CIVATALAR ve SOMUNLAR

Transkript

1 009 Kasım CIVATALAR ve SOMUNLAR ÖZET Ön germeli cıvata bağlantıları 08-ö M. Güven KUTAY 08a_civata_ozet_09_01.oc

2 İ Ç İ N D E K İ L E R 1 Cıvata ne ir? Cıvatanın kaba tanımı Via ne ir? Helis açısı "ϕ" Helis yönü Çok kullanılan via çeşitleri Metrik via Metrik via, normal Metrik via, ince Whitworth-Viası Cıvata ve viaa terimler En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti Anahtar ve tornavialar. 9 Cıvataların fonksiyonları 1.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Bağlantı cıvataları.. 1. Cıvatanın kuvet altına fonksiyonu Birinci urum, montajaki hal 14.. İkinci urum, işletmeeki hal Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti " 0, " Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet eğeri "R p0, " Cıvata gerilim kesit alanı "A GE ". 16 Montaja ön germe kuvveti " ÖNM " ve sıkma momenti "M SıM " 16.1 Montaja sıkma momenti "M Sı " Emniyet aralığı "ν A " Montaj veya işletmee cıvatanın elastik esneklik açısı "α" 18 5 Montaj veya işletmee plakaların elastik esneklik açısı "β" Eşeğer kaval silinir İşletmee ön germe kuvveti " ÖN " Oturma eğeri İşletme kuvveti Ek kuvvet " Ek " 7. laka kuvveti " " Ek kuvvetten oluşan boy eğişimi " f " İşletmee cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " CTop " İşletmee genlik kuvveti "± g " Boyuna kuvvet etkisinen oluşan genlik gerilimi Genlik kuvveti g : Cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri σ G Cıvata sıkma reüktörü Bağlantıa gevşeme önlemleri Viaa kuvvetler Kilitlenme, oto blokaj Yalnız gevşemeye karşı önlemler Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Cıvatanın pratik seçimi 30 5 ormüller ve Tablolar Sembol ve tanimlamalar Makinaa bağlantı cıvataları Makinaa ön gerilmesiz bağlantı cıvataları Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları Yük altına sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları Makinaa ön gerilmeli bağlantı cıvataları Bağlantıa montaj eğerleri Bağlantı sıkıştırma momenti Montaja cıvataaki gerilimler Cıvata ve bağlantı parçalarına kuvvet ve esneklik orantıları 36 5 Cıvataa işletme eğerleri İşletmee viaaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi Cıvataa evamlı mukavemet ve genlik eğerleri Cıvataa ek ve hafifletme kuvveti Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sonurum alma eğeri f Ot Emniyetli maksimum cıvata kuvveti İşletmee gerilimler İşletmee yüzey basıncı Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Konu ineksi. 69

3 3 1 Cıvata ne ir? Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıır. Cıvata silinirik bir çubuğa via çekilerek yapılır. Şekil 1 e makina branşına kullanılan tipik sağ helisli cıvata resmi görülmekteir. 1.1 Cıvatanın kaba tanımı A B C Şekil 1, Cıvata A Cıvata kafası B Cıvata şaftı C Vialı şaft kısmı D irma işareti E Kalite sembolü Somun 1. Via ne ir? Via helis şeklineki bir kamanın, yani bir ik üçgenin bir silinirin üzerine sarılmasıyla ele eilir (bak Şekil ). Stanartlaştırılmış vialara bütün ölçüler ve tanımlamalar stanartlar ile tam olarak belirlenmiştir. D E XY 8. Z 8 3 ϕ π. Şekil, Kamanın şafta sarılması Helisel eğrilere oluğu gibi buraaa via helisini üç ana faktör karakterize eer: Aım, hatve () : Vianın 360 önüşüne almış oluğu, önme ekseni yönüneki yol. Bölüm airesi çapı ( ): Via bir kanal şekline oluğunan buraa üç çap varır. Vianın eğerleri bölüm airesi çapı " " ile tanımlanır. Diğer çaplar başka maksatlarla kullanılır. akat hatve her üç çap içine aynı büyüklükteir. Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant eğeri, hatvenin bölüm airesi çap çemberinin boyuna (π. ) bölünmesiyle bulunur.

4 Helis açısı "ϕ" n tan ϕ = ( 1 ) π tan ϕ = ( ) π ϕ Vianın helis açısı mm Vianın aımı, hatvesi n 1 Ağız sayısı.n = Toplam hatve mm Bölüm airesi çapı, ovalama çapı Ağız sayısı stanart vialara n = 1 ir. 1.. Helis yönü Vialar normal olarak sağ helisli viaır. Sağ helis vialı cıvataa somun saat ibresi yönüne önürülürlerse bağlantı sıkışır, aksi yöne çevrilirlerse gevşer. Özel urumlara kullanılan sol helisli vialar ise saat ibresi yönüne önürülürlerse bağlantı gevşer, aksi yöne ise sıkışır. Hareket yönü göreceliir (Şekil 3). Cıvata başı önürülüyorsa, somuna göre aksi yönür. Tek ağızlı via Çift ağızlı via. n Üç ağızlı via. n Sağ helis Şekil 3, Viaa ağız ve sağ-sol helis Sol helis Şekil 4, Sağ helis Ekseni ik tuttuğumuza helise tırmanmak için sağa oğru giiliyorsa, helis "sağ helis" iye alanırılır Şekil 5, Sol helis Ekseni ik tuttuğumuza helise tırmanmak için sola oğru giiliyorsa, helis "sol helis" iye alanırılır

5 Çok kullanılan via çeşitleri a) b) c) ) e) f) Şekil 6, Via çeşitleri a) Metrik via, b) Metrik ince via, c) Whitworth viası, ) Trapez via, e) Testere işli via, f) Yuvarlak işli via Metrik via Metrik via, normal Makina imalatına en çok kullanılan via tipiir ve. Uç açısı 60 ir. Dış via ucu kesilmiş ve iç via içi yuvarlatılmıştır. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların via şekliir. Metrik via Şekil 7 ile gösterilmiştir. Somunun çap ölçüleri R İç via, Somun H H/ H/ H1 H/8 H/4 60 B 60 h3 R1 D D D1 Dış via, cıvata Şekil 7, Metrik via H/6 3 Cıvatanın çap ölçüleri Şekil 7 aki sembollerin tanımlaması,d mm Via anma çapı mm Aım,D mm Bölüm çapı = D =. 0, ,D 1 mm Diş ibi çapı 3 = 1,687 iç via çekme çapı D 1 = - H mm Diş yüksekliği H = cos 30, H = 0,86603 H 1 mm Dişin eğen yanak yüksekliği H 1 = 0,5417 h 3 mm Vianın baş yüksekliği h 3 = 0,61343 R 1,R mm Yuvarlaklık yarı çapı R 1 = (H/6) = 0,14434 R = (H/1)= 0, Metrik via, ince orm olarak normal ISO-Viasınan farkı yoktur. Yalnız aımı küçük oluğunan via erinliği olukca küçüktür. Via erinliğinin küçük olmasınan olayı çentik etkisi çok az olur. Dinamik yük altına çalışan bağlantılara kullanılır.

6 R R C ı v a t a l a r v e S o m u n l a r Whitworth-Viası Whitworth viası normal "Whitworth viası" ve "Whitworth boru viası" olarak iki ayrı çeşittir. Her ikisinin e iş biçimi aynıır. Ancak normal Whitworth viası aha 1971 e Türk Stanartlarına alınmışken, TS 6l/Nisan 1978 Stanartı Whitworth boru viasını stanart ışı bırakmıştır. Whitworth viası normal olarak yeni konstruksiyonlara artık kullanılmaması gereken bir via çeşiiir. akat yurumuza çok yaygın oluğunan (aşağı yukarı metrik viaya kıyasla %30) bilmekte faya varır. Normal Whitworth-Viası eğerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir. Somun çap ölçüleri İç via, somun H H/ H1 R h3 H/6 D D D1 H/ H/6 3 Dış via, cıvata Şekil 8, Whitworth viası Cıvata çap ölçüleri Şekil 8 eki sembollerin tanımlaması,d inç Via anma çapı inç Hatve, Aım inç/n veya 5,4/n n inçteki (parmaktaki) iş sayısı H inç Diş yüksekliği H = (1/tan7,5 ) H = 0,9605 H 1, h 3 inç Vianın baş yüksekliği H 1 = h 3 = H / 3 = 0,64033 R inç Yuvarlaklık yarı çapı R = 0,13733,D inç Bölüm çapı = D = H 1 = 0, ,D 1 inç Diş ibi çapı ve 3 = H 1 = 1,807 iç via çekme çapı D 1 = - 1,807 Şekil 9, Çeşitli cıvatalar

7 Cıvata ve viaa terimler t t A B u g C u u s D A r C c k G A k H Gmax G D 1 k Ş L Ş G L L Sı 3 b m D β β Y e 3 Şekil 10, Cıvata ve viaa terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı, kafa yüksekliği b Via boyu k k Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı L SI arçaların veya cıvatanın sıkılan boyu Anma çapı iş üstü çapı L Ş Şaft boyu Bölüm airesi çapı, ovalama çapı m Somun kalınlığı 3 Diş ibi çapı Hatve, aım A Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı D Kafa veya somun altı ış çapı t Cıvata kafa yuvası erinliği İ Kafa veya somun altı iç çapı r C Kafa altı köşe yarı çapı G Geçiş eliği çapı, elik çapı u g Vianın şafta geçiş boyu Ş Şaft çapı u u Vianın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı, profil açısı

8 En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yılız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar ) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11, En çok kullanılan cıvatalar ve somun

9 Anahtar ve tornavialar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavialarla yapılır. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları iye ikiye ayrılırlar. Anahtarlar ve tornavialar baş veya uçlarına göre alanırırlar. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 1 ile gösterilmiştir. Düz tornavia Yılız tornavia İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yılız anahtar Şekil 1, Anahtar ve tornavialar Şekil 13, Çeşitli somunlar

10 10 Tablo 1, iyasaa bulunan ve Türkiyee imal eilen stanart cıvatalar arçanın No Tanımı DIN/ISO TSE resmi iyasaa bulunan stanart büyüklükler 1. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 TS 101/4 M5, 6, 7, 8, 10, 1, 14, 16, 18, 0. Altıköşe cıvata İnce iş, Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8, 10, 1, 14, 16, 18, 0 3. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 TS 101/ M5, 6, 8, 10, 1, 14, 16, 18, 0 4. Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5, 6, 8, 10, 1, 14, 16, 18, 0 5. Altıköşe cıvata İnce iş, Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8, 10, 1, 14, 16, 18, 0 6. Altıköşe cıvata Yarım paso, Normal iş UNC ASME B18..1 ¼ ; 5/16 ; 3/8 ; 7/16 ; ½ ; 9/16 ; 5/8 ; 3/4 7. Altıköşe cıvata Yarım paso, İnce iş UNC ASME B18..1 ¼ ; 5/16 ; 3/8 ; 7/16 ; ½ ; 9/16 ; 5/8 ; 3/4 8. Inbus cıvata Yarım paso DIN 91 EN ISO 476 M5, 6, 8, 10, 1, 14, 16, 0 9. İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5, 6, 8, 10, Havşa başlı inbus cıvata, Yarım paso DIN 7991 EN ISO 1064 M5, 6, 8, 10, Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5, 6, 8, 10, 1 1. lanşlı altıköşe cıvata DIN 691 DIN 1665 ISO 416 EN 166 M5, 6, 8, 10, 1, 14, Alıştırma cıvataları DIN 7968

11 11 Tablo, iyasaa bulunan ve Türkiyee imal eilen stanart somunlar arçanın No Tanımı DIN/ISO TSE resmi iyasaa bulunan stanart büyüklükler 14. XYZ 8 Altıköşe somun DIN 934 EN ISO 403 M4, 5, 6, 7, 8, 10, 1, 14, 16, 18, XYZ 8 Altıköşe somun İnce iş EN ISO 8673 M8, 10, 1, 14, 16, 18, XYZ 8 Altıköşe inç somun ASME B18.. ¼ ; 5/16 ; 3/8 ; 7/16 ; ½ ; 9/16 ; 5/8 ; 3/4 17. XYZ 8 Altıköşe ince somun DIN 439- M6, 8, 10, XYZ 8 Altıköşe kontra somun DIN 936 M8, 10, 1, 14, 16, 18, XYZ 8 Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6, 8, 10, 1, 14, XYZ 8 Altıköşe ince somun İnce iş EN ISO 8675 M8, 10, 1, 14, XYZ 8 lanşlı altıköşe somun DIN 693 ISO 4161 M6, 8, 10, 1. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8, 10, 1, 14, iberli altıköşe kalın somun / iberli altıköşe somun DIN 98 / DIN 985 M6, 8, 10, 1 / M6, 8, 10, 1, 14, 16, 18

12 1 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar. Cıvatalar genele hemen hemen bozulmaan vee sakatlanmaan çözülebilen bağlantı elemanlarıır..1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır; Bağlantı cıvataları; Makina yapımına ve Çelik konstruksiyona Hareket cıvataları Ölçü cıvataları Sıkıştırma ve germe cıvataları Ayarlama cıvataları Bu seminere yalnız makina yapımına kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır..1.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısıma toplanırlar. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 e şematik olarak gösterilmiştir. B, İŞ Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi Sıkılan parçalar Somun 3 E 1.1 Via 1.3 Cıvata kafası 3. Somun 1. Cıvata şaftı E 1.1 Via 3. Somun 3.1 Cep Somun B, İŞ Şekil 14, Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyleir: B İŞ E Cıvata ekseni oğrultusuna boyuna kuvvet Cıvata ekseni oğrultusuna işletme kuvveti Cıvata eksenine ik enine kuvvet, enine kuvvet

13 13. Cıvatanın kuvet altına fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. 1 Şekil 15, Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısına; sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay, parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak üşünülür. Cıvata bağlantısının birinci öevi, kuvvet ve momenti bir parçaan öbür parçaya bozulmaan aktarmasıır. Cıvata bağlantısı bu öevi yaparken iki ayrı urum ortaya çıkar. Birinci urum: cıvatanın montaj ve montajan hemen sonraki haliir. Bu uruma cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altınaır. İkinci urum: cıvatanın işletmeeki hali. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber ış kuvvetlerine etkisi altınaır. Birinci uruma (montaja) etken olan eğerler şunlarır: Sıkıştırmaan oğan ön germe kuvveti, Ön germe kuvvetinin oğuruğu temas yüzeylerineki yüzey basınçları, Torsiyon momenti. İkinci uruma (işletmee) etken olan eğerler şunlarır: Cıvatayı ekseninen Eksenen boyuna zorlayan veya eksen ışınan Eksen ışı boyuna zorlayan işletme kuvveti, Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine ik kuvvet), Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı, Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara ağılımı, Kuvvetlerin oğuruğu temas yüzeylerineki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler, İşletmeeki boyuna veya enine ısı etkisi, Erozyon ve korezyon etkileri, v.s.

