VERMEER N RES MLER NDEK S MGESEL ANLAMLAR

Transkript

1 T.C. EGE ÜN VERS TES SOSYAL B L MLER ENST TÜSÜ BATI SANATI VE ÇA DA SANAT ANA B L M DALI VERMEER N RES MLER NDEK S MGESEL ANLAMLAR YÜKSEK L SANS TEZ HAZIRLAYAN Gökçe YILMAZKAYA DANI MAN Doç. Dr. Semra DA ÇI ZM R-2008

2 Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlü üne sundu um VERMEER N RES MLER NDEK SEMBOL K ANLAMLAR adl yüksek lisans/doktora tezinin taraf mdan bilimsel, ahlak ve normlara uygun bir ekilde haz rland n, tezimde yararland m kaynaklar bibliyografyada ve dipnotlarda gösterdi imi onurumla do rular m. GÖKÇE YILMAZKAYA

3

4 Ç NDEK LER ÖNSÖZ....4 G R XVII. YÜZYILDA B RLE K EYALETLER a.XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler in Siyasi ve Ekonomik Yap s b. XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler de Sosyal Ya am ve Sanat n Alt n Ça JOHANNES VERMEER ( ) a. Vermeer in Ya am b. Vermeer in Üslubunu Etkileyen Sanatç lar c. Vermeer in Üslubu HOLLANDA RESM NDE S MGESELL K a. XV. ve XVI. yüzy llarda Flaman Resminde Simgesellik b. XVII Yüzy lda Hollanda Resminde Simgesellik c. Vermeer in Resimlerinde Simgesellik c. 1. Kad n c. 2. Mektup c. 3. Müzik Aleti VERMEER N SANATININ ETK LER SONUÇ KAYNAKÇA RES M L STES RES MLER

5 ÖZET ABSTRACT ÖZGEÇM

6 ÖNSÖZ XVII. yüzy l Hollanda sanat n n Alt n Ça olarak an lmas na sebep olan siyasi ve ekonomik geli meler, bu küçük ülkenin insanlar üzerinde büyük de i imler yaratm t r. Büyük çapta yap lan deniz ticareti sayesinde okyanus a r bölgelerde koloniler kuran Hollandal lar, do udan getirdikleri de erli kuma lar, hal lar ve porselenler ile tütün, çay gibi de i ik zevkleri de tatmalar yla ya amlar ister istemez büyük bir de i im geçirmi tir. Ne var ki, bu lüks ya am ve bolluk Hollandal lar n çal mas na engel te kil etmemi, aksine dur durak bilmeden çal m lard r; bu, ayn zamanda Protestanl k n da uygun gördü ü bir ö retiydi. Sonuçta, bu lüks ve bolluk içindeki ya am, sanat n geli mesine ortam haz rlam ve zengin burjuvalar sanat koruyucular haline gelmi tir. Böylece ressamlar, kilise ve kral gibi otoritelerin bask lar ndan kurtularak daha serbest çal maya; farkl türlerde eserler meydana getirmeye ba lam lard r. Kuzey topraklar nda uzun yüzy llard r süren konuyu simgelerle anlat m gelene i bu dönemde h z kazanm t r. Ressamlar resimlerine yerle tirdikleri bir tak m simgeler yolu ile izleyicilere ahlaki mesajlar verme kayg s ta maktayd lar. Böylelikle bu dönem yap tlar n n simgelerle yaratt klar gizemli dünya, ku kusuz ki, Hollanda resmini döneminin di er resim okullar ndan ay rmaktad r. XVII. yüzy l Hollandal s n n ya am n n, zevklerinin yans m oldu u bu resimlerin simgelerle verdi i ahlaki anlamlar, öteden beri ilgimi çekmekteydi. Özellikle de, ressamlar içinde hakk nda yeterli bilgiye sahip olamad m z Johannes Vermeer in resimlerinin ta d anlamlar yap tlar na adeta ayr bir gizem katmaktayd. Buradan hareketle, sanatç n n ya am n, üslubunu ve daha ziyade resimlerindeki simgesel anlat m ele alan bu çal may yapmay dü ündük. Bu çal may yapmaya karar verdi imiz ilk andan itibaren deste ini ve olumlu görü lerini hiçbir zaman benden esirgememi olan de erli hocam Doç. Dr. Semra Da ç ya te ekkürü bir borç bilirim. Ayr ca maddi ve manevi destekleriyle her daim yan mda olan aileme, kaynaklar n temini, çevirilerdeki yard mlar ve tüm kaprislerime 4

7 tahammül eden arkada lar ma da te ekkür etmek istiyorum. Umar m bu çal ma, bundan sonra yap lacak çal malar için iyi bir kaynak olur. zmir,

8 G R XVII. yüzy l Hollanda resmi denilince ara t rmac lar n ço unun dile getirdikleri ortak özellikler simgeler, gizli anlamlar ve en önemlisi de ahlaki mesajlard r. XVII. yüzy lda Kuzey bölgelerinin ço unda oldu u gibi Hollanda da da Protestanl k hakimdir ve insanlar n ya amlar n Protestanl k ö retisi ile Kalvinist ahlak ilkeleri biçimlendirmi tir. Dolay s yla ö reti ve ilkeler insanlara en iyi ekilde iletilebilecek resimler yoluyla somutla t r lm t r. Dönemin Hollanda resmi gerek iç mekan betimlemelerinde dönemini yans tmas gerekse de bu betimlemelerde ta d simgesel ve ahlaki anlamlar ile her zaman ilgimizi çekmi tir. Ancak Johannes Vermeer in k kullan m ve iirsel anlat m onu dönemindeki di er sanatç lardan ay rm t r. Vermeer in Resimlerindeki Simgesel Anlamlar ismini ta yan çal mam zda konu olarak sanatç n n yap tlar içinde bir eleme yaparak de erlendirmeye ald k. Belli ba l simgesel anlamlar yla yay nlarda çokça söz edilen Resim Alegorisi (Res. 1) ve nanç Alegorisi (Res. 2) eserlerini inceleme kapsam na almad k. Sanatç n n 35 resminden eleme yap larak sadece 14 ü incelenmi tir. Bu eleme i leminde baz resimlerin benzer anlamlar ta mas etkili olmu tur. Ayr ca benzer konular n i lendi i yap tlar ndan sadece biri ele al n p di erlerine de inilmemi tir. Siyasi ve ekonomik geli melerin Hollanda toplumu ve sanatç m z üzerinde yaratt etkiyi görebilmek için dönemin siyasi ve ekonomik yap s na de inerek Vermeer in üslubunu ve resimlerine katt anlam de erlendirmeye çal t k. Bu siyasi ve ekonomik geli melerin sanat ve sanatç lar üzerinde olu turdu u olumlu etkiyi de ayr bir ba l k alt nda inceleme gere i duyduk ve as l konumuzu olu turan Vermeer in resimlerindeki simgeselli i, yorumlarda kolayl k sa lamas ve düzen aç s ndan konular na göre; kad n, mektup ve müzik aleti gibi alt ba l klara ay rd k. Ayr ca sanatç n n mekan, figürler, figürlerin duru lar ve en önemlisi de anlamda benzer özellikler gösteren yap tlar ndan sadece biri ya da birkaç de erlendirmeye al nm t r. Dolay s yla sanatç n n üslubundan ziyade resimlerine katt anlam incelenmi tir. 6

9 Vermeer üzerine kapsaml ve derinlemesine ara t rmalar yapm olan Arthur Wheelock ve Daniel Arasse, sanatç n n gerek üslubunun gerekse de resimlerinin yorumlanmas nda vazgeçilmez iki temel kaynak olmu tur. Vermeer üzerine yap lm ara t rmalar n ço u sanatç n n üslubu ve özellikle de k kullan m ile görüntüyü tuvaline nas l yans tmaya çal t, yani camera obscura 1 tekni ini kullan, üzerinde durulmu tur. Ara t rmam z s ras nda internette yer alan kaynaklardan çok fazla yararlanmam za ra men, resimlerin tarih, malzeme, boyut gibi baz bilgilerine ula mak aç s ndan birkaç internet siteseinden yararlan lm t r. Bu internet siteleri ayr nt l bir ekilde tezin sonundaki kaynakça k sm nda aç klanm t r. Yararland m z ara t rmalar içerisinde Vermeer in resimlerinde simgeselli in oldu u, resimlerine bir tak m gizli anlamlar yükledi i konusuna hemen her ara t rmac de inmi tir; ne var ki, ara t rmac lar bu simgelerin neler oldu u, bu gizli anlamlar n neleri ifade etti i konusunda çok k sa aç klamalar d nda ayr nt l bir yorum getirmemi lerdir. Dolay s yla resimleri yorumlarken ça n n ahlak anlay ve di er ressamlar n benzer konular yorumlay ve sanatç n n nesneler ve resimlerine yerle tirdi i tablolar arac l yla çe itli kar la t rmalar yaparak resimlerini yorumlamaya çal t k. Umar z ki, benzer ara t rmalar için ba vurulacak bir kaynak olarak ar at rmac lara yard mc olacakt r. 1 Karanl k oda anlam na gelen Camera obscura mercekler yard m yla do adaki nesnelerin görüntülerini küçülterek düzlem üzerine yans tmaya yarayan araçlar ya da en basit ekliyle bir perde ya da tahta paravana aç lan bir deliktir, bkz. s

10 1. XVII. YÜZYILDA B RLE K EYALETLER 1. a. XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler in Siyasi ve Ekonomik Yap s XVI. yüzy l n ortalar nda Kutsal Roma- Germen mparatoru V. Charles ( arlken, ) n tahttan çekilmesiyle spanya ve kuzeydeki 17 eyaletin yönetimi o lu II. Felipe ye (hükümdarl, ) geçmi tir. Kendisi de Ghent te do mu olan V. Charles, bu bölgelere kendi içlerinde bir hayli özerklik de tan m t r. 2 Koyu bir Katolik olan Kral II. Felipe, Protestan ve Kalvinci gruplar n büyük bir ho görü ortam nda ya ad Birle ik Eyaletler in durumundan memnun de ildi. Kral, Birle ik Eyaletler in Genel Valili i ne 1559 da üvey k z karde i, Parma Dü esi Margarete yi atam t. Dü es Margarete nin üç yard mc s n n koyu bir Katolik siyaseti izleyerek Protestanlar a kar ho görüsüz davran lar sonucu halk ayaklanm ve Katolik kiliselerine sald rarak heykelleri yak p y km lar, rahiplerle ili kili ne varsa paramparça etmi lerdi. 3 Bu kar kl klar üzerine Kral II. Felipe, 1567 y l nda Alba Dükü nü askerle Birle ik Eyaletler e göndermi tir. Alba Dükü görevini büyük bir evkle yerine getirerek olaylar n üzerine iddetle gitmi tir. 4 Halk n sapk nl klar n ve isyankarl klar n kontrol alt na almak için Dert Meclisi ad verilen bir mahkeme ( halk buna Kan Meclisi demekteydi) kurmu ve toplu idamlara ba lam t r. te bu idam edilenler aras nda, Birle ik Eyaletler in ilk devrimcilerinden, Kont Egmont ve Kont Hoorne da bulunmaktayd. Alba Dükü nün bu deh et verici yönetimi kar s nda önce soylular daha sonra da burjuvalar Orange Prensi William n ( ) etraf nda toplanarak 1568 de resmen spanya ya kar ayaklanmaya ba lam lard r. 5 2 Hans Koningsberger, The World Of Vermeer, New York, 1967, s Koninsberger, s Bekir S tk Baykal, Yeni Zamanda Avrupa Tarihi, C. II., Kitap 1 Otuz Y l Sava lar -, Ankara, 1961, s William, Almanya da Nassau Ailesi nin zengin mal varl klar n n varisçisiydi; ayr ca Fransa n n güneyindeki ba ms z Orange Prensli i nin de hükümdar yd. Felipe, spanya tac n giydi inde William, 8

11 Sava ilk ba latanlar, düzenli bir askeri organizasyona sahip olmayan ve kendilerini Deniz Dilencileri olarak adland ran aç k deniz korsanlar yd. 6 Küçük de olsa önemli ba ar lara imza atm lard, bunlardan biri de 1574 y l nda Leiden deki spanyol ku atmas n kald rmalar ile olmu tur. Leiden bir liman ehri de ildi; ancak, halk ba ms zl k ruhu ile ehrin bentlerini açm, tar m arazileri sular alt nda kalm, böylelikle Deniz Dilencileri amaçlar na ula m lard r. Birle ik Eyaletler halk ba ms zl k sava süresince su bentlerini açmak, kendi ekinlerini yakmak gibi fedakarl klarda bulunacakt r y l nda Birle ik Eyaletler Genel Valili i ne Don Juan d Austria, iki y l kadar sonra da Dü es Margarete nin o lu Parma Dukas Alexander Farnese atanm t r. Yeni Genel Vali spanyollar lehine hayli iyi çal mas na kar n, Birle ik Eyaletler in ba ms zl k ülküsü nü gerçekle tirmelerine engel olamam t r. 8 Kral bütün bu olup bitenlerden Orange Prensi William sorumlu tutmu, kellesini getirene tüm suçlar n n ba lanaca n n yan s ra alt n kuronla ödüllendirilece ini duyurmu tur. 9 Ancak özel mülkiyete sald r lar burjuvalar korkutmu ve mutlak ve güçlü bir iktidar istemeye ba lam lard r. Bunun üzerine güneydeki eyaletler kuzeydeki direni ten ayr larak 1579 da Arras Birli i ni, kuzeydeki Kalvinci burjuvalar ve yedi eyalet de (Hollanda, Zeeland, Friesland, Utrecht, Groningen, Guelderland, Overyssel) spanyol yönetimini tan mayarak Utrecht Birli i ni olu turmu lard r. 10 Birli in olu umunun ard ndan Birle ik Eyaletler Genel Meclisi 1581 y l nda toplanarak spanya kral n tan mad klar n u sözlerle dile getirmi lerdir: Tanr taraf ndan seçilen bir kral n insanlar n yöneticisi oldu u gayet aç k bir ey olmas na ra men, Tanr insanlar n kral n kölesi olmalar n ve do ru ya da yanl olsun bütün emirlerine itaat etmelerini ho görmez. Kral ne zaman ki yanl davran r, insanlara eziyet ederse onlar da kral n otoritesini kabul etmez ve yasal olarak haklar n savunacak Hollanda, Zeeland ve Utrecht eyaletlerinde spanya kral n n temsilcisiydi. Server Tanilli, Yüzy l n Gerçe i ve Miras : Yüzy llar, Kapitalizm ve Dünya, C. III, stanbul, 1998, s Charles Seignobos, Avrupa Milletlerinin Mukayeseli Tarihi, çev. Semih Tiryakio lu, stanbul, 1960, s Koningsberger, s Baykal, s Koningsberger, s Stephen Lee, Avrupa Tarihinden Kesitler, , çev. Ertürk Demirel, Ankara, 2002, s

12 ba ka bir kral (ya da prens) seçerler. 11 Ne var ki, Prens William mücadeleyi uzun süre sürdürememi ve 10 Temmuz 1584 y l nda evinde u rad silahl bir suikast sonucu hayat n kaybetmi tir. Yerine ise o lu Maurice d Nassau ( ) geçmi tir. Prensin öldürülmesi halk üzerinde derin bir üzüntüye sebep olmu, spanya ya kar olan h nçlar daha da artm t r de Nieuwport Zaferi ve 1607 de de Cebelitar k taki ba ar lar spanyollar ile Birle ik Eyaletler aras nda 1608 ubat nda La Haye de bar görü melerinin yap lmas na sebep olmu tur. Bunun sonucu olarak, 9 Nisan 1609 da on iki y ll k ate kes anla mas imzalanm ve spanya Birle ik Eyaletler in ba ms zl n geçici olarak tan mak zorunda kalm t r. Bu zoraki tan mada spanya n n muhte em deniz gücü olan Yenilmez Armada n n ngilizler e ma lup olmas etkili olmu tur. 12 Bu ba ar n n ard ndan Genel Meclis te Orange yanl lar ve demokrasi yanl lar n n bulundu u iki parti olu mu tur: Oranjistler ve Cumhuriyetçiler. 13 On iki y ll k bar n ard ndan meclisteki hararetli tart malar sonucunda sava yanl s Oranjistler, spanya ile tekrar sava a girme karar alm lard r. kinci kez ba layan Birle ik Eyaletler- spanya Sava lar bazen spanyollar n bazen de Birle ik Eyaletler in ba ar lar ile devam ederken sava n dönüm noktas spanyol birliklerinin 1625 te Breda ehrini zapt etmeleri olmu tur. Bu arada Otuz Y l Sava lar içerisinde bulunan spanya pek çok cephede birden sava vermekteydi. Birle ik Eyaletler de bundan yararlanarak önemli mevkileri eline geçirmeye ba lam t r. sveç Kral Gustav Adolf un ( ) ölümü spanya için büyük bir anst ve olanca kuvvetlerini Birle ik Eyaletler üzerine kayd rabilirdi. Bu tehlike üzerine Birle ik Eyaletler, Fransa ile anla maya karar vermi tir. Fransa ve Birle ik Eyaletler ittifak oldukça etkili olmu ve spanya Katalonya daki ayaklanma ve Portekiz in ayr lma giri imleri kar s nda iç meselelerine dönmü tür. spanya bar görü melerini kabul etmi ve 30 Ocak 1648 de imzalanan Münster Anla mas ile spanya Hollanda n n ba ms zl n art k kesin olarak tan m t r. 14 spanya ya kar seksen y l önce iki devrimcilerinin idam 11 Koningsberger, s David Ogg, Europe In The Seventeenth Century, London, 1967, s Tanilli, s Ogg, s

13 edilmesiyle ba layan ba ms zl k mücadelesi imzalanan antla ma ile Birle ik Eyaltler in bütün ehirlerinde havai fi ekler ve enlik ate leri ile kutlanm t r. 15 Bar n ard ndan yeni ba ms z devlette iki parti aras nda anla mazl k ortaya ç km, Oranjistler iktidardan dü mü, Cumhuriyetçiler yönetime geçmi tir. Bu arada Orange Hanedan n n ngiliz Prensesi Mary ile evli olan son üyesi II. William ( ) ölünce hanedan n bir mirasç s da art k kalmam t r. Ölümünden sonra do an o lu III. William ( ) ise daha sonra ngiltere Kral olacakt r. Birle ik Eyaletler, spanya ile sava a devam ederken d ticarette de hayli geli me göstermi tir. Bu durumdan ngiltere rahats zl k duymaktayd ; çünkü kendisi de dünya ticaretinde söz sahibi olmak istemekteydi. Bu arada ngiltere de bir burjuva devrimi ya anm, kral öldürülmü, cumhuriyet rejimi getirilmi ve Oliver Cromwell ( ) devlet ba kan olarak ba a geçmi tir. 16 Birle ik Eyaletler in denizlerdeki bu önlenemez yükseli i kar s nda ngiliz hükümeti 1651 y l nda Denizcilik Kanunu nu ç karm t r; böylece, ngiltere ye gelecek tüm mallar n ta mac l n ngiliz denizcileri ve ngiliz gemileri yapacakt r. Söz konusu kanun ile ticari kazançlar sekteye u rayacak olan Birle ik Eyaletler bunu kabul etmeyince ngiliz ve Birle ik Eyaletler kuvvetleri aras nda iddetli deniz sava lar meydana gelmi tir. Yap lan sava larda gördü ü yenilgiler üzerine Birle ik Eyaletler kanunu kabul etmek zorunda kalm t r. Birle ik Eyaletler in bu kanunu tan mas ngilizler in Birle ik Eyaletler deniz ticaretini bozma giri imlerini engellemi de ildi, nitekim, sveç le anla ma yaparak Balt k Denizi ndeki Birle ik Eyaletler ticaretine zarar vermeye devam etmi lerdir. Dolay s yla sava, bu durumda kaç n lmaz bir hal alm ve tekrar ba lam t r. ngilizler e göre daha iyi sonuçlar alan Birle ik Eyaletler 31 Temmuz 1667 de imzalanan Breda Bar ile ngilizler i kanun üzerinde de i iklik yapmaya mecbur etmi tir. Bu anla maya göre, Rhein üzerinden ngiltere ye gelen Alman men eli mallar Birle ik Eyaletler gemilerince ta nabilecekti. 17 Birle ik Eyaletler ve ngiltere aras nda bu geli meler ya an rken Fransa Kral XIV. Louis nin ( ) Avrupa üzerinde üstünlük kurma giri imleri tüm h z yla 15 Koningsberger, s Tanilli, s Baykal, s

14 devam etmekteydi. XIV. Louis nin hedefinde Birle ik Eyaletler de vard. Bu arada 1672 y l nda Orange l III. William yönetimi ele geçirmi tir. Fransa baz bölgeleri i gal etmi tir y l nda Nijmegen Anla mas ile bar sa lanm t r. Bu arada Cromwell in ölümü ile Stuart Hanedan tekrar ngiltere ye gelmi ve II. Charles (h ), ard ndan da II. Jack (h ) tahta geçmi tir. 18 Ne var ki, Katolikli i seçen Jack Roma Kilisesi ni tekrar ngiltere de kurmaya kalk p zulüm yapmaya ba lay nca ngilizler prensesleri Mary nin o lu Birle ik Eyaletler Genel Valisi III. William ngiltere ye ça rm lard r. William büyük bir orduyla ngiltere ye girince Jack Fransa ya kaçmak zorunda kalm t ve III. William ngiltere Krall na oturmas üzerine (1688) art k Birle ik Eyaletler in ç karlar ngiltere nin ard nda kalacak ve Birle ik Eyaletler in ismi daha az duyulur hale gelecekti. Birle ik Eyaletler federal bir cumhuriyetti ve her biri birbirinden ba ms z yedi eyaletten olu maktayd. Bu eyaletler: Hollanda, Zeeland, Utrecht, Friesland, Groningen, Guelderland ve Overyssel di (Res. 3). Bu eyaletler içerisinde en önemlisi ve ünlüsü Amsterdam, Rotterdam, La Haye ve Haarlem gibi önemli ehirleri de kapsayan Hollanda yd. Bu nedenle Birle ik Eyaletler genel anlamda Hollanda diye an lmaktayd. 19 Her eyaletin ba nda yürütme organ görevini yapan Stathouder denilen bir vali bulunmaktayd, bunlar spanya egemenli indeyken kral n vekilleriydiler. 20 Ayr ca Stathouder e yard mc bir yasama meclisi de bulunuyordu. Bu meclis, sava ve bar kararlar almakta, ayr ca mali sorunlarla da ilgilenmekteydi. Tüm bu eyaletler her y l La Haye de genel bir toplant yapmaktayd. La Haye de toplanan meclis halk taraf ndan seçilmi milletvekilleri ile her eyaleti temsil eden görevlilerden olu an otuz kadar üyeye sahipti. Tüm ülkenin temsilcisi de Genel Stathouder yani Genel Vali ydi, ayn zamanda ordu komutan ve amirali görevini de üstlenmi tir. Bu görev Orange Ailesi üyelerine verilmi tir Tanilli, s Tanilli, s Seignobos, s Tanilli, s

15 Yedi eyaletin ikisi, Hollanda ve Zeeland, deniz ticareti ile geçimini sa larken Utrecht, Guelderland ve Overyssel tar mla u ra makta, Friesland ve Groningen ise hem tar m hem de deniz ticareti ile geçimini sa lamaktayd. 22 Hayvan yeti tiricili inin yan s ra Kuzey Denizi ndeki ringa bal avc l da ülke ekonomisinde önemli yer tutmaktayd. 23 Fakat Birle ik Eyaletler ekonomisinin as l zenginlik kayna deniz ticaretiydi. Birle ik Eyaletler daha XIV. yüzy lda deniz ticareti yapmaya ba lam t. Balt k Denizi ne kom u ülkelerden ald klar tah l ve keresteleri Bat ve Güney Avrupa ya ta m lard r. 24 Ne var ki, XVI. yüzy l n ikinci yar s ndaki h zl nüfus art yla ciddi anlamda tah la ihtiyaç duyan spanya, talya gibi ülkelere kuzeyin özellikle de Polonya n n tah l n ta maya ba lam lard r. Tah l n yan s ra kereste, bak r ve demir de ta maktayd lar. Bu, Birle ik Eyaletler in deniz ticaretinde bir anda önemli hale gelmesine sebep olmu tur. 25 Ancak spanya Kral II. Felipe, Birle ik Eyaletler gemilerinin Portekiz ve spanya limanlar na girmelerini yasaklamas Birle ik Eyaletler i yeni ticaret yollar bulmaya mecbur etmi tir. 26 Bunun üzerine gemiler in a etmeye ba lam lard r. 27 Denizcileri de hayli e itimli ve çal kand. Ald klar ücret di er ülkelerin denizcilerine nazaran daha dü ük oldu u için kendilerine Deniz Hamallar denilmekteydi. 28 spanya n n Birle ik Eyaletler e ait gemilerin Portekiz ve spanya limanlar na giri ini yasaklamas üzerine 1597 y l nda Birle ik Eyaletler gemileri yeni ticaret yollar bulmak üzere denize aç lm, 1600 de Birle ik Eyaletler denizcileri Japonya ya kadar ula m t r. 29 Ticaret, cehenneme var ncaya kadar her yerde serbest olmal d r atasözünden hareketle 30, Birle ik Eyaletler Japonya, Hindistan ve Amerika da ticari 22 Tanilli, s Tanilli, s Koningsberger, s Lee, s Koningsberger, s Lee, s Tanilli, s Koningsberger, s Seignobos, s

16 merkezler kurmu lard r. Bu merkezler sömürgecilikten ziyade i merkezleri eklinde örgütlenmelerdir. Çünkü Birle ik Eyaletler küçük, nüfus bak m ndan da az olunca yeni geldikleri yerlerde siyasi yap y de i tirmeden yerel halkla anla arak ticaret yapmay ye lemi lerdir. 31 Böylelikle Birle ik Eyaletler hem Amerika da hem de Hindistan da ticaret irketleri kurmu lard r. Tüm bu deniz a r ticaretin geli imine paralel olarak 1609 y l nda Amsterdam Bankas kurulmu tur. Tüm Amsterdam zenginleri bütün servetlerini bu bankaya yat rmaya ba lam t r. 32 Ayr ca Avrupa, Asya ve Amerika dan gelen mallar Amsterdam a gelmekte, buradan da tüm Avrupa ya sat lmaktayd ; yani, mallar n pazar fiyat n da Birle ik Eyaletler belirlemekteydi. 33 Bütün bu d ticaret geli mi li i Birle ik Eyaletler de çe itli sanayi kollar n n geli imini de ister istemez sa lam t r. Do udan getirilen ipekli kuma lar Utrecht te kadife, Leiden de ise kuma sanayisini; Çin porselenleri Delft teki çinicili i; Afrika dan gelen elmaslar, Amsterdam daki elmas i çili inin geli mesine sebep olmu tur 34. Do udan getirilen tropik ürünler aras nda en çok ilgiyi çeken çay olmu tur. Öyle ki, çay n en büyük tutkunu Rembrandt n ölümsüzle tirdi i doktor Nicolaas Tulp tur. Çay hastalar na bile tavsiye eden doktor hatta günde elli fincan çay içmelerini onlara sal k vermekteydi. Bir meslekta çay n faydalar n anlatt (Do u Hindistan Kumpanyas taraf ndan da desteklenen) bir kitapç k bile yazm t r. 35 Amerika dan getirilen tütün ise çay kadar ilgi görmü ve erkekler taraf ndan çokça tüketilir olmu, tütün içilmesi için halk n pek de ho görmedi i batakhaneler ortaya ç km t r. Do udan gelen ipekli ve saten kuma lar ile Türk hal lar da bir moda haline dönü mü tü ki, dönemin pek çok resminde bunlar dekor olarak da kullan lm t r. 36 XVII. yüzy l sonlar nda Birle ik Eyaletler in ekonomisi önemli bir durgunluk geçirmeye ba lam t r. Bunun en önemli nedenlerinden biri, siyasi tarih k sm nda belirtti imiz gibi, 1651 y l nda ngiltere nin ç karm oldu u Denizcilik 31 Baykal, s Tanilli, s Tanilli, s Tanilli, s Koningsberger, s Koningsberger, s

