TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

Transkript

1 Sayfa 1 Gözden Geçirme Notları 2009 Yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması Sonuçları Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 28/02/2011 tarihinde yayımlanan 2009 Yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması Sonuçları haber bültenine göre; Türkiye genelinde hanehalkı başına ortalama kullanılabilir yıllık gelir TL iken, medyan gelir de TL dir. Türkiye genelinde en fakir %20 lik grubun ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL dir, buna karşın en zengin %20 lik gruptaki hanehalklarının ise yıllık ortalama kullanılabilir gelirleri TL dir. P80/P20 göstergesi Türkiye genelinde 2008 yılında 8.1 iken, 2009 yılında gelirin hanehalkları arasında bölüşümündeki adil olmayan yapı daha da kötüleşerek 8,5 değerine ulaşmıştır. Gini katsayısı da 2009 yılı için Türkiye genelinde 0,415 olarak hesaplanmış ve 2008 yılına göre gelirin adil olmayan dağılımında büyüme yönünde bir değişim sergilemiştir yılı Türkiye genelinde eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirin %42,9 unu maaş ücret gelirleri oluştururken, %3,5 ini yevmiye gelirleri oluşturmaktadır. Müteşebbis gelirlerinden tarım gelirinin toplam gelir içindeki oranı sadece %5,4 iken, tarım dışı müteşebbis gelirinin oranı ise %15,0 dır yılında erkeklerin gerek işteki durumuna göre, gerekse toplam bazda esas işinden elde ettiği gelir, kadınlarınkinden daha yüksektir ve bu adil olmayan durum özellikle işteki durumu kendi hesabına ve yevmiyeli olanlarda çok daha belirgin hal almaktadır

2 Sayfa yılında Türkiye genelinde esas işindeki meslek gruplarına göre erkekler en yüksek yıllık ortalama geliri profesyonel meslek mensubun grubunda elde ederken, kadınlar ise kanun yapıcı, üst düzey yönetici ve müdürler meslek grubunda elde etmektedir yılında Türkiye genelinde eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri; medyan gelirin %60 ından az olan hanehalklarının %60,5 inin konuta mülkiyet şekli ev sahibi, medyan gelirin %60-%120 si arasında olan hanehalklarılarının %55,4 ünün konuta mülkiyet şekli ev sahibi ve medyan gelirin %120 sinden fazla gelire sahip olan hanehalklarının %66,1 inin konuta mülkiyet şekli ev sahibidir yılı için Türkiye de yıllık medyan gelirin %40 ı olan TL nin göreli yoksulluk eşiği olarak alınması durumunda, yoksul fert oranı %10,6, yoksulluk riski de %25,6 olmaktadır. Medyan gelirin %70 inin göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi halinde ise yoksulluk eşik değeri TL, yoksul fert oranı %31,1 ve yoksulluk riski de %32,4 e yükselmektedir yılında eşdeğer İBBS Düzey-1 e göre en yüksek eşdeğer hanehalkı yıllık ortalama geliri TL ile İstanbul bölgesi alırken, en düşük geliri ise TL ile Güneydoğu Anadolu bölgesi almaktadır. TÜİK tarafından 2009 yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçları bölgesel düzeyde açıklanmış ve hanehalkının seçilmiş sosyo-ekonomik değişkenlerine göre toplam eşdeğer hanehalkı kullanılabilir yıllık geliri sonuçları da sunulmuştur. Gözden geçirme notu iki ana bölümde düzenlenmiştir. İlk bölümde 2009 yılı için eşdeğer hanehalkı kullanıbilir gelir yaklaşımına göre hanehalkı gelir dağılımı mevcut olan sosyo-ekonomik değişkenlere göre Türkiye, kent ve kır ayrımında olmak üzere analiz edilerek, sonuçlara yönelik yorumlar verilmiş, ikinci bölümde ise İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması (İBBS) Düzey 1 e göre sonuçlar ve yorumlar sunulmuştur.

