bina n aat ,4-13,2-13,0 25,2 7,7 1,6 1,1 0,8 0,9 0,5 c. Bina D n aat ,0 24,2 11,8 27,3 38,0 2,3 2,2 2,1 2,3 1,8 B. Özel Sektör ,5 30,0 49,3 23,0 29,7 11,2 11,3 14,2 15,5 17,6 a. Makine Teçhizat ,5 47,9 59,4 12,8 19,8 6,2 7,1 9,6 9,6 10,2 b. Bina n aat ,8 7,7 32,2 43,9 46,1 5,0 4,2 4,7 5,9 7,4 3. Stok De i meleri ,7 7,3 8,0 5,3 8,3 TOPLAM YURT Ç TALEP ,6 31,2 22,0 13,5 17,7 101,5 103,3 105,8 106,7 110,8 4.Net haracat ,5-3,3-5,8-6,7-10,8 a. Mal ve Hizmet hracat ,9 21,4 26,2 7,4 14,2 29,2 27,5 29,1 27,8 27,4 b. Mal ve Hizmet thalat ( - ) ,6 29,5 35,3 10,9 23,3 30,6 30,8 35,0 34,4 38,2 GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) ,6 29,6 19,7 13,2 17,2 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 201

211 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF YURT Ç HASILA (Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Bin YTL) De er (%) De i im (%) Katk / / /6 1.Toplam Tüketim Harcamamlar ,5 5,6 9,0 8,1 9,7 1,9 4,0 6,4 5,8 7,2 A.Özel Nihai Tüketim Harcamalar ,1 6,6 10,1 8,8 9,4 1,4 4,2 6,4 5,6 6,3 a. G da, çki ,1 4,1 2,8 8,2 6,8 0,3 1,0 0,6 1,8 1,5 b. Dayan kl Tüketim Mallar ,1 24,0 29,7 15,0 14,6 0,2 2,3 3,3 2,0 2,2 c. Yar Day. ve Day.s z. Tük. Mal ,0 2,1 18,8 12,9 16,8 0,3 0,2 1,7 1,3 1,9 d.enerji, Ula t rma, Haberle me ,2 2,2 0,3-0,1 3,0 0,0 0,2 0,0 0,0 0,2 e. Hizmetler ,5 7,5 9,3 7,8 5,6 0,6 0,5 0,6 0,5 0,4 f. Konut Sahipli i ,8 1,4 1,8 1,5 2,0 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 B.Devletin Nihai Tüketim Harc ,4-2,4 0,5 2,4 13,5 0,5-0,2 0,0 0,2 0,8 a. Maa, Ücretler ,7 0,8 1,2 0,8 1,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 b. Di er Cari ,8-5,9-0,2 4,3 34,2 0,4-0,2 0,0 0,1 0,8 2.Gayri Safi Sabit Ser. Olu umu ,1 10,0 32,4 24,0 19,0-0,2 1,9 6,4 5,8 5,5 A. Kamu Sektörü ,8-11,5-4,7 25,9 1,0 0,5-0,7-0,2 1,2 0,0 a. Makine Teçhizat ,2-19,2 14,8 51,6-17,9 0,2-0,3 0,2 0,6-0,2 b. Bina n aat ,7-26,7-24,4 16,1-9,6 0,3-0,5-0,3 0,2-0,1 c. Bina D n aat ,4 4,0-3,2 16,1 16,6 0,0 0,1-0,1 0,4 0,3 B. Özel Sektör ,3 20,3 45,5 23,6 21,5-0,8 2,6 6,6 4,6 5,4 a. Makine Teçhizat ,4 46,1 60,3 21,4 20,2 0,3 3,3 5,9 3,1 3,8 b. Bina n aat ,9-11,4 15,3 29,9 25,2-1,1-0,7 0,7 1,5 1,6 3. Stok De i meleri ,1 3,0 1,1-2,5-2,0 TOPLAM YURT Ç TALEP ,3 9,3 14,1 8,8 9,4 8,8 8,9 14,0 9,1 10,6 4.Net haracat ,9-3,1-4,9-1,7-3,3 a. Mal ve Hizmet hracat ,1 16,0 12,5 8,5 3,9 4,3 6,3 5,4 3,8 1,9 b. Mal ve Hizmet thalat ( - ) ,8 27,1 24,7 11,5 9,2 5,1 9,4 10,3 5,5 5,2 GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) ,9 5,8 8,9 7,4 7,0 7,9 5,8 8,9 7,4 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 202

212 Temel Ekonomik Göstergeler K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Sabit (1987) Cari fiyatlarla fiyatlarla Y l ortas De i im De i im De i im Y l Bin Ki i YTL % $ % YTL % , ,9 1,43 7, , ,0 1,42-0, , ,3 1,41-0, , ,9 1,51 6, , ,3 1,48-1, , ,3 1,55 4, , ,0 1,64 6, , ,3 1,51-7, , ,3 1,61 6, , ,1 1,69 5, , ,1 1,84 8, , ,7 1,88 2, , ,5 1,74-7, , ,0 1,77 1, , ,4 1,57-11, , ,4 1,67 6, , ,2 1,74 4, , ,3 1,88 8, , ,0 2,02 7,2 Kaynak : TÜ K 203