17 Kanunu dur. Ayr ca Fransa ile yap lan sava lar ve iç siyasette Oranjistler ve Cumhuriyetçiler aras ndaki mücadeleler ve son olarak da Genel Stathouder III. William n ngiltere Kral olmas Birle ik Eyaletler in ç karlar n n arka plana at lmas na sebep olmu tur. 37 Bu tarihten sonra Birle ik Eyaletler in dünya sahnesindeki ad na çok nadir rastlanacakt r. 37 Tanilli, s

18 Ça 1. b. XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler de Sosyal Ya am ve Sanat n Alt n Birle ik Eyaletler 1648 y l nda ba ms zl n ilan etti inde yakla k iki milyon nüfusa sahip küçük bir ülkeydi. En büyük eyalet olan Hollanda da 1622 y l nda vergi mükelleflerini ortaya ç karmak için yap lan nüfus say m nda ki i say lm t r. Bu say ya denizciler, askerler ve tutuklular dahil de ildi. 38 Hemen hemen dönemin di er ülkelerinde de görüldü ü gibi bir soylu s n f Birle ik Eyaletler de de mevcuttu, ancak, spanya ya kar isyan ve sava ta bunlar n pek ço u ya am n yitirmi, ülkenin yeni liderleri tüccarlar ile spanya dan ve Fransa dan kaçan Protestanlar olmu tur. 39 Bu federal cumhuriyetin yönetim kademesinde de üst-orta s n f önemli bir yer tutmaktayd. Kalvinizm Birle ik Eyaletler e Fransa daki orijinal biçimiyle 1571 de girmi, 1651 de de devletin resmi dini haline gelmi tir. Birle ik Eyaletler de dinler ve tarikatlar aras çat malar di er ülkelere göre daha azd, bunlar 1620 den sonra ise hemen hemen tamamen ortadan kalkm, ho görünün hakim oldu u bir atmosfer ülkeye hakim olmu tur. 40 Ticaretle zenginle en burjuva s n f toplam nüfus içinde en büyük grubu olu turmaktayd. Nitekim, Birle ik Eyaletler in deniz ticaretindeki müthi yükseli i en basit zanaatç lar bile zengin etmi, bunlar n s n f atlamalar na sebep olmu tur. Ayr ca 1598 y l nda Fransa da yay mlanan Nantes Ferman ile IV. Henry Protestanlar a din serbestisi tan m t, ne var ki, XIV. Louis nin halk n ili ini kemi ini kurutan vergilerinin yan s ra Nantes Ferman n da feshedince Fransal Protestanlar ülkeden kaçmaya, daha özgür bir ortam n bulundu u Birle ik Eyaletler e yerle meye ba lam lard r. Bunlar beraberlerinde i güçlerini de getirmekteydiler. Baz tarihçiler Kapitalizm in yükseli ini Protestanl k n ortaya ç k p geli mesine ba lamaktad rlar: Bu yeni din çok çal p, azla kanaat etmeyi ö reterek kapitalist ekonomi için elveri li bir 38 Paul Zumthor, Daily Life In The Rembrandt s Holland, California, 1994, s Koningsberger, s Zumthor, s

19 ortam yaratmaktayd. 41 Varl kl burjuva s n f zenginliklerine ra men dinlerinin de buyurmu oldu u ö retiye de uyarak sade ve süssüz bir ya am tarz n sürdürmeye devam etmi lerdir. Öyle ki, kiliseleri bile sade, gösteri siz ve beyaz badanal yd. 42 Ülkenin çal an bir ba ka kesimi ise fabrika i çileridir. Deniz ticaretinin sa lad ham madde ve e yalar n Birle ik Eyaletler sanayisinde de bir geli me gösterdi ini bir önceki bölümde incelemi tik. Bu ham maddeleri i lemek için olu turulan atölye ve fabrikalarda erkek i çilerin yan s ra kad n ve çocuk i çiler de çal maktayd. hracat n gün ve gün artmas çok çal may da beraberinde getirmekteydi. Colbert bunu bir Frans z i çinin bir haftada yapt i i, bir Hollandal i çinin bir günde yapt n söyleyerek anlatmaya çal m t r. 43 Denizciler, çal an kesimin belki de en önemli k sm n olu turmaktayd. Çünkü zaman n n ço unu denizlerde geçiren bu adamlar, okyanus a r ülkelerdeki ham maddelerin ülkeye getirilmesini sa lamaktayd. Ayr ca ülke ekonomisinde önemli bir yeri olan ringa bal avc l, yine bu denizciler taraf ndan yap lmaktayd. Ülkede yabanc lar ve göçmenler de oldukça fazlayd. Hatta 1685 te bir Frans z bunu i edinip hesaplam ve göçmen ve yabanc lar n toplam nüfusun yar s n olu turdu unu ortaya ç karm t r. Bunlar n önemli bir k sm n ngilizler, Almanlar, Frans zlar ve sveçliler olu turmaktayd. Öyle ki, Holstein dan cebinde be kuru suz Amsterdam a gelen Jacob Poppen, 1624 y l nda öldü ünde hem bir milyoner hem de Amsterdam Belediye Ba kan olmay ba arm bir Alman d. 44 Birle ik Eyaletler in hem mali ve ticari çekicili i insanlar Hollanda ya sürüklemekteydi hem de Birle ik Eyaletler in ho görülü ortam nda bilginler de rahatça çal ma ortam bulabilmekteydi. Bunlardan biri ünlü Frans z bilgin René Descartes ( ) yakla k otuz y l Birle ik Eyaletler de kalm ve ö retisi buradaki üniversitelerde yay lm t r. 45 Dönemin orta s n f n n evleri genellikle ayn özellikleri göstermekteydi. Tonozlu küçük bir giri ten evin avlusuna ula l rd. Evin kap s ndan hayli geni ve iyi ayd nlat lm bir giri holüne girilir; bu giri in alt nda da bodrum ya da kiler yer al rd. 41 Koningsberger, s Koningsberger, s Zumthor, s Zumthor, s Tanilli, s

20 Bu giri holüne biti ik bir oda da sonradan eklenmi tir. Buradan spiral biçimde ç kan bir merdivenle de yukar daki odalara ç k l rd. Evlerin ayd nlatmas genellikle gaz lambas ya da amdanlara yerle tirilmi mumlarla sa lan rd. Genellikle kalabal k nüfuslar halinde ya ayan aileler çorba, tütsülenmi bal k, sebzelerle pi irilmi horoz, kuzu, dana, domuz etleri ve ekmek yemekte, yan nda da genellikle bira içmekteydiler. Özel günlerde ve festivallerde yedikleri hutsepot denilen bir yemekleri vard, ince k y lm dana ya da kuzu eti, ye il sebzeler, havuç ve kuru erikler, limon ya da portakal suyu ve biraz da sirke eklenerek kar t r l p zencefilli ya ilave edilerek pi irilmekteydi. 46 Ayr ca bezelye, fasulye, lahana da çok tüketilen sebzeler aras ndayd. Bütün gün boyunca d ar da çal m olan baba ve evin i leriyle u ra an anne ve çocuklar ak am yeme i yemek için bir araya gelirlerdi. Aile halk yemekten sonra oturma odas nda toplan r; anne ve k zlar yün e irip dantel i lerken o lan çocuklar oyunlar oynar, aile reisi de ncil ya da tarihi kitaplar okurdu. Daha varl kl ailelerde ise evin erkekleri kart ya da dama oynar, k z çocuklar bebekleriyle oynard. Ayr ca müzik ve müzik e itimi aile hayat nda yüzy l n ortas ndan itibaren hayli önemli bir yer tutmaktayd. Flüt, klavsen, lavta gibi bir müzik aleti çalmak ve ark söylemek neredeyse gençlerin e itimlerinin bir parças haline gelmi tir. 47 spanya ya kar yap lan ba ms zl k mücadelesi sonucu Birle ik Eyaletler in kazanm oldu u özgürlük, ayn zamanda, sanat n da özgürlü ü demekti. Birden geli en ekonomi ve burjuva s n f n n yükseli i sanat ortam n n geli mesine de f rsat vermi tir. Böylelikle, XVII.yüzy la kadar sanat koruyuculu u yapm olan krallar, soylular ve Katolik Kilisesi nin yerini imdi burjuva alm t r. Kuzey bölgelerindeki eyaletlerin ba ms zl k sava s ras nda kuzey-güney olarak ikiye ayr l p birer birlik olu turmalar n n ard ndan, güney birli i (Arras) spanya ile s k ba lar n sürdürmü, kuzey birli i ise (Utrecht) 1648 de ba ms z bir devlet olmu tur. Nitekim bu ba ms z devletin sanat n n olu umunda güneylilerin de katk s vard r. 46 Zumthor, s Zumthor, s

21 Gerek spanyol devletinin güney eyaletlerinde uygulad a r Katolik siyaset ve Fransa da XIV. Louis nin Nantes Ferman n feshetmesiyle her iki ülkedeki Protestanlar kuzeye, ho görü ortam n n egemen oldu u Birle ik Eyaletler e göç etmeye ba lam t r. 48 Çok çal p, azla yetinmeyi ve tutumlu olmay gerektiren Protestan inanc süse, gösteri e ve atafata son derece kar yd. 49 John Calvin ( ), Cenevre de Kalvinist ö retiyi yayarken bunun hiçbir imgeye izin vermeyen bezemesiz bir din oldu unu söylemekteydi. 50 Bu nedenle de güneyde geli en Barok sanat kuzeyde pek benimsenmemi tir. Bunun en güzel örne ini Jacop Van Campen in ( ) 1648 de in a etmi oldu u Amsterdam Belediye Binas (Res. 4) en iyi ekilde göstermektedir. talyan ve Frans z mimari üsluplar n çok iyi bilen bu mimar, oldukça sade, altta kesmeta bloklar üzerine oturan dört katl bir bina in a etmi tir. Binan n orta bölümü ile sa ve sol kanatlar bina cephesinin d na ta r lm ve böylece binan n cephesinin tekdüzeli i k r lm t r. Her iki kat pencereler aras na yerle tirilmi plasterlerle tek katm gibi gösterilmi tir. Yap n n üzeri k rma çat ile örtülmü, orta bölüm üçgen bir al nl kla sonland r lm t r. 51 Hollanda sanat en yetkin eserlerini resim alan nda vermi tir, dolay s yla bu dönemin resim sanat da, hakl olarak, alt n ça ismini alm t r. Protestanl k kendisini en çok portre sanat nda göstermekteydi. Burjuvalar, belediye görevlileri ve lonca üyeleri kimliklerini ortaya koyan ve sonraki ku aklara da aktarabilecekleri portrelerinin yap m na önem vermekteydiler. 52 Ressamlar art k sanat koruyucular ndan kurtulmu lar, istedikleri resimleri yapmaya ba lam lard r. Dolay s yla resimlerini (portreler d nda) satabilmek için pazar ve panay rlara gitmek ya da kendi atölyelerinde bir nevi sergi açmak zorunda kalm lard r. 53 Bunlar n d nda bu dönemde sanat tüccarlar da ço alm, ressamlardan çok dü ük fiyata ald klar eserlerini zevk sahibi burjuvalara yüksek fiyatlarda satmaya ba lam lard r. 54 Böyle bir ortamda sanatç lar eserlerini 48 Koninsgberger, s E.H. Gombrich, Sanat n Öyküsü, çev. Bedrettin Cömert, stanbul, 1980, s Vernon Hyde Minor, Baroque-Rococo Art And Culture, New York, 1999, s Minor, s Gombrich, s Minor, s Gombrich, s

22 satabilmek için belli bir türde uzmanla maya ba lam lard r ki, de i ik türlerde her biri birbirini a an e siz güzellikte resimler yapm lard r. XVII. yüzy l Hollanda resmi deyince ilk akla gelen ressam, ku kusuz, Rembrandt Harmensz van Rijn dir ( ). Varl kl bir baban n o lu olarak dünyaya gelen Rembrandt, erken ya lar nda elde etti i resim öhreti ile varl kl bir ailenin k z yla evlenmi ; bunun sayesinde de toplum içinde sayg n bir yer edinmi tir. 55 Rembrandt bu dönemin sanatç lar ndan farkl olarak Kutsal Kitap tan ve mitolojiden konusunu alm çok say da resmin d nda portreleriyle de ünlü bir ressamd r. Sanatç n n gençli i, ba ar larla dolu sanat ya am n n getirdi i soyluluk (Res. 5) ve iflas ve sevdiklerinin ölümüyle gelen çökü y llar nda kendisini resmetti i yakla k altm kadar portresinde çe itli dönemlerindeki gerek sosyal gerekse de ruhsal durumunu görmek mümkündür 56. XVII. yüzy lda lonca ve sivil kurulu lar n toplu halde resimlerini yapt rmalar neredeyse bir moda haline gelmi tir. Bu lonca resimlerinin en önemli ustas da Frans Hals t r (y ). Hals gerek portreleri gerekse de kalabal k kompozisyonlar nda hareket ve canl l ön plana alm ; model ya da modellerinin anl k hareket/hareketlerini resmetmi tir. 57 Figürlerini do al hareketleri içinde resmetti i St. George Avc lar Loncas n n Balosu (Res. 6) isimli eserinde Hals, her biri birbirinden farkl ki isel özellikler gösteren figürlerinin bir an n resmetmi tir. Frans Hals, iyi dü ünülerek olu turulmu kompozisyonlar ve kal n f rça vuru lar ile döneminin sanatç lar içerisinde en ilgi çekenlerinden biri olmu tur. 58 XVII. yüzy l Hollanda resminin bu iki büyük ustas d nda, natürmort, manzara ve günlük ya am konular nda öne ç kan sanatç lar da görmekteyiz. Asl nda natürmort, ço unlukla simgesel anlamlar n yüklendi i geç gotik dönemden beri ressamlar taraf ndan i lenmekteydi. Ne var ki bu dönemde, dönemin zevkini ve zenginli ini yans t r hale gelmi tir. Canl renkte ve son derece gerçekçi i lenmi meyvelerle dolu 55 David Spence, Rembrandt-Bir Portre Ressam n n Ya am -, çev. Nimetullah Öner, stanbul, 2001, s H.W. Janson, History Of Art, New York, 1991, s Anna-Carola Krausse, Rönesans tan Günümüze Resim Sanat n n Öyküsü, çev. Dilek Zaptç o lu, Almanya, 2005, s Lawrence S. Cunningham - John J. Reich, Culture And Values-A Survey Of The Western Humanities-, V. II., USA, 1990, s

23 pahal gümü kaplar ya da seramikler, cam n saydaml n gösteren kadeh ya da sürahiler, rengarenk çiçekler ve do u hal lar bu resimlerin en belirgin unsurlar d r. 59 Willem Kalf ( , Res. 7), Jan Davidsz de Heem ( , Res. 8), Willem Claesz Heda ( , Res. 9) gibi isimler bu alan n en önemli ustalar d r. Bu dönemde de natürmortlarda simgesel anlamlar vard r, ne var ki bunlar bir önceki dönemin dinsel simgelerinden farkl olarak bu de erli e yalar, zevklerin ve lüksün geçicili ini ifade etmektedirler. 60 Hollanda sanat, bir resim türünü de bu dönemde doru una ula t rmaktayd : manzara. Manzara resmi yapmak neredeyse belli kurallar yerine getirmekle mümkün olmaktayd. Öyle ki, bir ressam ve ayn zamanda sanat tenkitçisi olan Carel van Mander ( ) manzara hakk ndaki bir yaz s nda öyle demekteydi: nce uzun a açlar alt nda herhangi bir i le me gul olan insanlar yerle tirmeyi unutmay n. 61 Esaias van de Velde nin ( ) 1622 tarihli Feribot (Res. 10) isimli resmi bu kural uygulam bir manzara resmidir. Feribot durgun nehirde bir yakadan ald insanlar ve hayvanlar öbür yakaya ta maktad r. Uzun a açlar n alt nda Van Mander in uygun gördü ü gibi bal k tutan, sohbet eden ya da herhangi bir i le u ra an insanlar yerle tirilmi tir. Resimde do all k ve gerçekçilik hakimdir. Ancak manzara resmi as l ününü, hiç ku kusuz, Jan van Goyen ( , Res. 11) ve Jacob van Ruisdael ( , Res. 12) ile yakalam t r. 62 Bu ressamlar kendi ülkelerinin güzelliklerini resmetmenin yan s ra atmosferik hava olaylar n da en iyi ekilde tuvallerine yans tmas n bilmi lerdir. Böylelikle, XIX. yüzy lda zlenimci ressamlar da etkilemi lerdir. 63 Bu dönemin Hollanda resminde en önemli yeri ise günlük ya amdan al nma sahnelerin i lendi i resimler almaktad r. Bu türün en güzel örneklerini Jan Steen ( ), Gabriel Metsu ( ), Gerard Terborch ( ), Gerrit Dou ( ), Pieter de Hoogh ( ) ve çal mam z n konusunu olu turan Johannes Vermeer ( ) vermi tir. Bu resimlerde sanatç lar anne-çocuk ili kilerinden, 59 Janson, s Koningsberger, s R. H. Fuchs, Dutch Painting, London, 1978, s Walter Liedtke, Style In Dutch Art, Looking At Seventeenth Century Dutch Art, New York, 1997, s Krausse, s

24 günlük ev i lerine (yemek yapan, dantel i leyen, müzik aleti çalan kad nlar), kumar oynayan, içki içen erkekler, genelev sahnelerine kadar daha nicelerini i lemi lerdir. Bu resimler günlük ya am yans tmas n n yan s ra ahlakî anlamlar da içlerinde bar nd ran resimlerdir. 64 Bu resimlerden en e lencelilerini Jan Steen yapm t r. çki Aleminin Ard ndan (Res. 13) isimli çal mas nda Steen, çok içmekten s zm bir kad n ve yan nda bundan son derece ho nut bir adam ile arka planda ellerindeki müzik aletleri ile iki adam ve bir de kad n resmetmi tir. Yerlerde ise dökülüp saç lm yiyecekler ve izmaritler yer almaktad r. Ressam as l iletmek istedi i mesaj tahta paravana çivilenmi bir ka t üzerindeki bayku resmiyle vermektedir. Bayku, sarho lu u simgelemektedir ve sarho luk da sonunda böyle kötü sonuçlara sebebiyet vermektedir. Steen bir taverna sahibi oldu u için bu tür resimlere malzemeyi her an bulabilmekteydi. 65 Bu dönemde ressamlar, ayr ca, tamamen Protestanl k ruhunu yans tan kilise içlerini de tuvallerine yans tm lard r. Bu türün önemli ressamlar olan Emanuel de Witte ( ) ve Pieter Saenredam ( , Res. 14) da saymak yerinde olacakt r. Bu ressamlar süssüz, sade, beyaz badanal, her hangi bir imgenin yer almad kilise içlerini k oyunlar ile ortaya ç karm lard r. Ayr ca bu ressamlar insan figürlerini, yap lar n büyüklüklerini göstermesi ve perspektifi belirtmek için özellikle kullanm lard r. 66 XVII. yüzy lda büyük bir at l m gösterip Alt n Ça ismini bile alm olan Hollanda resim sanat yüzy l n sonunda ngiliz ve Frans z sanatlar n n etkisi alt na girip çökü e geçmi tir Krausse, s Liselotte Andersen, Baroque And Rococo Art, Germany, 1969, s Andersen, s Germain Bazin, Sanat Tarihi, çev. Selahattin Hilav, stanbul, 1998, s

25 2. JOHANNES VERMEER ( ) 2. a. Vermeer in Ya am Döneminden çok az belge kalm olmas nedeniyle Johannes Vermeer in özel ya am hakk nda ne yaz k ki detayl bilgiye sahip de iliz. Ancak son yap lan kapsaml ara t rmalar, yine resmi belgelerden, kendisinin anne ve baba taraf ndan büyükleri hakk nda baz bilgiler elde edilmi tir. Vermeer in anne taraf ndan büyük annesi ve babas güneyden, Antwerp ten gelmi tir; baba taraf ndan büyük annesi ve babas ise aslen Delft lidir. 68 Vermeer in anne taraf ndan büyük babas Balthasar Claesz Gerrits 1595 y l nda k z Digna n n (Vermeer in annesi) do umunun ard ndan Amsterdam a göç etmi, 1600 y l nda da o lu Reynier Baltens do mu tur. 69 Vermeer in baba taraf ndan atalar n n ilk kayd ise 1597 y l n n Ocak ay na tarihli Delft teki bir noter belgesinde geçmektedir. Bu belgede, Delft te terzilik yapan büyükbabas Jan Reyerszoon un borcunun kar l nda ehir d ndaki bir mal n b rakmak zorunda kald belirtilmi tir. Bu olaydan dört ay sonra da büyükbabas ölmü tür. Vermeer in büyükannesi, yani Jan Reyerszoon un e i, Neeltge Goris e inin ölümünden çok k sa bir süre sonra, Ekim 1597 de, bu belgede Jan Reyerszoon a ahitlik etmi olan kendisi gibi terzi dostu Claes Corstiaensz ile evlenmi tir. Neeltge Goris in ilk evlili inden Reynier Jansz (Vermeer in babas ), Maertge (Küçük Maria) ve Anthony isminde üç çocu u vard. Neeltge Goris in ikinci evlili inden ise Adriaentge (Küçük Adriana) isminde bir çocuklar olmu tur. Vermeer in babas Reynier Jansz 1611 de bir çe it ipekli olan caffa n n dokuma tekni ini ö renmek üzere Amsterdam a gider. Dört senelik ç rakl k döneminin ard ndan 1615 te Digna Baltens ile evlenir ve genç çift Delft e geri döner. Vermeer ismi kay tlarda ilk kez ressam n amcas Anthony Jansz n k z Neeltge nin Gilles Aillaud - Albert Blankert - John Michael Montias, Vermeer, New York, 1988, s Aillaud Blankert Montias, s

26 Nisan ndaki vaftiz törenindeki kilise kay tlar nda Anthony Jansz Vermeer olarak geçmi tir. 70 Reynier Jansz, Vermeer isminden önce Hollanda dilinde kurnaz adam (tilki) anlam na gelen Vos ismini alm t ve hem Flying Fox isminde bir han n i letmecili ini yapmakta hem de caffa dokumac l na devam etmekteydi. Protestan olan Reynier in k z Gertruy un do umundan on iki sene sonra 1632 Ekimi nde de Flying Fox ta o lu Johannes Vermeer dünyaya gelmi ve 31 Ekim 1632 y l nda Delft teki Yeni Kilise de vaftiz edilmi tir. Kilise kay tlar na göre vaftiz töreninde bir kaptan olan Pieter Simmons Bramer, usta bir marangoz olan ve resim çerçeveleri yapan Jan Heyndricksz ve küçük Vermeer in halas Maertge Jansz da vard. 71 Vermeer in do umundan bir y l önce 1631 Ekimi nde Reynier Jansz St. Luke Esnaf Loncas na sanat tüccar olarak girmi tir. Han nda pek çok sanatç ve koleksiyoner toplanmaktayd. Hem han i letip hem de sanat tüccarl yapmak gayet mant kl bir i ti; çünkü, sanatç lar n ve koleksiyonerlerin s k s k u rad bu yerde Reynier, resimleri duvarlara as p sergileyip sat n da çok rahatl kla yapabilmekteydi. 72 Reynier Jansz 1641 Nisan nda Flying Fox tan çok daha geni olan Mechelen i (Res. 15) 2700 guldene 73 sat n al r. Buras Delft Belediye Binas ve XIII. yüzy lda in a edilip 1536 y l ndaki yang n n ard ndan restore edilmi Yeni Kilise ye çok yak nd r. Reynier in buradaki mü teri portföyü de geni lemi, orta s n ftan al c lar bulmaya ba lam t r. 74 ; ancak ne sanat tüccarl ne de han i letmecili i onu zengin etmemi borç içinde 1652 Ekimi nde ölmü tür. Genç Vermeer in ç rakl k dönemi hakk nda pek bir bilgiye ne yaz k ki sahip de iliz. Ancak St. Luke Esnaf Loncas na bir usta ressam olarak girebilmek için (Delft te ya da Delft d nda) tan nm, usta bir ressam n yan nda en az alt sene ç rakl k yapm olmas gerekmekteydi. Bu konu daha sonra tekrar ele al nacakt r. 70 Aillaud Blankert Montias, s Martin Bailey, Vermeer, London, 1995, s Aillaud Blankert Montias, s Bu dönemde, 1 gulden yakla k 4 dolara e itti, bkz. Koningsberger, s Aillaud Blankert Montias s

27 Catharina Bolnes, üyelerinin ço unun belediye ba kan, yarg çlar ve di er yüksek düzeyde memurlar n yer ald, Gouda n n önde gelen Katolik ailelerinden birinin k z yd. Catharina n n babas çevresinde kil yataklar n n da bulundu u bir tu la fabrikas n n sahibiydi. Catharina Bolnes in anne taraf ndan büyük babas çok genç ya ta ölünce geriye, bak mlar n kuzenleri Jan Geensz in üstlendi i be öksüz çocuk b rakm t r: Willem, Maria Thins (Catharina n n annesi), Jan Willemsz, Cornelia Thins ve Elisabeth Thins. Elisabeth, 19 ya nda bir manast ra rahibe olarak girmi ve ömrünü orada tamamlam t r. Catharina ve Vermeer in nerede nas l tan t klar na dair bir bilgi olmamas na kar n büyük olas l kla Jan Geensz in en yak n arkada Utrecht Okulu ressamlar ndan Abraham Bloemaert (y ) arac l yla tan m olduklar varsay labilir. Annesi Maria Thins in tüm kar ç k lar na ra men Catharina Bolnes ve Vermeer, 5 Nisan 1653 te noter Willem de Langue (ayn zamanda bir koleksiyoner ve Vermeer Ailesi nin yak n dostu) ahitli inde nikahlar k y l r. U runa dinini de i tirecek kadar sevdi i e i ile Vermeer in, 20 Nisan da Katolikler in ya ad bir bölge olan Schipluy da dü ün törenleri yap l r. 75 Catharina, Vermeer le evlenmeden önce annesiyle birlikte kuzeni Jan Geensz in 1641 de verdi i evde oturmaktayd. Bu ev, Delft te Yeni Kilise nin yak n ndayd. Maria Thins e i Reynier Bolnes ten ayr lm t ve maddi aç dan karde leri Jan Willemsz ve Cornelia Thins taraf ndan desteklenmekteydi. Maria Thins in Yeni Kilise civar ndaki evi ayn zamanda Cizvitler kontrolündeki bir kilisenin yak n ndayd. Bölgede genelde Katolikler oturmaktayd. Bu kilise gizli kilise olarak bilinir. Cizvit tarikat rahiplerinin alenen ortal kta dola malar ve ö retilerini yaymalar na izin verilmemekteydi; ama ne zaman ki tarikat d, özgür olarak oturma izni al p ya arlarsa yetkililer onu dünyevi bir rahip gözüyle görüp i lerine pek de kar mamaktayd lar. Delft te buna benzer yine Cizvitler in kontrolünde bir gizli kilise 75 M sra Öncel Erkaya - Nil Yüzba o lu - Burçin Ünlü, Vermeer, Boyut Yay n Grubu, stanbul, 2006, s

