KAYAÇLARDA GÖRÜLEN YAPILAR

Transkript

1 KAYAÇLARDA GÖRÜLEN YAPILAR Kayaçların belirli bir yapısı vardır. Bu yapı kayaç oluşurken ve kayaç oluştuktan sonra kazanılmış olabilir. Kayaçların oluşum sırasında ve oluşum koşullarına bağlı olarak kazandıkları yapıya esas (primer, birincil) yapı, Oluştuktan sonra ya çeşitli kuvvetlerin etkisi altında Yada ayrışma ile kazandıkları yapıya ise ikincil (sekonder) yapı denir. Soğumuş Lav Sütunları (Birincil) Fay (İkincil) Kayaçların yapıları mühendislik açısından önemlidir Örneğin su ve petrol yataklarının aranması ve işlenmesi, mermer ocaklarının işletilmesi, maden yataklarının işletilmesi, kütle hareketlerinin meydana gelmesi ve önlenmesi kayaçlardaki yapısal unsurlarla yakından ilgilidir.

2 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Magmatik Kayaçlar- Tüf, riyolit, andezit ve obsidiyen gibi asit volkanik kayaçlarda akışkan yapı görülür. Bu yapı kayaçların plastik ve viskoz durumdaki bir magma akışından oluştuğunu gösterir. Bazaltlarda görülen lav akış yapısı

3 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Magmatik Kayaçlar- Volkanlardan çıkan lavlar yavaş yavaş soğur ve bazen halatsı bir yapı, bazen de yastıksı (pillow lava) bir yapı oluşur. Bu yapı türleri daha çok bazaltik lavlarda görülür. Birkaç cm ' den cm ' ye kadar değişik büyüklükte olan yastıkların arası volkanik kül, amorf kuvars veya çeşitli minerallerle dolu olabilir. Yastıkların dış kısmında çabuk soğumaya bağlı olarak gaz boşlukları gelişir. Denizaltında üst üste biriken yastık lavların alt yüzü düz veya iç bükey, üst yüzeyleri ise dış bükey şekillidir. Bu özellik yardımıyla lav tabakasının alt ve üst yüzeyleri ayırt edilir.

4 yastıksı (pillow lava) yapı

5 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Magmatik Kayaçlar- Dasit ve bazaltlarda çoğunlukla altıgen kesitli soğuma çatlaklarına bağlı prizmatik kolonlar görülür. Bu çatlaklar soğuma yüzeyine başka bir deyişle lavın akış yönüne dik olarak gelişmiştir. Andezitlerde Görülen Prizmatik Yapılar

6 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Magmatik Kayaçlar- Lavlardaki gaz boşlukları kuvars, opal, kalsit ve zeolit gibi ikincil minerallerle dolu olabilir. Bazaltlarda görülen boşluklu yapı

7 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Metamorfik Kayaçlar- Metamorfızma kayacın yapısını ve dokusunu değiştirmiş olduğundan dolayı metamorfik kayaçların esas yapılarını tanımak zordur. Metamorfik kayaçlarda şistozite, foliasyon, lineasyon ve bantlı yapı karakteristiktir.

8 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Tortul kayaçların esas yapılarından en önemlisi tabakalı yapılardır. Tortuların renk, tane büyüklüğü, doku, sertlik ve bileşim gibi farklı özellikler yönünden yataklar halinde üst üste sıralanmasına tabakalaşma denir. Bir tabaka belirli özelliği olan tortul malzemeden oluşur ve alt ve üst yüzeyleri ile diğer tabakalardan ayrılır. Tabaka kalınlıkları birkaç mm ile birkaç metre arasında değişir, 1 cm ' den az olanlara lamina, 1 cm ' den çok olanlara ise tabaka denir. Tabakalar ve laminalar genel olarak birbirlerine paraleldirler.