3 Sayfa 3 I. Türkiye, Kent ve Kır Bazında Gelir Dağılımı Sonuçları I.1 Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20 lik Gruplar İtibariyle Sonuçlar 2009 yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması (GYKA) ya göre Türkiye genelinde eşdeğer 1 hanehalkı kullanılabilir gelir yaklaşımına göre Türkiye genelinde hanehalkı başına ortalama 2009 yılı kullanılabilir yıllık geliri TL iken, hanehalkları kullanılabilir gelirlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralandığında en ortada yer alan hanehalkının medyan geliri de TL dir. Hanehalklarının kullanılabilir yıllık gelirlerine göre sıralı %20 lik grupların ortalama hanehalkı gelir rakamlarına bakıldığında; en fakir %20 lik grubun ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL dir, buna karşın en zengin %20 lik gruptaki hanehalklarının ise yıllık ortalama kullanılabilir gelirleri TL dir. Türkiye genelinde eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelirine göre en yoksul %20 lik grup toplam kullanılabilir yıllık gelirden sadece %5,6 oranında pay alırken, en zengin %20 lik grup ise %47,6 oranında neredeyse gelirin yarısını almaktadır. P80/P20 2 göstergesi 2008 yılında 8.1 iken, 2009 yılında gelirin hanehalkları arasında bölüşümündeki adil olmayan yapının daha da kötüleşerek bu göstergenin 8,5 değerine ulaştığı görülmektedir. Gelirin hanehalkları arasındaki adil dağılımına yönelik göstergelerinden birisi olarak oldukça yaygın bir kullanım alanına sahip olan Gini katsayısı da 2009 yılı için Türkiye genelinde 0,415 olarak hesaplanmış ve 2008 yılına göre gelirin adil olmayan dağılımında büyüme yönünde bir değişim sergilemiştir. Kentsel kesimde 2009 yılında eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelir yaklaşımına göre hanehalklarının ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL iken, medyan geliri de TL dir. En fakir %20 lik grubun ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL dir, buna karşın en zengin %20 lik gruptaki hanehalklarının ise yıllık ortalama kullanılabilir gelirleri TL dir 1 Hanehalkındaki fertlerin yaş ve cinsiyetine göre farklı olacağı yaklaşımından hareketle her bir hanehalkı büyüklüğünün kaç yetişkin ferde eşdeğer olduğunu ortaya koyan eşdeğerlik ölçeğidir. 2 P80/P20= (En zengin %20 lik grubun toplam gelirden aldığı pay/en fakir %20 lik grubun toplam gelirden aldığı pay) eşitliğinden hesaplanmaktadır.

4 Sayfa yılında kentsel yerlerde en yoksul %20 lik grup toplam kullanılabilir yıllık gelirden sadece %6,0 oranında pay alırken, en zengin %20 lik grup ise %47,3 oranında neredeyse gelirin yarısını almaktadır. P80/P20 göstergesi 2008 yılında 7,5 iken, 2009 yılında 7,9 değerine yükselmiştir. Gini katsayısı da 2009 yılı için kentsel yerlerde 0,405 olarak hesaplanmış ve 2008 yılına göre gelirin adil olmayan dağılımında büyüme yönünde bir değişim sergilemiştir. Kırsal kesimde 2009 yılında eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelir yaklaşımına göre de hanehalklarının ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL iken, medyan geliri de TL dir. En fakir %20 lik grubun ortalama yıllık kullanılabilir geliri TL dir, buna karşın en zengin %20 lik gruptaki hanehalklarının ise yıllık ortalama kullanılabilir gelirleri TL dir yılında kırsal yerlerde en yoksul %20 lik grup toplam kullanılabilir yıllık gelirden sadece %6,1 oranında pay alırken, en zengin %20 lik grup ise %44,0 oranında pay almaktadır. P80/P20 göstergesi 2008 yılında 6,8 iken, 2009 yılında 7,2 değerine yükselmiştir. Gini katsayısı da 2009 yılı için kırsal yerlerde 0,380 olarak hesaplanmış ve 2008 yılına göre gelirin adil dağılımında çok da az olsa kötüleşme yönünde bir değişim gözlenmiştir (Bkz, Tablo 1).

5 Tablo 1. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20'lik Gruplar İtibariyle Yıllık Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirlerinin Dağılımı Yerleşim Değişken Yeri ve İBBS-Düzey 1 Toplam İlk % 20 (*) İkinci %20 %20'lik Fert Grupları Üçüncü %20 Dördüncü %20 Son %20 (*) P80/P20 Gini katsayısı TÜRKİYE KENT KIR Yüzde 100,0 100,0 5,8 5,6 10,4 10,3 15,2 15,1 21,9 21,5 46,7 47,6 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) Yüzde 100,0 100,0 6,1 6,0 10,7 10,7 15,3 15,0 21,9 21,1 46,0 47,3 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) Yüzde 100,0 100,0 6,5 6,1 10,8 10,9 15,6 15,9 22,5 23,1 44,5 44,0 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) ,1 8,5 7,5 7,9 6,8 7,2 0,405 0,415 0,395 0,405 0,378 0,380 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. (*): Fertler eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelirlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralanarak 5 gruba ayrıldığında; "İlk yüzde 20'lik grup" geliri en düşük olan grubu, "Son yüzde 20'lik grup" ise geliri en yüksek olan grubu tanımlamaktadır. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