28 daha vard ve bu iki kilise için Katolik cemaat belediyeye y lda 1000 gulden para ödemekteydiler (Res. 16). 76 Maria Thins in evi on bir odal, bir bodrum kat, bir de tavan aras olan oldukça geni bir evdi, Vermeer ailesi ikamet ettikleri Mechelen de ilk k zlar n n do umunun ard ndan bu eve ta n rlar. Maria Thins in kullan m na üst kat, sanatç n n atölyesinin de bulundu u alt kat ise Vermeer Ailesi ne ayr lm t r. Evin hemen hemen her odas mutfak da dahil, koridorlar nda bile gerek Vermeer in gerekse de Carel Fabritius ( ) ve Samuel van Hoogstraten in ( ) eserlerinin de bulundu u pek çok resim as l yd. Vermeer ayn zamanda babas n n sanat tacirli i i ini de devam ettirmekteydi. 77 Catharina ve Vermeer in toplam on be çocuklar olmu tu; ancak bunlar n sadece on biri hayatta kalm t r: Maria, Johannes, Elisabeth, Cornelia, Fransiscus, Ignatius, Gertruyd, Aleydis, Beatrix, Catharina ve küçük ya ta ölmü olan ismini bilmedi imiz bir çocuk daha. Vermeer, 29 Aral k 1653 te St. Luke Esnaf Loncas na usta bir ressam olarak girmi tir. Ancak 6 guldenlik giri ücretinin sadece 1 guldenini ödeyebilmi ; La Haye deki kütüphanede bulunan lonca kay t defterinde Vermeer in giri ücretinin geri kalan n 24 Temmuz 1656 da tamamlad bilgisine ula lm t r 78 (Res. 17). St. Luke günü olan 18 Ekim 1662 de lonca üyeleri, gelecekteki iki y l için ba kanlar n seçmek amac yla toplanm lar ve Vermeer, 1613 te yeniden kurulan loncan n en genç ba kan unvan yla seçilmi tir. Vermeer in ba kanl a seçilme nedeni; usta ressam Fabritius bir patlama sonucu hayat n kaybetmi, Pieter de Hoogh, Emanuel de Witte, Abraham van Beyeren (1620/ ) gibi ressamlar ehri terk etmi ve Bramer ve Cornelis de Man ( ) gibi ressamlar da çok ya lanm t r. 79 Maria Thins in evinde onun yard mlar yla ya ayan Vermeer Ailesi, Hollanda tarihinin felaket y l olan 1672 de Fransa n n Birle ik Eyaletler i istilas üzerine Amsterdam savunmak için bent kapaklar n n aç lmas ile tar m alanlar n n sular alt nda 76 Aillaud Blankert Montias, Aillaud Blankert Montias, s Koningsberger, s Aillaud Blankert Montias, s

29 kalmas sonucu s k nt larla geçirecekleri bir döneme girmi lerdir. Bu durumdan Maria Thins in arazileri de pay n alm ; kirac lar, kiralar n ödeyemez olmu tur. Ayr ca, bu felaket de sanat ortam n derinden etkilemi, resim sat lar neredeyse tamamen durmu tur. Bu, Vermeer Ailesi için tamamen bir y k md. 80 Bu felaket y l nda Vermeer iki y ll na olmak üzere tekrar loncaya ba kan seçilmi tir. Yine ayn y l Vermeer Ailesi Mechelen e geri dönmü tür. 81 Ne var ki, tüm bu olup bitenler kar s nda çekilen s k nt lara dayanamayan Vermeer, büyük bir olas l kla bir kalp krizi sonucu 13 ya da 14 Aral k 1675 te ölmü ve 15 Aral k ta Eski Kilise deki aile mezarl na (Maria Thins sat n alm t ) defnedilmi tir. 82 Vermeer in ölümünün ard ndan alacakl lar alacaklar n tahsil etmek için giri imlerde bulununca e i Catharina, Vermeer in ölümünden dört ay sonra, 1676 Nisan nda, Yüksek Mahkeme ye verdi i bir dilekçe ile iflas n aç klam t r. Bunun üzerine mahkeme alacakl lar n yarar na olmak üzere Catharina n n mallar n yönetmesi için 30 Eylül 1676 da mercekler üzerine çal an dönemin önemli ve sayg n bir bilim adam olan Anthony van Leeuwenhoek u ( ) atam t r. 83 Kendisi de ressam gibi Delftli olan Leeuwenhoek ile Vermeer hakk nda baz kaynaklar iyi arkada olduklar n, hatta Vermeer in Gökbilimci ve Co rafyac resimlerinde Leeuwenhoek u betimledi ini iddia etmelerine kar n, ikilinin birbirlerini tan d na dair herhangi bir kan t yoktur. 84 Vermeer in ölümünün ard ndan mali s k nt lar ya ayan Catharina, 1680 Aral k nda en büyük mali deste i olan annesini kaybetmi tir. 85 Kendisi de 56 ya ndayken ölmü ve 2 Ocak 1688 de gömülmü tür. Kilise kay tlar na ise bak ma muhtaç be çocu u oldu u geçmi tir Aillaud Blankert Montias, s Koningsberger, s Bailey, s.20; Aillaud Blankert Montias, s Bailey, s.21; Aillaud Blankert Montias, s Koningsberger, s Bailey, s Aillaud Blankert Montias, s

30 2. b. Vermeer in Üslubunu Etkileyen Sanatç lar Vermeer in do up, ya ad ve öldü ü Delft ehri döneminin önemli sanat merkezlerinden biriydi. Burada pek çok ressam yeti ti i gibi d ar dan gelen pek çok ressam da Delft resim sanat üzerinde etkiler b rakm t r. Leonaert Bramer ( ) dönemin en önemli Delftli ustalar n n ba nda gelir. Ço unlukla dini (Res. 18) ve mitolojik konulu resimler yapan bu usta ressam ayn zamanda talya da birkaç sene kalm t r. Vermeer Ailesi nin yak n bir dostu olan Evert van Aelst ( ) ise gümü kaplar ile bütünle tirdi i meyveleriyle önemli bir natürmort ustas yd. Daha çok hayvan resimlerini yapmas yla tan nan Paulus Potter ( , Res. 19) 1646 ta Delft St. Luke Esnaf Loncas na kat lm ; ancak ço unlukla La Haye de çal m t r. Delft e gelip yerle en en ünlü ressam, ku kusuz, Carel Fabritius tur ( ) y l nda Delft e gelmi olan sanatç, ne yaz k ki, 12 Ekim 1654 te ehrin kuzeyindeki barut deposunun patlamas (Res. 20) üzerine çok ac bir ekilde hayat n kaybetmi tir (Res. 21). Aslen Leiden li olan sanatç Jan Steen de ( ) 1654 te babas ndan miras kalan bira fabrikas n yönetmek için Delft e gelmi tir. Vermeer le benzer konular i lemi olan Pieter de Hoogh ( ) 1654 y l nda St. Luke Esnaf Lonca s na üye olmu, ne var ki, 1661 de ehri terk etmi tir. Gerard Ter Borch ( ) Delft li olmad gibi Delft te de ya amamaktayd ; ancak Vermeer ve Ter Borch un birbirlerini gayet iyi tan d klar, hatta Vermeer in dü ün töreninde de bulundu unu bilmekteyiz. 87 Vermeer in resim sanat na ilgisi büyük olas l kla babas n n sanat tüccarl yapmas ve i letti i handa pek çok sanatç yla kar la mas sonucu olu mu olabilir. 88 Lonca üyeli ine girebilmek için en az alt y l usta bir ressam n yan nda ç rakl k yapmak gerekmekteydi. Bunun sonucu olarak da Vermeer in ya lar nda ç rakl a ba lam oldu u dü ünülebilir. Fakat en önemli soru, Vermeer in nerede ç rakl k e itimi ald d r. 87 Bailey, s Bailey, s

31 Vermeer in ustas olarak s kl kla geçen isimlerden biri Leonaert Bramer dir. Bu Delftli usta asl nda Vermeer in babas n n arkada yd ve Reynier in elinde bulunan resimlerin baz lar n n eskizlerini yapm, bir nevi katalogunu ç karm t r. 89 Ancak Vermeer, Bramer in üslup özelliklerini göstermez. Bir di er zikredilen isim olan Evert van Aeslt, ailenin yak n dostu olmas na ra men bu sanatç n n da Vermeer üzerinde pek de etkisi yoktur. 90 Vermeer in Delft te de il de, Utrecht ya da Amsterdam gibi dönemin önemli sanat merkezlerindeki ressamlar n yan nda da çal m olabilece i dü ünülebilir. Bunlardan en sa lam olas l k Utrechtli ressam Abraham Bloemaert ( ) in yan nda çal m olabilece idir. Resim 22 de Bloemaert, bir kad n çoban elinde bir tabak dolusu üzümleri adeta seyirciye sunarken göstermi tir. Asma dallar aras ndaki figür soldan gelen bir kla ayd nlanm ve arkas nda keçileri resmedilmi tir. Sanatç gayet yumu ak hatlarla olu turdu u figürünün k yafetinin k vr mlar nda oldukça ba ar l d r. Resim, genel anlam yla talyan Barok unun etkisini göstermektedir. Utrecht Okulu nun Hollanda resmindeki en önemli yeri talyan Barok resminin usta ismi Caravaggio nun k-gölge kullan m n ilk olarak bu okulun ressamlar taraf ndan tuvallerinde yans tmalar d r. 91 Vermeer in de resimlerinde görülen güçlü k etkisini ve özellikle de, Bloemaert in pek çok resminde görülen kompozisyonun soldan gelen k ile ayd nlat lmas n bu ustadan ö renmi olmas büyük bir olas l kt r. Bunun yan s ra Bloemaert in Vermeer in ustas olabilece ini destekleyen en önemli kan t ise Vermeer in e i Catharina Bolnes in bir tan d olmas d r. 92 Pek çok ara t rmac Vermeer in ç ra oldu u ustalardan birinin Carel Fabritius oldu unu söylemektedir. Fabritius, Rembrandt n ö rencisi olmas na kar n, usta ressam n etkisinden çok çabuk s yr lm ve kendi tarz n olu turmu tur. Bunun en belirgin örne ini ise arka fonda aç k renkleri kullanmas nda görmekteyiz. 93 Ancak Fabritius Delft e 1650 y l nda gelmi tir. O s ralarda Vermeer, 18 ya ndad r ve art k ç rakl k döneminin son y llar ndad r. Nitekim, Vermeer 1651 y l nda Abraham 89 Leonard J. Slatkes, Johannes (Jan) Reyniersz Vermeer, McGraw-Hill Dictionary Of Art, V. 5, England, 1969, s. 430; Aillaud, Blankert, Montias, s. 32; Bailey, s Aillaud Blankert Montias, s Koningsberger, s ; Liedtke, s Abraham Bloemaert ve Jan Geensz Thins aras ndaki ili ki için, Aillaud Blankert Montias, s Andersen, s

32 Bloemaert in ölümünün ard ndan Delft e dönmü ve ç rakl n n son birkaç y l n Fabritius un yan nda geçirmi olabilir. Bu birlikte çal man n sonucu olarak belki de, Vemeer in sanat tüccarl da yapt göz önüne al n rsa, Fabritius imzal üç resim Vermeer koleksiyonunda yer almaktayd. Ne yaz k ki, bir patlama sonucu hayat n kaybeden Fabritius un ard ndan air Arnold Bon taraf ndan yaz lm olan dizeler Vermeer ve Fabritius aras ndaki ili kiyi gösteren hemen hemen tek belgedir. Bu dizelerde Bon, gücünün doruklar ndayken hayat n kaybeden e siz ustan n izlerini Vermeer in takip etti ini belirtmektedir. 94 Vermeer in sanat ya am boyunca do rudan etkilendi i herhangi bir sanatç n n varl ndan bahsetmek, ne yaz k ki elimizde bir bilgi olmad için, oldukça zordur. Ustas ya da de il ancak, birbirini tan yan Fabritius ve Vermeer in bir tak m benzerlikler gösterdi i söylenebilir. Vermeer in figür ve objelerindeki n parlakl n gayet hafif vuru larla belirtmesi Fabritius tan ö rendi i bir teknik olabilir. 95 Fabritius un Nöbetçi isimli eserinde (Res. 21) figür a kar yerle tirilmi ve arka duvara vuran gölgesiyle üç boyutluluk çok rahat elde edilmi tir. Fabritius seçti i konularla izleyiciye ahlaki mesajlar verecek bir tak m simgeler kullanmaktayd. Bu resimde de çevresini korumakla yükümlü olan uyuyan nöbetçiyi ihtiyatl l k ve sadakat simgesi olan bir köpek beklemektedir. Bu haliyle nöbetçi i e yaramaz adam simgelemektedir. 96 Benzer simgesel betimlemeleri Vermeer in resimlerinde de görmek mümkündür. Vermeer in s radan bir olay betimlerken resme yerle tirdi i birkaç ayr nt ile izleyiciye mesaj vermeyi Fabritius tan ö rendi i dü ünülebilir. 94 Koningsberger, s. 60, Slatkes, s R.H. Fuchs, Dutch Painting, London, 1978, s. 58; Janson, s Koningsberger, s

33 2. c. Vermeer in Üslubu XVII. yüzy l Hollanda resmi ustalar n n hemen hepsinde görülen ortak özelliklerinden birisi oldukça dingin ve sakin ifadeli resimler yapmalar d r. 97 Öyle ki bu resimler insan dinlendiren, bak ld kça sakinle tiren bir hava ta maktad rlar. Johannes Vermeer in de resimleri bu özelli i gösterir, yani döneminin resimsel gelene ini bir nevi devam ettirmi tir. Ne var ki, ressam m z n eserlerinde daha iirsel bir hava kendini göstermektedir. Vermeer resimleriyle gerçekçili i yakalam t r; ancak onlara bir anlam da katm t r. 43 ya nda hayat n kaybetmi olan sanatç, sanat ya am boyunca çok titiz çal m ve kendisine atfedilen sadece 35 resim b rakm t r. Sanatç, çok az resmine tarih koymu tur; geri kalan resimlerinin tarihlendirmesi ise sanatç n n üslup geli imine ve döneminin genel e ilimlerine dayanmaktad r. 98 Vermeer, XIX. yüzy l sonuna kadar döneminin di er enteryör 99 ustalar olan Pieter de Hoogh ve Gerard Ter Borch gibi s radan enteryörler yapan bir ressam olarak görülmekteydi. 100 Döneminin di er ressamlar gibi s radan görülmesinin önemli sebebi de bu kadar az eser vermi olmas ndan kaynaklanmaktad r. Ara t rmac lar Vermeer in sanat kariyeri y llar n dikkate alarak y lda iki resim yapabildi i sonucuna varm lard r. Vermeer sanat tüccarl n n d nda ba ka herhangi bir i le u ra mamakta, babas n n i i olan caffa dokumac l n yapmamakta, Mechelen in idaresini de babas n n ölümünden sonra k z karde i ve annesi devam ettirmekteydi. Daniel Arasse, Vermeer in resim yapmay bir i, bir u ra olarak görüp çok zaman harcamakta oldu unu belirtmektedir. Nitekim para kazanmak niyetinde olsayd dönemi için çok ra bet gören portrecili e yönelir ya da ça da lar gibi çok para 97 Andersen, s Slatkes, s ç mekan n veya iç mekandaki bir sahnenin resmedildi i resim türü, Krausse, s Hammacher, A. M., Vandenbrande, R. Hammacher, Jan Vermeer, The Book Of Art, A pictorial Encyclopedia Of Painting, Drawing And Sculpture, V. 3, Flemish And Dutch Art, New York, 1965, s. 119; Z. nankur, Jan Vermeer, Eczac ba Sanat Ansiklopedisi, C. III., stanbul, 1997, s

34 kazanabilece i Amsterdam a giderdi. Ancak Vermeer Delft ten hiç ayr lmad gibi bu tür para ve ün getirici i ler de yapmam t r. 101 Bununla birlikte sanatç n n, eserlerini olu tururken, oldukça titiz bir çal ma gösterdi ini söyleyebiliriz. Boyut olarak küçük ve alan n n en iyileri olan resimlerinde ça da lar gibi Vermeer de XVII. yüzy l Hollandas n n orta s n f n n özenerek düzenlenmi süslü evlerini tuvallerine yans tm t r. Bunlar dönemi için belge niteli i de ta maktad r. 102 Vermeer, kendisine as l ba ar getiren, günlük ev i leriyle u ra an kad n figürlerini resmetti i eserlerinde ev ya am ndaki sayg n pozisyonlar n belirterek kad n yücele tirmi tir. 103 Bu konuda tart mas z Vermeer in en önemli yap t Dantel leyen K z d r (Res. 23). Ressam, özenle düzenlenmi saç tuvaleti, beyaz dantelli sar saten gömle i ile bu han mefendiyi kad nl n erdemlerinden olan dantel i lerken i ine konsantre olmu bir ekilde göstermi tir. Han mefendi, küçük bir sehpan n üzerine yerle tirdi i mavi bir kuma renkli ipliklerle i lemektedir. Ayr ca sanatç i ne, iplik ve bobinleri resmederken oldukça ayr nt c d r. Sanatç arka fonu aç k renk b rak p figürü de büyük boyutlu olarak ele al nca izleyicinin bak lar n k za ve yapt i e odaklamaya çal m t r. 104 Erkek figürleri ise s n rl olmakla birlikte erkek figürünün olmad resimlerinde bile sanatç, bir mektup, harita ya da resim ile bir erke in varl hissini de uyand rmaktad r. 105 Vermeer in kad n figürleri döneminin di er resimlerindeki kad n figürlerinden farkl olarak teatral bir görünüme sahiptir. Kompozisyonun kurulu una göre figürler, o kompozisyonu tamamlamak için bir duru a ve bak a sahip olmak zorundad r 106, böylelikle figürler Gombrich in de belirtti i gibi natürmort konumuna gelmektedir: Vermeer in tablolar, içinde insan da bulunan gerçek ölüdo a resimleridir. 107 Bu nedenle Vermeer in resimlerinde dinamizimden pek söz edilemez. Sanatç ço unlukla 101 Daniel Arasse, Vermeer:Faith In Painting, Princeton, 1994, s Horst de la Croix-Richard G. Tansey-Diane Kirkpatrick, Gardner s Art Through The Ages- Renaissance And Modern Art-, New York, 1987, s Svetlana Alpers, Picturing Dutch Culture, Looking At Seventeenth Dutch Art, New York, 1997, s Arthur Wheelock, Jan Vermeer, New York, 1981, s. 144; Bailey, s. 112; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Arasse, s Gustaw Herling, Vermeer in ncileri, Sanat Dünyam z, S. 91, stanbul, 2004, s Gombrich, s. 341; Janson, s

35 tek kad n figürlerini bir eyler yaparken göstermi tir.erkeklerle birlikte kad nlar betimlerken sanatç, onlar genlede müzik yaparken resmetmi tir. Vermeer i döneminin di er ustalar ndan ay ran ve resimlerine iirsel bir hava katan en önemli özelli i ise kullan m d r. Vermeer büyük olas l kla Utrechtli ressam Abraham Bloemaert in yan ndaki ç rakl k döneminde Utrechtli sanatç n n kullan m ndan etkilenmi tir. Bloemaert ve ça da di er Utrechtli ressamlar talyan barok resminin ve özellikle Caravaggio nun güçlü k-gölge kullan m n tuvallerine yans tmaya çal m lard r. Tam anlam yla talyan barok resminin etkisi görülmese de k, figürlerin ekillenmesinde önemli bir rol oynam t r. Vermeer de resimlerinde n bu kullan m na çok dikkat etmi tir. Genellikle soldan, aç k bir pencereden gelen k nesneler ve figürler üzerinde lt l bir parlakl k olu turmas n n yan s ra bu nesne ve figürlerin mekanla bütünle mesine sebebiyet verir. Bu k, do al bir kaynaktan gelen bir kt r. Ayr ca yerdeki mermer karolar ve ço unlukla beyaz b rak lan arka duvar n bu etkisini artt r r. 108 Ayn zamanda yerde k smen diyagonal olarak yerle tirilmi siyah-beyaz karolar Vermeer in resme derinlik vermede ne kadar ba ar l oldu unu gösteren önemli bir kan tt r.ayr ca yine sanatç n n baz resimlerinde kulland perde motifi resme derinlik vermede önemli bir husustur. Vermeer in resimlerinde çizgisellik yoktur. lk resmetti i eserlerinde kal n katmanlar halinde uygulad boya tabakas n ilerleyen zamanlarda daha saydam hale getirmi, hatta kimi yerlerde nokta halinde kullanm t r (Delft Manzaras, Res. 24 ve Hizmetçi, Res. 44). Yine ilk eserlerinde kulland s cak tonlar n hakim oldu u zengin renkler zamanla yerini so uk tonlara b rakm t r. 109 Sanatç kulland renkleri, nesneleri ve mekanla o kadar iyi bütünle tirmi tir ki, Van Gogh Velazquez in siyah, beyaz, gri ve pembeyi birle tirerek yaratt kendine has özelli i, Vermeer in de limon sar s, mavi ve inci grisini kullanarak yaratt uyumla sa lad n dile getirmi tir John Rubert Martin, Baroque, New York, 1977, s. 226; Christian Hertel, Vermeer: Reception and Interpretation, New York, 1996, s. 41; nankur, s. 1878; Bazin, s ; Krausse, s Arasse, s. 69; nankur, s. 187; Krausse, s Herling, s

36 Resimlerinde kulland nesneler genellkile ortakt r. Beyaz Delft i i seramik sürahi ve seramik tabak, Birle ik Eyaletler haritas, ayna ve tablolar, masalar n üzerini kaplayan do u hal lar, sandalye hemen hemen her resminde yer almaktad r. Ku kusuz bunlar, ev içi, günlük ya am sahnelerini resmetti i eserlerinin tamamlay c unsurlar d r. Ama sanatç bu nesneleri kullan rken kendini tekrarlamaktan kaç nm t r. Tablolar n ve aynan n yerini, haritan n farkl çe itlerini, bazen aslan ba lar yla sonlanan sandalyelerin aslan ba lar olmayan hallerini ve farkl kuma kaplamalar n, hal lar n motiflerindeki ve kad n giysilerindeki renkleri de i tirerek ayn l k izlenimini de ortadan kald rmaya çal m t r. 111 XVI. yüzy la kadar pek de bilinen bir alet olmayan camera obscura bu yüzy lda Leonardo da Vinci ( ) ve Giovanni Battista della Porta (y ) ve XVII. yüzy lda da Johannes Kepler ( ) gibi sanatç ve bilginlerin çal malar ile ad duyulmaya ba lam t r. Ancak daha çok bu alet do an n bilimsel incelenmesinde, ç plak gözün göremeyece i do an n sakl gerçeklerini ortaya ç karmak için kullan lmaktayd. Ne var ki, XVII. yüzy lda pek çok Hollandal ressam gibi Vermeer de bu aleti kullanm t r. 112 Bu alet ta nabilir portatif bir karanl k kutu olabildi i gibi ressam n içerisine girebilece i ekilde bir karanl k oda da olabilir. Bu karanl k kutu ya da karanl k odan n önünde küçük bir mercek ya da en basit eklinde bir aç kl k yer al r. Bu aç kl ktan giren görüntü, kutu ya da odan n arka duvar na ters bir ekilde dü er ve bir ayna yard m yla görüntü düzeltilir. Böylece ressam bu görüntüyü tuvaline yans t r. Vermeer camera obscura tekni ini kullanarak figürün mekanla bütünle mesini ve nesneler ile figürün mekana do ru bir ekilde yans t lmas n sa lam t r. Böylelikle ayr nt l bir ekilde nesneleri tuvaline aktarabildi i gibi perspektifte hatalar n da önüne geçebilmekte böylece ça da lar ndan daha gerçekçi görünümler elde edebilmekteydi. 113 Vermeer in camera obscura y kullan m üzerinde ayr nt l çal malar yapm olan Philip Steadman sanatç n n bir karanl k oda kulland n ama bunun bir odadan ziyade 111 Aillaud Blankert Montias, s Arasse, s Croix Tansey Kirkpatrick, s ; Arasse, s. 72; Krausse, s. 41; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

37 oda içerisinde ressama ayr lm bir perde ya da tahta bir paravan oldu unu belirtmi tir. 114 Vermeer in camera obscura tekni ini en belirgin biçimde kulland yap t Delft Manzaras d r (Res. 24). Sanatç do up, ya ay p, öldü ü bu ehre olan a k n adeta bu resmi ile ölümsüzle tirmi tir. 115 Elindeki aletin çerçevesinden ya da merce inden gördü ü kadar yla resmetti i ehrin günümüzde de pek farkl olmad n ara t rmac lar dile getirmektedir. 116 Resim sahil, nehir, ehir ve gökyüzünden olmak üzere dört bölümden olu maktad r. Resimde Schie Nehri nin bir yakas ndan Rotterdam Kap s na do ru ehre bakmaktay z. ehrin büyük bir k sm bulutlarla kapl gökyüzü nedeniyle gölgede kalm durumdad r. Sanatç baz noktalarda o kadar ayr nt l çal m t r ki, ön planda sahildeki figürlerin küçüklükleri ve belirsizliklerine kar n kar da ehrin binalar n n derz dolgular rahatl kla görülebilmektedir. Ancak sanatç bu ayr nt c l n n yan s ra nokta tekni ini de resmin sa taraf ndaki kay klarda kullanm t r. Hafif dalgal nehrin yüzeyinde ehrin yans mas, çat lar ve bulutlardaki renk oyunlar oldukça ba ar l bir ekilde verilmi tir. Ayr ca ressam daha etkili bir görünüm verebilmek için kum tanelerini boya ile kar t rarak tuvale sürmü tür. ehre yukar dan bir aç dan bak ld, sol alt kö edeki küçük figürlerden anla lmaktad r. Bu da sahilin bu yan ndaki bir evin üst kat ndan ehre bak ld n ; dolay s yla, ressam n camera obscura tekni ini kulland n söyleyebiliriz Philip Steadman, Allegory, Realism And Vermeer s Use Of Camera Obscura, Early Science And Medicine Journal, Vol. 10, No 2, Leiden, 2005, s Herling, s Koningsberger, s Wheelock, s ; Heinrich Wölfflin, Sanat Tarihinin Temel Kavramlar, çev. Hayrullah Örs, stanbul, 1985, s. 102; Bailey, 60-62; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

38 Philip Steadman a göre Vermeer in camera obscura s Vermeer in sa l nda resimlerinin sürekli bir al c s vard. Pieter van Ruijven, Vermeer in resimlerini ya do rudan kendisi almakta ya da Vermeer e verdi i borçlar kar l nda Vermeer borcunu resimlerini vererek ödemekteydi. 118 Ancak van Ruijven in Vermeer in önemli mali destekçisi oldu u söylenebilir; çünkü 1674 te van Ruijven in ölümünün ard ndan Vermeer in Amsterdaml bir tüccar olan Jacob Rombouts tan 1000 gulden ald bilinmektedir. 119 Van Ruijven ölünce elindeki resimler miras olarak k z Magdalena ya kalm t r. Magdalena kitapç ve ayn zamanda bir tüccar olan Jacob Dissius la evliydi. Dissius un 1695 y l nda ölümünün ard ndan aralar nda 21 Vermeer tablosunun bulundu u koleksiyonu 1696 y l nda Amsterdam da 118 Bailey, s. 20; Alpers, s. 66; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Bailey, s

39 aç k artt rmaya ç km t r. Aç k artt rmada Vermeer in tablolar için muhte em ibaresi kullan lm t r. 11 May s 1696 da yap lan aç k artt rma ile aralar nda Delft Manzaras, Dantel leyen K z, Terazi Tutan Kad n ve Hizmetçi tablolar 28 gulden ile 200 gulden aras nda de i en fiyatlarda al c bulmu tur. 120 Vermeer in döneminde sayg n bir yeri oldu unu gösteren önemli bir olay 1672 May s nda gerçekle mi tir. Bir sanat tüccar olan Gerard Uylenburgh, aralar nda Venedikli ve Romal ustalarca resmedilmi eserlerin de bulundu u bir koleksiyonu Brandenburg Elektörü Friedrich Wilhelm e çok yüksek bir fiyata satmaya kalkm, bunun üzerine Delft St. Luke Esnaf Loncas na ikinci kez ba kan seçilmi olan Vermeer resimleri incelemesi için La Haye e davet edilmi tir. Vermeer, loncadan talya da bir süre kalm olan ressam Hans Jordaens ile birlikte La Haye e gitmi, resimleri incelemi ve bunlar n talyan ustalara ait olmad kanaatine varm t r. 121 Vermeer in döneminde iyi bilinen bir ressam oldu u birkaç ayr nt ile gün na ç kar lm t r te Frans z yazar Balthasar de Monconys, Hollanda ya yapm oldu u bir ziyaret s ras nda Vermeer in resimlerini görmü tür da bir Alman aristokrat Pieter Teding van Berkhout da Vermeer isminde çok iyi bir ressam gördü ünü günlü üne kaydetmi tir Aillaud Blankert Montias, s Aillaud Blankert Montias, s Bailey, s