213 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 SANAY ÜRET M ENDEKS (Dönemsel-Alt Sektörler) (Katma De er A rl kl, 1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ortalama YIL Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top ,2 132,2 120,3 96,7 144,8 131,5 103,0 147,1 134,9 102,0 145,4 133,4 97,7 142,4 130,0 TOPLAM SANAY ,1 137,6 124,5 108,1 157,5 143, ,6 70,8 80,5 87,1 91,9 88,2 102,0 112,6 104,5 102,5 103,6 102,8 93,8 94,7 94,0 MADENC L K ,3 63,1 83,8 100,2 85,2 96, ,9 128,0 119,6 98,1 141,4 132,3 100,7 142,6 133,9 101,5 140,7 132,5 97,0 138,2 129,6 MALAT SANAY ,7 133,3 123,0 108,5 154,4 144, ,2 106,8 96,4 25,7 124,1 113,4 39,6 146,7 135,0 93,6 135,5 131,0 42,5 128,3 119,0 G da ve içecek ,7 114,0 103,0 36,3 133,2 122, ,7 101,6 78,9 40,4 163,3 105,0 49,7 243,0 151,2 45,9 108,6 78,9 47,4 154,1 103,5 Tütün ürünleri ,8 130,4 94,0 64,6 169,0 119, ,6 94,6 92,6 1,6 92,7 90,8 1,8 89,7 87,9 1,5 93,5 91,6 1,4 92,6 90,7 Tekstil ürünleri ,0 84,6 82,9 1,0 93,4 91, ,0 116,7 113,2 0,0 98,9 95,9 0,0 98,8 95,8 0,0 99,5 96,5 0,0 103,5 100,4 Giyim e yas ,0 103,2 100,1 0,0 102,0 98, ,0 73,8 68,8 0,0 77,7 72,5 0,0 77,4 72,2 0,0 92,6 86,3 0,0 80,4 75,0 Derinin i len ,0 92,1 85,9 0,0 81,5 76, ,0 144,3 134,7 0,0 169,0 157,7 0,0 186,7 174,3 0,0 163,8 152,9 0,0 165,9 154,9 A aç ve mant. Ürn ,0 153,2 143,0 0,0 209,2 195, ,1 127,7 114,3 4,4 130,4 116,0 3,1 136,3 121,0 2,5 140,7 124,9 5,0 133,8 119,1 Ka t ürünleri ,3 94,5 84,7 6,1 139,1 123, ,2 127,0 123,2 110,0 132,2 130,7 33,6 138,6 131,3 147,3 133,6 134,5 90,8 132,9 129,9 Bas m ve yay m ,5 131,6 129,1 114,3 139,1 137, ,6 26,6 89,7 115,4 27,9 100,5 119,4 36,4 105,3 112,1 33,3 98,8 112,4 31,0 98,6 Kok köm. ve pet.ürn ,0 28,2 80,4 117,9 40,5 104, ,2 155,1 138,3 80,6 178,5 161,9 89,0 160,8 148,6 87,3 153,1 141,9 78,3 161,9 147,7 Kimyasal mad ,4 171,7 159,3 141,9 197,1 187, ,0 171,1 169,7 0,0 201,0 199,3 0,0 208,3 206,5 0,0 192,5 190,9 0,0 193,2 191,6 Plast ve Kauçuk ,0 161,4 160,0 0,0 172,2 170, ,7 115,3 113,7 19,0 148,9 146,7 13,1 150,2 147,9 19,2 133,7 131,8 17,7 137,0 135,0 Metalik olm. min.mad ,3 125,0 123,5 32,2 169,1 166, ,3 148,9 135,1 113,2 155,6 139,2 106,6 162,2 140,6 114,6 152,7 137,9 111,9 154,9 138,2 Ana metal sanayi ,3 157,4 137,6 126,7 182,8 161, ,0 100,8 100,6 0,0 123,6 123,4 0,0 117,3 117,1 0,0 102,9 102,8 0,0 111,2 111,0 Metal e ya sanayi ,0 106,0 105,8 0,0 122,2 122, ,5 140,4 132,9 39,8 149,9 142,1 35,9 160,0 151,3 44,7 161,3 153,0 38,7 152,9 144,8 Makine ve teçh ,7 159,6 150,4 36,6 195,7 184, ,0 177,3 177,3 0,0 200,8 200,8 0,0 142,0 142,0 0,0 266,9 266,9 0,0 196,8 196,8 Büro,muhasebe mak ,0 331,5 331,5 0,0 618,8 618, ,0 95,3 94,9 47,6 99,6 99,1 90,1 77,6 77,8 77,5 116,0 115,6 67,8 97,1 96,8 Elektrikli mak.cihaz ,9 98,8 98,3 64,7 124,8 124, ,3 368,9 353,4 25,2 356,5 341,7 34,2 405,8 389,2 65,0 454,4 436,9 36,9 396,4 380,3 Radyo, TV hab. Cih ,6 366,5 351,0 26,4 295,6 283, ,7 84,7 82,5 4,1 104,7 101,1 0,0 105,7 101,9 11,4 98,9 95,8 9,8 98,5 95,3 T bbi optik aletler ,0 90,7 87,4 0,0 126,9 122, ,0 183,0 183,0 0,0 220,6 220,6 0,0 191,0 191,0 0,0 206,0 206,0 0,0 200,2 200,2 Ta t araçlar ,0 204,6 204,6 0,0 240,9 240, ,0 55,2 55,2 0,0 56,0 56,0 0,0 53,0 53,0 0,0 34,4 34,4 0,0 49,7 49,7 Di er ula m araçlar ,0 76,4 76,4 0,0 85,9 85, ,6 143,7 142,9 37,0 142,8 141,9 16,4 183,9 182,6 13,2 199,7 198,3 25,0 167,5 166,4 Mobilya imalat ,1 155,5 154,5 31,9 207,5 206, ,1 281,6 152,0 98,3 266,3 148,3 111,0 288,9 163,9 103,4 298,0 161,3 102,5 283,7 156,3 ELEKTR K GAZ SU ,3 294,1 164,9 112,0 278,6 161,6 Kaynak: TÜ K 204