6 Sayfa 6 I.2 Hanehalkı Tipine göre Yıllık En Yüksek Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Geliri 2009 yılı Türkiye sonuçlarına göre toplam nüfus olarak tahmin edilmiş ve bu nüfusun %2,1 i tek kişilik hanehalkından oluşmakta iken, %75,6 sı ekonomik yönden bağımlı çocuklu hanehalklarından ve %22,3 ü de ekonomik yönden bağımlı çocuğu olmayan hanehalklarından oluşmaktadır. Tek kişilik hanehalklarının, %51,5 ini 65 ve daha yukarı yaştaki fertler oluştururken, %68,7 si de kadın nüfustan oluşmaktadır. Yine toplam nüfusun %6,9 unu iki yetişkinli, yetişkinlerin ikisi de 65 yaşın altında olan hanehalklarındaki fertler oluştururken, %17,7 sini iki yetişkinli, ekonomik yönden bağımlı iki çocuktan oluşan hanehalklarındaki fertler oluşturmaktadır (Bkz, Tablo 2). Türkiye genelinde 2009 yılı için fertler, eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralandığında oran olarak; %10, %25, %50, %75 ve %90 luk gruplar oluşturulmuş ve bu gruplar içinde hanehalklarının maksimum ve minimum gelir rakamları irdelendiğinde; ilk en düşük %10 luk grup içinde yer alan hanehalklarının tipine göre en yüksek yıllık hanehalkı kullanılabilir gelirin minimum değerine TL ile iki yetişkinli, üç ve daha fazla sayıda ekonomik yönden bağımlı çocuğu olan hanehalklarının sahip olduğu, maksimum değerine ise TL ile 65 yaşın altında tek kişilik hanehalkınının sahip olduğu dikkati çekmektedir yılı için ilk %25 lik grupta yer alan hanehalklarının en düşük yıllık ortalama yıllık kullanılabilir gelire sahip olduğu değerin TL ile iki yetişkinli, üç ve daha fazla sayıda ekonomik yönden bağımlı çocuğu olan hanehalklarında ve TL ile de erkek tek kişilik hanehalklarında maksimum değerine sahip olduğu görülmektedir. İlk %50 lik grupta yer alan hanehalklarının en yüksek yıllık kullanılabilir yıllık gelir değerini minimum rakamla TL ile iki yetişkinli, üç ve daha fazla sayıda ekonomik yönden bağımlı çocuğu olan hanehalklarında ve TL maksimum rakamıyla da 65 yaş ve altı tek kişilik hanehalklarında aldığı görülmektedir. İlk %75 lik grubun en yüksek yıllık kullanılabilir hanehalkı geliri maksimum değerini TL ile 65 yaş ve altı tek kişilik hanehalklarında ve minimum değerini de TL ile iki yetişkinli, üç ve daha fazla sayıda ekonomik yönden bağımlı çocuğu olan hanehalklarında almaktadır. Son olarak da %90 lık grubun en yüksek yıllık hanehalkı kullanılabilir geliri minimum değerini TL ile

7 Sayfa 7 iki yetişkinli, üç ve daha fazla sayıda ekonomik yönden bağımlı çocuğu olan hanehalklarında maksimum değerini de TL ile erkek tek kişilik hanehalklarında almaktadır. Bu sonuçlara göre; %90 lık grupta en yüksek hanehalkı eşdeğer kullanılabilir geliri olan rakamı; %10 luk gruptaki en yüksek eşdeğer hanehalkı kullanılabilir rakamının 6,3 katı, %25 lik gruptakinin 4,1 katı, %50 lik gruptakinin 2,6 katı, %75 lik grubun 1,5 katı kadardır. 65 yaş altı tek kişilik hanehalklarının eşdeğer yıllık ortalama hanehalkı kullanılabilir geliri TL, erkek tek kişilik hanehalkının ortalama hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri TL, kadın tek kişilik hanehalkının TL dir. İki yetişkinli ve yetişkinlerden en az biri 65 ve yukarı yaşta olan ve ekonomik yönden bağımlı çocuğu olmayan hanehalklarının eşdeğer yıllık ortalama hanehalkı kullanılabilir geliri TL ve iki yetişkinli ve ekonomik yönden bağımlı iki çocuğu olan hanehalklarının eşdeğer yıllık ortalama kullanılabilir geliri de TL dir (Bkz, Tablo 2). I.3 Gelir Türlerine göre Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Geliri 2009 yılı Türkiye genelinde eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirin %42,9 unu maaş ücret gelirleri oluştururken, %3,5 ini yevmiye gelirleri, %20,4 ünü müteşebbis gelirleri, %5,0 ını gayrimenkul gelirleri, yine çok yakın oranda %5,3 ünü menkul kıymet gelirleri, %19,6 sını tek taraflı sosyal transfer gelirleri, %3,1 ini hanehalkları arası transfer gelirleri oluşturmaktadır. Müteşebbis gelirlerinden tarım gelirinin toplam gelir içindeki oranı sadece %5,4 iken, tarım dışı müteşebbis gelirinin oranı ise %15,0 dır yılında en fakir %20 lik grupta eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirleri içinde maaş ve ücret gelirinin oranı %25,5 ve yevmiye gelirinin oranı %21,5 iken en zengin %20 lik gruptaki hanehalklarında maaş ücret gelirinin toplam gelir içindeki oranı %43,8, yevmiye gelirinin oranı ise sadece %0,8 dir. Yevmiye gelirlerinin %20 lik gruplar itibarı ile toplam gelirden aldığı paydaki kesin düşüşler çok dikkati çekmektedir. Ancak, ilginç olan tüm %20 lik gruplar itibarı ile eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri içinde maaş ve ücret gelirinin payı hep ilk sıradadır. İlk %20 lik grup ile dördüncü %20 lik grup arasında ücret maaş gelirlerinin