40 3. HOLLANDA RESM NDE S MGESELL K 3.a. XV. ve XVI. Yüzy llarda Flaman Resminde Simgesellik XV. yüzy l Flaman resmi talyan Rönesans ndan farkl olarak gözleme dayanan daha gerçekçi bir yakla m izlemesine kar n Ortaça n kal plar na hala ba l yd. Ressamlar dinsel konular i lemeye devam etmi ler, ancak onlar dünyasal mekanlar içine yerle tirmi lerdir. Böylece dönemin insanlar bu resimlere bakt klar nda yerle tirilen birkaç atribü ve simgeyle bu resimleri kolayl kla okuyabilmi lerdir. Ayr ca ilerleyen dönemlerde dinsel konular n yan s ra atasözlerinden dönemin özlü sözleri ya da iirlerinden ilham alarak yaratt klar eserlerinde izleyenlere ahlaki mesajlar verme kayg s ta m lard r y llar aras nda Robert Campin in (y ) resmetti i Merode Altar Panosu (Res. 25) simgesellik bak m ndan ilk inceleyece imiz yap tt r. Günümüz gözüyle resme bak ld nda XV. yüzy l n bir Flamanl burjuvas n n evini ve zevkini görürüz. Ancak dönemin insan bu resme bakt nda, din bu dönemde ve bu topraklarda çok güçlü oldu u için, bu resmin Müjde sahnesi oldu unu gayet kolayl kla anlar. Üç parçadan olu an altar panosunun sol kanad nda bu panonun yap lmas n isteyen vak fç lar, Peter Engelbrecht ve e i, diz çökmü bir vaziyette resmedilmi tir. Orta panoda ise Meryem ve ona sa n n do umunu müjdeleyen Cebrail yer almaktad r. Sa kanatta ise atölyesinde Yusuf i lerini yaparken gösterilmi tir. Meryem in kitab n n alt ndaki beyaz bez parças, beyaz zambak ve arka duvarda as l duran havlu Meryem in safl n sembolize eder. Yusuf un atölyesinde hemen ayaklar n n dibinde görülen fare kapan ise eytan yakalamay sa layan bir tuzakt r ve bu da insano lunun özgürlü ünü ifade eder. Yine atölyedeki dikenli taç, kerpeten, tornavida ve çekiç gibi aletler sa n n çarm htayken çekti i ac lara gönderme yapar Fuchs, s. 38; Krausse, s Koningsberger, s ; , 15:56. 38

41 XV. yüzy l Flaman resminin ku kusuz en önemli ustalar ndan biri olan Jan van Eyck n (y ) aslen talyan olup Bruge de ya ayan tüccar Giovanni Arnolfini nin Giovanna Cenami ile yapm oldu u evlilik törenini betimledi i 1434 tarihli Arnolfini nin Evlili i (Res. 26) tablosu, bir iç mekan resmi olup bu türün ilk örneklerinden biri say labilir. Dönemin ticaret ve bankac l k merkezi olan Bruge ün bir tüccar n n gayet özenle dö enmi evinde gelin ve damat kendi özel odalar nda ayakta evlilik yemini ederken gösterilmi tir. 125 Odada özenle yerle tirilmi di er nesneler bir Ortaça l için hem dinsel hem de sembolik anlamlar ta maktad r. Örne in, avizede yanan tek mum sa n n varl n ve Kutsal I k sembolize ederken, arka duvarda odan n görünmeyen k sm n yans tan ve aralar ndan birinin ressam oldu u iki ahidi de seyirciye gösteren d bükey ayna her eyi gören Tanr n n gözü olarak de erlendirilir. Yerde duran tahta ayakkab lar, çiftin kutsal zemin üzerinde durdu unu; köpek sadakati, pencere kenar nda ve sand k üzerinde duran olgun eftaliler de bereketi ve do urganl simgeler. Ayr ca çiftin birbirlerine göre konumu da kar -koca aras ndaki ili kiyi göstermesi bak m ndan önemlidir: erke in öne do ru duru u hakimiyetini, kad n n erke e do ru dönü ü de kad n n korunmas n ifade eder. 126 Bu bölüm içinde ele alaca m z son yap t 1559 y l nda Pieter Bruegel (Baba, y ) taraf ndan yap lm Felemenk Deyimleri ve Atasözleri (Res. 27) tablosudur. Kuzey topraklar nda atasözleri ve özdeyi lere resimlerde s k s k yer verildi inden bahsetmi tik. te bu yap t en tipik örnektir. Resim, 1668 de Pieter Stevens in koleksiyonunda bulunurken Tepetaklak Dünya, ertesi y l da Mavi Pelerin olarak isimlendirilmi tir. Ya ad bölgenin geleneklerini tuvallerine büyük bir gerçekçilik ile yans tm olan Pieter Bruegel bu tablosunda bir dere kenar ndaki köyde ya ayan insanlar n günlük ya am etkinliklerini yüzü a k n deyim ve atasözü ile anlatmaya çal m t r. Çe itli i lerle me gul küçük küçük figürlerden olu an bu kalabal k ilk bak ld nda düzensiz bir görünümdedir. Ancak ayr nt lara inildi inde ustaca kurgulanm bir düzenle kar la r z. 125 O dönemde çiftler, kilise d nda ayr ca yasal bir evlilik sözle mesi de yapmaktayd. Dennis Sherman, Western Civilization, Images And Interpretations, V. I., New York, 1987, s Sherman, s

42 Resimde sanatç, ço unlukla Tanr yolundan ayr lm, kendini tamamen bu dünyan n ç lg nl klar na kapt rm insanlar n bo i lerini göstermektedir. E inin s rt na mavi bir pelerin örten kad n resmin en ilginç noktalar ndan biridir. Çünkü mavi pelerin birini aldatmak, kand rmak anlam na gelmektedir. Dönemin insan bu resmi kolayl kla okuyabilmektedir. Resimde kepçenin tersiyle bal k tutmak gibi insano lunun ahmakl klar ndan, aldatmalar na, eytana mum yakmak kadar dinsizliklerine kadar atasözleri ve deyimlere at fta bulunarak bunlar n bo i ler oldu u ve bunlar n sonucunun kaç n lmaz olarak cehennem oldu unu, en k sa zamanda Tanr yoluna dönülmesi gerekti i gibi bir ahlaki ö üt verilmektedir Mete Tunçay, Bruegel in Felemenk Deyimleri ve Atasözleri Tablosu (1559), Tarih ve Toplum Dergisi, S. 58 (Ekim), stanbul, 1988, s

43 3.b. XVII Yüzy lda Hollanda Resminde Simgesellik XVII. yüzy la gelindi inde Hollanda resminin farkl alanlarda uzmanla t n, bunda dönemin siyasi ve ticari yap s n n önemli rol oynad n daha önceki bölümlerimizde bahsetmi tik. Bu dönemde dinsel ve mitolojik konulardan ziyade portre, manzara, natürmort ve enteryör resimlerinde yo un bir art n oldu u gözlemlenmektedir. Bu bölümde ise Hollanda resminde yer alan baz türlerin örnekleri nda resimlerdeki simgesellikten bahsedece iz. XVII. yüzy l Hollanda resminin ku kusuz en yetkin resim türü de natürmort ya da vanitas 128 lard r. Natürmortlar sadece vazo içerisinde çiçeklerden de il, ayn zamanda kitaplar, ölü hayvanlar, meyveler, gümü kaplar, par ömenler, küreler ve müzik aletlerinin de yer ald geni bir nesne repertuar ndan olu maktad r. Çiçekler XVII. yüzy lda sadece Hollanda da de il, kuzey ülkelerinin hemen hemen hepsinde sevilerek i lenmi bir natürmort konusudur. Bunda en önemli neden ku kusuz çiçek sevgisidir. Çiçekler güzellikleri, canl l klar na ra men k sac k süren ömürleriyle ölümü hat rlatmakta ve dünya üzerinde bulunan her canl n n er ya da geç ölece ini, fani oldu unu simgelemektedir. Bruegel in de deyimiyle Çok ho görünen ama gün n n alt nda solup giden u çiçe e bak n z. Tanr n n sözüne i aret ediyor: Ebedi olan yaln zca Tanr d r. Gerisi hep yalan. 129 Sadece çiçekler de il resimlerde kullan lan di er tüm nesneler de dünyevi i lerin ve lüks dü künlü ünün geçici oldu unu ifade etmektedir. Bunu da genellikle tüm yukar da sayd m z nesnelerin yan na bir kurukafa, iskelet, kum saati, kuru yapraklar, çürümü meyveler, sabun köpü ü (baloncuk) ya da sönmü bir mum getirilerek bu geçicilik ve fanilik daha da vurgulanm olur. Bu nesneler ayn zamanda natürmort resimler içerisinde yer alan ancak ço u zaman vanitas olarak isimlendirilen bir gruba da girerler. Vanitas, ngilizce vanity kelime kökü ile kendini be enmi lik, gurur, kibir, 128 Kuru kafa, kum saati, inci, kitap, müzik aletleri gibi nesnelere yüklenen simgelerle lüks ve zenginli in bo i ler oldu unu ve dünyan n geçicili ini anlatan bir natürmort türüdür, Krausse, s Mehmet ah Malta, XVII. Yüzy l Hollanda Resim Sanat nda Natürmort, Mimar Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Resim Anasanat Dal Yay mlanmam Yüksek Lisans Tezi, stanbul, 2005, s

44 geçicilik ve ölümlülük anlam na gelmektedir. Bu resimlerde yer alan nesnelerle ne kadar güzel, canl, lüks olursa olsun her eyin sonu oldu u gibi bunlar n da ölümle önemini yitirece ini böylelikle Tanr n n istedi i gibi bir ya am sürmek gerekti i anlat lmak istenmektedir. 130 Natürmort alan n n en iyilerinden biri olan Pieter Claesz in ( ) Vanitas Natürmort (Res. 28) isimli eseri 1630 tarihlidir. Resimde, bir masa üzerine yerle tirilmi kitap, onun üzerinde bir kurukafa ve bir kemik, henüz yeni sönmü duman tüten bir mum, cep saati ve devrilmi bir arap kadehi yer almaktad r. Kurukafa en önemli vanitas nesnelerinden biri olarak ölümü simgelemektedir. Her eyin belirli bir ömrü oldu u ve bir zaman sonra nihayet bulaca yeni sönmü mum ve saat ile gösterilmi tir. Devrilen arap kadehi ise yap lan her eyin y k labilece ini ifade etmektedir. Tüm nesneler geçicili i ve ölümü anlat rken Tanr n n ilahi gücünün ve kurallar n n ilelebet sürece ini seyirciye anlatmaktad r. Vermeer, natürmort ya da vanitas konular nda hemen hemen hiç eser yaratmam t r. Dönemin Hollanda iç mekan resimlerinde önemli ölçüde kad nlar ve etkinlikleri rol almaktad r. Dönemin geli en ekonomik ko ullar nda kad n da çal ma hayat n n içindedir. Ancak baz kesimler, özellikle de Calvinist ahlakç lar, kad n n yerinin evi oldu unu belirtmi lerdir. Dönemin airlerinden Jacob Cats in ( ) ahlak üzerine yazm oldu u eserlerinde bu konuya vurgu yapm ve erkek d ar da i i ile me gul olurken kad n n evde ev i leriyle u ra mas n n en iyisi oldu unu belirtmi tir. 131 Kad nlar, bu resimlerde, gerek ev i leriyle u ra rken, yemek yaparken, çocuklar yla ilgilenirken ya da dantel yaparken gösterilip yüceltilirken, ressamlar, erkekleri ba tan ç karan ve para kar l birlikte olan hayat kad nlar ve genelevleri de s kl kla i lemi tir. Aile ya am n n i lendi i, kad nlar n yüceltildi i resimlerde verilen mesaj kad nlar n nas l davran p nas l davranmamas gerekti idir Koningsberger, s. 101; Malta, s Alpers, s Alpers, s

45 Anne ve çocuk temas n resimlerinde s kl kla i leyen Pieter de Hoogh, Anne ve Çocuklar (Res. 29) isimli eserinde be ikteki çocu u ile ilgilenen belki de uyumas n bekleyen bir anneyi göstermi tir. Kap dan görünen arkadaki karanl k mekanda bir erkek çocuk 133 daha görünmektedir. Resmin sol taraf nda masa üzerinde bulunan metal bir kap içerisindeki yanmam mum annenin iffetini, köpek de e ine sadakatini simgelemektedir. 134 Bu dönemde genellikle babalar evin d nda ço unlukla da uzun deniz yolculuklar na ç kt klar için çocuklar ya ama haz rlamak ve evin d ndaki tehlikelerden korumak k sacas e itmek annenin i iydi. Bu nedenle de anne çocuklar na efkatli davranmal ve onlara do ru yolu göstermelidir. 135 Kad nlar n erdemlerini gösteren bu dönemin di er bir önemli temas ise t ya da i ne i i yapan ya da yün e iren kad n temas d r. XVII. yüzy lda k z çocuklar n n e itimi genellikle anneleri taraf ndan verilmektedir. Güzel yemek yapmak, evi derleyip toparlaman n yan s ra anneler k zlar na t ve i ne i lerini yapmay da ö retmek zorundayd lar. Bu durum genç k z n büyük bir han mefendi olmas n sa lamaktad r. 136 Nicolaes Maes ( ) her iki konuda da eser vermi tir. Maes in yakla k 1650 tarihli Dantel Yapan Kad n tablosu bunlardan biridir (Res. 30). Kad n n yan nda sevimli çocu u da bulunmaktad r. Bir yast k üzerinde i leme yapan kad n tamamen i ine konsantre olmu tur. Di er çal mas nda ise sanatç yün e iren bir kad n resmetmi tir (Res. 31). Neredeyse bombo ve karanl k bir odada gelen kla ayd nlanm ya l kad n gözünde gözlükleriyle yünü ç kr a yerle tirmektedir. Sanatç her iki resminde de i ine kendini vermi kad nlar betimleyerek onlar n bu erdemini seyircilerin gözlerinin önüne sermi tir. yi i ler yap p erdemlerini ortaya ç karan, çocuklar n n e itimleri ile ilgilenen kad nlar n yan s ra ressamlar kötü örnekleri de belirtmek için genelev sahneleri ya da kad n tacirleri konular nda da eserler üretmi tir. Para kar l nda a k, genelev, çiftlerin birbirlerine kur yapmalar ya da kad n tacirlerinin yer ald resimler XVI. yüzy l n 133 Genelde bu dönemde erkek çocuklar da k z çocuklar gibi elbise giyerlerdi. 134 Nil Akkaya, XVII. Yüzy l Hollanda Sanat nda Kad n, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Anabilim Dal, Yay mlanmam Yüksek Lisans Tezi, Edirne, 1996,s Akkaya, s Fuchs, s. 60; Olwen Hufton, Kad nlar, ve Aile, Kad nlar n Tarihi, C. III, Rönesans ve Ayd nlanma Ça Paradokslar, stanbul, 2005, s

46 ortalar ndan itibaren Antwerp te yap lmaya ba lanm t r. Türün ilk örneklerinden birisi, Quentin Matsys in (1465/ ) Uygunsuz A klar (Res. 32) isimli tablosudur. Bir hayat kad n n yan nda e lenceli dakikalar geçirece ini sanan bir adam n, kad n n suç orta taraf ndan paras n n çal nmas n gösteren hayli ilginç, bir o kadar da keyifli bir resimdir. Verilmek istenen mesaj, hiç ku kusuz, yerini bulmaktad r. 137 Benzer konular ressamlar taraf ndan s kl kla i lenmi tir. Anne ve çocuk temas n n, Protestan ya am n hüküm sürdü ü topraklarda özellikle fazla say da i lenmesinin, bunlar n Meryem ve Çocuk sa ile bütünle tirilmesinden kaynakland n iddia edilmektedir. Dini konular n dünyevi mekanlarda dinsel boyutlar ndan bir nebze s yr larak betimlendi i Hollanda resminde Katolik inanc n n s k kurallar yla olu turulan Meryem ve Çocuk sa ya da Madonna betimlemeleri bu resimlerde çocu una, yani sa ya, efkatle yakla an anne, yani Meryem e dönü mü tür. Böylelikle Protestan inanc dini Meryem ve Çocuk sa y dünyevi anne-çocuk ili kisine döndürerek seyirciye olumlu mesaj vermi tir. 138 Vermeer, anne-çocuk temas n resimlerinde hiçbir zaman kullanmam t r. Kad nlar yemek yaparken, dantel i lerken gösterip yücele tirirken çocuklara hiç yer vermemi tir. Halbuki sanatç n n on bir tane çocu u oldu u bilinmektedir. Buna kar n sanatç n n, kariyerinin ilk dönemlerine ait, bir tane Kad n Taciri isimli bir eseri bulunmaktad r. Kad n-erkek ili kilerine dair resimlerinde ise bunu aç kça belirtmemi, inceleyece imiz gibi, resmin içine yerle tirdi i bir resim, bir müzik aleti, mektup ya da figürlerinin mimikleri ve jestleriyle bu mesaj vermeye çal m t r. Dönemin ressamlar eserlerinde kad nlar mektup yazarken ya da okurken s kl kla betimlemi lerdir. Ama masumane, ama de il; bunlar belirtmek için de resimlerine yerle tirdikleri birkaç simge ile mektubun niyetini ortaya koymu lard r. Bu resimlerin ortak özellikleri iyi giyimli burjuva han mlar n n i birlikçileri olan hizmetçileriyle i ler kar t rmalar d r. Büyük olas l kla, evin beyi ya da han m n ni anl s tüccard r ve uzun deniz yolculu una ç km t r. E er gelen mektup ondansa, bu da, duvarda f rt nal bir havada dalgal denizde yol alan bir gemiyle gösterilmi tir. E ine 137 Alpers, s Akkaya, s

47 sad k bir han msa muhakkak ki yan nda sadakati simgeleyen bir köpek bulunur. E er sad k de ilse, bir süpürge, terlik ya da çama rlar resme yerle tirilerek durum anlat lmaya çal lm t r. Gabriel Metsu ( ), Mektup Okuyan Genç Kad n (Res. 33) isimli eserinde sevgilisinden gelmi olan mektubu henüz hizmetçisinden al p gün na do ru tutup okumaya çal an bir kad n göstermektedir. Hizmetçi bir elinde mektubun zarf n tutmakta, bir eliyle de f rt naya tutulmu bir gemiyi gösteren tablonun örtüsünü açmaktad r. Zay f, çelimsiz bir köpek ve tek terlik han m n e ine kar pek de sad k olmad n göstermektedir. 139 Müzik, dönemin Hollanda toplumunda özel bir yere sahiptir. nsanlar müzi i en önemli sosyal ili ki olarak görmekteydiler. XVI. yüzy l n sonlar ndan itibaren müzik cemiyetleri kurulmu ve bunlar büyük bir h zla yay lm lard r ki iden olu an bu gruplar dinsel ya da din d konularda solo ya da koro halinde ark lar söylerlerdi. Hatta bu i i o kadar büyük bir ciddiyetle yapmaktayd lar ki, kendi özel k yafetleri ve hatta lonca üyeli i gibi armalar bile vard. 140 Aileler kendi aralar nda herhangi bir müzik aleti çal p ark söyleyerek zamanlar n geçirmekteydi. Ev içinde bir müzik aleti çalmak ya da ark söylemek d dünyan n kötülüklerini ve zorluklar n bir nebze de olsa unutmay sa lamaktayd. Ne var ki, ayn zamanda, müzik ve a k aras nda da bir ba lant ; adeta bir uyum vard. 141 Ayr ca bir müzik aleti çalmak, sevdi inin kalbini çalman n da en güçlü yolu idi. 142 Lavta bu döneme damgas n vurmu önemli çalg lardan biridir. Lavta genel olarak, yuvarlak yap s ile hamile bir kad n n karn n an msatmas bak m ndan üretkenlik ve do urganl n simgesi olarak görülmü tür. Ne var ki, Flaman dilinde lavta, luit yani vajina demektir. Dolay s yla ço unlukla genelev sahneli ya da birbirlerine kur yapan çiftlerin yer ald resimlerde lavta erotik bir anlam ta maktad r. Aslen Frans z olan ngiliz portre ressam Isaac Oliver ( ) ffetli ve Tehlikeli A k n Alegorisi (1595, özel koleksiyon) isimli eserinde lavtay tehlikeli ve bir o kadar 139 Akkaya, s Zumhtor, s Peter Hecht, Dutch Seventeeenth Century Genre Painting, Looking At Seventeenth Century Dutch Art, New York,1997, s Fuchs, s

48 da iffetsiz bir alet olarak göstermi tir. Ne var ki, XVII. yüzy l ortalar ndan itibaren lavta art k önemini yitirmeye ba lam, klavsen onun yerini alm t r. 143 Gerard Terboch ( ) Konser isimli eserinde (Res. 34) biri lavta çalan di eri de müzi i notalardan takip edip ritim tutan iki kad n ile onlara içecek servis eden bir erkek çocu unu göstermi tir. Oldukça s radan müzik yapan ya da müzik çal an iki kad n n gayet basit bir me galesi ile gösterilen lavta çalma i i Dirck van Baburen in (y ) Kad n Taciri (Res. 35) isimli eserinde iki erkekle e lenceli vakit geçiren bir kad n n elindeki lavta burada hiç de s radan ya da masum de ildir; erotik ça r mlar uyand rmaktad r. Vermeer resimlerinde lavtay da kullanmakla beraber klavsene de yer vermi tir , 14:17 46

49 3. c. Vermeer in Resimlerinde Simgesellik Vermeer in kariyerinin ilk y llar na tarihlenen sa, Maria ve Martha n n Evinde (Res. 36), St. Praxidis (Res. 37) ve Diana ve Arkada lar (Res. 38) yap tlar n n Vermeer e ait olup olmad ya da talyan ustalar n n eserlerinin kopyalar oldu una dair tart malar, ara t rmac lar uzun y llar me gul etmi tir. Protestanl k inanc n n hakim oldu u Birle ik Eyaletler de bu ve benzeri resimlere az rastlan r. 144 Utrecht okulunun vas tas yla Hollanda resmine girmi olan talyan Barok resminin etkisiyle yap lm olan bu resimler, Vermeer in Utrecht okulu ressamlar ndan Abraham Bloemaert in yan ndaki ç rakl k döneminin hemen ard ndan yapt resimler olmal d r. Vermeer Ailesi, Maria Thins in Katolikler in ya ad bölgedeki evine ta n nca buradaki gizli kilisede ibadetlerini yapan Katolikler için bu resimlerin ku kusuz, ayr bir önemi vard. Ancak, Vermeer bu dinsel konulu resimlerine Katolikler aras nda al c bulamay nca dönemin en popüler konular olan ev içi günlük ya am sahnelerine dönmü olmal ve hatta Katolikler in gizli kilisesi gibi günlük ya am sahnelerini konu alan yap tlar n n içine de gizli dinsel simgeler yerle tirmi olmal d r. 145 Sanatç n n resimleri genellikle yer karolar, pencere düzeni ve beyaz badanal duvarlar ile hep ayn odada geçmektedir. Belki de bu oda Maria Thins in evinin birinci kat nda sanatç ya ayr lm olan atölyesidir. Resimlerin ço u bir perde ile aç lmaktad r. Resimlerde derinli in en basit ekilde verilebilece i bu unsur Phillip Steadman n ressam n resimlerini yaparken camera obscura tekni ini bir perde ile sa lad görü ünü desteklemektedir. 146 Ayr ca perde seyircinin her eyi görmesini de engellemektedir. Seyirci sadece kendisine gösterilmek istenenle yetinmek zorundad r. 147 Vermeer in günlük ya amdan sahneleri betimledi i resimlerinde hep ayn nesneleri kulland n görmekteyiz. Bunlar: aslan ba lar yla sonlanm bir spanyol sandalyesi, Delft i i beyaz sürahi, Türk hal s, harita, duvarda as l küçük ayna ve 144 Koningsberger, s. 37; Gombrich, s ; Minor, s Arasse, s Steadman, s Arasse, s

50 kad nlar n hemen hemen üzerlerinden hiç ç karmad klar kenar kürklü sar ceket. Bu nesneler dönemin kullan lan e yalar hakk nda fikir vermesi nedeniyle önemlidir. Örne in aslan ba lar yla sonlanan, pirinç çivilerle dekore edilmi spanyol sandalye Delft teki Prinsenhof Müzesi nde yer alan sandalye ile ayn d r. Delft teki Prinsenhof Müzesi de yer alan bu sandalye Vermeer in arap Barda isimli eserinde yer alan sandalye ile hemen hemen ayn d r. 148 Vermeer in resimlerinden bahsederken üzerinde durulmas gereken önemli bir husus da resim içinde resim kullanmas d r. Bunlardan Dirck van Baburen in Kad n Taciri (Res. 35) ve Jacob Jordaens in Çarm hta sa (Res. 39) resimleri sanatç lar bilinen ve Vermeer in de s kl kla kulland resimlerden ikisidir. Sanatç, vermek istedi i mesaj bu resimlerin yard m yla iletmek istemi tir. XVII. yüzy l Hollandal ressamlar n s kl kla kulland klar resim içinde resim uygulamas genel anlamda konuya ahlaki ya da simgesel bir anlam kazand rmaya yöneliktir. 149 Vermeer çiçek ya da hayvanlar n yer ald natürmortlar yapmam t r. Daha önce de Gombrich in bir sözüne yer vererek de indi imiz gibi Vermeer genel anlamda 148 Bailey, 17-19; Steadman, s Arasse, s

51 ev içi günlük ya am sahnelerini yans tt resimlerinde natürmort unsurlar na yer vermi ve insan figürlerini de bu natürmort unsurlar ndan biri haline getirmi tir. Ne var ki, resimlerinde yer verdi i k ymetli hal lar, de erli porselen kaplar, inciler birer vanitas simgesidir ve bunlar da resmin vermek istedi i mesaj ileten birer unsur olarak kullanm t r. 150 Bir önceki bölümde Hollanda resminde simgesellikten bahsederken vanitaslar n dünyan n geçiciliklerini sembolize etti inden bahsetmi tik. 150 Bkz. Bölüm, 3.b. Hollanda Resminde Simgesellik 49

52 3.c.1. Kad n Vermeer günümüzde bilinen 35 resminin hepsinde istisnas z kad nlara ve kad nlar n yapt klar i lere yer vermi tir. Resimlerinde s kl kla kad nlara yer vermesinin ve özellikle de onlar yapt klar i leriyle yüceltmesinin en önemli sebebi, annesi ve ablas Gertruyd un Mechelen i i letip, orada geceli gündüzlü çal malar, mü terilerine servis yapmalar n n Vermeer üzerinde b rakt derin izler olmal d r. Alkol ve tütün gibi insan bo an ve kötü sonuçlara vard ran bir ortamda çal mak zorunda olan bu iki kad n n çok daha iyi yerlerde olmalar n Vermeer ku kusuz istemekteydi. Belki de onun için resimlerinde meyhane ya da han sahnelerinde yer alan kad nlardan ziyade onlar diki diken, müzik aleti çalarken gösterip sayg n bir ki ilik vermek istemekteydi. Resimlerinin ço undaki kad nlar n birbirine benzedi i, dolay s yla Vermeer in ayn modeli kullanm olabilece i dü ünülür. Ancak ekonomik s k nt lar ya ayan bir ressam n model bulmas zor oldu u için bu kad nlar n büyük olas l kla Vermeer in e i Catharina ve büyük k z Maria oldu u dü ünülmektedir. 151 lginç olan tüm resimlerinde kad nlara yer verirken on bir çocuk sahibi olan sanatç n n eserlerinde çocuklara hiç yer vermemesidir. Sanatç n n ya am, hiç üphe yok ki, etraf nda sürekli oyun oynayan, ko u turan, ba ran çocuklarla sar lm t r. Sadece Küçük Sokak (Res. 40) isimli eserinde Vermeer, yerde oyun oynayan iki çocuk resmetmi tir. Ne var ki, ça da ressamlar n ço u özellikle kad nlar n betimlendi i ev içi sahnelerinde çocuk figürlerine yer vererek daha s cak bir ev ortam yaratm lard r. Vermeer in çocuksuz ev içi sahneleri betimledi i resimlerinde ise daha sakin bir hava vard r Koningsberger, s Aillaud, Blankert, Montias, s. 40; Arasse, s. 15; Bailey, s