214 Temel Ekonomik Göstergeler MALAT SANAY AYLIK KAPAS TE KULLANIM ORANLARI (Üretim De eri A rl kl, Toplam) Ocak ubat Mart Nisan May s Haz. Tem. A us. Eylül Ekim Kas m Aral k MALAT SANAY ,6 77,1 80,5 79,8 81,3 81,4 80,6 79,8 82,7 82,3 80,9 80,7 G da ve içecek Tütün ürünleri Tekstil ürünleri Giyim e yas Derinin i len. A aç ve mant. Ürn Ka t ürünleri Bas m ve yay m ,4 77,2 80,7 82,3 82,6 83,1 81,8 79, ,9 67,6 68,7 69,3 69,7 72,1 72,4 71,9 75,7 75,1 71,6 72, ,2 67,6 69,2 69,6 70,5 72,7 73,3 71, ,5 56,0 60,7 61,8 60,1 61,8 64,2 62,9 62,9 63,8 70,4 75, ,8 64,9 70,6 64,8 66,9 69,3 67,3 59, ,4 81,6 81,7 82,0 81,1 81,0 79,4 78,9 80,2 80,4 81,6 80, ,4 80,0 81,5 80,4 80,5 80,5 81,4 79, ,9 81,6 81,6 80,8 81,1 83,2 81,6 82,1 80,6 80,7 80,9 83, ,7 81,1 82,5 83,1 80,3 80,2 80,6 82, ,2 69,5 65,5 65,8 63,3 63,5 63,6 67,8 68,1 66,6 67,8 69, ,7 68,4 72,1 70,0 67,8 66,6 67,4 65, ,7 82,4 84,3 86,1 85,4 84,4 82,7 83,5 84,2 85,2 81,2 83, ,8 86,0 86,5 86,9 86,1 86,2 86,9 86, ,7 83,5 85,1 86,2 87,4 86,1 85,8 86,1 85,5 86,7 83,0 83, ,3 80,9 81,5 82,3 83,1 84,0 82,8 84, ,0 69,6 73,9 72,2 76,3 76,4 76,6 73,0 73,8 73,6 75,9 76, ,3 73,2 76,5 74,1 73,5 74,6 74,0 75,6 Kok köm. ve ,3 84,1 87,8 87,0 92,0 94,5 96,0 94,6 93,4 93,8 90,9 85,8 pet.ürn ,6 83,0 82,8 93,4 93,8 94,4 95,6 96,7 Kimyasal mad ,8 65,1 75,8 70,9 78,8 78,7 74,6 76,5 80,0 78,8 76,2 75, ,8 76,7 80,8 79,8 81,0 78,3 72,6 77,5 Plast ve Kauçuk ,9 80,4 81,3 82,0 82,6 82,1 81,9 78,1 83,4 81,7 80,3 81, ,4 79,3 80,4 81,7 80,4 82,2 80,8 81,4 Metalik olm ,0 74,1 79,7 81,4 84,5 85,4 86,3 86,0 87,3 85,7 80,8 80,8 min.mad ,0 73,5 80,3 85,5 87,3 88,9 87,2 87,2 Ana metal sanayi ,6 80,6 85,6 82,6 83,5 81,8 82,2 80,9 81,2 82,9 82,2 82, ,0 78,6 83,5 84,3 84,9 84,4 85,8 85,6 Metal e ya sanayi ,1 76,1 75,8 76,7 75,5 77,5 73,9 71,4 74,9 76,0 75,3 72, ,5 74,6 76,8 77,3 76,7 75,6 76,4 74,8 Makine ve teçh ,8 73,4 74,5 72,1 71,0 73,5 74,8 76,8 81,7 80,8 78,3 78, ,9 71,8 75,5 81,7 82,8 82,4 77,8 76,5 Buro muh. bilgi isl ,6 69,1 88,4 90,3 90,0 87,2 90,5 90,4 90,7 93,7 95,3 94,4 mak ,4 79,6 85,5 87,4 85,6 84,9 83,4 82,2 82,2 Elektrikli ,6 77,8 78,0 79,3 74,9 75,7 72,6 72,8 75,1 76,5 74,0 79,2 mak.cihaz ,4 77,0 79,4 79,2 79,8 80,1 80,1 76,0 Radyo, TV hab. Cih ,3 87,1 89,2 87,7 85,2 70,2 72,3 75,1 94,5 98,0 95,3 83, ,1 88,9 86,9 86,1 82,3 81,8 79,7 79,2 T bbi optik aletler ,0 76,1 78,3 75,5 78,3 76,8 76,9 76,8 76,5 91,2 97,7 86, ,5 80,3 82,1 84,2 84,1 83,3 82,1 77,9 Ta t araçlar ,3 81,3 85,9 86,7 88,1 86,1 80,1 75,3 87,6 86,9 86,6 85, ,4 80,3 89,2 88,7 90,2 91,7 88,0 70,5 Di er ula m ,5 81,8 82,9 79,4 82,1 81,7 73,7 80,1 75,9 77,9 79,1 75,9 araçlar ,1 80,7 78,7 78,7 82,8 83,1 78,8 84,2 Mobilya imalat ,4 83,1 84,0 85,8 85,8 85,7 83,8 83,7 86,3 87,3 87,0 87, ,4 82,1 83,5 84,3 84,6 85,6 83,4 85,0 Kaynak: TÜ K 205