14 14..1 Birinci urum, montajaki hal Cıvata kafasının veya somunun önürülmesiyle cıvata montaja bir ön germe kuvveti ile yüklenir. Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya, bağlantı parçalarıa çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. ÖN ÖN Cıvataa Uzama Cıvataa Uzama α f α Sıkışma Bağlantı parçalarına β f Sıkışma Bağlantı parçalarına ÖN f C ÖN f C f a) b) Şekil 16, Ön germe iyagramı Bu urumu Kuvvet-Yol iyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. Rötscher (Röçer) bu iyagramı alıp, parçaların sıkışma kuvvetinin oğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp, uç eğeri cıvatanın uç eğerine kayırıyor. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni oğuyor (Şekil 16 b). Bu fonksiyonun oğrularının tanjant eğerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. Bu iyagraman cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy eğişimi (f) görülür... İkinci urum, işletmeeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımıza, cıvatayı çekiye, plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası ayanma yüzeyinen ve somun ayanma yüzeyinen etki gösteriğini bir an kabul eersek; işletme kuvveti İş cıvatayı aha çok İş çekiye, plakaları aha az basıya zorlayacaktır. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısına işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafınan eğile plakalar tarafınan karşılanacaktır. İş Şekil 17, Ön gerilmeli cıvatanın işletmeeki hali Cıvata bağlantısının birinci urumunu (Şekil 18) ve işletmeeki zorlama (Şekil 19) görülür.

15 15 Şekil 19 nin analizini yaparsak, Şekil 18 nına analizini yapmış oluruz. Şöyleki; p0, %90 R p0, %10 R ÖN M 0, α (R veya Akma sınırı) p0, β ν A ÖNM = Sı f %90 R p0, %10 R p0, ÖN M ÖN 0, (R p0, veya Akma sınırı) f Ot ÖN A C B α β EK f ν A Sy İş C Top +g g f or fc f f C f Şekil 18, Montaja ön germe iyagramı Şekil 19, İşletmee ön germe iyagramı 1. 0, Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] R p0, Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet eğeri [N/mm ] A GE Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm ]. ÖNM Montaja sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya SıM sıkma kuvveti [N] 3. ν A Emniyet aralığı [1] 4. α Montaj veya işletmee cıvatanın elastik esneklik açısı [ ] f C Montaj veya işletmee cıvatanın boy uzaması [mm] 5. β Montaj veya işletmee plakaların elastik esneklik açısı [ ] f Montaj veya işletmee plakaların boy kısalması [mm] 6. ÖN İşletmee ön germe kuvveti [N] Sı İşletmee geriye kalan sıkma kuvveti [N] ÖN İşletmee oturmaan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] f Ot İşletmee oturmaan oluşan boy eğişimi [mm] 7. İş İşletme kuvveti. Cıvatayı işletmee boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] laka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] f Ek kuvvetten oluşan boy eğişimi [mm] 8. CTop İşletmee cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9. ± g İşletmee genlik kuvveti [N] Buraa verilen eyimlerin açıklamasını teker teker yapalım.

16 16 1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti " 0, " Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti " 0, " formül ( 3 ) ile bulunur; 0, Rp0, AGE = ( 3 ) R p0, N/ mm Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet eğeri A GE mm Cıvatanın gerilim kesit alanı 1.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet eğeri "R p0, " Cıvata malzemesinin kalite sayısınan malzemenin mukavemet eğerleri çıkarılır. Şekil 0 e gösterilen cıvatanın kalitesi 8.8 ir. Buraa birinci rakkamın 100 ile çarpımı Y cıvata malzemesinin garantili kopma "R m " mukavemet eğerini, ikinci rakkamın kenisinin on katı ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili akma "R e veya R p0, " mukavemet eğerini verir. Şekil 0 örneği; X 8. Z 8 Şekil 0, Cıvata malzeme eğerleri R m = 8 x 100 = 800 N/mm R e veya R p0, = 8 x 80 = 640 N/mm 1. Cıvata gerilim kesit alanı "A GE " Gerilim kesiti A GE 3 GE Cıvatanın gerilim kesit alanı"a GE " Şekil 1 ile gösterilmiştir. π A = GE GE 4 + = 3 GE Hesaplara ahaa emin olmak için GE çapı yerine 3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"a GE " hesaplanır. Böylece; Şekil 1, Cıvatanın gerilim kesit alanı π A = 3 GE 4 bulunur. Bua A 3 alanıır. ( 4 ) Montaja ön germe kuvveti " ÖNM " ve sıkma momenti "M SıM " Montaja ön germe kuvveti " ÖNM " ve sıkma momenti "M SıM " eğerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur. Eğer verilen onelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ), ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır. M Sı = (0, ,577 µ + µ r ( 5 ) ÖNM V K K M Sı 0, 0,17 ( 6 ) ÖNM ÖNM

17 17 ÖNM = ÖN90 = ,9 Rp0, AGE ( 0, ,155 µ ) V ( 7 ) ÖNM N Montaja ön germe kuvveti mm Aım, hatve µ V 1 Vianın sürtünme katsayısı µ K 1 Cıvata kafasının sürtünme katsayısı r K mm Cıvata kafasına moment etki yarı çapı mm Bölüm airesi çapı, rofil çapı mm Anma çapı, vianın ış çapı R p0, N/ mm cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet eğeri A GE mm Cıvatanın gerilim kesit alanı 0 mm Gerilim çapı GE = ( + 3 )/.1 Montaja sıkma momenti "M Sı " ratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlarır: Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metou: Buraa istenilen hassasiyete ulaşılması olukça kolayır. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. Tork anahtarı ile sıkıştırma metou: İstenilen toleranslar ile eğerleri ele etmek via ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıır. Eğer kabul eilen eğerler hakikatteki eğerlere uyuyorsa istenilen toleranslar ele eilir. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metou: İstenilen hassasiyet tam olarak ele eilir. akat bu çok pahalı ve olukça zor bir yolur. Bunun için özel hallere kullanılır. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metou (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır. Bu çok zor, karışık ve pahalı bir işlemir. Tablo 3, Sıkma momenti faktörü "α Sı " Sıkma metou Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metou. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol eilir, İmpulskontrollü arbeli anahtarla sıkma. Sıkılan cıvatalaran en az 10 aei veya uruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol eilir. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nee sonraan kontrol eilir. Ön germe kuvvetinin ağılması Montaja sıkma momenti Sıkma momenti faktörü α Sı R p0, yoktur 1,0 ±0% 0,9 M Sı 1,6 ±40% 0,85 M Sı,5 ±60% yoktur 4,0

18 18 Sıkma momenti faktörü α Sı şu orantıyı belirler: ÖNM max M α Sı max Sı = = ÖNM min MSı min M Sı max = M α ( 8 ) Sı min Görülüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen eğerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön germe kuvvetini tam ele etmek uygulamaa ve genel cıvata bağlantılarına imkansızır. Sıkıştırmaa çeşitli etkenleren ötürü sıkıştırma momenti algalı eğer göstermekteir. Sıkıştırma faktörü (α Sı ) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine olan oranı olarak kabul eilir. Bu eğer aima biren büyüktür. 3 Emniyet aralığı "ν A " Ön germe iyagramına, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak görülür. Emniyet eğeri sıfıran büyük olarak görülüğü müetçe bağlantı emniyetliir. ν A = 0, CTop > 0 ( 9 ) 0, N Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti CTop N İşletmee cıvatayı zorlayan toplam kuvvet 4 Montaj veya işletmee cıvatanın elastik esneklik açısı "α" Montaj veya işletmee cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz. Sı 1 tan α = = ÖNM = EK ( 10 ) δc fc f fc f C = = ÖNM EK δ ( 11 ) δ C mm/n Cıvatanın elastik esnekliği f C mm Cıvatanın montaja elastik uzaması ÖNM N Montaja ön germe kuvveti f mm Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması EK N Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı Cıvatanın elastik esnekliği "δ C " k. K δ C = i 1 δ i = i Li E A 1 C i L i mm Cıvataaki silinir elemanın boyu E C N/mm Cıvatanın elastiklik moülü A i mm Boyu verilen silinir elemanın kesit alanı L Sı k. So ( 1 ) Şekil, Cıvataaki silinir elemanlar LŞ L V

19 19 5 Montaj veya işletmee plakaların elastik esneklik açısı "β" Montaj veya işletmee plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz. 1 tan β = = ÖNM = ( 13 ) δ f f f f = = ÖNM δ ( 14 ) δ mm/n Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği f C mm lakaların montaja elastik uzaması ÖNM N Montaja ön germe kuvveti f mm İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması N laka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δ " L δ Sı = ( 15 ) E AEŞ L Sı mm Sıkılan parçaların boyu E N/mm Sıkılan parçaların elastiklik moülü A EŞ mm Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşeğer kaval silinirin kesit alanı 5.1 Eşeğer kaval silinir D EŞ Eşeğer Kaval silinir Ana parça Ek parça s= D k L Sı D G ϕ Sı L E ϕ B ÖN G ÖN p ϕ R E M So 1 L L Esneyen hacim Sıkışan hacim Kuvvet ağılım konisi m D M Vi Şekil 3, Cıvatanın gerilim kesit alanı Şekil 4, Cıvatanın gerilim kesit alanı Eşeğer kaval silinirin kesit alanı A EŞ Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasınan yalnız sıkıştırılan parçanın cıvata yakınınaki kısmı elastik olarak şekil eğiştirir. Buraa kuvvetler cıvata kafası ile somun arasına çift koni olarak etkiliir. Rötscher'e göre koni açısı ϕ R = 45, ve Birger 'e göre ϕ B = 30 ir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil eğiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla belirlenir. Bua pratikte pek kullanılmaz. ratikte stanartların öneriği basitleştirilmiş formüller kullanılır. Yapılan eneylere bu hacmin şekli fıçı ile koni arasına, paraboloi

20 0 olarak görülmekteir. Esneğen hacmin içineki elik çapı, geçiş eliği çapı G kaar kabul eilir. Hesaplara geçiş eliği etrafına oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul eip, aynı esneme özelliği olan, eşeğer hacime bir kaval silinir alınır. Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemeleren oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kaarır ve şu şekile hesaplanır: LSı D G D Şekil 5, Eşeğer silinir δ = δ δn L1 L δ N 1 = δn = ( 16 ) E A E A 1 ES δ 1 mm/n 1. arçanın elastik esnekliği L 1 mm 1. arçanın sıkıştırılan boyu E 1 N/mm 1. arçanın Elastiklik moülü A EŞ mm Eşeğer kaval silinirin kesit alanı δ N mm/n N ninci parçanın elastik esnekliği L pn mm N ninci parçanın sıkıştırılan boyu E N N/mm N ninci parçanın Elastiklik moülü N ES Eşeğer kaval silinirin kesit alanı. Eğer ölçüler D D, ise: ( D ) π AEŞ = G ( 17 ) 4 D mm Cıvata kafasının ayanma yüzeyi ış çapı, baş altı ış çapı D mm Bağlanan parçaların esneklik paraboloiinin yayılabileceği en büyük ış çapı G mm Geçiş eliği çapı L Sı mm Sıkma boyu LSı D G Eş D Şekil 6, Eşeğer silinir LSı G D Şekil 7, Eşeğer silinir D Eş Eşeğer kaval silinirin kesit alanı. Eğer ölçüler D D D + tan ϕ. L Sı ise: x = π ( ) + ( D ) [ ( x + 1) 1] 3 L Sı D D π AEŞ = D G 4 8 D D ( 18 ) D mm Cıvata kafasının ayanma yüzeyi ış çapı D mm Esneklik paraboloiinin en büyük ış çapı G mm Geçiş eliği çapı L Sı mm Sıkma boyu Ölçü bağlantısı D D 1,5. BD için sıkıştırma boyu max. L SI / =10 olarak sınırlanır. Eşeğer kaval silinirin kesit alanı. LSı x = D 3 Eğer ölçüler D > D +L SI ise: ( + L ) A ES π ( ) + L [ ( x + 1) 1] π = D G D Sı ( 19 ) 4 8 D mm Cıvata kafasının ayanma yüzeyi ış çapı D mm Bağlanan parçaların esneklik paraboloiinin yayılabileceği en büyük ış çapı G mm Geçiş eliği çapı L Sı mm Sıkma boyu D Sı

21 1 Bu formüller şu şartlar ile geçerliir: Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı. Yani, sıkılan parçalar bir sürü ince parçaan oluşmamalı. Sıkılan parçaların eğen yüzeyleri üz olmalı. Temas een parçaların yüzey esnemesi ikkate alınmamıştır. Esneme şu şartlara bağlıır: - temas yüzeylerinin hassaslığı, - temas yüzeylerinin sayısı, - temas yüzeylerinin yeri, - sıkılan parçaların mukavemeti. 6 İşletmee ön germe kuvveti " ÖN " İşletmee oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklükteir: ÖN = ( 0 ) ÖNM ÖN N İşletmee ön germe kuvveti ÖNM N Montaja ön germe kuvveti Ot N Oturma kaybı kuvveti Ot = ÖN Montaja ön germe kuvveti genele Tablo 31 ile bulunur. Oturma kaybı kuvveti formül ( 1 ) ile hesaplanır: C Ot f Ot ÖN = Ot = ( 1 ) δ + δ f Ot mm Oturma eğeri δ C mm/n Cıvatanın elastik esnekliği δ mm/n lakaların elastik esnekliği 6.1 Oturma eğeri Oturma eğeri için Bauer & Schaurte Karcher GmbH firmasının yaptığı eneyler sonucu veriği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır. Tablo 4, Oturma eğeri f Ot µm olarak (Schrauben Veemecum) Yüzey pürüzlülük eğeri, Boyuna yükleme Enine yükleme R Z µm olarak R Z <10 10<R Z <40 40<R Z <160 R Z <10 10<R Z <40 40<R Z <160 f Ot Via yüzeyi Cıvata kafası ve somunun her biri için, ,5 6,5 Her parça arası için 1,5 3,5 3,5 7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönüneki kuvvettir. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur.