8 Sayfa 8 toplam eşdeğer hanehalkı geliri içindeki oranı artan bir eğilim içinde yükselmektedir. En fakir %20 lik grupta maaş ve ücret gelirlerinin oranı %25,5 iken, dördüncü %20 lik grupta bu oran %45,8 e yükselmektedir. Müteşebbis gelirlerinin toplam gelir içindeki oranı en fakir %20 lik grup ile dördüncü %20 lik grup arasında maaş ücret gelirinde gözlemlenen tablonun tam tersi bir durum sergilemektedir. En fakir %20 lik grupta müteşebbis gelirinin toplam gelir içindeki oranı %23,4 iken, 4. %20 lik grupta ise payı tedricen azalan bir eğilimde %16,0 a gerilemektedir. Ancak, tarım dışı müteşebbis geliri ise en fakir %20 lik gruptan, en zengin %20 lik gruba artan bir eğilimde olmak üzere değişim sergilemektedir. Gayrimenkul ve menkul kıymet gelirinin toplam eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri içindeki payı en fakir %20 lik grupta sırasıyla %1,9 ve %2,8 iken, en zengin %20 lik grupta %7,1 ve %6,7 dir. Sosyal transfer gelirlerinin de toplam gelir içindeki oranı en fakir %20 lik gruptan, 4. %20 lik gruba artan eğilim içinde bir değişim göstermektedir. Hanehalkları arası transfer gelirlerinin toplam gelir içindeki oranının en yüksek değere ulaştığı %20 lik grup en fakir %20 lik gruptur, en düşük değerine ulaştığı grupta en zengin %20 lik gruptur (Bkz, Tablo 3, Grafik 1) yılında eşdeğer hanehalkı yıllık toplam hanehalkı gelirinin %20 lik gruplar tarafından paylaşım oranları analiz edildiğinde; tplam gelirin yarısından fazlası %51,1 i en zengin %20 lik grup tarafından alınırken, maaş ücret gelirlerinin %52,1 i, müteşebbis gelirlerinin %55,9 u, tarım dışı müteşebbis gelirlerinin %65,4 ü, gayrimenkul gelirlerinin %72,9 u, menkul kıymet gelirlerinin %63,5 i, sosyal transfer gelirlerinin %45,2 si ve hanehalkları arası transfer gelirlerinin %32,5 i en zengin %20 lik grup tarafından alınırken, sadece yevmiye gelirlerinin %27,1 i en fakir %20 lik grup tarafından alınmaktadır (Bkz; Tablo 4, Grafik 1).

9 Tablo 2. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı Birikimli %'lik Gruplar ve Hanehalkı Tipi Düzeyinde En Yüksek Yıllık Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Geliri Hanehalkı Tipi Fert Sayısı (Bin Kişi) En Yüksek Yıllık Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Geliri % 10 % 25 % 50 % 75 % 90 Ortalama Toplam Tek Kişilik Hanehalkı 65 Yaşın Altında 65 + Yaş Erkek Kadın Bağımlı Çocuğu Olmayan Hanehalkı İki Yetişkinli; Yetişkinlerin İkisi de 65 Yaşın Altında İki Yetişkinli; Yetişkinlerden En Az Biri 65 ve Daha Fazla Yaşta Bağımlı Çocuğu Olmayan Diğer Hanehalkı Bağımlı Çocuğu Olan Hanehalkı Tek Yetişkinli, En Az Bir Bağımlı Çocuğu Olan Hanehalkı İki Yetişkinli, Bir Bağımlı Çocuğu Olan Hanehalkı İki Yetişkinli, İki Bağımlı Çocuğu Olan Hanehalkı İki Yetişkinli, Üç ve Daha Fazla Bağımlı Çocuğu Olan Hanehalkı Bağımlı Çocuğu Olan Diğer Hanehalkı Hanehalkı Tipi Belirlenemeyen Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması,

10 Tablo 3. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20'lik Gruplar ve Gelir Türleri İtibariıyle Yıllık Gelirlerin Dağılımı (Dikey %) Gelir türleri Yüzde 20'lik Fert Grupları Toplam İlk % 20 (*) İkinci %20 Üçüncü %20 Dördüncü %20 Son %20 (*) Toplam * 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Maaş-ücret 41,9 42,9 23,1 25,5 39,0 40,0 42,6 42,8 45,1 45,8 42,6 43,8 Yevmiye 4,1 3,5 23,9 21,5 11,5 9,7 5,4 5,1 3,1 2,7 0,9 0,8 Müteşebbis 22,4 20,4 26,7 23,4 22,8 20,9 18,1 18,7 18,0 16,0 25,0 22,3 Tarım 6,2 5,4 16,4 14,5 11,2 10,1 8,3 7,1 6,7 5,7 3,5 3,1 Tarım dışı 16,1 15,0 10,3 8,9 11,6 10,8 9,9 11,6 11,3 10,3 21,4 19,3 Gayrimenkul 4,4 5,0 1,7 1,9 1,8 1,7 2,3 2,5 3,6 3,6 6,1 7,1 Menkul kıymet 4,2 5,3 2,7 2,8 2,8 3,2 2,7 3,8 3,5 4,7 5,4 6,7 Sosyal transferler ** 19,1 19,6 14,0 15,9 16,7 19,3 23,8 22,9 22,6 23,6 17,2 17,3 Emekli ve dul-yetim aylıkları 18,1 18,3 8,2 9,1 14,6 16,4 22,5 21,4 21,7 22,6 16,8 16,8 Diğer sosyal transferler *** 1,1 1,3 5,8 6,8 2,1 2,8 1,3 1,5 0,9 1,0 0,4 0,5 Hanelerarası transferler (Alınan) 3,1 3,1 6,6 8,0 4,6 4,8 4,0 4,0 3,2 3,4 2,1 2,0 Diğer gelirler 0,9 0,2 1,3 1,1 1,0 0,4 1,0 0,2 0,9 0,1 0,8 0,0 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. (*): Toplam gelire izafi kira dahil değildir. (**): Sosyal transferlere 2008 yılından itibaren emekli ikramiyesi ve kıdem tazminatları dahil edilmiştir. (***): 2009 yılından itibaren "Diğer gelirler"e vergi iadesi geliri dahil değildir. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