215 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 OCAK - EYLÜL 2006 DÖNEM MERKEZ YÖNET M BÜTÇE DENGES (B N YTL) YILSONU GERÇ. GSMH PAYI (%) BÜTÇE PAYI (%) GERÇ. ORANI (EYLÜL) (%) OCAK- EYLÜL DÖNEM TOPLAMI GERÇ. ORANI (OCAK- EYLÜL) (%) BÜTÇE ÖDENEK VE HEDEF GERÇ. TAH. GSMH PAYI (%) BÜTÇE PAYI (%) ARTI ORANI (EYLÜL) (%) GERÇ. ORANI (EYLÜL) (%) OCAK-EYLÜL ARTI ORANI (06-05 OCAK- EYLÜL) (%) GERÇ. ORANI (OCAK- EYLÜL) (%) Bütçe Giderleri ,7 100,0 8, , ,3 100,0 6,3 8, ,5 74,2 Faiz Hariç Giderler ,3 71,3 9, , ,7 73,5 2,2 8, ,0 71,7 Personel Giderleri ve Sosyal Güvenlik Kur. Dev.Prim. Giderleri ,7 23,5 9, , ,6 23,5 12,2 9, ,7 77,5 Mal ve Hizmet Al mlar ,1 9,6 8, , ,3 10,2-5,3 6, ,7 62,7 Faiz Harcamalar ,4 28,7 6, , ,6 26,5 21,5 7, ,8 81,3 Cari Transferler ,4 28,7 10, , ,1 28,2-3,6 9, ,0 77,0 Sermaye Giderleri ,1 6,5 7, , ,3 7,1-0,2 6, ,9 48,5 Sermaye Transferleri ,2 0,7 12, , ,3 1,1 51,9 12, ,8 109,9 Borç Verme ,8 2,4 6, , ,8 2,4-5,3 5, ,2 71,8 Yedek Ödenekler 0 0,0 0, ,3 1,0 0,0 0 0,0 Bütçe Gelirleri ,4 100,0 7, , ,7 100,0 10,0 7, ,5 79,9 Vergi Gelirleri ,6 78,3 8, , ,5 82,5 11,4 8, ,4 77,2 Vergi D Gelirler ,3 17,0 5, , ,0 13,3-11,0 6, ,3 103,1 Sermaye Gelirleri ,4 1,3 1, , ,4 1,4 46,2 1, ,9 11,1 Özel Gelirler ve Al nan Ba ve Yard mlar ,3 1,0 2, , ,1 0,2 58,2 17, ,0 144,3 Özel Bütçeli darelerin Öz Gelirleri ,5 1,6 7, , ,5 1,8 61,4 10, ,9 72,9 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar n Gelirleri ,2 0,8 3, , ,2 0,7 156,0 9, ,4 91,1 Bütçe Dengesi ,3-4,1 33, , ,6-8,0-13,5 13, ,5 9,9 Faiz D Fazla (Maliye Tan ml ) ,1 24,6 1, , ,0 18,5 125,1 5, ,3 112,3 206

216 Temel Ekonomik Göstergeler KAMU KES M BORÇLANMA GERE ( Milyon YTL ) (1) 2005 (2) 2006 (3) 1. Toplam Kamu Konsolide Bütçe K T letmeci K T Özelle tirme Kap. Kur Mahalli dareler Döner Sermayeli Kurulu lar Sosyal Güvenlik Kurulu lar sizlik Sigortas Fonu Fonlar GSMH KAMU KES M BORÇLANMA GERE N N GSMH'YE ORANI ( % ) (1) 2005 (2) 2006 (3) 1. Toplam Kamu 9,4 4,7 0,9-0,7 2. Konsolide Bütçe 11,3 7,1 3,1 2,4 3. K T -0,7-0,6-0,5-0,5 letmeci K T -0,4-0,4-0,1-0,5 Özelle tirme Kap. Kur. -0,4-0,2-0,3 0,0 4. Mahalli dareler 0,4-0,1 0,0-0,1 5. Döner Sermayeli Kurulu lar -0,3-0,3-0,2-0,2 6. Sosyal Güvenlik Kurulu lar 0,0 0,0 0,0 0,0 7. sizlik Sigortas Fonu -1,1-1,0-1,0-0,9 8. Fonlar -0,2-0,5-0,5-1,5 Kaynak: DPT (Eksi i aretler fazlay ifade etmektedir) (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program 207

217 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAMU NET BORÇ STOKU (Milyon YTL) * Toplam Kamu Net Borç Stoku (I-II-III-IV) l- Toplam Kamu Borç Stoku (Brüt) A- ç Borç Merkezi Yönetim Di er Kamu B- D Borç Merkezi Yönetim Di er Kamu II- Merkez Bankas Net Varl klar Net D Varl klar Di er Varl k ve Yükümlülükler (Net) III- Kamu Mevduat Merkezi Yönetim Di er Kamu IV- sizlik Sigortas Fonu Net Varl klar Net D Borç Stoku Net ç Borç Stoku Kaynak: Hazine Müste arl (*) Geçici, Haziran ay verilerine göre 208

218 Temel Ekonomik Göstergeler Ç BORÇLARLA LG L BAZI BÜYÜKLÜK ve ORANLAR (%) (Milyon YTL) GSMH (Milyon YTL) ç Borç Servisi ç Borç Faiz Ödemeleri Anapara Ödemeleri (Brüt) Ç BORÇ STOKU Bono Tahvil Toplam Borç Stoku Bono Stok / GSMH 13,5 7,1 7,1 3,7 Tahvil Stok / GSMH 41,0 47,4 45,3 46,7 Toplam Borç Stoku / GSMH 54,5 54,5 52,3 50,3 ç Borç Servisi / GSMH 51,3 46,6 42,8 35,9 Bono Stok / Toplam Stok 24,7 13,1 13,5 7,3 Tahvil Stok / Toplam Stok 75,3 86,9 86,5 92,7 Kaynak : Hazine Müste arl 209