22 7.1 Ek kuvvet " Ek " Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıır. Şu şekile hesaplanır. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' en (Şekil 8) şu bağıntı yazılır: A Ek δ ÖN δ B ÖN = = ( δ + δ ) δ + δ İş C ÖN C EK İş Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C φ = Ek İş Kabul eiliğinen ek cıvata kuvveti : EK φ İş A' α δc.ön (δ + δ ). C ÖN β C' f δ. ÖN = ( ) Şekil 8, Ön gerilim iyagramı φ 1 Kuvvet oranı, pratikte φ = 0,35 alınır. İş N İşletme kuvveti Kuvvet oranı " φ " Basit kuvvet oranı " φ' " φ = n φ' ( 3 ) δ φ ' = ( 4 ) δ + δ C Kuvvet ağılım faktörü " n " pratikte 0,5 olarak alınır. L' Sı L Sı L'Sı L Sı L Sı Sı L' n = L' Sı / L Sı = 0,3 n = L' Sı / L Sı= 0,5 n = L' Sı / L Sı = 0,7 Şekil 9, Kuvvet ağılım faktörü 7. laka kuvveti " " laka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıır. = İş Ek = İş (1 φ) ( 5 ) f mm laka kuvvetinen oluşan boy eğişimi δ mm/n lakaların elastik esnekliği

23 3 7.3 Ek kuvvetten oluşan boy eğişimi " f " Ek kuvvetten oluşan boy eğişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yarımıyla bulunur. f = δ == δ ( 6 ) Ek C 8 İşletmee cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " CTop " İşletmee cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekile hesaplanır: CTop = Sı + Ek = Sı + İş (1 φ) = ÖN + Ek = ÖN + İş (1 φ) ( 7 ) Sı N İşletmee sıkıştırma kuvveti Ek N Ek kuvvet İş N İşletme kuvveti φ 1 Kuvvet oranı ÖN N İşletmee ön germe kuvveti 9 İşletmee genlik kuvveti "± g " Makina yapımınaki cıvata bağlantıları, genele ek cıvata kuvvetinin etkisiyle inamik, yani algalı zorlanırlar. Buraa evamlı algalı zorlama, yükleme sayısı N L 10 6 ile hesaplanır. Bu hesaplara cıvataaki genlik gerilimi (σ g ) çok önemliir. Cıvataaki genlik gerilimi (σ g ) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri (σ G ) bire bir karşılaştırılır. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri (σ G ), cıvataaki genlik geriliminen (σ g ) büyük olmalıır. Bu şartı bir formülle göstermek istersek, inamik kontrola ispatlanacak şartı buluruz. S Che σ = σ G g S Cger ( 8 ) S Che 1 Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı σ g N/mm Cıvataaki genlik gerilimi σ G N/mm Cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri S Cger 1 Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 9.1 Boyuna kuvvet etkisinen oluşan genlik gerilimi g ± σg = ± ± σg ( 9 ) A g N Genlik kuvveti A 3 mm Cıvataa vianın iş ibi kesit alanı A GE yerine aha emniyetli hesap yapmak için pratikte A 3 kesit alanı kullanılır. 9. Genlik kuvveti g : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekile hesaplanır. - - ± = ± EKmax EKmin İŞmax İŞmin g = φ ( 30 ) 3

24 4 9.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri σ G Cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri (σ G ), ortalama gerilim (σ or ) eğerinen ve çentik etkilerinen ötürüe aynı malzemenin normal evamlı mukavemet eğerinen aha küçüktür. σ Ç, B N/mm olarak İslah eilip ovalama metouyla imal 100 eilen cıvataların (piyasa somunu veya cep somun ile yapılan bağlantılarına) evamlı mukavemet güçleri, işlenip sonra islah eilen cıvatalaran aha fazlaır. Yapılan araştırmalar sonucu, 800 islah eilikten sonra ovalama metou ile imal eilen cıvataların evamlı 600 mukavemet güçlerinin, iğer imalat 540 metou ile imal eilen cıvatalaran iki kaliteli Civataa 400 genlik mukavemeti kat yüksek oluğu görülmüştür. Cıvata 300 malzemesinin genlik mukavemet 5.6 eğeri σ 00 G ya analitik olarak veya tabelaan bulunabilir G σ G σ 10.9 kaliteli malzemenin evamlı mukavemet σor Emniyetli titreşim, yüksek temperatur veya korosyon etkisine olan cıvataların mukavemet eğerleri, yani mekanik özellikleri ya eneylerle veya ait olukları literatüren alınmalıır. σor N/mm olarak Şekil 30, Cıvata malzemesinin evamlı mukavemet iyagramı Şekil 30 islah eilip ovalanarak imal eilmiş via ve σ ÖN = 0,7. R p0, ön germeli cıvatalar için geçerliir Cıvata malzemesinin genlik mukavemet eğeri analitik olarak aşağıaki formüllerle bulunur. Bu formüller 8.8 kaliteli stanart cıvatalar için geçerliir. Ovalama ile via çekilikten sonra islah eilmiş cıvatanın genlik mukavemet eğeri σ G(İS) : 180 σg (İS) = ± 0, ( 31 ) Via çekilikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet eğeri σ G(OV) : ormül yükleme katsayısı N Y.10 6 için geçerliir ÖN σ G(OV) = ± σ G(İS) ( 3 ) 0, Eğer aha küçük yükleme sayılarına: Örneğin N X için, N D = N Y σ 3 GZ(İS) = σg(is) ND / NX ve 3 GZ(OV) = σg(ov) σ N / N alınır. Cıvatanın genlik mukavemet eğeri Tablo 5 en okunabilir. Bu tabela Textron Verbinungstechnik GmbH & Co. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının öneriği eğerlerir. ratikte bu eğerlerin kullanılmasına faya varır. Gerekli olan emniyet sayısı için şu eğerler önerilir. Eğer özel bir şart yoksa S Cger = 1 alınır: S Cger = 1 1,5 () ( 33 ) D X

25 5 Genlik kuvvetinin oynaığı ortalama kuvvet şu şekile hesaplanır (bak Şekil 19): or = + 0,5 ( 34 ) ÖN Ek ÖN N Ön germe kuvveti Ek N Ek kuvvet Tablo 5, Stanart cıvataların evamlı mukavemet eğerleri σ G Devamlı mukavemet eğerleri σ G via islahlı ovalamalı 4.6 ve ve 1.9 < M M 8 M M14 M > M Cıvata sıkma reüktörü Normal çalışmaa bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar. Daha büyük momentler için özel sıkma reüktörleri kullanılır. Şekil 31 e görülen reüktöreki yazılar şuur: 5 Umrehungen 5 giriş evir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 500 Nm Çıkış momenti 500 Nm 0,84 Umrehungen 0,84 çıkış evir sayısı Şekil 31, Sıkma reüktörü Bu reüktörle örneğin, bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1 50 Nm ile sıkıştırılır. Tork anahtarı; ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara enir.

26 SÜR C ı v a t a l a r v e S o m u n l a r 6 3 Bağlantıa gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. Yalnız gevşemeye karşı önlemler. Gevşemeen oğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmaan önce cıvata viasınaki kuvvet analizini yapalım. 3.1 Viaa kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarına, ön germe kuvveti ÖN iç ve ış via yanaklarının göreceli olarak önme hareketi ile sağlanır. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yarımı ve çevre kuvveti etkisiyle meyana gelir. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli viayı ele alalım. Vianın bir ağızının açılımı vianın helis açısını açı alan eğik üzlemi verir. Somun ve somun viasınıa eğik üzleme kayan kütle olarak kabul eelim (Şekil 3). ÖN KALDIRMA N ÖN Çe N ÖN İNDİRME Çe SÜR Çe ϕ π. Şekil 3, Viaa kuvvetler Buraaki ik üçgenin yarımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: SÜR ϕ ÇE Kalırma ÇE = ÖN tan( ρ + ϕ) ( 35 ) ϕ ES ρ İnirme ÇE = ÖN tan ( ρ ϕ) ( 36 ) N ÖN ÇE N Çevre kuvveti ρ Sürtünme açısı ϕ N Kuvvet ϕ Vianın helis açısı Şekil 33, Yükün kalırılması Kalırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33, ormül ( 35 )), inirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33, ormül ( 36 )). Kuvvet ve eğime göre viaa kilitlenme urumu ortaya çıkar. ρ+ϕ

27 7 3. Kilitlenme, oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinen büyükse kilitlenme olur. Yani; ρ ϕ Eğer ρ = ϕ ise, tan ( ϕ - ρ ) = 0 ır, böylece ÇE = 0 olur. Eğer ÇE = 0 ise, her şartta sürtünme kuvveti sıfıran büyüktür. Eğer ρ > φ ise, ρ - ϕ > 0 ve ÇE < SÜR olur. N SÜR ϕ ρ ÖN ÇE ρ ϕ ES SÜR ÇE ES N ϕ ρ ÖN ρ ϕ ϕ ϕ Şekil 34, Yük inirme urumları r β/ β Buraaki veriler yalnız küçük eğimli vialar (β 60 ) için geçerliir. Eğimi büyük olan vialara sıkışma göz önüne alınmalıır. Via yanaklarınaki kuvvetler: Rayal kuvvet: r = ÖN tan( β / ) ( 37 ) Bi β/ ÖN Şekil 35, Via yanaklarına kuvvetler β Bileşik kuvvet: Bi = cos ÖN ( β / ) ÖN N Bağlantıa ön germe kuvveti β Uç açısı ( 38 ) Cıvata viaları stanart uruma, yani piyasaan satın alınma şekilleriyle, keninen kilitlenmeliirler.

28 8 3.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybınan ortaya çıkar. Bağlantı sıkışmaığınan somun veya cıvata keniliğinen önmeye başlar. Keniliğinen gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: Gerekli büyüklükte sıkma boyu. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarına gevşemeye karşı, sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap eğerinin oranı, önlem olarak inanılan vee işletmee fonksiyonunu gösteren bir çözümür.: Stanart metrik normal ISO vialı cıvata bağlantısı L Sı 4. (3,5.), Stanart metrik ince işli ISO vialı cıvata bağlantısı L Sı 4,5. (4.) alınır. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa, sıkma boyu hesaplanır. Örneğin: Isıan oğan enine hareketler gibi. f 3 Sı E L = ( 39 ) 1 E I y LSı 1 E Iy f 3 ÖN µ B = ( 40 ) E N/mm Cıvata malzemesinin elastiklik moülü I y mm 4 Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti f mm Cıvatanın sehimi ÖN N Ön gerilme kuvveti µ B 1 Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerineki sürtünme katsayısı ormül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize eilince: Cıvata malzemesinin elastiklik moülü küçük olmalı, Cıvata çapı küçük olmalı, yani; esnek cıvata. Cıvata sehimi küçük olmalı. Yüksek ön gerilme kuvveti ÖN ile bağlantı sıkılmalı. Cıvata malzemesi tam, yani %90 R e kullanılmalı. Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. Buraa ikkat eilecek husus, bağlanan parçaların yüzey basıncını kalırıp kalıramamalarıır. Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerineki sürtünme katsayısı µ K ve µ B mümkün oluğu kaar yüksek tutulmalı. Bunun yanına sıkma momentinine paralel olarak üzeltilmesi gerekliir. Yoksa ön gerilme kuvveti genee küçük kalır. Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vee sıkma metounun tam verilmesi gerekliir. Eğer bu konstruksiyon tebirleri alınamassa, cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıır. Tırnaklı conta olukca emniyetliir. Çoğu zaman firmaa bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı ronelayı öneririm. Yaylı ronela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir, önerilmez.

29 9 Şekil 36, Tırnaklı ronela ve cıvata başı 3.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altına olan cıvata bağlantılarına gevşemeen sonra bağlantı keniliğinen çözülüp bağlantı parçaları üşüp kaybolabilirler. Kaybolmaya karşı ya yukarıaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımınan emniyetli yapılmalıır. Şekil 37, Tel ile emniyet önlemi Şekil 38, im ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez, ama parçalar üşüp kaybolmazlar.

30 30 4 Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kalırma ve taşıma aletlerine, çelik konstrüksiyona, buhar kazanlarına veya basınçlı kazanlara ise muhakkak kuvvet belirlenmesine ve hesap sonuç karşılaştırılmasına bu konular için geçerli stanart ve şartnameler muhakkak ikkate alınmalıır. Buraaki bilgi ve eğerler, elastik uruma birbiri ile bağlanmış parçaların, yüzeylerinin oğruan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarına rijit oluğu kabul eilerek verilmiştir. 4.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmeliir: Cıvataya gelen yük, İşletmeeki yüklemenin şekli, Cıvatanın kalitesi ve şekli, İlk eskiz yapılığına cıvatanın kalitesi belirlenip, cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: EK = φ ratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: A GE İŞ 0,1 R p0, p0, A GE φ İŞ ( 41 ) 0,1 R Konstruksiyon ölçüleri aha belli olmaığınan buraa genel kabule giilir. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericiir. En büyük basit kuvvet oranı φ' eğeri için kır öküm bağlantısı aşağı yukarı φ' max = 0,7 alınır. Kuvvet ağılım faktörü içine n = 0,5 eğeri alınır. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n. φ' = 0,5. 0,7 0,35 eğeri bulunur. Bunu formül ( 4 ) ile işleyelim. A GEger 3,5 İŞ ( 4 ) R p0, A GEger mm cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İŞ N İşletme kuvveti R p0, N/mm Cıvata malzemesinin akma mukavemet eğeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasınan sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (A GE ) göre cıvata seçilir. Hesaplanan alan statik ve eksen ışı zorlama altınaki şaftlı cıvatalar içinir. Buraa seçime şu urumlar ikkate alınır: a) Tam eksenen zorlamaa ve esnek cıvatalara bir boy küçük, b) Dinamik zorlamaa bir boy büyük cıvata alınır. Veya hiç hesap yapılmaan oğruan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir. Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 eğerleri C ye kaar, normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni ışına etki göstermesi haline geçerliir.