11 Tablo 4. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20'lik Gruplar İtibarıyle Gelir Türlerinin Dağılımı (Yatay %) Gelir türleri Yüzde 20'lik Fert Grupları Toplam İlk % 20 (*) İkinci %20 Üçüncü %20 Dördüncü %20 Son %20 (*) Toplam * 100,0 100,0 4,8 4,5 9,4 9,3 14,5 14,3 21,6 21,0 49,8 51,1 Maaş-ücret 100,0 100,0 2,6 2,7 8,7 8,7 14,7 14,2 23,2 22,4 50,7 52,1 Yevmiye 100,0 100,0 27,7 27,1 26,2 25,4 18,9 20,6 16,2 15,9 11,0 11,0 Müteşebbis 100,0 100,0 5,7 5,1 9,6 9,5 11,7 13,0 17,4 16,5 55,6 55,9 Tarım 100,0 100,0 12,6 12,0 16,8 17,5 19,2 18,8 23,2 22,4 28,3 29,3 Tarım dışı 100,0 100,0 3,0 2,7 6,7 6,7 8,9 11,0 15,2 14,3 66,2 65,4 Gayrimenkul 100,0 100,0 1,8 1,7 3,8 3,2 7,4 7,1 17,7 15,1 69,2 72,9 Menkul kıymet 100,0 100,0 3,0 2,3 6,2 5,5 9,4 10,1 17,9 18,5 63,5 63,5 Sosyal transferler ** 100,0 100,0 3,5 3,6 8,2 9,1 18,0 16,7 25,5 25,3 44,8 45,2 Emekli ve dul-yetim aylıkları 100,0 100,0 2,2 2,2 7,6 8,3 18,0 16,7 26,0 25,9 46,3 46,9 Diğer sosyal transferler *** 100,0 100,0 26,2 24,0 18,3 21,0 17,8 17,0 17,4 16,8 20,4 21,2 Hanelerarası transferler (Alınan) 100,0 100,0 10,3 11,6 14,0 14,4 19,2 18,4 22,6 23,0 33,9 32,5 Diğer gelirler 100,0 100,0 7,2 30,3 10,3 21,7 16,9 17,9 23,1 17,0 42,6 13,1 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. (*): Toplam gelire izafi kira dahil değildir. (**): Sosyal transferlere 2008 yılından itibaren emekli ikramiyesi ve kıdem tazminatları dahil edilmiştir. (***): 2009 yılından itibaren "Diğer gelirler"e vergi iadesi geliri dahil değildir. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

12 %20 4. %20 3. %20 2. %20 1. %20 Toplam Grafik Yılı için Eşdeğer Hanehalkı Yıllık Toplam Kullanılabilir Geliri İçinde Gelir Türlerinin Oranı

13 Sayfa 13 I.4 Hanehalkı Fertlerinin Esas İşteki Durumlarına göre Yıllık Ortalama Esas İş Gelirleri 2009 yılında hanehalkı fertlerinden iktisaden faal olanların esas işteki durumlarına göre ortalama fert gelirleri irdelendiğinde; Türkiye genelinde esas işindeki işteki durumu ücretli olan fertlerin ortalama yıllık esas iş geliri TL iken, işveren olarak çalışan fertlerin ise TL dir. İşveren olan fertlerin esas iş yıllık ortalama geliri, ücretli fert gelirlerinin 2,1 katı kadardır. Esas işteki durumu yevmiyeli olan fertlerin yıllık ortalama esas iş gelirleri TL dir ve işveren fertlerin gelirleri bu gelirin 6,1 katıdır. Esas işteki durumu kendi hesabına olan fertlerin esas iş yıllık ortalama geliri ise TL dir ve müteşebbis kategorisinde işverenlerle birlikte yer alan kendi hesabına çalışanların gelirleri, işverenlerin gelirlerinin yaklaşık 1/3 ü kadardır. Türkiye genelinde 2009 yılında esas işteki durumu ücretli maaşlı olan erkek çalışanların esas iş yıllık ortalama geliri TL iken, bu rakam kadın çalışanlar için TL dir. Esas işteki durumu işveren olan erkeklerin yıllık ortalama esas iş geliri TL iken, esas işteki durumu işveren olan kadınlar ise TL gelir elde etmektedir ve erkekler kadınların gelirinden 1,6 katı kadar yüksek gelir elde etmektedir. Bu çarpıcı tablo esas işteki durumu kendi hesabına olan erkekler ile kadınlarda da geçerlidir. Bu gruptaki erkeklerin yıllık ortalama esas iş geliri TL dir ve kadınların gelirinden 2,4 katı kadar daha yüksektir. Esas işteki durumu yevmiyeli olan erkeklerinde esas iş yıllık gelirleri, kadınların esas iş yılık gelirinin 2,0 katıdır. Kısacası Türkiye genelinde işteki durum ne olursa olsun erkeklerin esas işlerinden elde ettiği yıllık ortalama gelir, kadınlarınkinin 2 katına yakındır. Kentsel kesim için fertlerin esas işteki durumlarına göre yıllık ortalama esas iş gelirleri cinsiyet düzeyinde irdelendiğinde; 2009 yılında esas işteki durumu maaşlı ücretli olan fertlerin esas iş yıllık ortalama geliri TL iken, kadınların geliri TL dir. Esas işteki durumu işveren olan erkeklerin esas iş yıllık ortalama geliri TL iken, kadın işverenlerin esas iş geliri TL dir. Esas işteki durumu yevmiyeli olan erkeklerin yıllık ortalama esas iş geliri TL olup, kadınların yıllık esas iş ortalama gelirinden 1,9 kat kadar daha fazladır. Esas işteki durumu kendi hesabına olan erkeklerin esas iş yıllık ortalama geliri TL lik değeri ile kadınların gelirinin 2,5 katıdır.