9 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Tortulaşma durduğu zaman tabakanın üst yüzeyinde sertleşme, kuruma, çatlama ve aşınma izleri meydana gelir. Tortul kayaçlarda tabaka ve tabakalaşma şekli oluşum ortamı hakkında bilgi verir. Killi ve kireçli tortular eşit büyüklükte aynı cins taneciklerden meydana gelmiştir. Bu tür tanelerin birikimi ile homojen tabakalaşma meydana gelir. Bunlarda tanelerin dizilişi düzenli ve tabaka yüzeyleri birbirine paraleldir. Taneli tortularda ise taneler farklı büyüklükte olduğu zaman çökelme sırasında iri taneler en altta ince taneler ise en üstte yer alır. Bu tür tabakalaşmaya dereceli tabakalaşma denir.

10 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Tortulaşma durduğu zaman tabakanın üst yüzeyinde sertleşme, kuruma, çatlama ve aşınma izleri meydana gelir. Tortul kayaçlarda tabaka ve tabakalaşma şekli oluşum ortamı hakkında bilgi verir. Killi ve kireçli tortular eşit büyüklükte aynı cins taneciklerden meydana gelmiştir. Bu tür tanelerin birikimi ile homojen tabakalaşma meydana gelir. Bunlarda tanelerin dizilişi düzenli ve tabaka yüzeyleri birbirine paraleldir. Taneli tortularda ise taneler farklı büyüklükte olduğu zaman çökelme sırasında iri taneler en altta ince taneler ise en üstte yer alır. Bu tür tabakalaşmaya dereceli tabakalaşma denir.

11 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Çapraz tabakalaşmada ise değişik yönlerden gelen rüzgar ve su akıntılarının etkisi ile tanelerin dizilişi tabaka alt ve üst yüzeylerine paralel olmayıp bu yüzeylerle belirli bir açı yapan kama ve mercekler şeklinde dizilmiştir. Deniz dibinde kumlu malzemenin siltli ve killi seviyeler üzerinde gelişigüzel bir şekilde kayması ile kaymalı tabakalaşma meydana gelir

12 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Tortul tabakalarda bazen ripple mark, kuruma çatlağı, yağmur ve organizma izleri görülür. Ripple marklar (dalga izi) rüzgar, su akıntısı ve dalga hareketine bağlı olarak tabaka yüzeyinde gelişen yapılardır. Dalga etkisi ile meydana gelenler simetrik, rüzgar ve su akıntısı ile oluşanlar ise asimetriktir. Tabakaların alt ve üst yüzeylerinin belirlenmesinde bu özelliklerden yararlanılır. Örneğin ripple markların sivri ucu, kuruma çatlağının geniş tarafı tabaka üst yüzeyini gösterir. Güncel ripple marklar Fosil ripple marklar

13 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Dünyamız, iç dinamiği oluşturan kuvvetlerin etkisi altında bulunmaktadır. Bu kuvvetler kayaçları etkileyerek onların oluştukları zamanki biçimlerini kaybetmelerine neden olur Tortul kayaçlar ilk oluştukları zaman yatay tabakalıdır (ilksel eğim). Bu durumda yaşlı tabakalar altta, genç tabakalar üstte bulunur.ancak diğer kayaçlar gibi bunlar da tektonik kuvvetler etkisi ile deformasyona uğrayarak yatay konumları bozularak, kıvrımlı ve kırıklı bir yapı kazanırlar. Bir tabaka düzleminin konumu doğrultu ve eğimle ifade edilir. Yatay olarak çökelmiş kayaçların deformasyon sonucu eğimli yapı kazanmaları

14 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Bir düzlemin; Yatayla yaptığı arakesite doğrultu, Doğrultunun kuzeyle yaptığı açıya doğrultu açısı denir. Düzlem içerisinde; doğrultuya dik çizgiye eğim yönü, eğimin yatayla yaptığı açıya eğim açısı, eğimin yatay izdüşümünün kuzeyle yaptığı açıya ise eğim yönü açısı adı verilir. Tortul kayaçlarda tabakalı yapılar

15 KAYAÇLARDA BİRİNCİL YAPILAR -Tortul Kayaçlar- Tabakalı tortul kayaçlarda Doğrultu ve Eğim kavramı

16 PUSULA BİLGİSİ Bu unsurların haritalanabilmesi için coğrafi yönle (coğrafi kuzey) yaptıkları açılar ölçülür. Bunun için de jeolog pusulası kullanılır. Jeolog pusulası yatay ve düşey düzlemler oluşturarak bu düzlemlerin yapısal unsurlarla arakesitlerini oluşturmaya ve bu arakesitlerin duruşunu ölçmeye yarayan bir pusuladır. 1: Kapak 2: Mercek 3: Pusula 4: İstikamet kadranı 5: Yatay düzeçleme 6: Eğim derecesi belirleme bölgesi 7: Eğim düzeçleme kadranı 8: Kuzey yönü