31 31 a) Esnek cıvatalara ( min 0,9. 3 ) bir basamak ileri, b) Kuvvetin tam cıvata eksenine etkili olması haline bir basamak geri giilir. Isı etkisine çalışan cıvata bağlantılarına, ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır. Örnek: Aşağıaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz. Cıvataa işletme yükü İŞmax = 8, kn, İŞmin = 4,6 kn Boyuna kuvvet cıvata ekseni ışınan etkili ve inamik. Tablo 6, Cıvatanın pratik seçimi. Kuvvetler kn, çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır. İŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı İşletme kuvveti Cıvata kalitesi Statik boyuna 1,6,5 4,0 6, Dinamik boyuna 1,0 1,6,5 4,0 6, Çözüm: Genele Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8.8" seçilir. Çünkü 8.8 kalitesi en ekonomik ve bütün ünyaa her yere bulunan metrik cıvataır. İşletme kuvveti: Tablo kuvveti: Cıvata kalitesi: Dinamik boyuna, eksen ışı 10 kn ( taloa 8, kn an sonraki kuvvet) 8.8, şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 1 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna, tam eksenen İŞ = 8, kn,, 8.8 şaftlı cıvata M 10 Dinamik eksen ışı M1 Dinamik boyuna, tam eksenen bir boy küçük M10 İşletme kuvveti: Dinamik boyuna, eksen ışı İŞ = 8, kn,, 8.8 esnek cıvata M 14 Dinamik eksen ışı M1 Esnek cıvata bir boy büyük M14 İşletme kuvveti: Dinamik boyuna, tam eksenen İŞ = 8, kn,, 8.8 esnek cıvata M 1 Dinamik eksen ışı M1 Dinamik boyuna, tam eksenen bir boy küçük M10 Esnek cıvata bir boy büyük M1

32 3 5 ormüller ve Tablolar 5.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol Birim Tanımı A mm Alan, ineksine göre A 0 mm Cıvataa hesap için kullanılan en küçük kesit alanı A 3 mm Cıvataa vianın iş ibi kesit alanı A AN mm Anma kesit alanı A b mm Cıvata başının veya somunun ayanma yüzey alanı A EŞ mm Eşeğer kaval silinirin kesit alanı A GE mm Vianın gerilim kesit alanı A i mm Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı A Şİ mm Esnek cıvataa ince şaft kesit alanı D mm Bağlanan parçaların esneklik paraboloiinin en büyük ış çapı E N/mm Elastiklik moülü E C N/mm Cıvatanın elastiklik moülü E N/mm Bağlanan parçaların elastiklik moülü N Kuvvet, genel 0, N Cıvatanın en küçük akma mukavemet eğerine eşeğer kuvvet C top N cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet EK N Ek kuvvet; işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ekü : Eka N Ek kuvvet EK nin üst ve alt sınırı Etop N Cıvata eksenine ik toplam enine kuvvet g N Genlik kuvveti, titreşimli yüklemee bir yöne oğan kuvvet İş N İşletme kuvveti, işletmee cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşü : İşa N İşletmee cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı n N Normal kuvvet ön N Cıvataa ön gerilme kuvveti ön min N Sıkma hatası sonucu ele eilen en küçük ön gerilme kuvveti ÖN90 N Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşeğer kuvvet önm N Cıvatayı etkileyen montajaki ön gerilme kuvveti or N Ortalama kuvvet; genlik kuvvetlerin üşünülen statik çıkış kuvveti Ot N Ön gerilmee yüzey oturmasınan oğan kuvvet kaybı N İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sık N Sıkıştırma kuvveti L 1, L mm Yaylanan parçaların tek tek boyu L Sık mm Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu M ön Nm ön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti M Sı Nm Montaja sıkma momenti M t Nm Torsiyon momenti M Vi Nm Vianın momenti mm Tek ağızlı vianın hatvesi, aımı h mm Çok ağızlı vianın toplam hatvesi, toplam aım R e ; R p0, N/mm akma ayanıklığı (mukavemeti) / 0,% akma ayanıklığı R m N/mm kopma ayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti

33 33 Küçük harfler Sembol Birim Tanımı mm Anma çapı, vianın ış çapı, D mm Bölüm çapı, rofil çapı 3 mm Diş ibi çapı D mm Cıvata başının veya somunun ayanma yüzeyi ış çapı Et mm Cıvata başına veya somuna sürtünme kuvvetinin etki çapı G mm Geçiş eliği çapı, bağlantı eliği çapı, Delik çapı GE mm viaa gerilme kesit çapı Şi mm Esnek cıvataa ince şaft çapı f Ci mm Cıvatanın ön + EK etkisine boyunun uzaması f Ot mm yüzey pürüzlüğünün oturma eğeri f mm Sıkılan parçaların ön etkisine boyunun kısalması k Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü n Kuvvet ağılım faktörü p N/mm Yüzey basıncı p S N/mm Cıvata başı veya somuna maksimum yüzey basınç eğeri z İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Eski Yunan harfleri Sembol Birim Tanımı Φ kuvvet orantısı EK / İş Φ k Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasına basitleştirilmiş kuvvet orantısı α Sı Sıkıştırma momenti faktörü β ra ; Cıvatanın esneklik faktörü / Vianın tepe açısı δ mm/n elastik esneklik δ B mm/n cıvata başının elastik esnekliği δ C, δ mm/n Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği δ i mm/n herhangi bir silinir şeklineki elemanın elastik esnekliği δ Vi,δ So mm/n vianın ve somunun elastik esnekliği ϕ Vianın helis açısı ϕ B Birger e göre kuvvet konisinin açısı, ϕ B = 30 ϕ R Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı, ϕ R = 45 κ azaltma faktörü (σ Bi /σ zm ) µ Sürtünme katsayısı µ B cıvata başı sürtünme katsayısı µ gen cıvataa genel ortalama sürtünme katsayısı µ Vi vianın sürtünme katsayısı ρ Viaa sürtünme açısı σ Bi N/mm Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi σ çm N/mm Cıvatanın montajaki çekme gerilimi σ ÇM N/mm Cıvatanın çekme ayanımı (mukavemeti) σ g N/mm Cıvatanın genlik gerilimi σ G N/mm Cıvatanın genlik mukavemeti σ l N/mm İzüşüm yüzey basıncı σ lem N/mm Emniyetli izüşüm yüzey basıncı τ t N/mm Torsiyon gerilimi

34 34 5. Makinaa bağlantı cıvataları 5..1 Makinaa ön gerilmesiz bağlantı cıvataları Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ( 1 ) Gerekli gerilim alanı A GEger A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 İş İş Bilinen işletme kuvveti AGEger 0,8 R σ İş İşletmeeki cıvata çekme p0, gerilimi ( ) İş R p0, bak Tablo 18 σ İş = σç = A bak Tablo 8 veya Tablo 9 GE ( 3 ) Viaa iş yanağı basıncı p bak Tablo 8 veya Tablo 9 H İş 1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 p = m somun yüksekliği bak Tablo 1 π H1 m p ger bak p S Tablo 3 ( 4 ) Gerekli somun yüksekliği m erf İş mger π H1 pger ( 5 ) Cıvataa genlik gerilimi, evamlı gerilim İş σ g = σg AGE Şekil 39, Vinç kancası Yük altına sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları ( 6 ) Gerekli gerilim alanı A GEger A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 İş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGEger 0,6 R ρ = arctan(µ Vi ) p0, µ Vi = µ Vi /cos(β/) = 1,155.µ Vi ( 7 ) İş Çekme gerilimi σ ç = R A p0, bak Tablo 18 GE ( 8 ) Torsiyon gerilimi τ t İş τ t = tan( ϕ + ρ' ) Wt ( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi ( 10 ) σ Bi = σçm + 3 τ t 0,9 R p0, Cıvataa genlik gerilimi, evamlı gerilim İş Şekil 40, Germe cıvatası σ g = σg AGE σ G bak Tablo 19

35 Makinaa ön gerilmeli bağlantı cıvataları 51 Bağlantıa montaj eğerleri 51.1 Bağlantı sıkıştırma momenti ( 11 ) Montaja sıkma momenti, genel M Sı = önm tan( ϕ + ρ' ) + µ B ( 1 ) Metrik ISO- işli viaların sıkma momenti M Sı = önm ( 0, ,577 µ + 0,5 µ ) ( 13 ) µ gen = µ Vi = µ B eşit olarak kabul eilirse; Vi Et ρ = arctan(µ Vi ) µ Vi = µ Vi /cos(β/) = 1,155.µ Vi Metrik ISO viaa β = 60 p, ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 B Et µ gen, µ Vi ve µ B bak Tablo 7 Et ( D + a ) / MSı = 0,159 + µ 0,577 + Et önm gen ( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı 0,17 önm ( 15 ) M Sı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 8 M Sımin = M Sımax / α Sı ( 16 ) Sıkıştırma kuvveti Sı = ön - = ön - İş (1- Φ ) 51. Montaja cıvataaki gerilimler ( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi çm σ Bi = σ + 3 τ Rp0, ( 18 ) Cıvatanın montajaki çekme gerilimi 0,9 Rp0, σ çm = 4 β tan µ Vi 0 π Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için, yani GE ( 19 ) π ÖN = σçm AGE = σçm GE 4 0,9 Rp0, AGE ( 0 ) ÖN = 4 β tan µ Vi 0 π ( 1 ) Esnek cıvata için, yani Şi < GE π ÖN90 = σçm AGE = σçm 4 t Şi R p0, malzemenin akma sınır eğeri µ Vi bak Tablo 7 p, bak Tablo 8 veya Tablo 9 3, A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı 0 = GE = ( + 3 )/ Esnek via 0 = T 0,9. 3 Uç açısı metrik ISO için β = 60 Normal şaftlı GE = ( + 3 )/ Esnek via Şi 0, =0,159 π β tan =0,577

36 Cıvata ve bağlantı parçalarına kuvvet ve esneklik orantıları ( ) ( 3 ) Elastik boy eğişmeleri L σ L f = ε L = = E E A elastik esneklik δ = f = 1 E L A cıvatanın elastik esnekliği ( 4 ) δ C = δk + δ1 + δ + + δv + δso L 1 L L3 0,4 L ( 5 ) δ K = δ i i = EC AAN EC A E C = E çelik =10000 N/mm i A 3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 0,5 0,4 δ ( 6 ) V = δ So = A AN = 0,5.π. EC A3 EC AAN ( 7 ) 1 0,4 L δ = + 1 L + 0,5 0,4 E malzemenin C elastikiyet moülü EC AAN A1 A A3 AAN ( 8 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f L s= D δ k = = ön AEŞ E eşeğer kaval silinirin kesit alanı ϕ D s kaba taslak D bak Tablo 1 G bak Tablo 1 ϕ B Birger e göre ϕ B = 30 ϕ R Rötscher e göre ϕ R = 45 ( 9 ) eğer D D D +L Sık ise π π AEŞ D G + D D 4 8 ( 30 ) A 0,4 L k L Sik k m ( ) ( ) [( x + 1) 1] E ϕ B ön G ön x = = D 3 π eğer D < D ise = ( D ) ( 31 ) eğer D > D + L Sık ise π AEŞ = D π G ( 3 ) ( 33 ) ( 34 ) EŞ ( ) D LSik [ ( x + 1) 1] 4 G D x = 3 Montaja gerekli ön gerilme kuvveti: komple önm = αsı [ Sı + İş ( 1 Φ) + Ot ] sıkıştırma kuvveti gerekli eğilse: önm = αsı [ İş ( 1 Φ) + Ot ] sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: = α + önm Sı [ ] Sı Ot L p R Sik D D LSik D E M So ( + L ) D Sik 1 L L M Vi 0,5

37 37 ( 35 ) M Sı nın getiriği ön gerilme kuvveti, hesapsal M = Sı önm veya önm ÖN µ + D G gen µ K + tan ϕ cos( β / ) ( 36 ) Cıvatanın montajaki çekme gerilimi σ çm = önm A GE ( 37 ) ( 38 ) Viaaki sürtünme momenti M Vi = 0,5 çe MVi = 0,5 önm Viaaki torsiyon gerilimi τ t M = W Vi t tan( ϕ ± ρ' ) µ gen, µ Vi ve µ Β bak Tablo 7 ( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti W t = π. 3 3 / 16 ( 40 ) Viaaki eğilme karşı koyma momenti W e = π. 3 3 / 3 ( 41 ) Cıvata başının veya somunun ayanma yüzey alanı A b = 0,5 π ( ) D ( 4 ) Cıvatanın kuvvet etkisine boyunun uzaması Montaja f Cmax = önm. δ C f Cmin = f Cmax / α Sı ( 43 ) arçaların kuvvet etkisine boyunun kısalması Montaja f max = önm. δ a D bak Tablo 1 a = G +. kk / a G δ C bak formül ( 7 ) α Sı bak Tablo 0 önm bak formül ( 35 ) ön bak formül ( 68 ) δ bak formül ( 8 ) f min = f max / α Sı 5 Cıvataa işletme eğerleri 5.1 İşletmee viaaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ( 44 ) MViIs = 0,5 Ctop tan( ϕ ± ρ' ) µ gen, µ Vi ve µ Β bak Tablo 7 ( 45 ) Viaaki torsiyon gerilimi τ tis M = W ViIs t