219 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 DI BORÇLARLA LG L BAZI BÜYÜKLÜK VE GÖSTERGELER ( Milyon $) ** TOPLAM DI BORÇ Vadeye Göre Da l m Orta ve Uzun Vade K sa vade Sektöre Göre Da l m TCMB Özel Sektör Kamu Sektörü DI BORÇ SERV S Anapara Faiz MAKRO BÜYÜKLÜKLER hracat (FOB) Uluslararas Rezervler (Net) GSMH (Milyon $) TEMEL GÖSTERGELER (%) Toplam D Borçlar/GSMH 71,9 60,6 54,2 47,4 - hracat/toplam D Borçlar 27,7 32,6 38,9 42,9 40,1 Uluslararas Rezervler/Toplam D Borçlar 29,2 31,0 33,2 40,2 40,3 D Borç Servisi/GSMH 15,9 11,6 10,2 10,1 - D Borç Servisi/Toplam D Borçlar 22,2 19,2 18,8 21,3 18,4 D Borç Servisi/ hracat 80,0 58,8 48,3 49,5 45,9 K sa Vadeli D Borçlar/Toplam D Borçlar 12,6 15,9 20,1 22,3 22,6 Kaynak: Hazine Müste arl, TCMB, D E (*) Toplam Döviz Gelirleri = hracat ( FOB ) + bavul ticareti + hizmet gelirleri + yat r m gelirleri + cari transferler (**) Geçici, Haziran ay itibariyle 210

220 Temel Ekonomik Göstergeler TCMB ANAL T K B LANÇOSU M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS AKT FLER (Varl klar) 1. D Varl klar ,3 34,9 48,9 2. ç Varl klar (A+B+C) ,7-15,8-31,5 A. Nakit lemleri ,8-17,5-10,8 a-hazine Borçlar ,1-16,4-2,8 aa.bankan n Portföyü ,0-16,4-2,7-5 Kas m 2001 öncesi D BS ,0-16,4-2,7 - kincil Piyasadan al nan D BS ab.di er ,3-24,6 0,6 b.bankalara Aç lan Nakit Krediler ,1-82,1-94,1 c. TMSF'na Kulland r lan Krediler ,0 d.di er Kalemler ,5-17,6 38,5 B. De erleme Hesab ,9-0,2-193,3 C. IMF Acil Yard. Tak. Hes.(Hazine) Toplam Aktifler (Varl klar) ,4 20,6 30,3 PAS FLER (Yükümlülükler) 1. Toplam Döviz Yükümlülükleri ,6 3,1 32,3 a. D Yükümlülükler ,3-25,3 1,4 b. ç Yükümlülükler ,9 47,8 67,9 -Döviz Olarak Takip Olunan Mevd ,4 127,5 113,1 -Bankalar n Döviz Mevd ,2 11,2 34,8 2. Merkez Bankas Paras ,5 55,8 27,3 A. Rezerv Para ,4 60,8 30,9 a. Emisyon ,1 45,6 29,8 b. Bankalar Mevduat ,4 91,9 34,4 - Bankalar Zorunlu Kar l klar ,1-100,0-100,0 - Bankalar Serbest mkan ,6 257,5 180,1 c. Fon Hesaplar ,6 271,6-46,9 d. Banka D Kesim Mevduatlar ,7-17,5 38,1 B. Di er Mer.Bank.Paras ,6 32,5 14,0 a. Aç k Piyasa lemlerinden Borç ,1 37,6-45,6 b. Kamu Mevduat ,2 9,4 52,6 Toplam Pasifler (Yükümlülükler) ,4 20,6 30,3 Kaynak : TCMB 211

221 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 PARA ARZI M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS (*) Dola mdaki Para ,3 46,8 37,1 Vadesiz Mevduat ,5 45,9 18,3 M ,1 46,3 27,1 Vadeli Mevduat ,6 39,6 31,5 M ,2 41,4 30,4 Yurtiçi Yerle.YP Mevd ,1 0,3 23,9 M2Y ,1 24,5 28,1 Repo lemlerinden Sa lanan Fonlar ,0 12,1 - M2YR ,2 24,0 - Resmi Mevduat ,3 61,4 1,9 Di er TCMB Mevduat ,7 6,5-24,0 M ,5 42,2 27,1 M3Y (M2Y+Resmi Mev.+Di er TCMB Mev.) ,6 25,6 26,0 M3YR (M2YR+Resmi Mev.+Di er TCMB Mev.) ,6 25,1 - Kaynak : TCMB (*) A ustos ay na ait veriler geçicidir. 212

222 Temel Ekonomik Göstergeler TASARRUF MEVDUATI A IRLIKLI ORTALAMA FA Z ORANLARI (Y ll k %) Vadesiz Vadeli 1 Ay 3 Ay 6 Ay 1 Y l 2004 Ocak 1,94 26,66 25,44 26,09 28,13 ubat 2,11 25,23 24,15 25,24 27,41 Mart 1,81 23,75 23,41 24,41 26,07 Nisan 1,44 22,84 23,17 22,98 24,62 May s 1,39 22,76 21,95 22,47 24,35 Haziran 1,52 22,77 21,76 22,17 23,72 Temmuz 1,06 22,86 21,63 21,92 23,98 A ustos 1,03 22,67 21,67 21,81 23,53 Eylül 1,03 21,78 21,44 21,65 23,18 Ekim 1,03 21,76 21,37 21,46 23,44 Kas m 0,98 21,40 21,16 21,18 23,16 Aral k 0,77 20,96 20,83 20,91 22, Ocak 0,77 19,55 20,39 20,66 20,55 ubat 0,78 17,99 18,82 19,08 19,08 Mart 0,75 17,94 17,62 18,70 19,00 Nisan 0,74 17,54 17,15 18,04 18,79 May s 0,36 17,74 16,86 17,89 18,90 Haziran 0,22 17,60 16,81 17,63 18,76 Temmuz 0,65 17,54 16,81 17,61 18,62 A ustos 0,92 17,34 17,16 17,66 18,47 Eylül 0,65 17,20 16,73 17,33 17,32 Ekim 0,63 16,83 16,71 16,96 17,14 Kas m 0,91 16,45 16,47 17,04 17,32 Aral k 0,87 16,30 16,52 17,18 16, Ocak 0,85 15,85 16,05 16,68 16,34 ubat 0,82 15,67 15,93 16,53 16,39 Mart 0,69 15,19 15,71 16,34 16,29 Nisan 0,73 14,78 15,36 15,62 16,10 May s 0,64 14,52 15,13 15,11 15,75 Haziran 0,66 16,00 15,81 15,66 16,33 Temmuz 0,65 17,23 17,57 16,22 16,30 Kaynak : TCMB 213