53 1. Kad n Taciri, 1656, tuval üzerine ya l boya, 143 x 130 cm, Gemäldegalerie, Dresden (Res. 41) Vermeer in kad nlar resmetti i yap tlar n incelerken ilk olarak gözden geçirece imiz eseri, ressam n en erken tarihli enteryörlerinden biri olan Kad n Taciri isimli çal mas d r. Sanatç n n say l birkaç büyük boyutlu tablolar ndan biri olan bu yap t nda adeta bir t rabzan n üzerine at lm hal n n arkas nda üç erkek ve bir kad n resmetmi tir. Neredeyse resmin yar s n kaplayan hal n n tam olarak neyin üzerinde durdu unun bilinmemesi, sürahinin üzerinde durdu u masan n konumunun belirsizli i, ayr ca k rm z giysili subay n kad n n gö sündeki elinin ve kolunun acayip duru u resmin beceriksizce yap lm oldu unu göstermektedir. Dolay s yla ara t rmac lar n bu resimden önceki sa, Maria ve Martha n n Evinde, St. Praxidis ve Diana ve Arkada lar resimlerinin sanatç n n ç rakl k döneminin ard ndan talyan ustalar n resimlerini taklit ederek yapt görü ünü desteklemektedir. Ne var ki, iddetli kgölge ve sar, k rm z gibi s cak ve canl renkler resmin olumsuz yanlar n görmemize bir nebze olsun engel olmaktad r. 153 Resim dönemin pek çok ressam n n s kl kla i ledi i bir genelev sahnesidir. Sahnede kad n sol elindeki içki kadehi ile gayet rahat bir ekilde açt sol elinin avucuna k rm z giysili subay n paray b rakaca an resimlenmi tir. Resmin solunda, bir elinde lavta di er elinde de kadeh tutan ve seyirciye gülerek bakan subay n arkada ise bu durumdan hayli memnun gözükmektedir. Ara t rmac lar bu figürün Vermeer in gençlik dönemlerindeki portresi oldu unu dü ünmektedir. ki subay n aras ndaki adam ise kad n taciridir ve pazarl k i inin sonlanmas n büyük bir dikkatle izlemektedir. Vermeer bu resmi büyük bir olas l kla kay nvalidesi Maria Thins e ait Dirck van Baburen nin ayn isimli tablosundan (Res. 35) etkilenerek yapm t r. Her iki resimde de olay n nerede geçti i pek belli de ildir ve figürler büyük boyutludur. Resmin anlam gayet aç kt r. Para, arap, lavta ve kad n taciri ile yap t erotik bir ça r m yapmaktad r. Ancak, Vermeer in üslubu ve resimleri konusunda ayr nt l çal malar yapm olan Arthur Wheelock konuya farkl bir yorum getirmektedir. Ona 153 Wheelock, s ; Edward Snow, A Study Of Vermeer, Berkeley, 1994, s. 66; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

54 göre Vermeer, ça n n ressamlar taraf ndan s kl kla i lenen bir konu olan ncil deki Müsrif O ulu 154 resmetmi tir. Subay paras n har vurup harman savuran müsrif o ula benzetmektedir. Elbette paralar bitince o ul kendine gelecek, yapt yanl lar anlayacakt r. Dolay s yla bir ncil sahnesi bir genelev sahnesine dönü türülmü tür. 155 Belki de Vermeer konunun ba nda söz etti imiz gibi gizli kilise imgesi gibi bu resminde de gizli Hristiyan imgeler kullanarak resmi dinsel boyuta ta m t r. Vermeer in kad n burada erkeklerle para kar l nda birlikte olan kötü bir kad nd r. 154 Bkz. Bedrettin Cömert, Mitoloji ve konografi, Ankara, 1980, s Wheelock, s

55 2. Uyuyan Genç K z, y. 1657, tuval üzerine ya l boya, 87,6 x 76,5 cm, Metropolitan Museum of Art, New York (Res. 42) Vermeer in tek bir kad n figürünü i leyen ahlaki mesaj verdi i Uyuyan Genç K z isimli eseri farkl simgesel anlamlar da içermektedir y l nda Amsterdam da düzenlenen aç k artt rmada bu resim Uyuyan Sarho K z ismi ile katola a girmi tir. 156 Ne var ki, sa elinin üzerine ba n dayam olan genç k z n önünde bo bir içki kadehi ve devrilmi bir sürahi bulunmas na ve hatta yakas n n al lm n d nda aç k olmas na kar n k z n sarho olup da uyuyakald kesin de ildir. Çünkü sol elinin masan n kenar n tutan duru u uyuyan bir insan n elinin orada sabit duramayaca n bu nedenle de k z n içkinin etkisiyle kendinden geçmi oldu u söylenebilir. 157 Uyuyan genç k z imgesi dönemin ressamlar taraf ndan s kl kla resmedilmi tir. Özellikle bu dönemde yay mlanan simge ve ahlak kitaplar nda uyuyan genç k z ya da hizmetçi betimlemelerinin miskinlik ve tembelli i sembolize etti i belirtilmi tir. 158 Benzer konuyu da Nicolaes Maes i lemi tir. Uyuyan Hizmetçi (Res. 43) ismini ta yan bu eserinde Maes mutfakta oturdu u yerde uyuyan hizmetçiyi göstermi tir. Ancak bu resimde Maes, yerlerde temizlenmeyi ve yerle tirilmeyi bekleyen tabak, tepsi, tencere gibi kap-kacaklar ve hizmetçinin uyumas ndan faydalanarak tavu u kapm olan kediye yer vererek hizmetçinin tembelli ini ortaya koymu tur. Ancak Vermeer in resminde bu kadar aç k bir kompozisyon söz konusu de ildir. Vermeer, tablosunda bir kap ile seyircinin dikkatinin çekildi i bir masa, ayna ve pencerenin görüldü ü bir odan n düzenlili i ve k z n yer ald bölümde masan n düzensizli i ile bir z tl k olu turmak istemi ve böylelikle k z n tembelli ine vurguda bulunmu tur. 159 Eser X-ray nlar yla incelendi inde arkadaki odada aynan n yan nda bir erkek figürü, kap n n e i inde ise bir köpek figürünün oldu u görülmü tür. Ancak Vermeer bunlar daha sonra silmi tir. 160 K z n arkas ndaki duvarda as l duran resimde bir bacak ve bir de maske görülmektedir. Bu bacak, Vermeer in Müzi e Ara Vermi K z (Res. 58) ve Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z (Res. 65) isimli eserlerinde aç kça görülen 156 Bailey, s Snow, s Wheelock, s Bailey, s Wheelock, s. 74; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

56 a k tanr s Eros a aittir. Bu resimde önemli olan ise maskedir. Bu maske ile resmin ilk halindeki erkek figürünün bir ilgisi oldu u muhakkakt r. Genç k z alkolün de etkisiyle hayaller alemine dalm ve fanteziler kurmaktad r. Maske dü ünce genç k z uyanacak, gerçekler ortaya ç kacak ve kurdu u eylerin birer fantezi oldu unu anlayacakt r. 161 Bu durumda, resmin ilk halindeki erkek figürünün de genç k z n fantezisinin bir parças oldu unu söyleyebiliriz. Eros betimlemesi baz ara t rmac lara göre döneminde dü k r kl na u ram a k sembolize etmektedir. Bu adam genç k z n büyük olas l kla yitirdi i ve fantezilerinde gelmesini bekledi i sevgilisidir. 162 K z n dü üncelerinde a k n oldu unu gösteren önemli bir simge de masan n üzerinde duran Aphrodite in simgesi olan elmalard r. 163 X-ray nlar n n ortaya ç kard bu erkek figürü görünmeden genel anlamda resme bak ld nda ilk göze çarpan uyuyan genç k z n tembelli idir. ini aksatm, dünyasal zevklere kendini kapt rm t r. nsan, ya am nda kendini bilmeli, ölçülü ve tutarl davranmal, dünyasal zevklerden uzak durmal, özellikle de alkolün getirdi i fenal klara kar kendini korumak için çaba harcamal d r. Bunlar n bir önemi olmad gibi hepsi geçicidir Arasse, s Koningsberger, s Snow, s Wheelock, s. 74; Arasse, s

57 3. Hizmetçi, y. 1658, tuval üzerine ya l boya, 45,5 x 41 cm, Rijksmuseum, Amsterdam (Res. 44) Sanatç n n bir hizmetçiyi büyük bir süt bakrac ndan geni bir kaba sütü bo alt rken gösterdi i Hizmetçi isimli eseri, sanatç n n hizmetçiyi, tereya ya da peynir yaparken, i i üzerinde resmetti i tek yap t d r. k ve gösteri li giysiler içindeki han mefendileri resmetmesinin yan s ra bu eser hem özgünlü ü hem de nesneleri biçimlendiri indeki boya kullan m ndaki farkl l ile ayr bir konuma sahiptir. Resimdeki gerek ekmek gerekse de örgü sepetlerde sanatç gerçekçi etkiyi verebilmek için boyay üç kat halinde uygulam t r. Örne in ekmekte, ilk olarak kal n bir tabaka halinde uygulad kur uni beyaz n üzerine ince bir k z l ms s r sürmü, en son olarak da beyaz ms -sar rengi küçük vuru lar halinde uygulayarak gerçekçi görünümü yakalam t r. 165 Bu resimde sanatç n n bire bir model olarak evin hizmetçisi Tanneke Everpoel i kulland san lmaktad r. 166 Di er resimlerinden farkl olarak burada hizmetçinin anl k bir hareketi yakalanmam, adeta bu poz özellikle verilmi gibi bir izlenim b rakmaktad r. 167 Pencereden giren k hizmetçi ve yapt i üzerinde odaklanm t r ve masan n üzerinde içinde bütün ekme in bulundu u bir örme ekmek sepeti ile parça halinde ekmeklerden ba ka bir sürahi bulunmaktad r. Pencerenin oldu u duvarda bir örme sepet ile bir de metal sepet yer almaktad r. Sanatç farkl dokular bir arada ba ar yla kullanm t r. Hizmetçinin arkas ndaki beyaz badanal duvarda ise iki çivi ve baz bo luklardan ba ka bir ey yoktur. Yerde ise küçük bir s t c vard r. Süpürgelikler ise Delft i i çinilerden ibarettir ve bunlar n üzerinde aletleriyle birlikte zanaatkarlar yer almaktad r. 168 Dönemin ahlak kitaplar nda özellikle üzerinde durulan bir husus l ml l k ve ölçülülüktür. nsan, yerken, içerken; hatta içki içerken bile ölçülü olmal d r. Bu da genellikle kitaplarda bir sürahiden barda a süt döken bir kad n figürü ile gösterilmi tir. 165 Wheelock, s. 88; Bailey s Bailey, s Koningsberger, s Wheelock s ; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

58 Bunlardan biri de Jacob de Gheyn II nin ( ) Ölçülülük (Res. 45) isimli eserinde görülmektedir. 169 Resimden sadece ya ya da peynir yapmak üzere kaba süt koyan bir hizmetçinin gündelik i i olmas ötesinde dinsel bir anlam da ç kar labilir. Bakraçtan akan sütün incecik adeta ip gibi bir incelikle kaba bo alt lmas dü ündürücüdür. Adeta kutsal ve israf edilmesi günahm gibi incecik akmaktad r. Nitekim Hr stiyan sembolizminde süt, iyi çoban tasviriyle sa ya ba lanmaktad r. 170 Ekmek de gayet iyi bilindi i gibi sa n n tenini simgelemektedir. Ayn zamanda masada ekmekten ba ka herhangi bir katk maddesinin bulunmamas kad n n ayin haz rl içinde oldu unu göstermektedir. Kad n n oldukça dalg n ve dü ünceli hali de yapt i in ciddiyetini gösterdi i gibi üzüntülü bir hali oldu u da sezilmektedir. Duvardaki iki çivinin sa n n çarm ha gerilirken ellerine çak lm çivileri sembolize etti i dü ünülebilir. Dolay s yla kad n n beyaz ba l ise adeta hale olu turmu tur ve dü ünceli hali de bir annenin o lunun çekece i ac lar sezen tavr n ortaya koymaktad r. 171 Gizli kilisede ibadetlerini yapmaya çal an Katolikler in aras nda ya am n geçiren sanatç n n böyle bir simgeselli i s radan bir konunun içine yerle tirmesi ola an bir durum olsa gerektir. T pk Kad n Taciri isimli eserinde Müsrif O ul a at fta bulunmas gibi. Yap t 1696 daki aç k artt rmada 175 gulden ile Delft Manzaras ndan sonra en yüksek fiyata al c bulmu bir Vermeer yap t d r. Sonraki dönemlerde Vermeer ve eserlerine pek ra bet gösterilmedi i, hatta unutuldu u bir dönemde ngiliz sanatç Joshua Reynolds ( ) 1781 y l nda Hollanda ya yapm oldu u bir gezi s ras nda resmi görmü ve hayranl n gizleyememi tir. 172 Ayr ca resmin en önemli özelli ini olu turan ve ekmekte aç kça görülen nokta boyama tekni i XIX. yüzy l ressamlar n özellikle de Van Gogh u fazlas yla etkilemi tir ?page=3&lang=en&context_space=&context_id=, , 12: Ad de Vries, Dictonary of Symbols And Imagery, Amsterdam, 1984, s , 10: Koningsberger, s. 123; Bailey s , 10:32. 56

59 4. arap Bardakl K z, y. 1659, tuval üzerine ya l boya, 78 x 68 cm, Herzog Anton-Ulrich-Museum, Braunschweig (Res. 46) arap Bardakl K z isimli eseri, sanatç n n genellikle resimlerinde s kl kla kulland bir odada geçmektedir. Resimde oldukça k giyinmi ve her halinden burjuva oldu u belli olan bir kad n ve iki erkek görülmektedir. Kad n n yan ndaki adam bir taraftan kad na kur yaparken di er taraftan da elindeki arab içmesi için adeta kadehi dudaklar na götürmesi için kad n zorlamaktad r. Kad n ise ho bir gülümseme ile seyirciye do ru dönmü durumdad r. Masan n bir ucunda oturan di er adam ise içkiden ve tütünden sarho olmu, çevresindeki olup bitene ald rmayan uyuklar pozisyondad r. Sol elini ayakta duran adam n pozisyonu engellemesi nedeniyle göremedi imiz için ne oldu unu bilememekteyiz. Belki de onu sarho eden kadeh vard r. 174 Masan n üzerinde, Vermeer in resimlerinde s kl kla kulland, beyaz arap sürahisi, tütün ka tlar ve yayvan bir kab n içerisinde biri soyulmu di eri ise bütün halde meyveler bulunmaktad r. Bunlar vanitas simgesi olmakla birlikte soyulmu meyve kad n ba tan ç karman n simgesel bir görüntüsüdür. Ayn zamanda tütün ka tlar ve arap kadehi de ahlak zay fl ile ili kilidir. Uyuyan Genç K z isimli eserde k z n arkas ndaki duvarda as l duran resim k z n dü üncelerini aç a ç kar rken; bu eserde yer alan arka duvardaki resim ise adeta iki adam uyar c nitelik ta maktad r. Resim olas l kla, Maria Thins in resimlerinden, belki de aile büyüklerinden birinin portresidir. Ancak adam n sayg n ve vakur duru u bu iki adam n basit ve ç karc hareketleriyle z tl k olu turmaktad r. 175 Resimde uyar c durumdaki bir di er husus da vitrayl pencerede yer alan ölçülülük armas d r. Armada elinde at yular tutan ayakta bir kad n betimlenmi tir. Bu arma amblem kitaplar nda betimlenen elinde s kl kla yular, gönye ya da saat sarkac tutan bir kad n olarak resmedilir ve ölçülü, tutarl olmay betimler (Res. 47). Armadaki 174 Hertel, s Wheelock, s. 92; Snow, s. 158; Bailey, s

60 kad n n mavi k rm z elbisesi, masan n mavi örtüsü ve kad n n k rm z elbisesi ile uyumludur ve bak lar adeta bu çiftin üzerindedir. 176 Tüm bu ayr nt lar ile resmi yorumlad m zda kad n n k rm z k elbisesi ile hiç de masum olmayan bir kad n oldu unu anlamaktay z. Kad n olas l kla evlidir ve e inin yoklu unda bu iki adamla biraz e lenmek istemi ; ancak adamlar n srarc hareketleri kar s nda zor durumda kalm t r. Dolay s yla kad n seyirciye do ru dönerek k skac ndaki adamlardan kurtulmak için adeta seyirciden yard m istemektedir. Armadaki kad n ise resimdeki kad na direnç vermektedir Hertel, s Hertel, s

61 5. Terazi Tutan Kad n, , tuval üzerine ya l boya, 42,5 x 38 cm, National Gallery of Art, Washington (Res. 48) Vermeer in simgeselli ini en fazla ortaya koyan yap t Terazi Tutan Kad n isimli eseridir. Ayr ca resim içinde resim uygulamas nda eserdeki resmin esere katt anlam en aç k biçimde sanatç n n bu yap t nda ortaya ç kmaktad r. Resmin genel emas nda pencere önündeki masan n yan nda elinde, alt n gibi de erli materyallerin ölçümünü yapmaya yarayan, küçük bir terazi tutan kad n, seyircinin ilk odakland yerdir. Masan n üzerinde içinden eritler halinde incilerin döküldü ü bir mücevher kutusu ve olas l kla alt nlar n yerle tirildi i bir küçük kutu daha vard r. Ayr ca resmin solunda adeta ölçme i inde masan n bo b rak lmas n sa lamas için mavi bir kuma geriye do ru itilmi tir. 178 Sar giysisinin üzerine kenarlar beyaz kürklü mavi bir ceket giymi olan kad n sa elinde çok nazik bir hareketle kefeleri bo olan bir terazi tutmaktad r. Ba nda ise ba lanmam e arb pencereden gelen kla adeta yüzünü daha da ayd nlatm t r. Kad n n bak lar terazinin üzerindedir. Terazinin ölçümden önce dengede kalmas n bekler bir hali vard r. Vücudunun hareket etmemesi, sabit kalmas için sol elini masan n kenar na dayam t r. 179 Kad n n arkas ndaki duvarda ise neredeyse resme anlam n veren büyük boyutlardaki Son Yarg konulu tablo as l d r. Resimde yarg gününde sa, insano lunun bu son korkunç hesapla mas nda ruhlar yarg lamaktad r. Kad n n bulundu u yer ve ba ise Melek Mikail in ruhlar terazide tartt yeri kapatmaktad r. Do al olarak burada kad n n tartt ey de ön plana geçmektedir. 180 Kad n teraziye odaklan rken masa üzerindeki de erli inciler ve alt nlarla ilgilenmemektedir. Alt n ve inciler dünyevi zevkleri temsil ederken, do al olarak kad n da bir vanitas objesi olarak ölümlülü ü simgelemektedir. 181 Kad n n kar s ndaki duvarda yer alan ayna ise kad n n kendini bildi ini göstermektedir. 182 Ayna ayn zamanda, gerçekçili i yans tmaktad r. Dönemin alegorik betimlemelerinde ayna kutsal gerçe i yans tan bir obje olarak betimlenmi tir (Res. 49). Do al olarak Son Yarg 178 Bailey, s Snow, s. 159; Bailey, s Bailey, s Wheelock, s. 106; Janson, s. 566; Arasse, s. 27; Snow, s Janson, s

62 resmiyle bütünle tirildi inde bu ayna kutsal gerçe i, yani dinin hayat m z n gerçe i oldu unu yans tmaktad r. Buradaki ahlaki mesaj, dinin dönemin Hollanda burjuvazi ya am nda hakim olan dünyevi zevklerinden üstün oldu udur. 183 Dolay s yla insano lu yapt klar n daha bu dünyada ya arken ölçüp biçmeli ve Tanr n n yolundan ayr lmamal d r. Resmin di er bir göze çarpan özelli i, kad n n hamileli idir. Edward Snow ise kad n n hamileli i ile resim aras nda farkl bir ba lant kurmaktad r. Kad n n hamileli i arka resimdeki erkek egemenli inin aksine do urganl ile güçlü bir pozisyondad r. Belki de terazi, erke in egemenli inin kad n n do urganl na e it oldu unu gösterir ekilde dengede durmaktad r. 184 Ayn konuyu Vermeer in resimleriyle benzer konular tuvallerine yans tm olan ve bir dönem Delft te de çal m olan Pieter de Hoogh da i lemi tir. De Hoogh un Alt n Tartan Kad n (Res. 50) isimli eseri kompozisyonun kurulu u bak m ndan Vermeer in resmine benzemektedir. Aç k bir pencerenin önündeki masan n üzerinde alt nlar yer almaktad r. Vermeer in resminde kenara itilmi mavi örtü burada hal olarak kar m za ç kmaktad r. Hemen masan n yan nda elinde terazi tutan kad n elbisesi, kenarlar kürklü ceketi ve ba l ile Vermeer in kad n na benzemektedir. Burada kad n n arkas nda ba ka bir odan n görüldü ü kap vard r. De Hoogh un yap t s radan bir i i betimlerken Vermeer in yap t duvarda yer alan Son Yarg resmiyle yap ta hem ahlaki hem de dini bir anlam kazand rmaktad r. Bu nedenle ara t rmac lar Son Yarg resminin Vermeer in bu eserinin alegorik kilidini açan anahtar olarak yorumlamaktad rlar Arasse, s Snow, s Snow, s

63 3.c.2. Mektup Vermeer in resimlerinde s kl kla i ledi i konulardan biri de mektuptur. Sanatç, mektup yazan, okuyan ya da henüz yeni bir mektup alm kad nlar resmetmi tir. Dönemin ressamlar nca da s kl kla resmedilmi olan mektup temas uzak diyarlardaki e ler ya da sevgililer için yaz lm ya da onlardan gelmi tir. Bu dönemin erkeklerinin ço unun genellikle tüccar ya da denizci olup deniza r yerlere seyahat ettikleri unutulmamal d r. Ressamlar genellikle uzaklardaki e ve sevgilileri resmin bir duvar na yerle tirdikleri harita ya da bir deniz manzaras resmi ile anlatmaya çal m lard r. Vermeer de eserlerinde benzer ekilde harita ve deniz manzaras resmi kullanm t r. 61

64 6. Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z, 1657, tuval üzerine ya l boya, 83 x 64,5 cm, Gemäldegalerie, Dresden (Res. 51) Vermeer in ayn konuyu i leyen iki resmi, Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z (Res. 51) ve Mektup Okuyan Mavili Kad n (Res. 52), bu bölümde ele alaca m z ilk yap tlard r. Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z isimli ilk resim sanatç n n s cak renkleri kullan p güçlü k gölge uygulamas nda bulundu u erken dönem eseriyken, Mektup Okuyan Mavili Kad n isimli ikinci eser ise so uk renkleri tercih edip daha dingin kompozisyonlar yapt olgun dönemine aittir. 186 Her iki resmin odak noktas n ayakta durmu, elindeki mektubu okuyan kad n olu turmaktad r. lk resimde pencere önünde, elinde s k s k ya tuttu u mektubu derin dü üncelere dalm bir ekilde okuyan kad n n yan nda bir masa; masan n üzerinde de düzensiz bir ekilde yerle tirilmi bir hal ve hal n n düzensizli i sonucu içindeki meyvelerin döküldü ü bir seramik tabak vard r. Resmin solunda ise hem derinlik hissi vermesi hem de n resimdeki etkisini artt rmas için ye il renkte bir perde yerle tirilmi tir. Vermeer iç mekan ile d dünya aras nda bir ili ki kurdu u pencereyi resimlerinde özellikle kullanm t r. Bu unsur ayn zamanda orada olmayan bir erkek imgesini de ça r t rmaktad r. 187 Dolay s yla kad n n okudu u mektup uzaklardaki bir erkekten gelmektedir. Mektubun içeri inin pek de iyi olmad mektubu okuyan genç kad n n penceredeki yans mas ndan anla lmaktad r. Masan n üzerindeki düzensizlik de mektubun içeri inin pek de hayra alamet olmad n destekler niteliktedir. Ayr ca tabak içinden dökülmü elma ve eftaliler de Havva n n günah n ve cennetten kovulu unu betimledi i gibi, k z n evlilik d ya ad a k da simgelemektedir. 188 Sanatç bu resimde pek çok de i iklik yapm t r. X-ray nlar ile resim incelendi inde ilk halinde sa taraftaki perdenin olmad, kad n n tamamen seyirciye s rt n dönmü oldu u ve arka duvarda Eros figürünün bulundu u bir tablonun as l 186 Koningsberger, s Arasse, s , 09:52 62

65 oldu u görülmü tür. 189 Resimde derinlik hissini vermeye çal rken ressam bir eylerin eksik oldu unu dü ünmü, ayn zamanda kompozisyonda dengeyi sa lamak için perdeyi eklemi olmal d r. K z n duru unun de i tirilmi oldu u ise penceredeki yans mas ndan anla lmaktad r. Profilden görülen genç k z n penceredeki yans mas ise pencereye kar dan bakan birinin aksi gibi durmaktad r. Arka duvardaki tablonun resimden ç kart lm olmas ise verilmek istenen bir a k yada sevgili mesaj n n, aç k pencere ile zaten verilmi oldu udur. 189 Wheelock, s. 76; Bailey, s

66 7. Mektup Okuyan Mavili Kad n, , tuval üzerine ya l boya, 46,6 x 39,1 cm, Rijksmuseum, Amsterdam (Res. 52) Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z resminden yakla k olarak alt sene sonra resmedilmi olan Mektup Okuyan Mavili Kad n isimli eserinde de elindeki mektubu okuyan, ayakta durmu mavi ceketli bir kad n resmin merkezindedir. Çevresindeki kuma dö emeli sandalyeler ile figür adeta çevrelenmi tir. Kad n n arkas ndaki haritan n alt kesimindeki çubu unun topuzu mektubu daha da belirginle tirmektedir. Mektubun zarf ise kad n n yan ndaki masan n üzerinde durmaktad r. Duvardaki harita sanatç n n Subay Ve Gülümseyen K z (Res. 53) ve Lavtal Kad n (Res. 54) isimli eserlerinde kulland harita ile ayn d r. Bu harita ünlü kartograf Balthasar Florisz van Berckenrode ( ) taraf ndan 1620 de yap lm ve bundan birkaç y l sonra da Willem Jansz Blaeu ( ) taraf ndan bas lm bir Hollanda haritas d r. Yaln z bu dönemde farkl olarak kuzey yukar da de il de solda gösterilirdi. Denizcilikle zenginle en Hollanda da bu haritalar duvarlarda bir dekoratif unsur olarak kullanmak moda olmakla beraber, ayn zamanda zenginlik simgesiydi. Ayr ca deniz ticareti ile zenginle mi bu küçük ülkenin insanlar n n da gurur simgesiydi. 190 Varl resimde somut olarak gösterilmese de t pk ilk resimde oldu u gibi kad n önündeki ya da resmin solunda yer alan pencereden gelen kla ayd nlanmaktad r. Pencerenin yoklu u, sandalyelerin bo lu u ve masan n bo yüzeyi; yoklu u ve görünmeyeni dolay s yla da özlemi simgelemektedir. 191 Mektup da bu özlenen ki iden gelmektedir. Harita olas l kla bu mektubun uzaklardaki birinden, olas l kla da hamile kad n n çocu unun babas ndan gelmektedir. Mektubun iyi ya da kötü bir içeri e sahip olup olmad konusunda Vermeer bize ipucu vermemekte; ancak, ilk resme k yasla bu resimdeki kad n n durgun ve sakin hali pek de kötü bir mektup olmad n dü ündürmektedir. Vermeer ilk resminde mektubun sevgiliden geldi ini aç k pencere ile anlatmaya çal rken; burada harita ile benzer anlam vermi, bu nedenle de pencereye gerek duymam t r. 190 Wheelock, s. 82; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Snow, s