38 38 53 Cıvataa evamlı mukavemet ve genlik eğerleri 100 σ Ç, B N/mm olarak L SI SI L' n = L' / L = 0,3 SI SI 800 G σ G σ L SI SI L' kaliteli Cıvataa genlik mukavemeti σor n = L' / L = 0,5 SI SI kaliteli malzemee evamlı mukavemet SI L L' SI σ or N/mm olarak Şekil 41, Cıvataa evamlı mukavemet eğeri αsı ( Sı ger + İş) ( 46 ) AGE veya AŞİ ν Rp0, ( 47 ) Cıvataa genlik gerilimi, evamlı gerilim g ± σg = ± ±σg A ( 48 ) ( 49 ) ( 50 ) 3 Cıvatanın genlik mukavemeti - İmalat bitimine islah eilmiş (İS) 180 σg (İS) ± 0, İmalat bitimine ovalanmış (OV) V σ G(OV) ± σ G(İS) 0, Genlik kuvveti ± = ± Ek max Ek min g = ± İş max İş min Φ n = L' SI / L SI = 0,7 Şekil 4, Kuvvet ağılım faktörü A GE / A Şİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 Sıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A 3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 g bak formül ( 50 ) ormül, ( 48 ) ve ( 49 ) N Y.10 6 için geçerliir Eğer aha küçük yükleme sayılarına: Örneğin N X için, N D = N Y σ 3 GZ(İS) = σg(is) N D / N X σ GZ(OV) = σ G(OV) 3 N D / N R p0, malzemenin akma sınır eğeri alınır. Bak Tablo 18 kuvvet oranı δ Φ = n Φ k = n δ + δ C X 53.1 Cıvataa ek ve hafifletme kuvveti ( 51 ) Ek kuvvet; işletme kuvvetinen cıvatayı etkileyen ek kuvvet δ = Ek İş = İş Φ δ + δ C ( 5 ) Hafifletme kuvveti = = ( 1 Φ) İş Ek İş = δ C İş δc + δ Ek = 0,35. İş Tablo 9 ile Φ max 0,35

39 39 Dalgalı işletme kuvvetine ön gerilim üçgeni, Rötscher üçgeni 0, (R p0, veya akma sınırı R e) δf ön β α or g Citop Is A ν g Ek α β k f Ci f f 53. Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet Ctop = ön Ot + Ek = Sı + İş ( 54 ) Ortalama kuvvet + = + Ekü Eka or ÖN Φ ( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φ k ( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ k = δ C Φ = n Φ δ + δ k = n δ 53.3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sonurum alma eğeri f Ot ( 57 ) fot fot f Ot Ot = = Φk = ( 1 Φ k ) δc + δ δ δc Φ bak Tablo 9 Normal şaftlı cıvataların oturma eğeri f Ot 0,34 Bu oturma eğeri masif cıvata LKl 3 ( 58 ) fot 3,9 10 bağlantılarına ve bağlantı parça yüzeylerinin biribiriyle tam eğmesi Esnek, kaval ve benzeri şaftlı cıvataların oturma eğeri f Ot haline stanart cıvata ile yapılan bağlantılar için geçerliir. ( 59 ) f 3,16 ( L δ E 0,17 ) 3 Ot Kl S S 10 C δ + δ

40 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti ( 60 ) ( 61 ) Normal cıvata için, yani GE = Φ 0,1 R Ek max İş max Esnek cıvata için, yani Şi < GE = Φ 0,1 R Ek max İş max p0, AGE p0, AŞi 53.5 İşletmee gerilimler ( 6 ) Cıvatanın işletmee karşılaştırma gerilimi σ Bi = σ + 3 τ ç İş t ( 63 ) Cıvatanın işletmee çekme gerilimi Ctop σ ç İş = A GE 53.6 İşletmee yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için ( 64 ) Ctop piş = ps A b ( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için ÖN90 + Φ İş önm + Φ İş piş = p A A ( 66 ) Gerekli sıkıştırma kuvveti Etop Sı ger = µ z b b S Φ bak Tablo 9, formül ( 56 ) A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 A Şi = 0,5.π. Şi, Şi 0, bak Tablo 8 veya Tablo 9 τ t bak formül ( 38 ) Ctop bak formül ( 53 ) A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Ctop bak ( 70 ) A b bak Tablo 1 ÖN90 bak Φ Tablo 9, formül ( 56 ) A b bak Tablo 1 p S bak Tablo 3 µ bak Tablo 7 z cıvata aei ( 67 ) Sı ger = ön min İş (1 Φ) ( 68 ) İşletmee maksimum sıkıştırma kuvveti = ön max önm max ( 69 ) İşletmee minimum sıkıştırma kuvveti = / α ön min önm max ( 70 ) İşletmee cıvata boyuna max. Kuvvet = + Ctop ön max Ot Sı Ot Ot Ek max ( 71 ) Cıvatanın işletmeeki çekme gerilimi Ctop σ ç İş = AGE ( 7 ) Cıvatanın kuvvet etkisine boyunun uzaması İşletmee f Cişmax = ön. δ Ciş f Cişmin = f Cişmax /α Sı ( 73 ) arçaların kuvvet etkisine boyunun kısalması İşletmee f işmax = ön. δ iş f işmin = f işmax / α Sı önmmax bak formül ( 3 ) Ot bak formül ( 57 ) Ekmax bak formül ( 51 ) α Sı bak Tablo 0 Sı bak formül ( 16 ) Φ bak Tablo 9, veya formül ( 56 ) Ctop bak ( 70 ) A GE bak Tablo 8 veya Tablo 9 δ C bak formül ( 7 ) α Sı bak Tablo 0 önm bak formül ( 35 ) ön bak formül ( 68 ) δ bak formül ( 8 )

41 41 Tablo 7, Viaa hatve Geçiş eliği çapı Köşe I II III ISO ISO-Ince ISO-Via G kırma Hassa orta kaba s ,1x45 0,15 0,x45 0,3x45 Kk tol. + IT14 / - IT1

42 4 Tablo 8, Metrik ISO-Stanart işli vialar (ISO 68 ; DIN 13 T1 ; TS61/3), ölçüler mm ir. Somunun çap ölçüleri H H/ H/ H1 H/4 R 60 B R1 İç via, Somun 60 h3 H/8 = D = 0,6495 H = 0,86603 D 1 = 1,0853 H 1 = 0, = 1,687 h 3 = 0,61343 R 1 = H/6 = 0,14434 S = ( + 3 )/ R = H/1 = 0,0717 tan ϕ = /(π. ) D D D1 Dış via, cıvata H/6 3 Cıvatanın çap ölçüleri Matkap çapı D M = M 1 = Anma çapı 1 mm olan cıvata Anma çapı = D Hatve (Aım) Diş ibi çapı Diş yüksekliği Bölüm çapı = D 3 D 1 h 3 H 1 Gerilim kesiti A GE mm Diş ibi kesiti A 3 mm Bu tabelaaki eğerler, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır. Buraa bulunmayan via eğerleri, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanır. Helis açısı ϕ

43 43 Tablo 9, Metrik ISO-İnce işli vialar, (ISO 68 ; DIN 13 T1 ; TS61/5-13), Ölçüler mm ir. = D = 0,6495 D 1 = 1, = 1,687 H = 0,86603 H 1 = 0,5417 h 3 = 0,61343 R 1 = H/6 = 0,14434 S = ( + 3 )/ R = H/1 = 0,0717 tan ϕ = /(π. ) Matkap çapı D M : D M = Gösterilmesi : Anma çapı 1 mm ve hatvesi 1,5 olan cıvata M 1x1,5 Anma çapı = D Hatve (Aım) Bölüm çapı = D Diş ibi çapı H H/ H/ D D Somunun çap ölçüleri H1 D1 H/4 Dış via, Cıvata Diş yüksekliği 3 D 1 h 3 H 1 R 60 B Gerilim kesiti A GE mm R1 İç via, Somun 60 H/8 h3 H/6 3 Cıvatanın çap ölçüleri Diş ibi kesiti A 3 mm Helis ϕ Bu tabelaaki eğerler, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır. Buraa bulunmayan via eğerleri, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanır.

44 44 Tablo 10, Metrik ISO-Trapez profilli vialar, (DIN 103). Ölçüler mm ir. = D = 0,5 3 = h 3 D 1 = H 1 = D4 = + a C H 1 = 0,5 H4 = h3 = H 1 +a C R1 30 İç via, Somun R 1 = max 0,5.a C S = ( + 3 )/ R = max a C tan ϕ = /(π. ) Matkap çapı D M = D 1 = h3 3 R a C H1 a C Dış via, Cıvata H4 D1 D D4 Gösterilmesi : Anma çapı =40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez via Tr 40x a C H 4 = h Anma çapı Hatve (Aım) Bölüm çapı = D Diş ibi çapı 3 Diş yüksekli ği H 1 Diş ibi kesiti A 3 Diş ibi boşluğu a C Helis açısı ϕ (1.5) () () () (3) 5 (8) (3) 5 (8) (3) 6 (10) (3) 6 (10) (3) 7 (10) (3) 7 (1) (3) 8 (1) (3) 8 (1) (3) 9 (14) (4) 10 (16) (4) 10 (16) (4) 10 (16) (4) 10 (16) (4) 1 (18) (4) 1 (18) (4) 1 (18) (4) 1 (0) (4) 14 (0) (6) 14 () Bu tabelaaki eğerler, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır. Buraa bulunmayan via eğerleri, yukarıa verilmiş olan formüllerle hesaplanır.

45 45 Tablo 11, Boru viaları profil ölçüleri, ISO 7-1, ISO 8-1, TS 61. Ölçüler mm ir. Silinirik iç via 1) konik ış via ISO 7-1, ISO 8-1 ISO 7-1 H h H/6 H/6 R R 7,5 via ekseni 7,5 1 ölçü kesiti 1:16 R 90 7,5 R 7,5 H = 0, R = 0, h = 0, = 5,4 / z H = 0, R = 0, a ölçü kesiti h = 0, = 5,4 / z L L 3 L 1 Silinirik iç via konik ış via a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vianın gösterilmesi Stanart iç via ış via ISO 7-1 Silinirik Rp ½ Konik R ½ ISO 8-1 Silinirik G ½ Konik G ½ A ) b) Ölçüler ölçme çaplar via boyu 3) arma via üzle Boru Hatve kta iş kullanılan anma mi ış bölüm iç çapı 3) L sayısı 3 L çapı mesafe min min a 3) z L1 =D =D 1 =D 1 1/ ,78 9,147 8,566 0, ,5 7,4 6,5 1/ ,157 1,301 11,445 1, ,8 11,0 9,7 3/8 10 6,4 16,66 15,806 14,950 1, ,1 11,4 10,1 1/ 15 8, 0,955 19,793 18,631 1, , 15,0 13, 3/4 0 9,5 6,441 5,79 4,117 1, , 16,3 14, ,4 33,49 31,770 30,91, ,6 19,1 16,8 11/4 3 1,7 41,910 40,431 38,95, ,5 1,4 19,1 11/ 40 1,7 47,803 46,34 44,845, ,5 1,4 19, ,9 59,614 58,135 56,656, ,9 5,7 3,4 1) İç ve ış via profili ISO 8.1 e aynı ölçülere sahiptir. ) Bölüm çapı toleransları A veya B ir. A ile B toleransı bağıntısı B = A 3) Buraa yalnız ISO 7-1 eğerleri verilmiştir.

46 46 Tablo 1, 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri, ölçüler mm ir. Via anma çapı L s Anahtar ağızı k LSI m e Köşe boyu k Kafa yüksekliği s b Via boyu m Somun yüksekliği G Geçiş eliği çapı D Temas airesi çapı u A b Bası alanı b umax= L min en küçük cıvata boyu L Sı Sıkıştırma boyu D G e s e k b m G L min *)1 *) *)3 *)4 hass nor kaba M ,4 1, M ,, M ,7, M , 3, M , M ,4 5 10, M , ,5 14, M , ,5 16, M , ,5 18, M M M , M M , M M M M D A b *)5 *)1 L 15 mm için ; *) L > 15, 00 mm ye kaar ; *)3 somun tipi 1 için ; *)4 basık somun için *)5 Boy basamağı : 6, 8, 10, 1, 16, 0, 5, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 80, 90, 100, 110, 10, 130, 140, 150, 160, 180, 00, 0, 40, 60, 80, 300, 30, 340,., 500.

47 47 Tablo 13, Silinir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. Ölçüler mm ir. 1 L 1 L b 3 s 1 a G 1 b e 1 1 L 1 Normal başlı L k b Basık elikli k 3 b Basık 1 k 1 k k 3 s 1 s L 1 L L 3 M 3 5,5 3, M , M 5 8, M M M , M , M , M M M M , b 1 b e 1 A b M ,8 11,1 M ,8 17,6 M , 6,9 M ,1 34,9 M 8 8 6, 55,8 M ,3 89,5 M ,3 90 M ,3 131 M ,3 181 M , 74 M ,1 41 M , 638 Buraa bulunmayan eğerler en alınmalıır. Boy basamağı : 3, 4, 5, 6, 8, 10, 1, 16, 0, 5, 30, 35, 40, (45), 50, (55), 60, (65), 70, 80, 90, 100, 110, 10, 130, 140, 150, 160, 180, 00, aha büyük boylar 0 mm basamakıır. L > ; b = + 1 ; L > 00, b = + 5 L b bak Tablo 4

48 48 Tablo 14, Çeşitli cıvatalara genel bakış. Ölçüler mm ir. k 1 L 1 L b s 1 α 1) 1 G b 1 Havşa başlı iç altı köşe k k 3 L 3 90 n 3 n Havşa başlı yarıklı Basık başlı 1 3 s 1 n k 1 k k 3 b 1 L 1 1) L 1) M1,6 3 0,4 1 1,1 M 3,8 0,5 1, 1,4 M,5 4,5 0,6 1,5 1,8 M 3 6 5,6 5,5 0,8 1,7 1,6, (0) 4-30() 4-30 M 4 8 7,5 7,5 1,,3,, (5) 5-40(5) 5-40 M , 8,5 3 1,,8,5 3, (30) 6-50(30) 6-50 M ,6 3,3 3,0 3, (35) 8-50(35) 8-60 M , ,0 4,4 4,0 5, (40) 10-55(40) M ,5 5,5 5,0 6, (40) 1-60(50) 1-80 M ,5 6, (50) 0-80(60) --- M , (50) -80(60) --- M ,5 8, (60) 5-100(70) --- M , (70) (80) --- M (90) ---- M ) arantez içineki eğerler pratikte seçilen max boylarır ve havşa başlı cıvataa via bütün şaft boyunaır. Buraa bulunmayan eğerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur. Boy basamağı bak, L b bak Tablo 4 L 3

49 49 Tablo 15, Çeşitli cıvatalar için yarımcı konstrüksiyon ölçüleri. Ölçüler mm ir. 1 1) G t G k Lokma anahtar z 1 3 z G s m G t 4 ) t 5 6 z k 4 t 8 t 90 ) G G s G G Via anma çapı 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli ayanma yüzeyi 1 3 z 1 ) Silinir başlı cıvata için hücre boyutları z ) 90 Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası 7 t 1 8 t M1, , ,4 3,7 9, M ,4 5,5 6 0,4 4,6 1, M, , ,4 5,7 1, M ,4 6, ,4 6,5 1,5 6,6 1,6 M , ,4 8,6 1,9 9,3 M , ,4 10,4,3 11,8 M , ,4 1,4,7 13 3, M , ,6 16,4 3,7 17, 4,1 M , ,6 0,4 4,7 1,5 5,3 M , ,6 3,9 5, 5,5 6 M , ,6 31,9 7, 31,5 7 M , ,6 40,4 9, 38 8 M , , ,5 M , , M , , ) Temiz üzlem erinliği cıvata eksenine ik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kaar olmalıır. ) İşleme erinliği konstrüksiyona göre olmalıır. Bunun için bir reçete yoktur. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = k max + s max + konstrüksiyon payı z ( bu z 1 veya z olabilir) Buraa bulunmayan eğerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur. Bu tablolara verilmemiş eğerler ya stanartlaran veya aklı Selim (Sağ uyu) ile seçilir.