223 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 A IRLIKLI ORTALAMA T CAR KRED FA Z ORANLARI ( Y ll k % ) 0-12 AY VADEL AY VADEL 2004 Ocak 34,57 33,26 ubat 32,57 29,59 Mart 32,70 30,23 Nisan 31,06 28,48 May s 29,49 28,95 Haziran 27,97 27,86 Temmuz 28,68 29,10 A ustos 29,31 29,55 Eylül 28,36 28,55 Ekim 27,55 27,17 Kas m 28,57 27,69 Aral k 28,47 27, Ocak 26,97 28,72 ubat 26,22 26,86 Mart 25,41 24,49 Nisan 24,46 25,85 May s 23,53 25,11 Haziran 22,72 23,36 Temmuz 22,34 22,72 A ustos 21,81 21,35 Eylül 21,20 20,87 Ekim 20,88 20,49 Kas m 20,38 23,14 Aral k 20,49 21, Ocak 20,07 20,16 ubat 19,35 20,84 Mart 19,04 19,59 Nisan 19,32 18,03 May s 19,00 17,57 Haziran 22,41 18,63 Temmuz 21,47 18,87 Kaynak : TCMB 214

224 Temel Ekonomik Göstergeler BANKACILIK SEKTÖRÜ KRED HACM (*) (MilyonYTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ Toplam Krediler ,01 50,93 57,50 TP ,87 66,69 62,72 YP ,48 21,96 46,20 Kamu Mevduat Bankalar ,93 50,17 56,34 Özel Mevduat Bankalar ,54 49,52 60,81 Kalk nma ve Yat r m Bankalar ,44 12,32 21,62 Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar ,10 119,22 52,37 TMSF ,43-47,80 49,82 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. BANKACILIK SEKTÖRÜ MEVDUAT HACM (*) (MilyonYTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ Toplam Mevduat ,02 27,24 30,77 TP ,39 46,23 36,38 YP ,11 3,74 22,12 Kamu Mevduat Bankalar ,46 16,44 19,18 Özel Mevduat Bankalar ,30 31,82 38,71 Kalk nma ve Yat r m Bankalar Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar ,27 111,69 38,33 TMSF ,32-21,23-17,98 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. 215

225 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MKB LEM HACM (Milyon YTL, Milyon $) Hisse Senetleri Piyasas Tahvil ve Bono Piyasas Borsa D Sabit Getirili Menkul K ymet lemleri Milyon YTL Milyon $ Kesin Al m-sat m Pazar Repo-Ters Repo Pazar Toplam Kesin Sat lemleri Repo lemleri Toplam Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Genel Toplam Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k TOPLAM Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül TOPLAM Kaynak: MKB 216

226 Temel Ekonomik Göstergeler ÜRET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre ENDEKS OCAK 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 92,0 32,6 10,8 10,7 5,1 66,8 45,9 23,6 14,5 5,5 97,0 107,2 118,6 124,7 UBAT 2,6 3,1 1,6 0,1 0,3 6,8 8,9 4,3-0,3 2,2 91,8 33,4 9,1 10,6 5,3 72,1 42,1 21,5 14,7 5,0 99,1 107,4 118,8 125,0 MART 1,9 3,2 2,1 1,3 0,3 8,8 12,4 6,5 1,0 2,5 77,5 35,2 8,0 11,3 4,2 75,4 39,4 19,2 15,0 4,5 100,8 108,0 120,3 125,3 N SAN 1,8 1,8 2,6 1,2 1,9 10,8 14,4 9,3 2,2 4,5 58,0 35,1 8,9 10,2 5,0 75,3 37,8 17,0 15,0 4,1 100,0 110,5 121,7 127,8 MAYIS 0,4-0,6 0,0 0,2 2,8 11,2 13,7 9,3 2,4 7,4 49,3 33,7 9,6 5,6 7,7 73,6 36,7 15,2 14,0 4,3 99,0 115,5 122,0 131,3 HAZ RAN 1,2-1,9-1,1-0,5 4,0 12,5 11,5 8,1 1,9 11,7 46,8 29,6 10,5 4,3 12,5 71,5 35,4 13,7 12,8 5,0 98,8 116,4 121,4 136,6 TEMMUZ 2,7-0,5-1,5-0,7 0,9 15,5 10,9 6,5 1,1 12,6 45,9 25,6 9,4 4,3 14,3 69,1 33,8 12,5 11,7 5,8 99,2 115,6 120,5 137,8 A USTOS 2,1-0,2 0,8 1,0-0,8 18,0 10,7 7,3 2,2 11,8 43,9 22,7 10,5 4,3 12,3 66,3 32,1 11,6 10,7 6,5 99,7 116,7 121,7 136,7 EYLÜL 3,1 0,1 1,8 0,8-0,2 21,7 10,7 9,3 3,0 11,5 40,9 19,1 12,5 4,4 11,2 63,0 30,3 11,2 9,5 7,1 99,6 117,5 122,7 136,4 EK M 3,1 0,6 3,2 0,7 25,5 11,3 12,8 3,7 36,1 16,1 15,5 2,6 59,0 28,5 11,2 8,2 100,7 120,4 123,5 KASIM 1,6 1,7 0,8-1,0 27,5 13,2 13,7 2,7 32,8 16,2 14,4 1,6 54,6 27,1 11,1 6,9 102,8 120,4 122,4 ARALIK 2,6 0,6 0,1 0,0 30,8 13,9 13,8 2,7 30,8 13,9 13,8 2,7 50,1 25,6 11,1 5,9 103,3 119,1 122,3 KAYNAK: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 217