67 8. A k Mektubu, , tuval üzerine ya l boya, 44 x 38,5 cm, Rijksmuseum, Amsterdam (Res. 55) JVMeer olarak sanatç n n imzas n gördü ümüz A k Mektubu isimli eseri, Vermeer in di er resimlerindeki kompozisyon kurulu unun farkl l ile hemen dikkat çekmektedir. Karanl k bir mekandan ayd nl k bir arka odada bulunan figürlere do ru bakmaktay z. Yerdeki siyah-beyaz karolar izleyicinin gözünü adeta ön mekan n kap s yla çerçevelenmi bu figürlere kayd rmaktad r. Bu teknik, Vermeer in resimleri aras nda farkl bir uygulama olarak kar m za ç kmaktad r. Ön oda karanl k b rak lmas na kar n arka oda olabildi ince ayd nlat lm ; o kadar ki, arka duvarda as l duran tablolar n kal n çerçevelerinin gölgeleri bile hayli belirgin bir biçimde gösterilmi tir. Ayn zamanda bu mekan n oldukça özenli bir ekilde dekore edildi i de dikkati çekmektedir. Ön odan n karanl na ra men, sol tarafta daha önce bahsetmi oldu umuz harita as l yken sa tarafta ise sanatç n n resimlerinde s kl kla kulland sandalye ve bunun arkal na as lm çama rlar ile yerde müzik notalar n n bulundu u ka tlar görülmektedir. 192 Son derece k sar saten elbisesi ve yine sar saten, kenarlar kürklü ceketi ile inci kolye ve küpe takm olarak oturur vaziyetteki evin han m çald müzik aletini ayaklar n n üzerine b rakm ve hizmetçisinin henüz getirmi oldu u mektubu sa elinde tutmaktad r. Kad n, yan ndaki hizmetçiye a k n bir ekilde bakmaktad r. Mektup temas n i ledi i resimlerinde Vermeer, hizmetçi motifini ekleyerek mektubun var ya da gidi i ile ortaya ç kan beklenti ve kayg lar yans tmak istemi tir. 193 Hizmetçinin yüzünde ise adeta han m n n tela na a rd bir tebessüm vard r. Arka duvarda biri f rt nal bir deniz manzaras ve onun üzerinde de pastoral bir manzaran n bulundu u iki tablo as l d r. kilinin yan nda ise içinde çama rlar bulunan bir sepet; ön tarafta da kap ya dayand r lm bir süpürge ile bir çift terlik bulunmaktad r. Resim genel anlamda han mefendi, hizmetçisi, mektup, terlik ve duvarda as l tablo ile Gabriel Metsu nun Mektup Okuyan Genç Kad n (Res. 33) isimli eserine benzemektedir. Konu bile neredeyse ayn d r : mektubun hizmetçi taraf ndan getirili i ve 192 Wheelock, s. 140; Bailey, s. 108; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Wheelock, s

68 han m n n mektup için yapt i i b rakmas. Metsu nun resminde genç kad n mektup için diki ini b rak rken, Vermeer in han mefendisi ise müzi ine ara vermi tir. Metsu nun resminde genç kad n mektubu aç p okurken, yani konu do al seyrinde ilerlerken, Vermeer in resmindeki kad n ve hizmetçisinin bak malar hayli ilginçtir ve henüz mektup aç lmam t r. 194 Vermeer in resmindeki han mefendinin a k n hali mektup acaba kimden geldi? sorusunu akla getirmektedir. ayet ki mektup kad n n e inden gelmekte ise bu a k nl k niyedir. kilinin arkas ndaki duvarda yer alan deniz manzaral tablodan kad n n e inin denizci oldu u ve ülkesinden, evinden uzakta bir deniz yolculu unda bulundu unu anlamaktay z. Ne var ki, bo terlikler, kirli çama rlar, ön mekan n düzensizli i ve en önemlisi ortal k yerdeki süpürge resme olumsuz anlamlar katmas n n yan s ra pek de uygun olmayan bir a k ili kisini simgelemektedir. 195 Özellikle süpürge kedi uzakta olunca, meydan farelere kal r atasözüne i aret etmektedir. 196 Nitekim evin beyi evde de ildir; dolay s yla bu mektup da e ine kar sadakatsiz olan bu kad n n meçhul sevgilisinden gelmektedir. Kad n n a k nl n n ve hizmetçinin h nz rca tebessümünün ba ka bir aç klamas yoktur Arasse, s ; Bailey, s ?page=2&lang=en&context_space=&context_id=, , 12: Tunçay, s Arasse, s ; Akkaya, s

69 9. Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n, y. 1670, tuval üzerine ya l boya, 72,2 x 59,7 cm, National Gallery of Ireland, Dublin (Res. 56) Mektup ba l alt nda Vermeer in resimlerindeki simgesel anlamlar n de erlendirece imiz son eseri Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n isimli tablosudur. Masan n ba nda büyük bir ciddiyetle mektubunu yazan evin han m son derece k k yafetleri ve inci küpeleri ile dikkat çekicidir. Yan nda ayakta duran hizmetçisi ise ellerini belinde kavu turmu ve pencereden d ar do ru bakmaktad r. Bu iki figürün arkas nda ise geni çerçeveli ve oldukça büyük boyutlarda bir tablo as l d r. Tabloda Musa n n Bulunu u i lenmi tir. Tam olarak kime ait oldu u bilinmeyen tablonun üslupsal olarak Vermeer in ilk dönem yap tlar na, özellikle de Diana ve Arkada lar (Res. 38) isimli eserine, benzedi ini; dolay s yla bu tablonun da Vermeer in elinden ç km olabilece i dü ünülmektedir. 198 A k Mektubu (Res. 55) isimli eserindeki gibi evin han m ve hizmetçisinin yer ald bu eserde ilk resimdeki iki figürün yak nl na kar n burada figürler tamamen birbirinden ayr konumdad r. Hatta dünyalar bile ayr gibidir. 199 Resmin ön plan nda 1974 y l ndaki temizleme çal malar yla ortaya ç kar lm buru turulmu bir ka t parças ile mühür ve balmumu vard r. Buru turulmu bu mektup bir sevgiliden gelmekte, belki de güzel havadisler içermemektedir. Bu nedenle han mefendi sinirlenmi ve mektubu buru turarak atm t r. Mühür ve balmumunun dü k r kl n simgelemesi göz önüne al nd nda kad n n yazd mektup, belki de yerdeki buru turulmu mektuba bir cevapt r. Hizmetçi ise mektubu yerine ula t rmak için han m n n mektubu bir an önce yaz p bitirmesini beklemektedir. 200 Her iki figürün de dingin hallerine kar l k ortamda bir gerilim vard r ve bu gerilimin sorumlusu büyük ölçüde yerdeki buru turulmu ka tla ilgilidir. 201 Resmin bu normal konu ak na kar n arkadaki duvarda hayli büyük boyutlarda yer alan dini konulu tablo resme farkl bir anlam katmaktad r. Tabloda srailo ullar ndan kurtulma planlar yapan M s r Firavunu nun tüm yeni do mu brani 198 Bailey, s Wheelock, s Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Wheelock, s

70 çocuklar n n öldürülmesini emrettikten sonra annesinin Musa y palmiyelerden yap lm bir sepetin içine koyup Nil nehrine b rakmas ve nihayet firavunun k z n n nehir kenar nda banyo yaparken Musa y bulmas n konu edinmektedir. Firavunun k z bu bebe in bir brani oldu unu bildi i halde onu saraya alm t r. Bütün bu olup bitenleri bilen ve firavunun k z n n maiyetinde bulunan Musa n n k z karde i bebe i emzirmek için bir brani kad n isteyip istemedi ini firavunun k z na sormu ve onay al nca bebe in annesini saraya ça rm t r. 202 Böylece Musa, sarayda bir M s rl gibi yeti mi, herkesin güvenini kazanm ve kavmini M s r dan ç karabilmi tir. Tanr brani çocuklar n n katlinden Musa n n sa ç kmas n istemi ve onu er ya da geç kavminin ba na getirmi tir. Firavunun tüm çabalar na kar n Tanr böyle istedi i için böyle olmu tur. Bu tablo resmin konusunu do rudan ilgilendirmektedir. Belli ki alm oldu u mektuba sinirlenerek, kendini kapt rm bir ekilde mektuba cevap yazan kad n, ne olursa olsun lahi Kudret in takdirini de i tiremez. Tanr ne isterse o olacakt r; çabalamak bo unad r. Nitekim hizmetçinin dingin ve so ukkanl tavr ve resmin merkezine yerle tirilmesi onun adeta Tanr n n lahi Takdiri nin ki ile tirilmesidir. 203 Vermeer s radan bir konu ile resim içinde resim uygulamas yaparak dinsel bir mesaj vermek istemi tir. 202 Cömert, s Wheelock, s. 146; , 17:54. 68

71 3.c.3. Müzik Aleti Vermeer yedi resminde do rudan müzik konusunu i lemi tir, bu resimlerinde figürler herhangi bir müzik aleti çalarken gösterilmi tir. Üç resminde ise (Kad n Taciri, Res. 41; arap Barda, Res. 57; A k Mektubu, Res. 55) müzik aletlerini ve müzi i bir araç olarak kullanm t r. Vermeer in de resimlerinde bu kadar önemli yer tutan müzik dönemin di er Hollandal ustalar nca da s kl kla resmedilen bir konudur. k giysiler içerisindeki al ml han mefendiler ve gösteri li k yafetleriyle yapt klar müzikleri dinleyen sevgilileri ya da müzik ö retmenleri konumundaki erkekler genel emay olu turmaktad r. Müzik genel olarak resimlerde a k ve sevgi temas n n anlat lmas na yard mc olmaktad r. Bir erkek ve bir kad n n birlikte müzik yapmalar a k n uyumunu gösterirken, müzik aletleri ise sevgililerin birbirine dokunu unu simgelemektedir. 204 Vermeer in hayat nda müzi in önemli bir yeri oldu u baz kaynaklardan anla lmaktad r. Vermeer in büyük annesinin ikinci e i Claes Corstiaensz kilisede müzik yapan usta bir müzisyendi ve ölümünün ard ndan bir lavta, bir trambon, obuaya benzer nefesli bir çalg ve iki viyol 205 b rakm t r. Hatta bunlar Vermeer in babas n n müzik konulu resimlerine de ilham kayna olmu tur. 206 Ayr ca 1663 y l nda Vermeer in ya ad yere çok yak n olan Yeni Kilise ye çe itli tonlarda çan sesi ç karan büyük bir enstrüman yerle tirilmi tir. 207 Büyük olas l kla çal nd nda Vermeer in evinden de duyulan bu müzik aleti sanatç n n eserlerine konu seçiminde etkili olmu tur. 204 Bailey, s Keman tarz nda alt telli eski bir çalg 206 Aillaud Blankert Montias, s Koningsberger, s. 62; Hertel, s

72 10. Müzi e Ara Vermi Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 39,4 x 44,5 cm, Frick Collection, New York (Res. 58) Sanatç n n müzik konusunu i ledi i resimlerinin içerisinde ilk ele alaca m z yap t Müzi e Ara Vermi Genç K z isimli tablosudur. Yine Vermeer in ço u resminde kulland odada bir masan n yan nda genç bir k z ve ayakta k za do ru e ilmi k zdan birkaç ya büyük oldu u belli olan bir adam yer almaktad r. Masan n üzerinde lavtaya benzer bir müzik aleti, nota ka tlar, mavi-beyaz Delft i i bir seramik arap sürahisi ve k z n m yoksa adam n m içti i belli olmayan içi arap dolu bir kadeh vard r. Masa üzerindeki nota ka d nda notalar n çizgileri ve k smen de yerleri belli olmaktayken k z n iki eliyle tuttu u ka tta ise ne bir yaz ne de nota görülmektedir. Bu adam olas l kla genç k z n müzik ö retmenidir. Genç k z elindeki ka t ve ö retmeninden ziyade seyirciye do ru bakmaktad r. Sanki bu dersin bir an önce bitmesi için sab rs zlanmakta; belki de seyirciyi kaç yolu olarak görmektedir. Arka duvarda elinde yay ve bir kart tutan Eros un yer ald bir tablo görülmektedir. Bu tablodaki Eros figürü Caesar van Everdingen ( , Res. 59) taraf ndan yap lm bir Eros betimlemesine çok benzemektedir. Elinde kart tutan Eros tasviri Otto van Veen in (y ) Amorum Emblemata (1608, Res. 60) isimli çal mas ndaki bir ambleme dayanmaktad r. Amblemin alt nda mükemmel a k n tek a kla ya anmas gerekti ini belirten bir de yaz yazmaktad r. 208 Büyük olas l kla adam n k za kar bir ilgisi vard r; ancak k z n sevdi i ba ka bir adam vard r ve bak ndaki s k nt bütün aç kl ile adam n ilgisinden rahats z oldu unu belli etmektedir. Masan n üzerindeki içi arap dolu bardak ise belki de adam n emellerinin ba lang ç noktas n olu turmaktad r. Kimi ara t rmac lara göre ise elinde kart tutan Eros figürü kar l ks z a k ya da dü k r kl na u ram a k simgelemektedir. 209 Ku kusuz, adam, genç k zdan arad kar l bulamam t r. Resim ilk ortaya ç kt nda oldukça kötü bir durumda oldu undan büyük bir onar m geçirmi tir. Bunu, arka duvardaki Eros resminin y pranm olmas ndan da anlamak mümkündür. Resmin orjinalinde bulunmayan pencerenin kenar ndaki kafes 208 Wheelock, s Koningsberger, s

73 bilinmeyen bir tarihte ve bilinmeyen biri taraf ndan resme sonradan eklenmi tir. 210 Orijinal bir Vermeer betimlemesi olmad için kafes bu resimde yorumlanmam t r. 210 Wheelock, s. 98; Bailey, s. 64; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

74 11. Müzik Dersi, , tuval üzerine ya l boya, 73,3 x 64,5 cm, Buckingham Palace, London (Res. 61) Vermeer in yap tlar n n içerisinde nesnelerin gerçekçi betimleni i ve bunlar n uzamda kaplad klar alan ve birbirlerine konumlar n betimledi i en iyi eseri Müzik Dersi dir (Res. 61). 211 Odan n arka duvar na yerle tirilmi bir klavsen çalan kad n ile yan nda kolunu klavsene dayayarak adeta kad n n çald müzi i dinleyen gösteri li k yafetler içerisindeki adam ön plandaki masa, hal ve yerdeki viyolonselin olu turdu u natürmorta e lik etmektedirler. Adam n k z n sevgilisi ya da müzik ö retmeni oldu u belli de ildir; ne var ki, Vermeer in bunu aç kça betimlemesini de beklememekteyiz. Ancak bu adam n müzik ö retmeninden ziyade kad n n sevgilisi olmas daha kuvvetli bir olas l kt r. XVII. yüzy l n ortalar na gelindi inde Hollanda toplumunca çok sevilen ve gerek dönemin resimlerinde gerekse de Vermeer in resimlerinde kar m za s kl kla ç kan lavtan n önemini kaybetmesinin en önemli nedeni ç kard sesle insanlar n ruhunu ok ayan ve de i ik duygular olu turan klavsenin ortaya ç k d r. Bu alet, özellikle de burjuvalar n ya am nda duygular n, a k n bir çe it ifade edi biçimi olmas aç s ndan önem ta maktad r. Piyanonun atas da diyebilece imiz resimdeki klavsen yüzy l n ba lar nda Antwerp li tan nm bir enstrüman yap mc s Andreas Ruckers in ( ) geni ölçülerde ve çe itli dekoratif unsurlarla süsledi i klavsenlerine çok benzemektedir. 212 Klavsenin kapa n n üzerinde Müzik ne enin dostu, ac n n ilac d r yaz s yer almaktad r. Klavsenin üzerindeki aynada kad n n yüzü görünmektedir. lginç olan aynen Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z (Res. 51) resminde oldu u gibi kad n n aynadaki yans mas duru undan farkl d r. Tam olarak seyirciye arkas dönük olan figürün aynadaki yans mas na göre yandaki adama bakmaktad r. Adam da yan gözle, a kla, sevdi i kad na bakmaktad r Wheelock, s. 100; Arasse, s Bailey, s Arasse, s

75 Müzi in a k sembolize etti ine daha önce de inmi tik. Müzik ayn zamanda a k iki ruhun uyumunu da betimlemektedir. Ahlaki yorumlamalar yla dönemine damgas n vurmu olan Jacob Cats bir lavta çalg c s n gösterdi i betimlemesinde (Res. 62) biri çalg c n n ellerinde di eri ise masan n üzerinde duran iki lavtay betimlemi tir. Amblemin alt na dü tü ü aç klamada ise bir lavtan n titre imlerinin di erinkinde de yank lanaca n ; dolay s yla ayr dü seler bile iki kalbin uyumlu bir bütün olu turaca n dile getirmi tir. Nitekim kad n n çald klavsen ve yerde yatan viyolonsel bu görü ü destekler niteliktedir. Klavsenin titre imi viyolonselde yank lan rken iki a n kalpleri de bir bütün olu turmaktad r. Emblemata Amatoria isimli eserinde a k n (Eros un) parlayarak her eyi de parlatt n belirten Pieter Cornelisz Hooft ( , Res. 63) elindeki ayna ile güne nlar n yans tan Eros u göstermektedir. Bu yans tman n ortaya ç kard üçgen alanda ise taburede oturmu bir kad n klavsen çalarken, ayaktaki adam mest olmu bir ekilde sevgilisinin yapm oldu u müzi i dinlerken gösterilmi tir. Vermeer in resmindeki ayna da bu amblemi hat rlatmaktad r. Dolay s yla, Vermeer k z n klavsen çal n de il, müzi in yaratt hazz, a ktaki uyumunu ve yat t r c özelli ini vurgulamak ister gibi k z seyirciye arkas dönük olarak ve aynadaki aksinde yan ndaki adama bak lar n yönlendirirken betimlemi tir. Ayr ca resmin bahsedilmesi gereken en önemli özelli i Vermeer in camera obscura tekni ini kullanm oldu unu dile getiren ara t rmac Philip Steadman n Müzik Dersi ile bu sav n kan tlam olmas d r. E er dikkatli bir ekilde bak lacak olursa aynada k z n yüzünün aksinden ba ka sanatç n n övalesinin ve taburesinin ayaklar ile bir de kutu görülmektedir. Wheelock, Vermeer in bu tekni i kullanmam oldu unu dü ündü ü için, bu kutunun sanatç n n boyalar n ve f rçalar n yerle tirdi i bir kutu olarak de erlendirmektedir. 214 Ancak, Steadman resimde kullan lan nesnelerin müzelerde bulunan örneklerinin ölçüleri ve oranlar ile haz rlam oldu u bir yapay atölye ile Vermeer in bu kutu sayesinde nesneleri ustal kla yerle tirdi ini ortaya ç karm t r Wheelock, s Steadman, s

76 12. Konser, , tuval üzerine ya l boya, 69 x 63 cm, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston (Res. 64) Sergilendi i Boston daki Isabella Stewart Gardner Müzesi inden 1990 y l nda çal nan Konser (Res. 64) isimli eser, ne yaz k ki, hala kay p durumdad r. Vermeer in figürlerini yerle tirdi i klasik mekan ndan biraz daha sa a kayd r larak pencereden uzakla t r lm iki kad n ve bir erkekten olu an grup müzik yapmaktad r. Kad nlardan biri oturmu piyano çalarken, erkek de bu kad na lavtas n çalarak e lik etmektedir. Tamamen arkadan s rt seyirciye dönük olarak resmedilmi olan bu figürün lavta çald sol omzunun üzerinden hem lavtan n akort yerinin hem de figürün parmaklar n n görülmesinden anla lmaktad r. Ayakta duran di er kad n ise elindeki ka tlardaki notalar takip ederek bir taraftan ritim tutarak müzik yapan bu çifte sesiyle e lik etmektedir. Vermeer in di er konulu resimlerinde oldu u gibi figürler oldukça k ve gösteri li k yafetler içerisindedir. Figürlerin arkas ndaki duvarda iki tablo as l d r. Soldaki pastoral bir manzarayken, sa daki Dirck van Baburen nin Kad n Taciri (Res. 35) isimli eseridir. Bilindi i gibi bu eser sanatç n n kay nvalidesi Maria Thins e aittir. Ayr ca piyanonun kapa nda da yine pastoral bir manzara adeta erkek figürünü çevrelemi tir. Resmin sol ön plan nda ise büyük bir masan n üzerinde bir hal ile nota ka tlar ve bir lavta; masan n hemen alt nda da bir viyolonsel yer almaktad r. 216 Konser, Vermeer in konulu resimleri içerisinde anlamland r lmas en zor olan resimlerden birisidir. Ara t rmac lar n ço u özellikle arka plandaki Kad n Taciri tablosu ile resme erotik bir anlam yüklendi i konusunda birle irler. 217 Ancak resim erotik anlam ç karmaktan ziyade adeta iyi ile kötüyü ay ran ö retici bir mesaj vermektedir. Gerek piyano ba ndaki kad n gerekse de ark söyleyen di er kad n yapt klar i e konsantre olmu, kendilerini müzi e kapt rm bir haldedirler. Erkek figürünün arkas n n dönük olmas lavtay çok iyi çald n dolay s yla da bu adam n iki kad n n müzik ö retmeni oldu u fikrini akla getirmektedir. Ayr ca masa üzerindeki notalar ve lavta ile masan n alt ndaki viyolonsel grubun çe itli müzik aletlerini kullanarak müzik 216 Bailey, s. 92; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s Snow, s. 92; Erkaya üzba o lu Ünlü, s

77 yapt n göstermekle beraber bu resim ayn zamanda bir müzik dersi özelli i de ta maktad r. Grubun i ini gayet ciddiye alarak yapt klar kad nlar n hareketlerinden rahatl kla anla lmaktad r. Ara t rmac lar n resme erotik bir anlam yüklemelerine sebep olan Kad n Taciri isimli tablo ise adeta resimdeki müzik yapan grup ile kar tl k olu turmaktad r. 218 Van Baburen in tablosunda biri kad n üç ki i yer al rken; resimde biri erkek ikisi kad n olmak üzere yine üç ki i vard r. Van Baburen de insano lunun hakim olamad nefsinin ve ehvetinin ortaya ç kard sahte e lenceye kar n resimdeki grup müzi in sakinle tirici ve sevgi dolu ezgileriyle bamba ka bir e lence ve haz dünyas yaratm lard r. nsanlar nefsinin kurban olmadan da zevk alabilece i ortamlar yaratabilmektedir. Dolay s yla Van Baburen in resmi insanlar için kötü bir örnek te kil ederken, Vermeer in resmi izleyiciye iyi ve do ru bir mesaj vermektedir. Vermeer, Van Baburen in resmini burada olumlu bir mesaj vermek için araç olarak kullanm t r. 218 Wheelock, s

78 13. Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 51,7 x 45,2 cm, National Gallery, Londra (Res. 65) Vermeer in sanat kariyerinin son döneminde betimledi i Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z (Res. 65) ve Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z (Res. 67) isimli yap tlar birlikte ele al nd nda anlamland r lmas kolayl kla yap labilmektedir. Her iki resim de bugün Londra daki Ulusal Galeri de yan yana sergilenmektedir. Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z isimli eserinde Vermeer in yine al k oldu umuz mekan nda genç bir k z piyanonun ba nda ayakta durarak müzik aletini çalarken gösterilmi tir. Yüzü ise seyirciye dönüktür ve yüzünde tatl bir tebessüm vard r. Genç k z sar saten ete i, beyaz dantelli bluzu, mavi korsesi ve bir s ra inci kolyesi ile çok kt r. Saçlar ise dönemin kad nlar aras nda moda olan metallerle süslenmi ve toplanm t r. 219 Arka duvarda pencereye yak n olan sol tarafta, olas l kla ressam Jan Wynants n üslup özelliklerini gösteren olas l kla da ona ait olan (y , Res. 66) 220 küçük bir manzara resmi ile bunun yan nda oldukça büyük ölçülerde sanatç n n Uyuyan Genç K z (Res. 42) ve Müzi e Ara Vermi Genç K z (Res. 58) isimli eserlerinde de gördü ümüz sa elinde yay, sol elinde de havaya do ru kald rd bir kart tutan Eros un resimlendi i bir tablo yer almaktad r. Resmin ön plan nda sa da, kad n n piyanosunun yan nda, ise mavi kuma kapl bir sandalye vard r. Vermeer in az önce sözünü etti imiz iki resminde de kulland bir elinde yay, di er elinde de havaya do ru kald rd bir kart tutan Eros tablosu dönemin amblem ve ahlak kitaplar nda insanlar n tek bir a k olmas gerekti ini belirten bir simgedir. Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z isimli resminde de büyük boyutlardaki bu Eros tablosu k z n tek bir a k oldu unu ortaya koymaktad r. Ayr ca, piyanonun yan ndaki tek ve bo sandalye de burada olmayan, belki de duvardaki di er küçük tablonun betimledi i bir uzak diyarda bulunan sevgiliyi i aret etmektedir. 221 Ve dolay s yla genç k z müzikle sevdi inin kalbinde titre imler uyand rmak istemektedir. Sanatç, duvardaki Eros tablosu ile bu a k n saf ve temiz bir a k oldu unu anlatmaya çal maktad r Bailey, s Bailey, s , 18: Wheelock, s

79 14. Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 51,5 x 45,5 cm, National Gallery, Londra (Res. 67) Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z (Res. 67) isimli di er resminde böylesi saf ve olumlu bir anlam yoktur. Yine ayn mekandaki ancak bu sefer odan n sonundaki pencerenin kepenkleri ve perdeleri kapat lm olarak cama do ru yerle tirilmi piyanonun ba nda oturmu genç k z n k yafeti bir önceki resimdeki genç k z n k yafeti, inci kolyesi ve saç tuvaleti ile hemen hemen ayn d r. Tek fark bu genç k z n mavi renkli ikinci bir etekli i vard r. Arka duvarda Dirck van Baburen in Kad n Taciri (Res. 35) isimli eseri alt n yald zl bir çerçeveye yerle tirilerek kad n n kl na adeta e lik etmektedir. Ayr ca bu tablonun alt nda Vermeer in imzas n da görmek mümkündür. Piyanonun yan nda, resmin sol ön plan nda, ise Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z daki sandalye yerine gerilmi yaylar ile çalmaya haz r bir viyolonsel yer almaktad r. 223 Ayr ca resmin sol üst kö esinde de görüldü ü gibi sahne bir perde ile seyirciye aç lm t r. Dirck van Baburen in Kad n Taciri isimli eseri para kar l yap lan a k sembolize eden bir genelev sahnesidir. Dolay s yla Van Baburen in resmindeki a k, ç kar ili kisine dayanan, anl k zevkleri betimleyen bir resimdir. K z n yüzü seyirciye dönük olmas na kar n yüzünde hiç de bu durumdan ho nut oldu unu gösteren bir ifade yoktur; aksine, bir hayal k r kl sezilmektedir. Belki de perdenin aç lmas yla görmeyi umut etti i, viyolonseli çalarak kendisine e lik edecek müzik ö retmenini göremedi i için üzülmü tür. Dolay s yla Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z isimli eserinde saf ve temiz bir a ka olan sadakati simgeleyen Eros tablosu bu resimde Van Baburen in Kad n Taciri tablosuna; ve saf ve temiz a k n anlam, ç kar ili kisine dayanan bir a k anlam na dönü mü tür. Genç k z da di er resimdeki kad n gibi saf bir kad n de ildir. 224 Bölümün ba nda da bahsetti imiz gibi Vermeer, Kad n Taciri (Res. 41), arap Barda (Res. 57), A k Mektubu (Res. 55) resimlerinde müzik aletlerini do rudan müzik konusunu anlatmak için kullanmam, konular n n erotik ve ahlaki anlamlar na yard mc olmas için araç olarak kullanm t r. Her üç resimde de tek müzik aleti vard r; 223 Bailey, s Wheelock, 152; Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