50 50 Tablo 16, İç viaa cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vianın kör matkap eliği a min = 1. e 1 e ; e3 t 1 ) b 1) a 10 *) b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu. g Vianın arka kör boşluğuna r g 1 g r t ) min 30 b via Vianın kör matkap Hatv Vianın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri anma eliğine geçiş ölçüleri e çapı e 1 e e 3 g 1 g r stanart eğerler g minimum maksimum 3) stanart işli norma kısa uzun H 13 normal kısa norma kısa 3) 0,5 M 1 1,5 1,0,4 +0,1 1,0 0,6 1,4 1,0 0,1 0,35 M 1,6,1 1,3 3,3 +0, 1,4 0,9 1,9 1,4 0,16 0,4 M,3 1,5 3,7 +0, 1,6 1,0, 1,6 0, 0,45 M,5,6 1,6 4,1 +0, 1,8 1,1,4 1,7 0, 0,5 M 3,8 1,8 4,5 +0,3,0 1,5,7,0 0, 0,7 M 4 3,8,4 6,1 +0,3,8 1,75 3,8,75 0,4 0,8 M 5 4,,7 6,8 +0,3 3,,0 4, 3,0 0,4 1 M 6 5,1 3, 8, +0,5 4,0,5 5, 3,7 0,6 1,5 M 8 6, 3,9 10,0 +0,5 5,0 3, 6,7 4,9 0,6 1,5 M10 7,3 4,6 11,6 +0,5 6,0 3,8 7,8 5,6 0,8 1,75 M1 8,3 5, 13,3 +0,5 7,0 4,3 9,1 6,4 1,0 M16 9,3 5,8 14,6 +0,5 8,0 5,0 10,3 7,3 1,0,5 M0 11, 7,0 17,9 +0,5 10,0 6,3 13,0 9,3 1, 3 M4 13,1 8, 1,0 +0,5 1,0 7,5 15, 10,7 1,6 3,5 M30 15, 9,5 4,3 +0,5 14,0 9,0 17,7 1,7 1,6 4 M36 16,8 10,5 6,9 +0,5 16,0 10,0 0,0 14,0,0 4,5 M4 18,4 11,5 9,4 +0,5 18,0 11,0 3,0 16,0,0 5 M48 0,8 13,0 33,3 +0,5 0,0 1,5 6,0 18,5,5 1) 10 stanartır. Özel hallere, eğer açı 90 veya 60 alınacaksa bu resime belirtilmeliir. ) Konstrüksiyona göre t eğeri hesaplanır. t eğerinin toleransı maksimum +0,5. ve minimum olarak 0 alınır. 3) Buraa verilen via büyüklükleri semboliktir. Buraa verilmiyen iğer via büyüklükleri ve ince işli vialar için ölçü çıkış eğeri Hatveir. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.

51 51 Tablo 17, Dış viaa konstrüksiyon ölçüleri Vianın üz şafta çıkış ölçüleri Vianın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x 1 x x g r 30 g Hatve 1) Via anma çapı stanart işli Via çıkışı açıklık Vianın şafta geçiş ölçüleri x 1 x a 1 a a 3 g 1 g max max min max normal kısa normal kısa ) uzun 3) 0,5 M 1 0,6 0,3 0,75 0,5 - -0,4 0,55 0,5 0,9 0,6 0,1 0,35 M 1,6 0,9 0,45 1,05 0,7 - -0,6 0,7 0,4 1, 0,9 0,16 0,4 M 1,0 0,5 1, 0,8 - -0,7 0,8 0,5 1,4 1,0 0, 0,45 M,5 1,1 0,6 1,35 0,9 - -0,7 1 0,5 1,6 1,1 0, 0,5 M 3 1,5 0,7 1, ,8 1,1 0,5 1,75 1,5 0, 0,7 M 4 1,75 0,9,1 1,4 - -1,1 1,5 0,8,45 1,75 0,4 0,8 M 5,0 1,4 1,6 3, -1,3 1,7 0,9,8,0 0,4 1 M 6,5 1, ,6,1 1,1 3,5,5 0,6 1,5 M 8 3, 1,6 3,75,5 5 -,0,7 1,5 4,4 3, 0,6 1,5 M10 3,8 1,9 4, ,3 3, 1,8 5, 3,8 0,8 1,75 M1 4,3, 5,5 3,5 7 -,6 3,9,1 6,1 4,3 1,0 M16 5,0, ,0 4,5,5 7 5,0 1,0,5 M0 6,3 3, 7, ,6 5,6 3, 8,7 6,3 1, 3 M4 7,5 3, ,4 6,7 3,7 10,5 7,5 1,6 3,5 M30 9,0 4,5 10, ,0 7,7 4,7 1 9,0 1,6 4 M36 10, , ,0,0 4,5 M4 11,0 5,5 13, ,4 10,5 5, ,0,0 5 M48 1,5 6, ,0 11,5 6,5 17,5 1,5,5 1) Buraa verilen via büyüklükleri semboliktir. Buraa verilmiyen iğer via büyüklükleri ve ince işli vialar için ölçü çıkış eğeri Hatveir. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir. ) Açıklık a yarık ve yılız başlı cıvatalara teknik yönen kısa ölçü gerektiğine kullanılır. 3) Açıklık a 3 yalnız imalat sınıfı C içinir. 4) Anma çapı 3 mm kaar vialara tolerans h 1 ir. g 4) h 13 normal kısa normal kısa r

52 5 Tablo 18, Stanart cıvataların 300 C kaar mekanik eğerleri Isı < < Malzeme Normal ısı R m N/mm R e N/mm E N/mm İşletme ısısı R miş N/mm R eiş N/mm E İş N/mm α 1/K ,1 1,1 1,9-11,1 1,1 1,9 Isı < < Malzeme Normal ısı R m N/mm R e N/mm E N/mm İşletme ısısı R miş N/mm R eiş N/mm E İş N/mm α 1/K ,1 1,1 1,9-11,1 1,1 1,9 Isı < Isı Malzeme σ *)1 DEĞ Normal ısı *) σdeğ R m N/mm σ *)1 DEĞ R e N/mm *) σdeğ E N/mm σ *)1 DEĞ İşletme ısısı *) σdeğ R miş N/mm Enine kaymaa: R eiş N/mm *) κ = 0 için E İş N/mm *) κ +0,5 için α 1/K ,1 1,1 1,9 Tablo 19,Stanart cıvataların evamlı mukavemet eğerleri σ G Devamlı mukavemet eğerleri σ G via islahlı ovalamalı 4.6 ve ve 1.9 < M M 8 M M14 M > M

53 53 Tablo 0, Sıkma momenti faktörü α Sı Sıkma metou Akma sınırı veya önme açısı kontrollü sıkma. metou ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. Bütün cıvatalar evamlı ve tam kontrol eilen, ön montajı normal veya arbeli anahtarla yapılmış ve İmpulskontrollü arbeli anahtarla sıkma. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metou. İmpulskontrollü arbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nee sonraan kontrol eilir, kontrolsuz. Ön gerilme kuvvetinin ağılması Montaja sıkma momenti Sıkma momenti faktörü α A Rp0, yoktur 1,0 ±0% 0,9 M Sı 1,6 ±40% 0,85 M Sı,5 ±60% yoktur 4,0 Tablo 1, Stanart cıvataların malzeme ve mekanik eğerleri Çekme Stanart aı, muka-vemeti (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi ) R kalitesi) m N/mm 3.6 1) Az C-alışımlı çelikler Örneğin: QSt 36. Az veya orta eğer C-alışımlı 4.8 1) Akma mukavemeti ) R p0, N/mm Kopma gerilmesi A 5 % minimum 300 (330) 180 (190) ) çelikler. Örneğin: UQSt (40) 30 (340) ) Az veya orta eğer C-alışımlı ) çelikler 500 (50) 400 (40) ) Örneğin: Cq,Cq M16 Su verilmiş ve tavlanmış az > M16 veya orta eğer C-alışımlı vee 800 (830) 640 (660) çelikler. Örneğin:. B, Cq45 ek metalli (Bor, Mn, Cr) Su verilmiş ve tavlanmış az 10.9 veya orta eğer C-alışımlı vee ek metalli 3) (Bor, Mn, Cr) 1000 (1040) 900 (940) 9 çelikler. Örneğin:. 35B, 34Cr4 1.9 Alışımlı, su verilmiş ve tavlanmış çelikler. Örneğin:. 34CrMo4 100 (10) 1080 (1100) 8 1) Otomat çelikleri S 0,34 %, 0,11 %, b 0,35 % ile malzeme olarak kullanırlar. ) arantez içi () eğerler hesaplanan eğeren farlı olanlar için. 3) Az miktara C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmeliir. Örneğin:.10.9

54 54 Tablo, Oturma eğeri f Ot µm olarak Yüzey pürüzlülük eğeri, Boyuna yükleme Enine yükleme R Z µm olarak R Z < 10 10<R Z <40 40<R Z <160 R Z < 10 10<R Z <40 40<R Z <160 f Ot Via yüzeyi Tek tek Cıvata başı / somun için, ,5 6,5 arça arası 1,5 3,5 3,5 Tablo 3, Bağlantıa yüzey basıncı sınır eğerleri p S Kopma mukavemeti Malzeme Malzeme Nr.: N/mm R m Akma mukavemeti N/mm R e Elastiklik moülü N/mm E in sınır yüzey basınç eğeri N/mm p S USt37- (USt38-) St50- (Cq) Cq45 (C45 ) CrMo4 (34Cr4, 34CrMo4) CrNiMo X6 CrNiTi X5 NiCrTi Ti-6Al-4V GG GGG GGG GGG G-Al-Leg, GK-AlSi9Cu AlMg4,5Mn Al Bu eğerler 0 erece çevre ısısı için geçerliir. Daha yüksek ısıa veya buraa verilmemiş malzemeler için p S eğeri R m veya R p0, eğerlerine göre orantılı alınmasını öneririm. Stanart cıvata ve somunların max. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapılıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol eilir.

55 55 Tablo 4,Cep somuna iş (via) boyu L b Cıvata malzemesine göre cep somun via boyu L b ) Sıkılan parçaların malzemesi 3.6 / / Çelik R m N/mm olarak 400 0,8. 1,. > ,8. 1,. 1,. - > ,8. 1,. 1,. - > 800 0,8. 1,. 1,0. 1,. Kır öküm 1,3. 1,5. 1,5. 1,0. Bakır alışımları 1,3. 1,3. Hafif metal 1) Al-Döküm alışımları 1,6.,. Saf aliminyum 1,6. - Al-alış. sertleştirilmiş 0,8. 1,. 1,6. - sertleştirilmemiş 1,. 1,6. Yumuşak metal, suni maeler, v.b.,5. - 1) Dinamik yüklemelere L b boyu %0 aha uzun alınmalıır. ) İnce iş viaa L b boyu %5 aha uzun alınması önerilir. Tablo 5, Cıvata bağlantısına boşalma faktörü k bo (Bauer & Schaurte Karcher a göre) Cıvata bağlantısına boşalma faktörü k bo inamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu, anma çapı faktörü L Sı / kısa 1 >1 3 M4 M8 3 A B C D M10 M30 1,5 M4 M8-3 M10 M16 M18 M30 M4 M8 1,5 - orta >3 4 1,5 1,3 1,4 1,4 uzun >6 8 >8 10 4,5 M10 M M18 M30 1,4 1,3 1,6 1,3 1,3 1,4 1,4 M4 M8 - M10 M16-4 M18 M30 3,5,5 1,6 1,6-1, ,6 1,6 stati k yükl e Tablo 6, A an D ye kaar grupların bulunması malzeme kalitesi 8.8 kaar 10.9 ve 1.9 Kuvvet arçanın yüzey pürüzlüğü yönü Bağlantıa aralık sayısı R Z 6,3 R Z 5 R Z 6,3 R Z 5 heps i 1, boyuna enine 3 aralığa kaar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kaar C D B C 3 aralıktan fazla D - C D