227 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TÜKET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre ENDEKS OCAK 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 73,2 26,4 16,2 9,2 7,9 57,5 41,3 24,4 8,5 8,1 94,8 104,8 114,5 123,6 UBAT 1,8 2,3 0,6 0,0 0,2 7,2 4,9 1,3 0,6 1,0 73,1 27,0 14,3 8,7 8,2 60,7 37,9 23,2 8,4 8,0 96,2 105,4 114,5 123,8 MART 1,2 3,1 0,9 0,3 0,3 8,4 8,2 2,2 0,8 1,3 65,1 29,4 11,8 7,9 8,2 62,8 35,5 21,7 8,4 8,1 98,1 106,4 114,8 124,2 N SAN 2,1 2,1 0,6 0,7 1,3 10,7 10,4 2,8 1,6 2,6 52,7 29,5 10,2 8,2 8,8 62,8 33,8 20,0 8,4 8,1 99,1 106,9 115,6 125,8 MAYIS 0,6 1,6 0,4 0,9 1,9 11,3 12,2 3,2 2,5 4,5 46,2 30,7 8,9 8,7 9,9 61,7 32,7 18,2 8,5 8,2 100,0 107,4 116,7 128,2 HAZ RAN 0,6-0,2-0,1 0,1 0,3 12,0 12,0 3,1 2,6 4,9 42,6 29,8 8,9 9,0 10,1 60,1 31,7 16,5 8,7 8,3 100,1 107,2 116,8 128,6 TEMMUZ 1,4-0,4 0,2-0,6 0,9 13,6 11,6 3,3 2,0 5,8 41,3 27,4 9,6 7,8 11,7 58,4 30,7 15,1 8,7 8,6 99,9 107,7 116,1 129,7 A USTOS 2,2 0,2 0,6 0,9-0,4 16,1 11,7 3,9 2,9 5,3 40,2 24,9 10,0 7,9 10,3 56,6 29,5 14,0 8,6 8,8 100,1 108,5 117,1 129,2 EYLÜL 3,5 1,9 0,9 1,0 1,3 20,1 13,8 4,8 3,9 6,7 37,0 23,0 9,0 8,0 10,6 54,2 28,4 12,9 8,6 9,1 101,4 109,6 118,3 130,8 EK M 3,3 1,4 2,2 1,8 24,0 15,5 7,2 5,8 33,4 20,8 9,9 7,5 51,2 27,4 12,0 8,5 102,4 112,0 120,5 KASIM 2,9 1,6 1,5 1,4 27,7 17,3 8,8 7,3 31,8 19,3 9,8 7,6 48,2 26,3 11,3 8,3 103,7 113,5 122,1 ARALIK 1,6 0,9 0,4 0,4 29,7 18,4 9,3 7,7 29,7 18,4 9,3 7,7 45,0 25,3 10,6 8,2 104,1 113,9 122,7 KAYNAK: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TÜFE yerine 2003=100 bazl TÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 218

228 Temel Ekonomik Göstergeler AYLAR T BAR YLE HRACAT Ayl k (Milyon $) % De i im /02 04/03 05/04 06/05 Ocak ,5 30,7 8,2 2,1 ubat ,6 25,3 54,2 6,6 Mart ,9 33,5 26,3 12,2 Nisan ,5 38,5 20,8 5,0 May s ,7 33,9 15,6 17,2 Haziran ,0 39,2 14,3 28,3 Temmuz ,5 33,0 2,3 20,5 A ustos ,7 23,0 18,0 19,4 Eylül ,9 37,5 20,5 Ekim ,8 21,6 15,4 Kas m ,5 44,4 3,6 Aral k ,7 42,3 10,8 Kümülatif (Milyon $) % De i im /02 04/03 05/04 06/05 Ocak ,5 30,7 8,2 2,1 ubat ,4 28,3 28,5 4,5 Mart ,0 30,3 27,7 7,4 Nisan ,7 32,4 25,8 6,8 May s ,0 32,7 23,6 8,9 Haziran ,0 33,9 21,9 12,2 Temmuz ,7 33,7 18,7 13,4 A ustos ,2 32,3 18,6 14,1 Eylül ,7 33,0 18,9 Ekim ,4 31,5 18,5 Kas m ,0 32,7 17,0 Aral k ,0 33,7 16,3 Kaynak: TÜ K 219

229 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 AYLAR T BAR YLE THALAT Ayl k (Milyon $) % De i im /02 04/03 05/04 06/05 Ocak ,9 43,0 14,1 12,7 ubat ,8 46,7 35,6 17,7 Mart ,1 46,8 20,6 13,6 Nisan ,7 52,2 21,0 20,6 May s ,5 44,4 22,8 26,0 Haziran ,5 47,9 17,5 21,3 Temmuz ,3 39,3 9,9 19,6 A ustos ,2 31,9 30,3 15,6 Eylül ,6 36,8 22,1 Ekim ,1 23,0 24,8 Kas m ,7 63,4 12,9 Aral k ,3 27,2 11,5 Kümülatif (Milyon $) % De i im /02 04/03 05/04 06/05 Ocak ,9 43,0 14,1 12,7 ubat ,1 44,8 24,7 15,4 Mart ,0 45,6 23,0 14,7 Nisan ,9 47,4 22,5 16,3 May s ,7 46,7 22,5 18,4 Haziran ,9 46,9 21,6 18,9 Temmuz ,1 45,6 19,7 19,0 A ustos ,1 43,7 21,1 18,5 Eylül ,4 42,9 21,2 Ekim ,5 40,5 21,6 Kas m ,3 42,5 20,7 Aral k ,5 40,7 19,7 Kaynak: TÜ K 220