80 o da lavtad r. Lavta Hollanda resmindeki simgeselli i anlat rken bahsetti imiz gibi ekli ve Flaman dilindeki kar l ile kad n simgelemekte ve resimlere erotik bir anlam katmaktad r. Dolay s yla ilk iki resimde arapla birlikte ele al nd nda erotik anlam kendini ortaya koymaktad r. Kalvinist ahlaka göre kad nlar n arap içmesi ho kar lanmamaktad r ve arap tüm kötülüklerin ba lang c n olu turmaktad r. 225 Bir genelev sahnesinin i lendi i Kad n Taciri isimli eserde arap, ortama uygun olmakla birlikte lavtan n varl yla tamamen erotik anlama e lik etmektedir. arap Barda isimli eserde ise masa üzerindeki nota ka tlar ve sandalyenin üzerinde duran lavta ile masan n yan nda ayakta duran ve elinde bir arap sürahisi tutan adam ile sandalyede oturmu elinde tuttu u kadehteki arab içen kad n n müzik yapt klar rahatl kla anla lmaktad r. Olas l kla adam kad n n yapt müzik kar l onu arapla ödüllendirmi tir. Ancak adam n iyi niyeti olmad bellidir; çünkü arap kad n ba tan ç karman n en iyi yoludur. A k Mektubu resminde ise durum biraz farkl d r. Burada arap ya da bir erkek figürü yoktur; ancak lavta mektubun içeri ini belli etmesi bak m ndan önem ta maktad r. E ine sad k olmayan kad n n ald mektubun sevgilisinden geldi ini lavta ortaya koymaktad r. Dolay s yla bu bölümün konusu itibariyle son inceledi imiz Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z isimli eseri bu üç resmin grubunda da inceleyebiliriz. Ressam burada bize ç kar ili kisine dayanan bir a k müzi i araç olarak kullanarak iletmeye çal m t r. 225 Erkaya - Yüzba o lu - Ünlü, s

81 4. VERMEER N SANATININ ETK LER Vermeer in ölümünün ard ndan 1696 y l nda Amsterdam da yap lan aç k artt rma ile eserlerinin sat l ndan sonra ismi pek fazla duyulmam t r. Sanatç n n sanat kariyeri boyunca çok az eser üretmi olmas nedeniyle kendi eserleri ço u zaman De Hoogh, Metsu ve Terborch gibi döneminin di er usta ressamlar n n eserleri olarak 226 an lm t r. Vermeer in as l tan nmas süreci ise XIX. yüzy l n ortalar nda gerçekle mi tir y l nda Hollanda ya bir geziye ç km olan Frans z gazeteci ve ele tirmen Etienne Joseph Théophile Thoré ( ), La Haye deki bir sanat galerisinde as l Delft li Jan van der Meer imzal bir ehir tasvirini gördü ünde Fransa da bugüne kadar bilinmeyen bir eserin burada as l oldu unu ve tan nmay, gün yüzüne ç kmay fazlas yla hak etti ini söylemi tir. Bu yap t, Vermeer in tan nmas n sa layan Delft Manzaras (Res. 24) d r. 227 Bu büyük boyutlu ve ehrin müthi bir betimlemesi olan eser William Bürger takma ad n kullanan Théophile Thoré yi derinden etkilemi ve ngiltere, Hollanda, Almanya ve Belçika daki müze ve galerileri gezerek Vermeer e ait eserleri gün na ç karmaya çal m t r. Uzun bir çal man n ard ndan Théophile Thoré, Vermeer e ait 70 kadar yap t belirlemi ; ancak yapt incelemeler sonucu bu say y 50 ye dü ürmü tür. Ara t rmac lar n son yapt çal malar ile Vermeer e ait oldu u kesin olarak kan tlanm 35 resim vard r. 228 Ayn zamanda, Théophile Thoré, 1860 y l nda Vermeer in ilk monografisini yay mlayan isim olmu tur. 229 XVII. yüzy l Hollanda resminin genel bir özelli i olarak kar m za ç kan simgesellik ve izleyiciye mesaj verme iste i Vermeer de de kendini göstermektedir. Ne var ki, Vermeer in simgeselli i döneminin di er ressamlar ndaki gibi do rudan simgelerle mesaj vermekten farkl d r. Resimlerinde, figürlerin küçük bir tebessüm ve el hareketlerinden, arka duvarda as l duran tablolara kadar tüm nesneler ve figürler anlam 226 Bailey, s Koningsberger, s. 124; nankur, s Koningsberger, s nankur, s

82 yüklüdürler. Ancak Vermeer in simgeselli inin ve mesaj verme iste inin kendinden sonraki ressamlar etkiledi i pek söylenemez. Vermeer in sanat üslubunun sonraki ku aklar üzerindeki etkisinden bahsetmek daha do ru olacakt r. Vermeer in k kullan m, renklerini kla bütünle tirerek daha parlak bir görünüm yaratmas ve figürlerini böylelikle ortaya ç karmas özellikle Empresyonist ressamlar etkilemi tir. Théophile Thoré, Vermeer in resimlerindeki n yapay bir k olmad n dolay s yla da onu döneminin di er ressamlar ndan ay ran en önemli özelli inin bu oldu unu öne sürmektedir. 230 Vermeer, Empresyonistler gibi h zl f rça vuru lar ile resimlerini yapmamaktayd. Üslubunda da bahsetti imiz gibi ortalama senede iki tablo ortaya ç kard dikkate al n rsa Vermeer in ne kadar titiz ve ayr nt c bir çal ma ortaya ç kard n söyleyebiliriz. Dolay s yla, Vermeer resmilerinde boyan n kla bütünle ip resmi izleyenlerde derin bir etki b rakmas için boya tabakalar n birkaç katman halinde uygulam t r. Gerek Delft Manzaras gerekse de Hizmetçi (Res. 44) isimli eserlerinde bahsetti imiz gibi onun bu boyama tekni i giderek bir nokta tekni ini alm ve bu teknik XIX. yüzy l ressamlar n etkileyen en önemli sebep olmu tur. 231 Ku kusuz sanatç n n bu görünümü yakalamas nda camera obscura tekni ini kullanmas da yatmaktad r. Nitekim bu aletin yans tt görüntüde nesnelerin konturlar nda bulan kl k meydana gelmekteydi. 232 XIX. yüzy l Hollanda resminde önemli bir isim olan Vincent van Gogh da resimlerine ve resimlerinde kulland renklerine hayran oldu u Vermeer için Emile Bernard a 1888 de yazd mektupta sanatç n n resimlerinde her türlü rengi görmenin mümkün oldu unu; ancak onun en belirgin özelli inin t pk Velazquez in siyah, beyaz, gri ve pembeyi kullanarak olu turdu u uyumu Vermeer in de limon sar s, solgun mavi ve inci grisini kullanarak elde etti ini söylemektedir , 12: Horst Keller, The Great Book Of French Impressionism, New York, 1980, s , 12: Herling, s

83 SONUÇ Yedi kuzey eyaleti (Hollanda, Zeeland, Friesland, Utrecht, Groningen, Guelderland, Overyssel) spanyollar n a r Katolik siyaset izleyerek bölgedeki Kalvinci gruplar sindirmeye çal malar üzerine 1579 da Utrecht Birli i ni olu turarak ba ms zl k yolundaki ilk ad mlar n atm lard r. 80 y l süren Birle ik Eyaletler- spanya sava lar imzalanan Münster Antla mas ile son bulmu ve Birle ik Eyaletler ba ms zl n kazanm t r. 234 Dönemi içerisinde farkl bir siyasi yap ya sahip olan Birle ik Eyaletler yedi ba ms z eyaletten olu an federal bir cumhuriyetti. Cumhuriyet rejiminin özgürlükçü ve ho görülü ortam pek çok Protestan burjuvay bölgeye çekmi ve güçlü bir ekonominin olu mas na zemin haz rlam t r. Birle ik Eyaletler denizcilerinin yeni ticaret yollar bulmalar, Amerika ve hatta Japonya ya kadar ula malar Birle ik Eyaletler halk n deniz ticareti sayesinde hayli zenginle tirmi tir. Ticaretin sonucu olarak Yak n ve Uzakdo u dan getirilen hal, ipekli kuma lar, porselen ve seramik gibi mallar hem de i ik sanayi kollar n n geli imini sa lam 235 hem de bu ithal mallar n moda olmas na sebep olmu ve dolay s yla dönemin görgü tan klar olan resimlerin içinde dekor görevi görmeye ba lam lard r. Ne var ki bu moda anlay n n getirdi i lüks ya am Kalvinci ahlaka ve Protestan dini ö retisine ters dü mektedir. nsanlar ya amlar n çal arak ve hatta çok çal arak kazanmal, israfa sebebiyet vermemeli; azla kanaat edip lükse dü kün olmamal d r. Bu nedenle sade, dingin ve süssüz bir ya am hayat felsefesi olmal d r. 236 Dolay s yla dönemin ev içi ya amlar n yans tan resimler pahal hal lar, de erli porselenler, k kuma larla bezenmi oldu u halde a r l ktan uzak, dingin bir atmosfer içerisindedir. Geli en ekonomi ve burjuva s n f n n yükseli i sanat n da geli imini sa lam t r. Bu dönemde burjuvalar sanat koruyuculu una ba lam ; adeta kilisenin, krallar n ve soylular n yerini alm t r. 234 Koningsberger, s. 31; Ogg, s. 419; Tanilli, s. 175; Lee, s Koningsberger, s Koningsberger, s. 37; Gombrich, s ; Minor, s

84 Dönemine Alt n Ça ismi verilecek kadar güzel ve özgün eserlerin yarat ld resim sanat bu dönemde en yetkin sanat olarak kar m za ç kmaktad r. Ressamlar n, bir nevi ba ms zl k kazanm olmalar manzara, natürmort resmi ve günlük ya am konulu sahneler gibi farkl türlerde eserlerin ortaya ç kmas na ve ressamlar n farkl alanlarda uzmanla malar na sebep olmu tur. Özellikle ev içi günlük ya am sahnelerini yans tan tür resmi geni konu yelpazesi ile adeta döneminin ya ay na, zevklerine, mobilya ve dekorasyonuna ve giyim ku am na k tutmaktad r. Ayn zamanda bu resimler içlerinde ahlaki anlamlar ta malar yla da ön plana ç kmaktad r. 237 Vermeer in de resimlerinde s kl kla kulland nesneler dönemine k tutarken; hal Uzakdo u ile yap lan ticaretin sonucu ehirlilerin zenginli ini hem de Uzakdo u mallar na olan ilginin modaya dönü mesini, Delft i i sürahi, tabak gibi seramikler ile süpürgeliklerde kullan lan çiniler bu sektörün ne kadar geli mi oldu unu göstermektedir. 238 Bu nesnelerin Vermeer in simgeselli inde de yeri ayr d r. Bu sürahilerin içi genellikle arapla doludur ve bir a k iksiri olarak erkeklerin kad nlar ba tan ç karmak için kulland klar en önemli silahlar d r. Ortaça dan beri kuzey resminde süre gelen simgesellik anlay XVII. yüzy lda de i mi tir. XV. yüzy lda bile Ortaça gelene inin devam etti i Flaman sanat nda gözleme dayanan gerçekçi bir yakla m kendini göstermekteydi. Dinsel konular dünyevi mekanlar içerisinde i lenmeye ba lanm, dinsel konular n yan s ra atasözleri, deyimler ve dönemin iirleri de resimlerin konular n olu turmaya ba lam t r. Geleneklerine ve dine s k s k ya ba l olan bu topraklar n insanlar için resimleri okumak ve anlamak hiç de zor de ildir. Özellikle Pieter Bruegel Felemenk Deyimleri ve Atasözleri (Res. 27) isimli eserinde yap lmamas gereken ahmakl klar ve bo i leri görselle tirerek Tanr yolundan ayr lmamak gerekti ini vurgulamaktad r. XVII. yüzy la gelindi inde ise deniz ticareti ile zenginle mi ve spanyollar a kar ba ms zl n kazanm bir Hollanda devleti kar m za ç kmaktad r. Ayr ca Protestanl k da bu devletin resmi dinidir. Geli en ticaret ve ya am ko ullar ve en önemlisi de kazan lan bol para insanlar n ya amlar n de i tirmemeli, gelenekten sap lmamal yd. Burada da Kalvinizm ve Kalvinist ahlakç lar devreye girmektedir. 237 Krausse, s Erkaya Yüzba o lu Ünlü, s

85 Özellikle Jacob Cats ve Jacob de Gheyn II dönemin Hollandal s n n ya am üzerine getirdikleri yorumlar yla özellikle kad na önem vererek kad n n yerinin evi oldu u, çocuklar na bakmak ve onlar hayata haz rlamakla yükümlü oldu u, e ine sad k kalarak yanl i lerin pe inden ko mamas gerekti ini belirtmi ler ve bunlar baz amblemlerle ki ile tirmi lerdir. Bu ahlak ve amblem kitaplar dönemin de i en Hollanda toplumunda okur-yazar say s n n artmas na paralel olarak bas mlar artt gibi ressamlar n ellerinden de dü mez olmu tur. 239 Resimlerinde kulland k ile adeta resimlerine iirsellik ve farkl bir duygu katan Vermeer bu özelli i ile döneminin di er sanatç lar ndan ayr bir öneme sahiptir. Sanatç özenle ve titiz bir ekilde eserlerini meydana getirmekteydi. Titiz çal mas ve özenerek boyamas resimlerindeki tüm nesneler için geçerlidir. Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z (Res. 51) isimli eserinde resme derinlik katmak ve resimde dengeyi sa lamak için kulland perdenin k vr mlar yla yaratt k oyunu, Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z (Res. 65) isimli eserinde k giysileri içindeki kad n figürünün saç tuvaletinde yer alan metal tak lar ve yine yaratt k oyunu sanatç n n titiz ve özenle çal rken ne kadar da ayr nt c oldu unu ve bunlar kla ortaya ç kard n göstermektedir. Vermeer, ya am boyunca pek çok ressam n kar la t sorunlardan biri olan mali s k nt larla sürekli yüz yüzeydi. Ancak kay nvalidesi Maria Thins in yard mlar yla aile, geçimini sa lamaktayd. Buna ra men ressam kendisine ün getirecek, çok para kazanabilece i döneminde ra bet gören natürmortlar ya da portreler yapmam, tamamen kendi zevkini ve dü üncelerini yans tan eserler meydana getirmi tir. 240 Vermeer sanat kariyeri boyunca belki natürmort türünde eserler vermemi ti ama resimlerinde nesnelerin özenle vurgulanmas ve düzenlenmesi, ve hatta figürlerin bile s radan bir nesne görünümünde olmas resimlerini adeta natürmort havas na sokmaktad r. 241 Mektup Okuyan Mavili Kad n (Res. 52) isimli resminde sandalye, masa ve harita ile kad n figürü de o odan n bir e yas gibi gösterilmi ve as l konunun özünü olu turan mektup duvarda as l duran haritan n alt kesimindeki çubu un topuzu ile 239 Fuchs, s. 38; Krausse, s Arasse, s Gombrich, s. 341; Janson, s. 580; Hertel, s

86 belirtilerek dikkat kad ndan mektuba çevrilmi, böylece kad n n, resmi olu turan natürmort nesnelerinden fark kalmam t r. Vermeer ça n n ressamlar n n s kl kla betimledi i, çok be enilen ve yine döneminin ahlak anlay na hitap eden vanitas resimleri de yapmam t r. Dünyan n zevklerinin geçicili inin, her eyin sonu oldu unun ve tek gerçe in ölüm oldu unu, dolay s yla ona göre ya amak gerekti ini somutla t ran vanitas resimlerine 242 Vermeer ra bet etmemi tir. Ne var ki, dünyan n geçicili ini ve dünya nimetlerine çok fazla tamah etmemek gerekti ini dile getirmek için ressam n saf vanitas resimleri yapmas gerekmemekteydi; Terazi Tutan Kad n (Res. 48) resmindeki alt n ve inci gibi de erli materyaller ve Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z (Res. 51) isimli eserinde masan n üzerinde tabaktan dökülmü meyvelere yer vererek bu anlay zaten resimlerine yans tm t r. Bu ba lamda, dönemin ressamlar taraf ndan safl n ve güzelli in, ayn zamanda zenginli in ve lüksün de simgesi olarak kullan lan inciler hem vanitas simgesi olarak hem de kad nlar n güzelliklerine güzellik katan bir unsur olarak Vermeer in resimlerinde yer almaktad r. 243 Vermeer in simgeselli ini etkileyen bir durum da, ku kusuz, sanatç n n ya ad din karma as d r. Protestan olarak ya ayan ve sevdi i kad nla evlenebilmek için Katolik olan sanatç, ilk resimlerinde konusunu tamamen ncil e dayal sa, Maria ve Martha n n Evinde (Res. 36) ve St. Praxidis (Res. 37) tablolar n yapm t r. Bunda, kay nvalidesi Maria Thins e ho görünmek ve Katolikler in ya ad mahallede oturmas ndan dolay onlara da iyi görünüp eserlerini satabilece i dü üncesi yatmakta olabilir. Ancak dönemin ressamlar özellikle de Protestan ressamlar ncil konular n do rudan i leyen resimler yapmaktan, ço unlukla Protestanlar n ya ad bölgede az nl kta kald klar için Katolikler de do rudan ncil konusunu i leyen resimleri evlerinin duvarlar na asmaktan kaç nm lard r. 244 Dolay s yla Vermeer de dinsel konulu resimlerden ziyade gündelik ya am sahnelerinin betimledi i eserlerine yerle tirdi i gizli dinsel anlamlarla yüklü resimler yapm t r. Nitekim Kad n Taciri (Res. 41) isimli eserinde ncil deki Müsrif O ul imgesine at fta bulunurken, Hizmetçi (Res. 44) isimli 242 Koningsberger, s. 101; Matla, s Bailey, s Koningsberger, s. 37; Minor, s

87 eserinde Meryem e gönderme yapmaktad r. Ne var ki sanatç, Protestanl k tan da vazgeçmi de ildir. Sanatç, Kalvinist ahlakç lar n ahlak ve amblem kitaplar n n etkisiyle özellikle ölçülülük ve kendini bilme konular n s kl kla i lemi tir. Özellikle de kad n n içki içmesinin kötü bir durum oldu u, insano lunun hareketlerinde ölçülü olup kendini bilmesi gerekti i arap Bardakl K z (Res. 46) ve arap Barda (Res. 57) resimlerinde i ledi i ve amblem kitaplar nda bulunan ölçülülük imgesine yer verdi i vitray ile ahlaki mesaj n izleyicilere iletmek istemi tir. Sanatç n n özellikle ölçülülük imgesini kulland yap tlar üç bölümde ele ald m z simgeselli inin ilk bölümündeki kad n konulu eserlerinde kendini aç kça göstermektedir. Kad nlar dantel yaparken, müzik aleti çalarken ya da mektup yaz p okurken k ve gösteri li k yafetleri içerisinde yücele tirmi tir. Güzel bir genç k z dantel i lerken gösteren Dantel leyen K z (Res. 23) isimli eseri ile geni bir bakraca süt bo altan; peynir ya da tereya yapacak olan Hizmetçi (Res. 44) isimli eserinde Vermeer kad nlar yapt klar i ler ile yücele tirirken kad nlar konu ald di er yap tlar nda ise arap sürahisi ve arap kadehlerine yer vererek erkeklerle içkili bir e lence ortam nda yer alan kad nlar ile z tl k yaratm t r. Erkeklerle içkili sohbetlerde bulunan kad n iyi de ildir; çünkü Protestan inanc nda kad n n içki içmesi ho kar lanmaz. Dolay s yla sanatç, kad nlar n erkeklerle içkili ortamlarda bulunmamas gerekti ini arap Bardakl K z (Res. 46) ve Uyuyan Genç K z (Res. 42) isimli eserleriyle vererek insanlar n özellikle de kad nlar n ölçülü olmas ve kendini bilmesi gerekti ini vurgulam t r. Vermeer in döneminin di er ressamlar gibi s kl kla i ledi i mektup konusu da masum olmayan ve e lerine sad k kalmayan kad nlar anlat p kad n-erkek ili kisine yer verdi i bir grubu olu turmaktad r. Vermeer ço unlukla aç k pencere, mektup, harita ve duvarda as l deniz manzaral tablolar ile resimde yer almasa da bir erkek figürünün varl n ortaya koymaktad r. Aç k pencere evde olmayan bir erke i, mektup uzaklardaki bir erke i, harita ve deniz manzaral tablo ise denizci bir erke in varl n ça r t rmaktad r. Mektup han mefendinin ya ad yasad bir a k ili kisine ortakl k eden sevgilisinden gelmekte ise A k Mektubu (Res. 55) ve Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n (Res. 56) isimli eserlerinde oldu u gibi han mefendinin i birlikçisi hizmetçi ile 85

88 gösterilerek bu durum anlat l rken, süpürge ve terlik gibi kad n n sad k olmad n gösteren geleneksel simgeler de kullan lm t r. Nitekim Vermeer in resimlerinde sadakatin simgesi köpe e hiç yer verilmemi tir. Dolay s yla kad nlar n e lerine sad k kald klar pek söylenemez. Burada da sanatç z tl k yarat p, kötü kad n göstererek bu ekilde davran lmamas gerekti i konusunda ahlaki mesaj vermektedir. Müzik temas n i ledi i ve çal mam zda üçüncü bölüm olarak de erlendirdi imiz bu grup resimlerinde de sanatç yine kad n-erkek ili kisi üzerinde durmu tur. Müzik, dönemin tüm yap tlar nda oldu u gibi a k simgelemektedir. Müzik yapmak ya da müzik aleti çalmak dönemin Hollanda toplumunda çokça sevilen ve ilgi gösterilen bir etkinlikti. Sanatç bu grupta yer alan resimlerindeki erkekleri sevgili ya da müzik ö retmeni konumunda betimlemi tir. Öyle ki, bu betimleme resimlerdeki di er unsurlar ile aç a ç kar lm t r. Örne in, Müzi e Ara Vermi Genç K z (Res. 58) isimli eserinde duvarda yer alan Eros tablosu hayal k r kl na u ram bir a k sembolize etti i için buradaki erkek figürü bir müzik ö retmeni iken, Müzik Dersi (Res. 61) isimli eserdeki erkek, figürlerin birbirlerine bak lar sayesinde, kad n n sevgilisi oldu unu ortaya koymaktad r. Ayn zamanda bu resimde, yine ahlak kitaplar n n etkisiyle olu turulmu iki ruhun uyumu ve bir bütün olu turmalar anlat lm t r. Vermeer resimlerindeki simgeselli i ve ahlaki mesajlar büyük oranda resimlerinin içerisine yerle tirdi i tablolarla vermeye çal m t r. Bu, dönemin Hollanda resminde oldukça yayg n bir uygulamad r. Ancak, Vermeer bunu resimlerinin anlam na anlam katan bir araç olarak bilinçli bir eklide kullanm t r. Bunu da aç kça, Terazi Tutan Kad n (Res. 48) isimli eserinde görmek mümkündür. Kad n, önündeki masan n üzerinde yer alan alt n ve inci gibi de erli materyalleri ölçmeye haz rlan rken, arka duvarda yer alan Son Yarg isimli tabloda ise sa ruhlar tartmaktad r. Dolay s yla bu resimde de ölçülülük ve Tanr n n yolundan ayr lmama mesaj verilmekte; gelip geçici dünya nimetlerine tamah etmemek gerekti i anlat lmaya çal lmaktad r. Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n (Res. 56) isimli eserinde ise arka duvarda yer alan Musa n n Bulunu u tablosu ise oraya rastgele yerle tirilmi bir tablo de ildir. Buru turularak yere at lm mektuba kendini kapt rm bir ekilde cevap yazan kad n n, Tanr n n takdir etti inin önüne geçemeyece ini, Tanr n n her eyi yönlendirip olu turdu unu 86

89 gösterdi i Musa n n Bulunu u tablosu ile anlatmaya çal m t r. Tanr n n ilahi takdiri ne ise öyle olur ve insano lu bunu de i tirmek için ne yaparsa yaps n, hepsi bo tur. Nitekim, Firavun da Tanr n n istedi ine kar gelememi, srailo ullar n ortadan kald ramam t r. kisi kad n bir erkek figürün müzik aletleri çal p ark söyleyerek müzik yapt klar Konser (Res. 64) isimli eserinde ise sanatç arka duvardaki Dirck van Baburen e ait Kad n Taciri (Res. 35) isimli eserini izleyiciye do ruyu ve yanl göstermek için araç olarak kullanm t r. Kad n Taciri nefsine hakim olamayan figürlerin durumunu ortaya koyarken kendi eserinde Vermeer, insanlar n bu hazlar ndan s yr lm, müzik yaparak güzel eyler ortaya koyabileceklerini göstererek izleyiciye iyi bir mesaj vermektedir. Vermeer in resimlerindeki sahne genellikle hep ayn odada geçmektedir. Yerdeki siyah-beyaz karolar, odan n solundaki pencere düzeni, Delft i i çini süpürgelikler bu odan n en belirgin özellikleridir. Buras n n sanatç n n atölyesi olarak kulland mekan olmas olas d r. Ne var ki sürekli ayn yönden bakt m z figürleri ressam bazen sa a kayd rarak pencereden uzakla t rm (Konser, Res. 64), bazen figürleri seyirciden çok uzakla t rm (Müzik Dersi, Res. 61), kimi resminde ise figürleri seyircilere çok yakla t rarak onlarla aram zda hemen hiç engel b rakmam t r (Subay ve Gülüseyen K z, Res. 53 ve Müzi e Ara Vermi Genç K z, Res. 58) Resimlerinin hemen hepsinde de nesneler ortakt r. Beyaz Delft i i sürahi ve seramik tabaklar, masalar n üzerini kaplayan do u hal lar, duvarda as l duran Birle ik Eyaletler haritas, ço unlukla kadife kuma dö emeli aslan ba lar yla sonlanm sandalyeler, duvardaki küçük ayna ve kad nlar n kenar kürklü sar ceketleri hemen her resimde kar m za ç kmaktad r. Ça m z n ressamlar ndan George Deem, duvar nda bir haritan n as l oldu u odada iki mavi kuma kapl sandalyenin bulundu u bir iç mekan resmetmi tir (Res. 68). Sanki her an Vermeer in Mektup Okuyan Mavili Kad n (Res. 52) ç k p gelecek gibidir. Vermeer i taklit ederek bu i ten iyi para kazanaca n anlayan Hollandal ressam Hans van Meegeren ( ) yapt sahte Vermeer tablolar yla II. Dünya Sava n n hemen öncesinde sanat dünyas nda adeta bomba patlatm t r. Yeni Vermeer yap tlar n n gün na ç kar lmas sanat tarihçileri, ele tirmenler ve sanatseverler 87