14 Sayfa 14 Kırsal kesimde tabloya 2009 yılı için bakıldığında; esas işteki durumu ücretli maaşlı olan erkeklerin esas iş yıllık ortalama geliri TL, kadınlarınki ise TL dir. Esas işteki durumu yevmiyeli olan erkeklerin esas iş yıllık ortalama geliri TL dir ve kadınların gelirinin 2,5 katı kadardır. Esas işteki durumu işveren olan erkeklerin yıllık ortalama esas iş geliri TL, kadılarınki ise TL dir ve erkekler kadınlardan 2,1 kat daha fazla esas iş geliri elde etmektedir. Esas işteki durumu Kendi hesabına olan erkeklerin ve kadınların sırasıyla yıllık ortalama esas iş gelirleri TL ve TL dir, erkekler yine kadınlardan bu işteki durum kategorisinde de 2,3 kat daha fazla gelir elde etmektedir yılı için Türkiye genelinde esas işinden erkeklerin elde ettiği yıllık ortalama gelir TL, kadınlarınki TL dir. Kentsel kesimde esas işten yıllık ortalama elde edilen gelir erkekler ve kadınlar için sırasıyla TL ve TL dir. Kırsal kesimde de esas işten elde edilen yıllık ortalama gelir erkekler için TL, kadınlar için de TL dir yılında erkeklerin gerek işteki duruma göre, gerekse toplam bazda esas işten elde ettiği gelir, kadınlarınkinden daha yüksektir ve bu adil olmayan durum özellikle kendi hesabına ve yevmiyeli işteki durumda çok daha belirgin hal almaktadır (Bkz, Tablo 5).

15 Tablo 5. Hanehalkı Fertlerinin Esas İşteki Durumuna göre Yıllık Ortalama Esas İş Gelirleri İşteki Durum Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Toplam Ücretli, maaşlı Yevmiyeli İşveren Kendi hesabına Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, Türkiye Kır Kent

16 Sayfa 16 I.5 Hanehalkı Fertlerinin Esas İş Meslek Gruplarına göre Yıllık Ortalama Esas İş Gelirleri 2009 yılında Türkiye genelinde esas işindeki meslek gruplarına göre fertlerin esas iş yıllık ortalama gelir rakamları analiz edildiğinde, erkekler için en yüksek esas iş yıllık ortalama gelirini elde eden meslek grubu profesyonel meslek mensupları iken, kadınlarda ise kanun yapıcı, üst düzey yönetici ve müdürler meslek grubu almaktadır. Türkiye genelinde en yüksek esas iş yıllık ortalama gelirini elde eden meslek grubu temel alındığında, diğer meslek gruplarındaki erkeklerin elde ettiği gelir kıyaslanmak istenirse; profesyonel meslek mensubu erkeklerin esas iş yıllık ortalama geliri, kanun yapıcı, üst düzey yönetici ve müdürlerin elde ettiği gelirin 1,04 katı, yardımcı profesyonel meslek mensuplarının gelirinin 1,4 katı, büro ve müşteri hizmetlerinde çalışanların gelirlerinin 1,9 katı, hizmet ve satış elemanlarının gelirinin 2,2 katı, nitelikli tarım çalışanlarının gelirinin 3,2 katı, sanatkarların gelirinin 2,2 katı ve nitelik gerektirmeyen işlerde çalışanların gelirinin ise 3,3 katı kadar daha yüksektir. Kadınlar için tabloya bakıldığında, en yüksek esas iş yıllık ortalama gelirini elde eden meslek grubu kadınlar için kanun yapıcı, üst düzey yönetici ve müdürler meslek grubudur ve bu meslek grubundaki, kadınlar nitelikli tarım işçilerinin gelirinden 6,4 kat, sanatkarların gelirinden 4,8 kat, niteliksiz işçilerin gelirinden 4,1 kat ve hizmet ve satış elemanların gelirinden de 2,8 kat daha yüksektir. Kentsel kesimde erkeklerin esas iş yıllık ortalama gelirinin en yüksek değerine ulaştığı meslek grubu kanun yapıcı, üst düzey yönetici ve müdür meslek grubudur ve bu meslek grubunu profesyonel meslek grubu izlemektedir. Kadınların ise esas iş yıllık ortalama kullanılabilir gelirinin en yüksek olduğu meslek grubu da erkekler ile aynıdır. Kırsal kesimde ise erkekler ve kadınların her ikisinin de esas iş yıllık ortalama gelirlerinin en yüksek değerine ulaştığı meslek grubu profesyonel meslek mensubu grubudur. Profesyonel meslek mensubu erkeklerin yıllık ortalama esas iş gelirleri TL iken, kadınların TL dir (Bkz, Tablo 6).