230 Temel Ekonomik Göstergeler DI T CARET ENDEKSLER (2003=100) Birim De er Endeksi Miktar Endeksi hracat % thalat % hracat % thalat % 2004* 116,3 16,3 115,1 15,1 114,3 14,3 121,7 21,7 2005* 122,9 5,7 123,3 7,1 126,2 10,5 136,1 11, Ocak 113,2 19,5 110,0 15,1 103,4 9,0 99,0 23,2 ubat 114,7 16,6 110,9 11,6 81,1 7,3 95,8 31,2 Mart 113,8 16,2 113,2 13,7 116,4 14,8 129,2 28,9 Nisan 113,9 17,7 113,2 13,9 113,1 17,6 121,3 33,3 May s 116,0 16,0 112,1 11,5 113,2 15,2 123,4 29,3 Haziran 117,2 15,4 112,9 13,0 114,4 20,4 129,8 30,5 Temmuz 116,3 16,8 115,3 16,0 122,9 13,6 131,0 19,7 A ustos 115,5 17,8 116,9 19,8 103,2 3,9 116,7 9,8 Eylül 115,5 16,4 117,6 18,3 124,1 17,7 124,8 15,3 Ekim 117,9 15,6 121,7 19,4 126,1 4,8 114,7 2,5 Kas m 121,9 17,2 123,6 21,7 118,9 22,5 119,3 33,1 Aral k 123,8 14,9 124,5 17,7 128,0 18,0 142,0 5, Ocak 125,4 10,8 125,3 13,9 101,2-2,1 99,6 0,6 ubat 124,9 8,9 124,2 12,0 114,9 41,7 116,0 21,1 Mart 126,9 11,6 125,9 11,2 131,9 13,3 140,1 8,5 Nisan 125,1 9,9 126,6 11,9 124,4 10,0 131,2 8,1 May s 125,0 7,8 124,6 11,1 121,4 7,3 136,3 10,5 Haziran 124,0 5,8 122,2 8,2 123,6 8,0 139,7 7,7 Temmuz 122,7 5,5 121,6 5,5 119,3-2,9 136,6 4,2 A ustos 122,7 6,2 122,6 4,9 114,9 11,3 145,0 24,2 Eylül 124,0 7,4 124,7 6,0 139,5 12,4 143,8 15,2 Ekim 121,6 3,1 124,6 2,4 141,3 12,1 139,8 21,9 Kas m 120,8-0,9 122,8-0,6 124,6 4,8 135,9 13,9 Aral k 120,5-2,6 123,8-0,6 149,0 16,4 159,6 12, Ocak 124,6-0,6 128,1 2,2 98,2-2,9 108,2 8,7 ubat 123,3-1,3 126,8 2,1 118,9 3,5 131,9 13,7 Mart 125,2-1,4 127,7 1,4 141,5 7,3 151,7 8,3 Nisan 126,3 1,0 131,9 4,2 115,7-7,0 143,7 9,6 May s 130,6 4,5 136,7 9,7 133,0 9,5 154,6 13,4 Haziran 130,0 4,8 135,5 10,9 147,9 19,7 150,8 7,9 Temmuz 129,9 5,8 137,8 13,3 134,3 12,6 143,8 5,3 A ustos 129,9 5,9 140,7 14,8 129,6 12,8 146,0 0,7 Kaynak : TÜ K (* ) : Y ll k Ortalamalar Not : Yüzde de i meler bir önceki y l n ayn dönemine göredir. 221

231 Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ÖDEMELER DENGES ANAL T K SUNUM (Milyon Dolar) OCAK-A USTOS CAR LEMLER HESABI hracat f.o.b thalat f.o.b Mal Dengesi Hizmet Gelirleri Hizmet Giderleri Mal ve Hizmet Dengesi Yat r m Gelirleri Yat r m Giderleri Mal, Hizmet ve Yat r m Geliri Dengesi Cari Transferler F NANS HESABI Yurtd nda Do rudan Yat r m Yurtiçinde Do rudan Yat r m Portföy Hesab -Varl klar Portföy Hesab -Yükümlülükler Hisse Senetleri Borç Senetleri Di er Yat r mlar-varl klar Merkez Bankas Genel Hükumet Bankalar Di er Sektörler Di er Yat r mlar-yükümlülükler Merkez Bankas Genel Hükumet Bankalar Di er Sektörler Cari, Sermaye ve Finansal Hesaplar NET HATA VE NOKSAN GENEL DENGE REZERV VARLIKLAR (*) Resmi Rezervler Uluslararas Para Fonu Kredileri Ödemeler Dengesi Finansman Kaynak: TCMB (*) Eski sunumdaki kar l k kalemleri Rezerv Varl klar kalemine dahil edilmi tir. 222

232 Temel Ekonomik Göstergeler ULUSLARARASI REZERVLER (Milyon Dolar) Alt n Merkez Bankas Brüt Döviz Rezervleri Bankalar Muhabir Mevcudu ve Efektif Kasas Brüt Uluslararas Rezervler Muhabir Aç klar Net Uluslararas Rezervler Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Kaynak : TCMB 223

233