90 aras nda öyle yank bulmu tu ki, Müzik Çal an K z (Res. 69) isimli eseri gördüklerinde bunun bir Vermeer eseri olmad na dair ku kular hiç yoktu. Hollanda resim sanat üzerinde uzmanla m Dr. Abraham Bredius bile bu eserleri gördü ünde bunlar n kesinlikle Vermeer olduklar n büyük bir heyecan içinde onaylam t r. 245 Ancak bu duruma ilk muhalif ses Leiden Üniversitesi profesörlerinden Johan Huizinga dan gelmi tir. Huizinga bu resimlerin duygudan ve en önemlisi de Vermeer in ruhundan uzak sadece renk oyunlar ndan ibaret oldu unu söylemi tir. Ven Meegeren s rr n mezara kadar götürmek niyetindeydi; ancak resimlerinden birini bir Nazi subay na sat nca sava sonras vatana ihanetten tutuklanm ve bu resimlerin Vermeer e ait olmad n ve hepsini kendisinin yapt n itiraf etmek zorunda kalm t r. Ç kar ld mahkemece bilerek sahtekarl k yapmak suçundan bir y l hapisle cezaland r lm ; ancak bir kalp krizi sonucu ya am n yitirmi tir. 246 Baz ortak imgelerle Vermeer in resimlerini taklit etmek mümkün olabilmi se de onun resimlerindeki iirselli i ve e siz yakalamak güç olmu tur. Vermeer tamamen kendi zevki ve dü üncelerini yans tan eserler meydana getirdi i için belli konularda resimler yapm t r. Resimlerinde mesaj verme kayg s ta mas ndan dolay resimlerine yerle tirdi i nesneleri ve hatta figürleri özenle seçmi, bunlara yükledi i anlamlar ile adeta resimlerini natürmort havas n sokmu tur. Resimlerindeki lüks hal lar, porselenler ve figürlerinin k k yafetleri ile Vermeer insano lunun dünya nimetlerine önem vermemesi gerekti ini, bunlar n geçici eyler oldu unu vurgulamak istemi ; dolay s yla ölçülülük ve ölçülü olmay resimlerinde s kl kla i lemi tir. Bu konuyu genelde kad nlar resmeden eserlerinde görmekteyiz. Mektup ve müzik konular n ele ald yap tlar nda ise sanatç kad n-erkek ili kisine yer vermi tir. Bazen erkek figürlerine yer vermi bazen de ba ka nesneler yoluyla erkek figürlerin varl n ortaya koymu tur. Ayr ca resimler içerisine yerle tirdi i tablolar arac l ile sanatç resmin anlam n peki tirmi tir. Sonuçta sanatç hemen hemen tüm eserlerinde yer alan kad n figürü ile bu cinsi hem yücele tirmi hem de nas l davranlamar gerekti ini ortaya koymu tur. Bunlar yaparken de dinden ve ahlaki de erlerden yararlanm t r. 245 Koningsberger, s Koningsberger, s. 172; Bailey, s

91 KAYNAKÇA AILLAUD, Gilles - BLANKERT, Albert - MONTIAS, John Michael, Vermeer, New York, AKKAYA, Nil, XVII. Yüzy l Hollanda Sanat nda Kad n, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Anabilim Dal, Yay mlanmam Yüksek Lisans Tezi, Edirne, ALPERS, Svetlana, Picturing Dutch Culture, Ed. Wayne Franits, Looking At Seventeenth Dutch Art, Cambridge University Press, New York, 1997, s ANDERSEN, Liselotte, Baroque And Rococo Art, H. N. Abrams, New York, ARASSE, Daniel, Vermeer:Faith In Painting, Princeton University Press, Princeton, BAILEY, Martin, Vermeer, Phaidon, London, BAYKAL, Bekir S tk, Yeni Zamanda Avrupa Tarihi, C. II., Kitap 1 Otuz Y l Sava lar -, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara, BAZIN, Germain, Sanat Tarihi, çev. Selahattin Hilav, Sosyal Yay nlar, stanbul, CÖMERT, Bedrettin, Mitoloji ve konografi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, CROIX, Horst de la - TANSEY Richard G. - KIRKPATRICK, Diane, Gardner s Art Through The Ages-Renaissance And Modern Art-, New York, CUNNINGHAM, Lawrence S REICH, John J., Culture And Values-A Survey Of The Western Humanities-, V. II., Holt, Rinehart&Winston, Orlando, ERKAYA, M sra Öncel - YÜZBA IO LU, Nil - ÜNLÜ, Burçin, Vermeer, Boyut Yay n Grubu, stanbul, FUCHS, R. H., Dutch Painting, London, GOBRICH, E.H., Sanat n Öyküsü, çev. Bedrettin Cömert, Remzi, stanbul,

92 HECHT, Peter, Dutch Seventeeenth Century Genre Painting, Ed. Wayne Franits, Looking At Seventeenth Century Dutch Art, Cambridge University Press, New York, 1997, s HERLING, Gustaw, Vermeer in ncileri, Sanat Dünyam z, S. 91, stanbul, 2004, s HERTEL, Christian, Vermeer: Reception and Interpretation, Cambridge University Press, New York, HUFTON, Olwen, Kad nlar, ve Aile, Kad nlar n Tarihi, C. III, Rönesans ve Ayd nlanma Ça Paradokslar, stanbul, 2005, s NANKUR, Zeynep, Jan Vermeer, Eczac ba Sanat Ansiklopedisi, C. III., Yem Yay n stanbul, 1997, s JANSON, H.W., History Of Art, H.N. Abrams, New York, KELLER, Horst, The Great Book Of French Impressionism, Hudson Hills, New York, KONINGSBERGER, Hans, The World Of Vermeer, New York, KRAUSSE, Anna-Carola, Rönesans tan Günümüze Resim Sanat n n Öyküsü, çev. Dilek Zaptç o lu, Literatür, Almanya, LEE, Stephen, Avrupa Tarihinden Kesitler, , çev. Ertürk Demirel, Dost, Ankara, LIEDTKE, Walter, Style In Dutch Art, Ed. Wayne Franits, Looking At Seventeenth Century Dutch Art, Cambridge University Press, New York, 1997, s MALTA, Mehmet ah, XVII. Yüzy l Hollanda Resim Sanat nda Natürmort, Mimar Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Resim Anasanat Dal Yay mlanmam Yüksek Lisans Tezi, stanbul, MARTIN, John Rubert, Baroque, Harper & Row, New York, MINOR, Vernon Hyde, Baroque-Rococo Art And Culture, Harry N. Abrams, New York, OGG, David, Europe In The Seventeenth Century, A. and C. Black, London,

93 SEIGNOBOS, Charles, Avrupa Milletlerinin Mukayeseli Tarihi, çev. Semih Tiryakio lu Varl k, stanbul, SHERMAN, Dennis, Western Civilization, Images And Interpretations, V. I., Alfred A. Knopf, New York, SLATKES, Leonard J, Johannes (Jan) Reyniersz Vermeer, Ed. Bernard S. Myers, McGraw-Hill Dictionary Of Art, V. 5, McGraw-Hill Book Company, New York, 1969, s SNOW, Edward, A Study Of Vermeer, University of California Press, Berkeley, SPENCE, David, Rembrandt-Bir Portre Ressam n n Ya am -, çev. Nimetullah Öner, stanbul, STEADMAN, Philip, Allegory, Realism And Vermeer s Use Of Camera Obscura, Early Science And Medicine Journal, Vol. 10, No 2, Leiden, 2005, s TAN LL, Server, Yüzy l n Gerçe i ve Miras : Yüzy llar, Kapitalizm ve Dünya, C. III, Adam, stanbul, TUNÇAY, Mete, Bruegel in Felemenk Deyimleri ve Atasözleri Tablosu (1559), Tarih ve Toplum Dergisi, S. 58 (Ekim), stanbul, 1988, s VRIES, Ad de, Dictionary of Symbols And Imagery, Nort-Holland Publishing, Amsterdam, 1984 WHEELOCK, Arthur, Jan Vermeer, Abrams, New York, WOLFFLIN, Heinrich, Sanat Tarihinin Temel Kavramlar, çev. Hayrullah Örs, Remzi, stanbul, ZUMTHOR, Paul, Daily Life In Rembrandt s Holland, Stanford University Press, Stanford, Ed. HAMMACHER, A. M. - VANDENBRANDE, R. Hammacher, Jan Vermeer, The Book Of Art, A pictorial Encyclopedia Of Painting, Drawing And Sculpture, V. 3,, Flemish And Dutch Art, Grolier, New York, 1965, s

94 (Resimlerin tarih, malzeme ve boyutlar konusunda dan lan bir kaynak olmu tur.) (Müzik konusunda yap lm olan bir çal ma da resimlerden özellikle de Vermeer in resimlerinde yararlan lm olmas nedeniyle çal mam zda kullan lm t r.) (Rijksmuseum um resmi internet sitesi olan bu adresten söz konusu müzede bulunan yap tlar n yorumu konusunda yaralan lm t r.) (Vermeer in Hizmetçi isimli eserini konu alan makalelerin varl nedeniyle ba vurulan bir adres olmu tur.) (Taschen yay nlar n n Norbert Schneider taraf ndan kaleme al nm Vermeer biyografisinin metinlerinin yer ald bu internet sitesi de önemli bir kaynakt r.) (Gerek sanatç n n kendisi gerekse de eserleri konusunda yer alan makaleler nedeniyle bu adresten yararlan lm t r.) 92

95 RES M L STES RES M 1 : Johannes Vermeer, Resim Alegorisi, , tuval üzerine ya l boya, 120 x 100 cm, Kunsthistorisches Museum, Viyana RES M 2 : Johannes Vermeer, nanç Alegorisi, , tuval üzerine ya l boya, 114,3 x 88,9 cm, Metropolitan Museum of Art, New York RES M 3 : XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler RES M 4 : Jacop van Campen, Amsterdam Belediye Binas, 1648 RES M 5 : Rembrandt Harmensz van Rijn, Oto-portre, 1640, tuval üzerine ya l boya, 102 x 80 cm, National Gallery, Londra RES M 6 : Frans Hals, St. George Avc lar Loncas n n Balosu, y. 1627, tuval üzerine ya l boya, 179 x 257,5 cm, Frans Halsmuseum, Haarlem RES M 7 : Willem Kalf, Natürmort, y. 1655, tuval üzerine ya l boya, 65 x 56 cm, Staatliche Museen, Berlin RES M 8 : Jan Davidsz de Heem, Çiçekler, Y. 1645, tuval üzerine ya l boya, 69,6 x 56,5 cm, National Gallery of Art, Washington RES M 9 : Willem Claesz Heda, Natürmort, 1657, tuval üzerine ya l boya, 52 x 74 cm, Museo del Prado, Madrid Resim 10 : Esaias van de Velde, Feribot, 1622, panel üzerine ya l boya, 76 x 113 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 11 : Jan van Goyen, Scheveningen Sahili, 1646, tuval üzerine ya l boya, 92,1 x 108 cm, Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid RES M 12 : Jacob van Ruisdael, Wijk De irmeni, y. 1670, tuval üzerine ya l boya, 83 x 101 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 13 : Jan Steen, çki Aleminin Ard ndan, y , tahta üzerine ya l boya, 52,5 x 64 cm., Rijksmuseum, Amsterdam RES M 14. Pieter Saenredam, St. Odulphus Kilisesi nin çi, 1649, panel üzerine ya l boya, 50 x 76 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 15 : Leonard Schenk, Mechelen, gravür, 1720, Delft Belediye Ar ivi 93

96 RES M 16 : Abraham Readmaecker, Cizvit Kilisesi, XVII.y.y. ba lar, ka t üzerine mürekkep, 16 x 23 cm., Delft Belediye Ar ivi RES M 17 : St. Luke Efnaf Loncas na kabulu RES M 18 : Leonaert Bramer, Vaftizci Yahya n n Ba n Sunan Salome, 1630 lar, tuval üzerine ya l boya, Musée des Beaux-Arts, Nimes RES M 19 : Paulus Potter, Hayvanlar yla Köylü Ailesi, 1646, tahta üzerine ya l boya, 37,1 x 29,5 cm, Alte Pinakothek, Munih RES M 20: Egbert van der Poel, Patlaman n Ard ndan Delft, , panel üzerine ya l boya, 37 x 62 cm., Rijksmuseum, Amsterdam RES M 21 : Carel Fabritius, Nöbetçi, 1654, tuval üzerine ya l boya, 58 x 68 cm., Art Museum of Schwerin, Schwerin, Almanya RES M 22 : Abraham Bloemaert, Kad n Çoban, 1628, tuval üzerine ya l boya, 104 x 84 cm., Kunsthalle, Karlsruhe RES M 23 : Johannes Vermeer, Dantel leyen K z, , tuval üzerine ya l boya, 24,5 x 21 cm., Louvre Müzesi, Paris. RES M 24 : Johannes Vermeer, Delft Manzaras, , tuval üzerine ya l boya, 98,5 x 117,5 cm., Mauritshuis, La Haye. RES M 25 : Robert Campin, Merode Altar Panosu, , tahta üzerine ya l boya, 64,1 x 117,8 cm, Metropolitan Museum of Art, New York RES M 26 : Jan van Eyck, Arnolfini nin Evlili i, 1434, panel üzerine ya l boya, 82 x 60 cm, National Gallery, Londra RES M 27 : Pieter Bruegel, Felemenk Deyimleri ve Atasözleri, 1559, panel üzerine ya l boya, 117 x 163 cm, Rockox House, Antwerp RES M 28 : Pieter Claesz, Vanitas Natürmort, 1630, tuval üzerine ya l boya, 39,5 x 56 cm, Mauritshuis, La Haye RES M 29 : Pieter de Hoogh, Anne ve Çocuklar, , tuval üzerine ya l boya, 92 x 100 cm, Staatliche Museen, Berlin RES M 30 : Nicolaes Maes, Dantel Yapan Kad n, y. 1650, tuval üzerine ya l boya, 45.1 x 52.7 cm, Metropolitian Museum of Art, New York RES M 31 : Nicolaes Maes, Yün E iren Kad n, 1655, panel üzerine ya l boya, 41.5 x 33.5 cm., Rijksmuseum, Amsterdam 94

97 RES M 32 : Quentin Matsys, Uygunsuz A klar, , panel üzerine ya l boya, 43.2 x 63 cm., National Gallery of Art, Washington. RES M 33 : Gabriel Metsu, Mektup Okuyan Genç Kad n, , tuval üzerine ya l boya, National Gallery of Ireland, Dublin RES M 34 : Gerard Terborch, Konser, y. 1657, panel üzerine ya l boya, 47 x 44 cm., Musée du Louvre, Paris RES M 35 : Dirck van Baburen, Kad n Taciri, 1622, tuval üzerine ya l boya, 102 x 108 cm, Museum of Fine Arts, Boston RES M 36 : Johannes Vermeer, sa, Maria Ve Martha n n Evinde, , tuval üzerine ya l boya, 160 x 142 cm, National Gallery of Scotland, Edinburgh RES M 37 : Johannes Vermeer, Saint Praxidis, 1655, tuval üzerine ya l boya, 102 x 83 cm, Özel Koleksiyon. RES M 38 : Johannes Vermeer, Diana Ve Arkada lar, , tuval üzerine ya l boya, 98,5 x 105 cm, Mauritshuis, La Haye. RES M 39 : Jacob Jordaens, Çarm hta sa, y. 1620, özel koleksiyon RES M 40 : Johannes Vermeer, Küçük Sokak, , tuval üzerine ya l boya, 54,3 x 44 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 41 : Johannes Vermeer, Kad n Taciri, 1656, tuval üzerine ya l boya, 143 x 130 cm, Gemäldegalerie, Dresden RES M 42 : Johannes Vermeer, Uyuyan Genç K z, y. 1657, tuval üzerine ya l boya, 87,6 x 76,5 cm, Metropolitan Museum of Art, New York RES M 43 : Nicolaes Maes, Uyuyan Hizmetçi, 1655, tahta üzerine ya l boya, 70 x 53 cm, National Gallery, Londra RES M 44 : Johannes Vermeer, Hizmetçi, y. 1658, tuval üzerine ya l boya, 45,5 x 41 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 45 : Jacob de Gheyn II, Ölçülülük RES M 46 : Johannes Vermeer, arap Bardakl K z, y. 1659, tuval üzerine ya l boya, 78 x 68 cm, Herzog Anton-Ulrich-Museum, Braunschweig RES M 47 : Gabriel Rollenhagen, Ölçülülük, 1611, Nucleus Emblematum RES M 48 : Johannes Vermeer, Terazi Tutan Kad n, , tuval üzerine ya l boya, 42,5 x 38 cm, National Gallery of Art, Washington 95

98 RES M 49 : Nicholas Tournier, Dünyan n Geçiciliklerine Ayna Tutan Gerçeklik, y. 1630, tuval üzerine ya l boya, 104 x 84 cm., Ashmolean Museum, Oxford RES M 50 : Pieter de Hoogh, Alt n Tartan Kad n, y. 1664, tuval üzerine ya l boya, 61 x 53 cm., Gemaldegalerie, Staatlische Museen zu Berlin RES M 51 : Johannes Vermeer, Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z, 1657, tuval üzerine ya l boya, 83 x 64,5 cm, Gemäldegalerie, Dresden RES M 52 : Johannes Vermeer, Mektup Okuyan Mavili Kad n, , tuval üzerine ya l boya, 46,6 x 39,1 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 53 : Johannes Vermeer, Subay Ve Gülümseyen K z, y. 1657, tuval üzerine ya l boya, 50,5 x 46 cm, Frick Collection, New York RES M 54 : Johannes Vermeer, Lavtal Kad n, y. 1663, tuval üzerine ya l boya, 51,4 x 45,7 cm, Metropolitan Museum of Art, New York RES M 55 : Johannes Vermeer, A k Mektubu, , tuval üzerine ya l boya, 44 x 38,5 cm, Rijksmuseum, Amsterdam RES M 56 : Johannes Vermeer, Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n, y. 1670, tuval üzerine ya l boya, 72,2 x 59,7 cm, National Gallery of Ireland, Dublin RES M 57 : Johannes Vermeer, arap Barda, y. 1658, tuval üzerine ya l boya, 66,3 x 76,5 cm, Staatliche Museen, Berlin RES M 58 : Johannes Vermeer, Müzi e Ara Vermi Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 39,4 x 44,5 cm, Frick Collection, New York RES M 59 : Caesar van Everdingen, Eros ve Nymphalar la Bachhus, y. 1660, tuval üzerine ya l boya, 147 x 161 cm, Gemäldegalerie, Dresden RES M 60 : Otto van Veen, Amorum Emblemata,1608 RES M 61 : Johannes Vermeer, Müzik Dersi, , tuval üzerine ya l boya, 73,3 x 64,5 cm, Buckingham Palace, London RES M 62 : Jacob Cats,, Lavta Çalg c s, Quid non sentit Amor, Proteus, 1618 RES M 63 : Pieter Cornelisz Hooft, Emblemata Amatoria, 1611 RES M 64 : Johannes Vermeer, Konser, , tuval üzerine ya l boya, 69 x 63 cm, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston 96

99 RES M 65 : Johannes Vermeer, Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 51,7 x 45,2 cm, National Gallery, London RES M 66 : Jan Wynants, Manzara, , tuval üzerine ya l boya, 56,5 50 cm, Wallace Collection, London RES M 67 : Johannes Vermeer, Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z, , tuval üzerine ya l boya, 51,5 x 45,5 cm, National Gallery, London RES M 68: Geroge Deem, Vermeer ç Mekan, 1999, tuval üzerine ya l boya, Nancy Hoffman Galery, New York RES M 69 : Hans van Meegeren, Müzik Çal an K z, , tuval üzerine ya l boya, 57 x 48 cm., Rijksmuseum, Amsterdam 97

100 RES MLER 98

101 RES M 1 : Johannes Vermeer, Resim Alegorisi RES M 2 : Johannes Vermeer, nanç Alegorisi 99

102 RES M 3 : XVII. Yüzy lda Birle ik Eyaletler 100

103 RES M 4 : Amsterdam Belediye Binas RES M 5 : Rembrandt Harmensz van Rijn, Oto-portre 101

104 RES M 6 : Frans Hals, St. George Avc lar Loncas n n Balosu RES M 7 : Willem Kalf, Natürmort RES M 8 : Jan Davidsz de Heem, Çiçekler 102

105 RES M 9 : Willem Claesz Heda, Natürmort RES M 10 : Esaias van de Velde, Feribot RES M 11 : Jan van Goyen, Scheveningen Sahili 103

106 RES M 12 : Jacob van Ruisdael, Wijk De irmeni RES M 13 : Jan Steen, çki Aleminin Ard ndan RES M 14. Pieter Saenredam, St. Odulphus Kilisesi nin çi 104

107 RES M 15 : Leanard Schenk, Mechelen RES M 16 : Abraham Readmaecker, Cizvit Kilisesi 105

108 RES M 17 : St. Luke Efnaf Loncas na kabulu RES M 18 : Leonaert Bramer, Vaftizci Yahya n n Ba n Sunan Salome RES M 19 : Paulus Potter, Hayvanlar yla Köylü Ailesi 106

109 RES M 20: Egbert van der Poel, Patlaman n Ard ndan Delft RES M 21 : Carel Fabritius, Nöbetçi RES M 22 : Abraham Bloemaert, Kad n Çoban 107

110 RES M 23 : Johannes Vermeer, Dantel leyen K z RES M 24 : Johannes Vermeer, Delft Manzaras 108

111 RES M 25 : Robert Campin, Merode Altar Panosu RES M 26 : Jan van Eyck, Arnolfini nin Evlili i 109

112 RES M 26 dan ayr nt RES M 26 dan ayr nt RES M 26 dan ayr nt 110

113 RES M 27 : Pieter Bruegel, Felemenk Deyimleri ve Atasözleri RES M 27 den ayr nt 111

114 RES M 28 : Pieter Claesz, Vanitas Natürmort RES M 29 : Pieter de Hoogh, Anne ve Çocuklar RES M 30 : Nicolaes Maes, Dantel Yapan Kad n RES M 31 : Nicolaes Maes, Yün E iren Kad n 112

115 RES M 32 : Quentin Matsys, Uygunsuz A klar RES M 33 : Gabriel Metsu, Mektup Okuyan Genç Kad n RES M 34 : Gerard Terborch, Konser RES M 35 : Dirck van Baburen, Kad n Taciri 113

116 RES M 36 : Johannes Vermeer, sa, Maria Ve Martha n n Evinde RES M 37 : Johannes Vermeer, Saint Praxidis 114

117 RES M 38 : Johannes Vermeer, Diana Ve Arkada lar RES M 39 : Jacob Jordaens, Çarm hta sa 115

118 RES M 40 : Johannes Vermeer, Küçük Sokak RES M 40 tan ayr nt 116

119 RES M 41 : Johannes Vermeer, Kad n Taciri RES M 42 : Johannes Vermeer, Uyuyan Genç K z 117

120 RES M 43 : Nicolaes Maes, Uyuyan Hizmetçi RES M 44 : Johannes Vermeer, Hizmetçi 118

121 RES M 44 ten ayr nt RES M 44 ten ayr nt RES M 45: Jacob de Gheyn II, Ölçülülük 119

122 RES M 46 : Johannes Vermeer, arap Bardakl K z RES M 46 dan ayr nt RES M 47 : Gabriel Rollenhagen, Ölçülülük 120

123 RES M 48 : Johannes Vermeer, Terazi Tutan Kad n RES M 48 den ayr nt 121

124 RES M 49 : Nicholas Tournier, Dünyan n Geçiciliklerine Ayna Tutan Gerçeklik RES M 50 : Pieter de Hoogh, Alt n Tartan Kad n 122

125 RES M 51 : Johannes Vermeer, Aç k Pencere Önünde Mektup Okuyan Genç K z RES M 51 den ayr nt 123

126 RES M 52 : Johannes Vermeer, Mektup Okuyan Mavili Kad n RES M 53 : Johannes Vermeer, Subay Ve Gülümseyen K z RES M 54 : Johannes Vermeer, Lavtal Kad n 124

127 RES M 55 : Johannes Vermeer, A k Mektubu RES M 55 ten ayr nt 125

128 RES M 56 : Johannes Vermeer, Hizmetçisi le Mektup Yazan Kad n RES M 56 dan ayr nt 126

129 RES M 57 : Johannes Vermeer, arap Barda RES M 58 : Johannes Vermeer, Müzi e Ara Vermi Genç K z 127

130 RES M 59 : Caesar van Everdingen, Eros ve Nymphalar la Bachhus RES M 60 : Otto van Veen, Amorum Emblemata RES M 61 : Johannes Vermeer, Müzik Dersi 128

131 RES M 61 den ayr nt RES M 61 ten ayr nt RES M 62 : Jacob Cats, Lavta Çalg c s 129

132 RES M 63 : Pieter Cornelisz Hooft, Emblemata Amatoria RES M 64 : Johannes Vermeer, Konser 130

133 RES M 65 : Johannes Vermeer, Piyanosunun Yan nda Duran Genç K z RES M 65 den ayr nt RES M 66 : Jan Wynants, Manzara 131

134 RES M 67: Johannes Vermeer, Piyanosunun Yan nda Oturan Genç K z RES M 67 den ayr nt 132

135 RES M 68 : Geroge Deem, Vermeer ç Mekan RES M 69 : Hans van Meegeren, Müzik Çal an K z 133

136 ÖZET XVII. yüzy la kadar spanyol Habsburglar n hakimiyeti alt ndaki Hollanda ve Flaman resimlerindeki günlük kullan m e yalar na yüklenen simgeler, dinsel anlam ta maktayd. spanyol Habsburglar a kar kuzey eyaletleri spanyol vali Alba Dükü nün Katolik bask s yla mücadele etmeye ba lam lad r. Bu mücadelenin sonunda yedi kuzey eyaleti Birle ik Eyaletler ismiyle ba ms zl n kazanm t r. Birle ik Eyaletler ticarette zenginle mi ve burjuvalar sanatç lar desteklemi ; dolay s yla bunlar din adamlar, krallar ve soylular n yerini alm t r. Bu yeni devletin yeni sanat nda Protestanl k ö retisi ve Calvin in ahlak ilkeleri etkili olmu tur. Dolay s yla XV. ve XVI. yüzy l n sanatlar nda simgeler arac l ile verilen dinsel anlamlar XVII. yüzy lda ahlaki anlamlara dönü mü tür. Johannes Vermeer XVII. Yüzy l Hollanda resminin en önemli ressamlar ndan birisidir. Sanatç döneminin en belirgin özelli i olan resimlerde simge kullan m na eserlerinde yer vermi tir. Ne var ki, ressam s kl kla izleyicilere ahlaki mesajlar vermi tir. Ahlaki mesajlar vermeyi, genellikle, resimlerine yerle tirdi i ve konuyu bütünleyen tablolarla sa lam t r. Ara t rmam zda Vermeer in üslup özelliklerinden ziyade, resimlerindeki simgesel anlamlar ele ald k. Vermeer, erkeklerle içki içen, sevgililerine mektup yazan ya da müzik aleti çalan kad nlara s kl kla yer vermi tir. Böylelikle hangisinin iyi ya da kötü ve hangisinin do ru ya da yanl oldu unu izleyiciye vermek istemi tir. Bu konular dönemin di er ressamlar taraf ndan da i lenmi tir. Bu nedenle ara t rmam zda, dönemin di er resimleri ile Vermeer in resimleri kar la t r lm t r. 134

137 ABSTRACT By seventeenth century, under the sovereignty of the Spanish Habsburg, the symbols of Holland and Flemish paintings which atributted to daily usage objects was conveying religious meanings. Against the Spanish Habsburg, northern provinces have come to struggle with the Catholic press of Duke of Alba who is Spanish governor. At the end of this struggle, seven northern provinces have become independent with the name of the United Provinces. The United Provinces have enriched with the trade and bourgeioses have supported artists; consequently they have replaced religious authorities, kings and nobles. In new art of this new country, the doctirine of Protestant and moral principles of Calvin have become effective. Consequently, religious meanings which interpreted by means of symbols in the fifteenth and sixteenth centuries arts have transformed into moral meanings in the seventeenth century. Johannes Vermeer is one of the most important painters in the seventeenth century. Artist has given place usage of symbol in his Works which have been the most evident feature in his age. However painter has frequently given moral messages to the spectators. Vermeer, generally, has supplied to give the moral message with pictures which have settled and been completed the theme in his paintings. In our research, we have dealt with symbolic meanings in Vermeer s paintings rather than his stylistic characters. Vermeer has usuallygiven place women drinking wine with men, writing letter to her beloved or playing a musical instrument. Thus, he has wanted to give which one is god or bad and right or wrong to the spectators. These themes have been also dealth with other contemporary painters. Therefore, in our research, other paintings of Vermeer s age have been compared with those of him. 135

138 ÖZGEÇM 1981 zmir do umluyum. lk, orta ve lise e itimimi zmir de tamamlad m y l nda Ege Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü ne ba lad m y l nda lisans ö renimimi iyi bir dereceyle tamamlad m. Mezuniyetin ard ndan yakla k iki sene özel sektörde d ticaret üzerine çal t m da yine Ege Üniversitesi nde lisans ö renimimin ikinci senesinden itibaren ilgi duymaya ba lad m Bat Sanat ve Ça da Sanatlar Ana Bilim Dal nda yüksek lisans e itimime ba lad m. 136