17 Tablo 6. Hanehalkı Fertlerinin Esas İşteki Meslek Gruplarına göre Yıllık Ortalama Esas İş Gelirleri Meslek Grubu (ISCO-88) Türkiye Kır Kent Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın Toplam Kanun Yapıcılar, Üst Düzey Yöneticiler ve Müdürler Profesyonel Meslek Mensupları Yardımcı Profesyonel Meslek Mensupları Büro ve Müşteri Hizmetlerinde Çalışan Elemanlar Hizmet ve Satış Elemanları Nitelikli Tarım, Hayvancılık, Avcılık, Ormancılık ve Su Ürünleri Çalışanları Sanatkarlar ve İlgili İşlerde Çalışanlar Tesis ve Makina Operatörleri ve Montajcılar Nitelik Gerektirmeyen İşlerde Çalışanlar Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması,

18 Sayfa 18 I.6 Hanehalkının Sahip Olduğu Konut Kolaylıkları ve Eşyalarına göre Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Medyan Geliri 2009 yılında Türkiye genelinde kurumsal olmayan nüfusun, %24,3 ü olan fert medyan gelirin %60 ının altında eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirine sahip hanehalklarında iken, %36,6 sı olan fert medyan gelirin %60-%120 si arasında gelire sahip hanehalklarında ve %39,2 si olan fert ise medyan gelirin %120 sinden fazla gelire sahip hanehalklarında yamaktadır. Hanehalklarının Türkiye genelinde sahip olduğu konut kolaylıklarından medyan gelire göre sınıflama ölçütü olarak belirlenmiş olan aralıklara göre oransal dağılımda etkin bir değişken olan sıcak su sistemi dikkate alındığında, oturduğu konutta sıcak su sistemi bulunan hanehalklarınlarından medyan gelirin %60 ının altında yıllık eşdeğer yıllık kullanılabilir gelirine sahip olan hanehalklarının; %44,4 ünün oturduğu konutta sıcak su sistemi bulunurken, %55,6 sının ise bulunmamaktadır. Medyan gelirin % si arasında eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirine sahip olan hanehalklarının %79,2 sinin oturduğu konutta sıcak su sistemi bulunurken, %20,8 inin ise bulunmamaktadır. Medyan gelirin %120 sinden fazla eşdeğer yıllık hanehalkı kullanılabilir gelirine sahip olan hanehalklarının ise %95,1 inin oturduğu konutta sıcak su sistemi var iken, %4,9 unun ise yoktur. Hanehalklarının sahip olduğu eşyalardan yine gelir için önemli gösterge olarak diğer ev eşyalarından ayrılan; bilgisayar, bulaşık makinesi ve otomobil sahiplik durumları irdelendiğinde: eşdeğer hanehalkı yıllık hanehalkı kullanılabilir geliri medyan gelirinin %60 ından az olan hanehalklarının %10,4 ünün bilgisayarı, sadece %5,8 inin bulaşık makinesi ve %13,0 ının ise otomobili vardır. Eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri medyan gelirin %60-%120 si arası olan hanehalklarından %32,6 sının bilgisayarı, %28,6 sının bulaşık makinesi ve %27,0 ının da otomobili vardır. Eşdeğer hanehalkı yıllık hanehalkı kullanılabilir geliri medyan gelirin %120 sinden fazla olan hanehalklarının %61,8 inin bilgisayarı, %65,5 inin bulaşık makinesi ve %47,3 ünün de otomobili vardır (Bkz, Tablo 7).