17 Bir yapısal unsurun duruşu onun içerisinde alınan bazı çizgilerin (arakesitlerin) kuzeyle ve yatayla yapmış olduğu açılardır. Bir çizginin duruşu yönlem ve dalım, Bir düzlemin duruşu ise doğrultu ve eğimle ifade edilir. Yönlem bir çizginin yatay izdüşümünün kuzeyle yaptığı açı, Dalım ise bir çizginin yatayla yaptığı açıdır. Jeoloji haritalarında çizgisel unsurlar sivri ucu dalım yönünde olan bir ok ile gösterilir.

18 Bir düzlemin; Yatayla yaptığı arakesite doğrultu, Doğrultunun kuzeyle yaptığı açıya doğrultu açısı denir. Düzlem içerisinde; doğrultuya dik çizgiye eğim yönü, eğimin yatayla yaptığı açıya eğim açısı, eğimin yatay izdüşümünün kuzeyle yaptığı açıya ise eğim yönü açısı adı verilir. Jeoloji haritalarında doğrultu 1,5 cm boyunda bir çizgiyle eğim ise ona dik kısa bir çizgi (2-3 mm) ile gösterilir.

19 Eğik düzlemsel yapılardaki doğrultu (strike) ve eğim (dip)

20 Düzlemsel yapılarda doğrultu ölçümü

21 HARİTA BİLGİSİ

22 TOPOGRAFİK HARİTALARIN ÖZELLİKLERİ Herhangi bir sahanın belli bir orana göre küçültülerek kağıt üzerinde gösterilmesi şekline harita, küçültme oranına da haritanın ölçeği denir. Ölçek ve Yön Koordinatlar Eş yükselti eğrileri Dereler ve Yollar Tepeler ve Yükseltiler Yerleşim Alanları Bataklık ve Ormanlar Köprü ve Yüksek Gerilim Hatları Yaylalar Su kaynakları

23 EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÖZELLİKLERİ Deniz seviyesinden aynı yükseklikteki noktaları birleştiren eğriye eş yükselti (eş yükseklik) eğrisi adı verilir. Eş yükselti eğrileri kesişmez Eş yükselti eğrilerinin sıklaştığı alanlarda eğim yüksek, seyrekleştiği alanlarda eğim düşüktür Eş yükselti eğrileri kapalı poligonlar oluştururlar eş yükselti eğrisi Eş yükselti eğrileri üzerinde kot değerleri bulunur Eş yükselti eğrileri 2 nokta arasındaki kot farkının ve 2 nokta arasındaki ortalama eğimin bulunmasında kullanılır

24 Sayısal Ölçek ÖLÇEK KAVRAMI Orijinal boyuta göre haritanın küçülme oranını rakamlarla gösteren ölçek türüdür. Çalışma detaylandıkça ölçek büyür (rakamlar küçülür), çalışma detayı az ise ölçek küçülür (rakamlar büyür) 1 / Haritanın defa küçültüldüğünü ifade eder Yani bu durumda 1 cm = cm ye denk gelir 1 cm = m

25 Çizgisel Ölçek ÖLÇEK KAVRAMI Bu ölçekte, sayısal ölçekteki harita/arazi oranı çizgi ile ifade edilir. Bu ölçek türünde mutlaka mesafe belirtilmelidir (km vb.) km Bu ölçekte harita üzerindeki 1 cm gerçekte 1 km ye denk gelmektedir. 1 cm = 1 km veya 1 cm = 1000 metre Bu durumda 1 cm = cm dir Sayısal ölçek ise 1/

26 ÖLÇEK KAVRAMI 1/ ölçekli Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası (Küçük ölçek) 1 cm = m veya 1 cm = 10 km

27 ÖLÇEK KAVRAMI 1/5 000 ölçekli Jeoloji haritası (Büyük ölçek) 1 cm = 50 m