56 56 Tablo 7, Cıvataa çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µ gen Tablo 7-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher a göre) Ham kara (siyah mat renkli) veya fosfatlanmış yüzeyler hafif yağlı 1) MoS ile yağlanmış çinko ile galvanize eilmiş beyaz mavi renkli yüzeyler kamiyumla galvanize eilmiş sarı renkli yüzeyler 6 1 µm 6 10 µm Yapıştırma maesi ile sıvanmış ) yüzeyler 0,1 0,18 0,08 0,1 0,1 0,18 0,08 0,1 0,14 0,30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinen korunması için hafif yağlanması. ) Yapıştırma maesinin cinsine göre katsayı seçilmeliir. Tablo 7-b) Viaa sürtünme katsayısı µ Vi (Strelow a göre) Dış via ( Cıvata ) İç via ( Somun ) Malzeme Çelik veya AlMg Malzeme Yüzey urumu parlak galvanizli Kamiyumlu parlak parlak Yüzey urumu Vianın imal şekli talaşlı imalat yağla -ma kuru siyah menevişli (islah eilmiş) veya fosfatlanmış haelenmiş kuru yağlı 0,1 0,18 0,10 0,16 0,08 0,14 0,10 0,16 0,10 0,18 0,08 0,0 MoS 0,08 0,1 talaşlı imalat Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kamiyumla galvan (C6) Yapış -kanlı talaşlı imalat veya haelenmiş yağlı kuru yağlı kuru yağlı kuru 0,10 0,16 0,10 0,18 0,1 0,0 0,10 0,18 0,10 0,18 0,10 0,18 0,1 0,16 0,08 0,14 0,1 0,14 0,08 0,16 0,16 0,5 0,14 0,5

57 57 Temas yüzeyi Basılan karşıt parça Malzeme Çelik kır veya temper öküm AlMg Yüzey parlak kamiyu mlu parlak talaşlı imalat yağlama taşlanmış galvanizli taşlanmış talaşlı imalat Tablo 7-b) (evam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µ B (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik Yüzey siyah menevişli (islah eilmiş) veya Galvanizli Kamiyumlu fosfatlanmış (Zn6) (C6) İmalat preslenmiş tornalı taşlanmış preslenmiş kuru kuru yağlı MoS yağlı MoS yağlı kuru yağlı kuru yağlı 0,1 0,18 0,10 0,16 0,1 0,18 0,10 0,18 0,10 0,18 0,14 0,0 0,08 0,1 0,08 0,16 0,08 0,0 0,10 0,18 0,10 0,18 0,10 0,16 0,10 0,18 0,08 0,1 0,16 0, 0,10 0,18 0,14 0, 0,10 0,18 0,16 0,0 0,10 0,18 0,10 0,18 0,10 0,18 0,10 0,18 0,10 0,16 0,08 0,16 0,08 0,16 0,1 0,0 0,08 0,18 0,08 0,16 0,08 0,14 0,1 0,14

58 58 Tablo 8, Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal işli vialar için montaja sıkma kuvveti kn ve sıkma momenti M Sı Nm olarak Via µ *)1 Montaja boyuna kuvvet Sı, kn Montaja sıkma momenti M Sı,Nm M5x0,80 0,08 5,38 7,17 10,1 1,1 3,5 4,33 6,10 7,31 0,10 5,19 6,91 9,7 11,7 3,75 5,00 7,03 8,44 0,1 4,99 6,65 9,4 11, 4,0 5,60 7,88 9,46 0,14 4,79 6,39 9,0 10,8 4,61 6,14 8,64 10,4 M6x1,00 0,08 7,60 10,1 14, 17,1 5,61 7,48 10,5 1,6 0,10 7,3 9,76 13,7 16,5 6,46 8,6 1,1 14,5 0,1 7,04 9,38 13, 15,8 7,3 9,64 13,6 16,3 0,14 6,76 9,01 1,7 15, 7,9 10,6 14,9 17,8 M8x1,5 0,08 13,9 18,6 6,1 31,3 13,5 18,0 5,3 30,4 0,10 13,4 17,9 5, 30, 15,6 0,8 9,3 35, 0,1 1,9 17, 4, 9,1 17,5 3,4 3,9 39,4 0,14 1,4 16,5 3,3 7,9 19, 5,6 36,0 43, M10x1,50 0,08,1 9,5 41,5 49,8 6,5 35,3 49,6 59,6 0,10 1,4 8,5 40,1 48,1 30,7 40,9 57,5 69,0 0,1 0,6 7,4 38,5 46, 34,4 45,9 64,5 77,4 0,14 19,7 6,3 37,0 44,4 37,8 50,4 70,8 85,0 M1x1,75 0,08 3,3 43,0 60,5 7,6 45,5 60,7 85,3 10 0,10 31,1 41,5 58,4 70,1 5,7 70,3 98, ,1 30,0 40,0 56, 67,4 59, 79, ,14 8,8 38,4 54,0 64,8 65,0 86, M14x,00 0,08 44,3 59,1 83,1 99,7 7,4 96, ,10 4,7 57,0 80,1 96, 84, ,1 41,1 54,9 77, 9,6 94, ,14 39,5 5,7 74,1 89, M16x,00 0,08 60,8 81,1 114,0 136, ,10 58,7 78,3 110,1 13, ,1 56,6 75,5 106,1 17, ,14 54,4 7,6 10,1 1, M0x,50 0,08 95, ,1 13, ,10 91,8 1 17,1 06, ,1 88, ,8 199, ,14 85, ,5 191, Mx,50 0, , 66, , ,9 57, , , 48, , ,4 39, M4x3,00 0, ,5 307, , ,8 97, , ,8 86, , ,6 75, *)1 Buraa µ = µ gen = µ V = µ K ir. Genele piyasaaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0,1 alınır. Hesaplar cıvata malzemesinin 0,9.R p0, eğeri ve Tablo 8 aki geometrik eğerler ile yapılmıştır.

59 59 Tablo 9, Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasına basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φ k Normal Cıvata 1,0 1,4 1,8,5 L Sı / 5 oranı Esnek Cıvata (Şaft çapı = 0,9. ) Şi 3 Basit kuvvet oranı φ' 0,75 0,65 0,5 0,7 0,6 0,45 0,65 0,55 0,4 0,6 0,55 0,5 0,5 0,35 0,45 0,3 0,4 0,45 0,4 0,35 0,3 0,5 0, 0,18 0,35 0,5 0,16 0,3 0,14 0, 0,1 0,5 0,18 0,16 0,1 D = D D = 1,5.D D = 1,5.D D =.D D =,5. D D >= 3. D 0,35 0,3 0,5 0, 0,18 0,16 0,14 0,1 0,1 0,08 0,06 0,5 0,45 0,4 0,35 0,3 0,5 0, 0,18 0,16 0,14 0,1 0,1 0,6 0,55 0,5 0,45 0,4 0,35 0,3 0,5 0, 0,18 0,16 0,14 0, 0,18 0,16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm 0,14 0,1 Kır öküm GG.. E = 105'000 N/mm 0,08 Çelik E = 10'000 N/mm 0,8 Sıkılan parçaların malzemesi 1, 1,6 L 3 4 Sı / 6 8 oranı ,04 Çelik E = 10'000 N/mm 0,08 Kır öküm GG.. E = 105'000 N/mm 0,1 0,1 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm Sıkılan parçaların malzemesi Tablo 30, Kuvvet ağılım faktörü n L' SI L SI L SI L' SI L SI L' SI n = L' SI / L SI = 0,3 n = L' SI / L SI = 0,5 n = L' SI / L SI = 0,7

60 60 Tablo 31, Tork anahtarıyla sıkmaa önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metou için sıkma momentleri Via büyüklüğü µ V µ B µ gen 0,1 için M 4,3 ± 0,5 3,4 ± 0,7 3,4 ± 0,7 M 5 4,6 ± 1 6,4 ± 1,5 7,7 ± 1,8 M 6 7 ± 11±,5 13± 3 M 7 1,5 ± 3 18,5 ± 4 ± 5 M 8 0 ± 4 7 ± 6 3 ± 7 M ± 8 53 ± 1 63 ± 14 M 1 65 ± ± ± 5 M ± ± ± 40 M ± 35 0 ± ± 60 M 18 5 ± ± ± 85 M ± ± ± 10 M 415 ± ± ± 160 M ± ± ± 00 Buraaki önerilen eğerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti R e veya R p0, eğerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır. Örnek: Cıvata M1-8.8 Genel sürtünme katsayısı µ G µ K µ gen 0,1 Sıkma momenti M Sı = 65 ± 15 Nm Diğer eyimle; Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır. Buraa 50 Nm moment eğerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.

61 61 54 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 D 1 h h1 h ϕ G p D Şekil 43, Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağınan bilinen eğerler: İşmax = 6, kn İşmin = 0 kn inamik yükleme. Garanti bakımınan sınır eğerleri alalım. h 1 = 5 mm, St 50- h = 35 mm GG 0 L Sı = h 1 + h = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet; Dinamik boyuna, eksen ışı 6,3 kn > 6, kn, Cıvata kalitesi 8.8, genele epoa bulunan cıvata türü. 6,3 kn inamik boyuna kuvvet sütunun, 8.8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği eğer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri; M10 Tablo 8 = 10 mm ; = 1,5 mm ; = 9,06 mm ; A3 = Tablo 1 D = 14,6 mm ; b = 6 mm ; a = 11, mm I. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme, evamlı mukavemet kontrolü: Genlik kuvveti ( 50 ) İşmax İşmin g = ± Φ Kuvvet oranı pragraf 4.1 / Sayfa 30 Φ = 0,35 g = 0,5. (6,-0). 0,35 = 1'085 g = 1'085 N Genlik gerilimi ( 47 ) g σ g = ± σg A3 Diş ibi kesit alanı Tablo 8 A 3 = 5,9 mm σ g = g / A 3 = 1'085 / 5,3 = 0,7 σ g = 0,7 N/mm Cıvatanın evamlı mukavemet eğeri σ G Tablo 19 ile bulunur. σ GTab = 50 N/mm σ GTab = 50 N/mm > σ g = 0,7 N/mm oluğunan, cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetliir. a) Statik yükleme kontrolü: Ek kuvvet ( 51 ) Ek = İşmax. Φ = 6'00. 0,35 = '170 Ek = '170 N Emniyetli ek kuvvet EkEM = A 3. 0,1. R p0, = 5,3. 0, = 3'347 EkEM = 3'345 N EkEM = 3'345 N > Ek = '170 N oluğunan, cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetliir.

62 6 c) Montaja tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 8 ile M10, kalite 8.8 ve µ gen = 0,1 için Sıkma momenti: Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 0 α Sı = 1,6 M Sı min = M Sı max / α Sı = 48 / 1,6 = 30 M = 0,5 (M M ) = 38 Sı Sı max + Sı min M Sı = M Sı max - M Sı = = 8 Nm M Sı max = 46 Nm M Sı min = 30 Nm Montaja sıkma momenti isteğe göre şu iki şekile verilir: M Sı = 38 ±8 Nm M Sı max = 46 Nm ve M Sı min = 30 Nm verilmiştir. ratikte tork anahtarının ayarlanacağı eğerin seçimi montaja çalışanlara bırakılır. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: M Sı = 0,9. M ÖN90 = 0,9. 48 = 4 M Sı = 4 Nm Buraa verilen 4 Nm tork anahtarının ayarlanacağı eğerir. Moment toleransı montaja kullanılan alete bağlıır. Bununa bilinmesi fayaır. Kontrol momenti M SıKM = 1,05. M Sı min = 1, M SıKM = 31,5 Nm ) Bağlantı temaslarına yüzey basıncı kontrolü: ÖN90 + Φ İş p = ps Ab Bağıntısı gerçekleşmeliir. Tablo 8 ile M10, kalite 8.8 ve µ gen = 0,1 için ÖN90 = 7,4 kn Tablo 1 ile M10 için A b = 7,4 mm ( 65 ) ile p = (7' '00. 0,35) / 7,4 = 378 N/mm Tablo 3 ile p GG0 = 900 N/mm > p = 378 N/mm p St50 = 710 N/mm > p = 378 N/mm oluğunan, cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetliir. e) Gevşeme kontrolü: Emniyet L Sı 4. ise bağlantı gevşemeye karşı emniyetteir ve başka önlem almaya gerek yoktur. Konstrüksiyonan (Şekil 43) L Sı = h = h 1 + h = = 60 mm 60 mm = 40 mm oluğunan, cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetliir. Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vee aha fazla hesaplamaya gerek yoktur.

63 63 II. Hassas ve etaylı hesap kontrolü 1. İşletme ve Taslaktan eğerler Boyuna işletme kuvveti İşmax = 6 00 N İşmin = 0 N. Cıvatanın eğerleri Cıvatanın kalitesi 8.8 Cıvata malzemesinin Kopma mukavemet eğeri R m = 800 N/mm Akma mukavemet eğeri R p0, = 640 N/mm Elastikiyet moülü E C = N/mm 3. Via ve Cıvatanın konstrüksiyon eğerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıa oluğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir. Anma çapı, Şaft çapı M10 = 10 mm Hatve = 1,5 mm Bölüm çapı = 0,6495. = 9,06 mm Diş ibi çapı 3 = 1, = 8,160 mm Anahtar ağızı s 1,5. s = 16 mm Baş altı ış çapı D = 14,6 mm Geçiş eliği çapı ve köşe kırma orta, k k = 0,1 mm G = 11 mm Baş altı iç çapı a = G a = 11 mm Cıvata boyu L = L Sı + m +. = ,4 +. 1,5 = 71 L = 70 mm Şaft boyu, b = 6 mm L S = L b = 70 6 = 44 L S = 44 mm Gerilme kesiti çapı GE = ( + 3 )/ GE = 8,593 mm Via boyu L V = L k L S = = 16 L V = 16 mm Sıkılan parçaların boyu L Sı = h 1 + h L Sı = 60 mm 4. Sürtünme katsayıları ve açıları Vianın sürtünme katsayısı µ Vi = 0,1 Vianın sürtünme açısı ρ Vi = atan(µ Vi ) ρ Vi = 6,84773 Cıvata başı sürtünme katsayısı µ B = 0,1 Cıvata başı sürtünme açısı ρ B = atan(µ B ) ρ B = 6, Sıkılan parçaların eğerleri 1. arça Malzeme St 50 Sıkılan boyu L Sı1 = 5 mm Elastikiyet moülü E 1 = N/mm. arça Malzeme GG 0 Sıkılan boyu L Sı = 35 mm Elastikiyet moülü E = N/mm 6. Diğer gerekli eğerler Helis açısı ϕ = atan[/(π. )] ϕ = 3,08151 Anma kesit alanı A AN = 0,5. π. A AN = 78,540 mm Diş ibi kesit alanı A 3 = 0,5. π. 3 A 3 = 5,9 mm Gerilim kesit alanı A GE = 0,5. π. GE A GE = 57,990 mm Eğilme karşı koyma momenti W e = π. 3 / 3 W e = 53,34 mm 3 Torsiyon karşı koyma momenti W t = π. 3 / 16 W t = 106,67 mm 3

64 64 7. Hesap için gereken iğer eğerler 7.1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 0 α Sı = 1,6 7. Gerekli sıkıştırma kuvveti onksiyona göre seçilir, sızırmazlık Sıger = 6000 N 7.3 Kuvvet ağılım faktörü Tablo 9 ile belirlenir n = 0,5 7.4 Cıvatanın elastik esnekliği ormül ( 7 ) 1 0,4 L δ = + S L + V 0,5 0,4 C + + EC AAN AAN AGE A3 AAN b A AN = 78,54 mm A 3 = 5,9 mm A GE = 57,990 mm E C = N/mm 1 0,4 10 δc = , , , Sıkılan parçaların elastik esnekliği 0,4. L S L V 0,5 10 0, = 4, mm/n 5,9 78,54 D = 50 mm ; D = 14,6 mm ; L Sı = 60 mm ; D +L Sı = 74,6 mm ormül ( 9 ) D D D + L Sı ve : x A L = Sı D 3 x = 3 = 0,730 EŞ D 60 14,6 50 π ( ) + ( D ) [( x + 1) 1] 0,5. δ C = 4, mm/n π = D a D D A EŞ = 459 mm 4 8 ormül ( 8 ) ormül ( 8 ) L δ Sı1 1 = δ 1 = 5 / ( ) A E EŞ EŞ 1 L δ Sı = δ = 35 / ( ) A E δ 1 = 0, mm/n δ = 0, mm/n δ = δ 1 + δ = 0, δ = 0, mm/n

65 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı ( 55 ) Φk δ = δ + δc 985 = = 0,16670 Φ k = 0, , Kuvvet oranı ( 56 ) δ Φ = n Φ k = n = 0,5. 0,167 = 0,08335 Φ = 0,0834 δ + δ S 7.7 Oturmaan olayı kaybeilen ön germe kuvveti ormül ( 58 ) 0,34 LSı 3 fot 3,9 10 = 3,9. (60/10) = 0,006 veya bak Tablo Boyuna yükleme, Yüzey pürüzlülük eğeri, R Z = 1,5 µm, 10<R Z <40 Via yüzeyi 3 µm Cıvata altı 3 µm Somun altı 3 µm arça arası µm f Ot = = 11 f Ot = 11 µm işi garantiye almak için Tablo ile bulunan f Ot = 11 µm seçimini öneririm. ormül ( 57 ) Ot f = Ot Φk = 0,011. 0,167 / 0, = 186 Ot = 1860 N δ 7.8 İşletmee kuvvetin ağılımı Ek kuvvet (Cıvata), ormül ( 51 ) Ek = İş Φ = ,0834 = 517 Ek = 515 N Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) ormül ( 5 ) = = = = N İş Ek 7.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0,9 Cıvatanın montajaki çekme gerilimi ya hesaplanır : ormül ( 0 ) ÖNM = veya Tablo 8 ile bulunur ν R p0, A GE ( 0, ,577 µ ) Vi ÖNM = 7413 N Ön gerilim kuvveti Tablo 8 ile ÖNM = 7,4 kn

66 Metrik ISO- işli viaların sıkma momenti ormül ( 1 ), M = 0, ,577 µ + 0,5 µ = 45,9 M Sı = 46 Nm Sı önm ( ) Buraa Et = ( D + a ) / alınır ve D s kabul eilir. İşletmee cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Vi ormül ( 68 ) ve ( 69 ) = = = ön max = 5,54 kn ön max ön min önm max önm max Ot Si Ot B = / α = / 1, = ön min = 15,6 kn İşletmee boyuna max. cıvata kuvveti ( 70 ) Ctop ön max + Ek max = = = Ctop = 6,06 kn İşletmee viaaki sürtünme momenti ( 44 ) = 0,5 tan( ϕ ± ρ' ) = 0, ,06. tan(3,08..+6,84..) MViIs Ctop = M ViIs = 0,46 Nm 8. Mukavemet kontrolleri 8.1 Montaja mukavemet kontrolü Montaja bileşik gerilim R p0, Montaja bileşik gerilim için SM = 1, 0 bağıntısı gerçekleşmeliir. σ Cıvatanın montaja karşılaştırma gerilimi: BiM Et ormül ( 17 ) σbim = σçm + 3 τ t = = 588 σ Bi = 588 N/mm Cıvatanın montaja çekme gerilimi: ormül ( 36 ) σçm = önm A GE Cıvatanın montaja torsiyon gerilimi: ormül ( 38 ) Cıvatanın montaja torsiyon momenti: t 7400 = = 47 σ 5,9 çm = 47 N/mm M τ Vi t = = 1 516/106,67 = 0 τ W tm = 0 N/mm ormül ( 37 ) = 0,5 tan( ϕ + ρ' ) MVi önm = 0,5. 7'400. 9,06. tan(3,081+6,847) M Vi = Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: ormül ( 39 ) W t = π. 3 3 / 16 = π - 9,06 / 16 = 106,67 W t = 106,67 mm S M = = 1,09 > Böylece montaja gerilim emniyet sınırları içineir.

67 Montaja temas yüzeyi basma mukavemeti p Montaja basma mukavemeti için S S pm = 1, 0 bağıntısı gerçekleşmeliir. p Cıvataa yüzey basıncı: ormül ( 65 ) p = önm = 7'400 / 7,4 = 379 p = 379 N/mm Ab GG0 malzemesinin yüzey basınç sınır eğeri Tablo 3 ile p S G0 = 900 N/mm St 50- malzemesinin yüzey basınç sınır eğeri Tablo 3 ile p S 50 = 710 N/mm Cıvata başının veya somunun ayanma yüzey alanı: ormül ( 41 ) A b = 0,5.π. ( D - a ) = 7,4 A b = 7,4 mm St 50- malzemesinin yüzey basınç eğeri aha küçük oluğunan: 710 SpM min = = 1,88 > Böylece montaja bası geriliminin emniyet sınırları içine oluğu görülür. 8. İşletmee mukavemet kontrolü 8..1 İşletmee bileşik gerilim R p0, İşletmee akma mukavemeti için Sİ = 1, 0 bağıntısı gerçekleşmeliir. σ Cıvatanın işletmee karşılaştırma gerilimi: ormül ( 6 ) σbi = σ + 3 τ ç İş t Cıvatanın işletmee çekme gerilimi: ormül ( 63 ) σ ç İş = A Ctop GE Cıvatanın işletmee torsiyon gerilimi: ormül ( 38 ) t Bi = = 559 σ Bi = 560 N/mm 6'055 = = 449 5,9 M τ ViIs tis = = 0 460/106,67 = 19 W Cıvatanın işletmee torsiyon momenti: ormül ( 37 ) = 0,5 tan( ϕ + ρ' ) MViIs Ctop σ çi = 449 N/mm τ t = 19 N/mm = 0,5. 6'055. 9,06. tan(3,081+6,847) M Gi = Nmm Cıvatanın işletmee torsiyon karşı koyma momenti: ormül ( 39 ) W t = π. 3 3 / 16 = π - 9,06 / 16 = 106,67 W t = 106,67 mm S M = = 1,145 > Böylece işletmee gerilim emniyet sınırları içineir.

68 İşletmee temas yüzeyi basma mukavemeti İşletmee temas yüzeyi basma mukavemeti için p S S pi = 1, 0 piş bağıntısı gerçekleşmeliir. İşletmee temas yüzeyi basma gerilimi: ormül ( 64 ) Ctop p İş = = / 7,4 Ab p = 360 N/mm 710 SpIs min = = 1,97 > Böylece işletmee bası gerilimi emniyet sınırları içineir. 8.3 İşletmee evamlı mukavemet kontrolü İşletmee genlik gerilimi Dinamik yükleme, evamlı mukavemet kontrolü. Rijit bağlantılı cıvatalara evamlı mukavemet eğeri N Y >.10 6 yükleme sayısı içinir. Devamlı mukavemet kontrolü için σ S G D = 1 σg bağıntısı gerçekleşmeliir. Genlik kuvveti, ormül ( 50 ) İş max İş min g = ± Φ = 0, 0834 = 58 g = 58 N g ormül ( 47 ) σ g = ± = 58 / 5,9 = 4,94 A3 σ g = 5 N/mm Cıvatanın evamlı mukavemet eğeri 180 ormül ( 48 ) σg (İS) ± 0, σ GHes = 53 N/mm Cıvata kalitesi 8.8 islahlı, Tablo 19 ile σ G = 50 N/mm 50 S D = = 10 > 1 5 Böylece işletmee evamlı gerilim emniyet sınırları içineir. Görülüğü gibi kaba taslak hesplama eğeri ile hassas hesaplama eğeri arasına pek büyük farklılık yoktur. Bu a pratikte ikkate alınmaz. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa, genele hassas hesaba pek gerek yoktur. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir.

69 69 6 Konu ineksi A Aım. 5, 6, 7, 9 Ağız sayısı.. 6 Alıştırma cıvataları.. 1 Altıköşe cıvata.. 10, 1 Altıköşe esnek cıvata. 10 Altıköşe inç cıvatalar. 1 Altıköşe inç somun.. 13 Altıköşe ince somun 13 Altıköşe kontra somun.. 13 Altıköşe somun. 10, 13 Anahtar.. 11 Anahtar ağızı açıklığı 9 Anma çapı.. 9 B Bağlantıa oturma boyu 3 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı.. 61 Bileşik kuvvet 9 Birger. Bölüm çapı 6, 7 Bölüm airesi çapı. 9 Bölüm airesi çapı ( ) 5 Bombe başlı inbus cıvata. 1 Boru viaları.. 47 C Cep somuna via boyu 57 Cıvata. 14 Cıvata boyu ölçme metou.. 19 Cıvata çapının hesaplanması.. 3 Cıvata çapının seçimi. 33 Cıvata kafa yuvası çapı 9 Cıvata kafa yuvası erinliği.. 9 Cıvata kafası. 5, 9 Cıvata şaftı 5, 9 Cıvataa genlik gerilimi 40 Cıvataa yüzey basıncı sınır eğerleri.. 56 Cıvatanın anma boyu 9 Cıvatanın genlik mukavemeti 40 Cıvatanın sıkılan boyu. 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet.. 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet. 41 Ç Çatal anantar.. 11 Çeşitli cıvatalar. 50 Çevre kuvveti. 8 Çift ağızlı via.. 6 D Değen zanak yüksekliği 7 Devamlı mukavemet eğerleri.. 6 Diş ibi çapı.. 7, 9 iş üstü çapı 9 Dış via. 53 Diş yanağı.. 9 Diş yüksekliği 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metou 19 Düz tornavia. 11 E Eksen ışı zorlama.. 15 Eksenen zorlama 15 Elastik esneklik. 16 Eşeğer kaval silinir. Esneme ölçme bantları.. 19 iberli altıköşe somun 13 irma işareti.. 5 lanşlı altıköşe cıvata. 1 lanşlı altıköşe somun 13 G Geçiş eliği çapı.. 9 Genel sürtünme katsayısı. 60 Genlik gerilimi.. 5 Genlik kuvveti 5 Genlik mukavemet eğeri 5 Genlik mukavemeti. 6 Gerekli sıkma boyu.. 30 Gevşeme önlemleri. 8 H Hafifletme kuvveti.. 40 Hatve.. 5, 6, 9 Havşa başlı inbus cıvata 10, 1 Havşa başlı yarıklı cıvata. 10 Havşa başlı yılız yarıklı cıvata 10 Helis açısı 6 Helis açısı (ϕ) 5 I İç via 5 İnbus anahtar.. 11 Inbus cıvata. 10, 1 İnbus esnek cıvata 10 İnce işli cıvatalar 45 İnce kafa inbus cıvata. 1 K Kafa altı ış çapı. 9 Kafa altı iç çapı 9 Kafa altı köşe yarı çapı 9 Kafa kalınlığı 9 Kafa ökçesi 9 Kafa yüksekliği 9 Kalite sembolü. 5 Kilitlenme şartı. 9 Köşe açıklığı. 9 Köşe kırma. 9 Kuvvet ağılım faktörü. 61

70 70 L Lokma anahtar.. 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata.. 10 Metrik via. 7 Metrik via, ince. 7 Montaja sıkma momenti. 37 N Normal Whitworth-Viası. 8 O Ön gerilim üçgeni 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları. 36 Önerilen sıkma momentleri. 6 oto blokaj. 9 Oturma eğeri f Ot. 56 Ovalama çapı.. 6, 9 arçaların sıkılan boyu. 9 rofil açısı.. 9 R Rayal kuvvet 9 Rötscher üçgeni. 41 S Şaft boyu. 9 Şaft çapı.. 9 Şaft eğimi 9 Sağ helis via 6 Saplama. 10 Sıkıştırma faktörü. 19 Sıkıştırma faktörü. 0 Sıkıştırma kuvveti 37 Sıkma momenti. 60 Sıkma momenti faktörü α Sı 55 Sıkma reüktörü 7 Silinir başlı cıvatalar 49 Sol helis via. 6 Somun 14 Somun altı ış çapı. 9 Somun altı iç çapı 9 Somun kalınlığı 9 Stanart Cıvatalar 44 Stanart cıvataların malzemesi. 55 Sürtünme açısı 8 Sürtünme katsayısı.. 58 T Tam paso.. 1 Tek ağızlı via. 6 Testere işli via. 7 Tork anahtarı.. 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metou 19 Tornavia. 11 Trapez cıvatalar. 46 Trapez via 7 U Uç açısı 9, 9 Üç ağızlı via 6 V Via anma çapı. 7 Via boyu 9 Via helis şekli. 5 Via yanaklarına kuvvetler.. 9 Via yüksekliği. 7 Viaa hatve.. 43 Viaa kuvvetler.. 8 Vialı şaft kısmı.. 5 Vianın aımı 6 Vianın hatvesi 6 Vianın şafta geçiş boyu. 9 Vianın uç boyu.. 9 W Whitworth viası. 8 Y Yarım paso.. 1 Yılız anahtar. 11 Yılız tornavia 11 Yuvarlak işli vialar 7 Yuvarlaklık yarı çapı. 7