19 Sayfa 19 Tablo 7. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Medyan Gelir Grupları, Konut Kolaylıkları ve Sahip Olunan Eşyaya göre Kurumsal Olmayan Nüfusun Dağılımı Konut Kolaylığı ve Sahip Olunan Eşyalar Geliri Toplam Medyan Gelirin %60'ının Altında Olanlar Medyan Gelirin %60 ile %120'si Arasında Olanlar Medyan Gelirin %120'sinden Daha Fazla Olanlar Kurumsal Olmayan Nüfus (Bin Kişi) Konut Kolaylıkları (%) Banyo Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar Tuvalet (Ev içinde) Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar Mutfak Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar Borulu su sistemi Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar Sıcak su sistemi Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar Eşya Sahipliği (%) Sabit telefon Sahip Olanlar Sahip Olmayanlar ,4 94,8 83,1 83,7 96,4 96,9 99,4 99,6 5,6 5,2 16,9 16,3 3,6 3,1 0,6 0,4 86,6 87,6 64,8 66,8 89,5 90,2 97,2 98,0 13,4 12,4 35,2 33,2 10,5 9,8 2,8 2,0 95,5 95,7 86,3 86,5 97,2 97,8 99,5 99,5 4,6 4,3 13,7 13,5 2,9 2,2 0,5 0,5 97,1 97,3 90,4 91,3 98,6 98,8 99,7 99,8 3,0 2,7 9,6 8,8 1,5 1,2 0,3 0,3 74,8 77,0 42,4 44,4 76,2 79,2 93,5 95,1 25,2 23,0 57,6 55,6 23,8 20,8 6,5 4,9 71,2 64,7 44,9 35,2 70,4 63,5 88,1 84,1 Maddi yetersizlik 16,1 19,4 39,3 46,2 14,8 18,5 2,9 3,7 Diğer 12,7 15,9 15,8 18,6 14,8 18,0 9,0 12,3 Bilgisayar Sahip Olanlar 32,5 38,6 7,2 10,4 24,9 32,6 55,1 61,8 Sahip Olmayanlar Maddi yetersizlik 41,7 39,0 75,7 73,5 48,5 43,4 14,6 13,5 Diğer 25,8 22,4 17,1 16,2 26,6 24,1 30,4 24,8 Çamaşır makinası Sahip Olanlar 89,8 92,5 71,6 78,7 92,6 95,0 98,5 98,8 Sahip Olmayanlar Maddi yetersizlik 9,0 6,7 26,6 20,1 6,2 4,2 0,7 0,6 Diğer 1,2 0,8 1,8 1,2 1,2 0,8 0,8 0,6 Buzdolabı Sahip Olanlar 98,1 98,2 94,4 94,5 98,6 98,9 99,8 99,8 Sahip Olmayanlar Maddi yetersizlik 1,8 1,7 5,5 5,3 1,2 0,9 0,1 0,1 Diğer 0,1 0,1 0,1 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 Bulaşık makinası Sahip Olanlar 32,7 37,5 4,4 5,8 21,8 28,6 60,3 65,5 Sahip Olmayanlar Maddi yetersizlik 48,1 47,2 83,3 83,4 57,7 54,3 17,6 18,2 Diğer 19,2 15,3 12,3 10,9 20,6 17,1 22,1 16,3 Otomobil Sahip Olanlar 30,0 31,6 10,4 13,0 24,4 27,0 47,3 47,3 Sahip Olmayanlar Maddi yetersizlik 57,6 58,1 84,3 82,3 64,9 64,2 34,4 37,3 Diğer 12,4 10,4 5,4 4,7 10,6 8,8 18,3 15,4 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması,

20 Sayfa 20 I.7 Hanehalkının Seçilmiş Yaşam Koşulları Göstergeleri 2009 yılında Türkiye genelinde eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri medyan gelirin %60 ından az olan hanehalklarının %60,5 inin konuta mülkiyet şekli ev sahibi, %22,1 inin kiracı iken, bu oranlar aynı mülkiyet durumu için eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri medyan gelirini %60-%120 si arasında olan hanehalkları için sırasıyla %55,4 ve %25,8 dir. Eşdeğer yıllık hanehalkı kullanılabilir geliri medyan gelirin %120 sinden fazla olan hanehalklarının %66,1 inin konuta mülkiyet şekli ev sahibi iken, %18,4 ünün ise kiracıdır. Eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri medyan gelirin %60 ından az gelire sahip olan hanehalklarının %47,8 ine konut masrafları çok yük getirirken, medyan gelirin %60-%120 si arasında gelire sahip olan hanehalklarının %31,5 ine konut masrafları çok yük getirmekte ve medyan gelirin %120 sinden fazla gelire sahip olan hanehalklarının ise %16,4 üne konut masrafları çok yük getirmektedir. Eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri medyan gelirin %60 ından az geliri olan hanehalklarının sadece %0,7 si evden uzakta bir haftalık tatil yapabilirken, %15,5 i iki günde bir tavuk veya balık yiyebilmekte, %43,4 ü evin ısınma ihtiyacını yeterince karşılayabilmekte, %32,1 i de yeni giysi satın alabilmektedir. Eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri, medyan gelirin %60-%120 si arasında gelir elde eden hanehalklarının %4,8 i evden uzakta bir haftalık tatil yapabilmekte, %31,3 ü iki günce bir tavuk veya balık eti yiyebilmekte, %60,1 i evin ısınma ihtiyacını yeterince karşılayabilmekte ve %53,2 si de yeni giysi satın alabilmektedir. Eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri, medyan gelirin %120 sinden fazla gelir elde eden hanehalklarının %27,2 si evden uzakta bir haftalık tatil yapabilmekte, %57,9 u iki günde bir tavuk veya balık eti yiyebilmekte, %75,8 i evin ısınma ihtiyacını yeterince karşılayabilmekte ve %73,7 si de yeni giysi satın alabilmektedir (Bkz, Tablo 8).

21 Sayfa 21 Tablo 8. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Medyan Gelir Gruplarına göre Seçilmiş Yaşam Koşulları Göstergeleri Yaşam Koşulları Göstergeleri Gelir Grupları Toplam Gelir < Medyan Gelirin %60'ı Medyan Gelirin %60 Gelir Medyan Gelirin %120'si Gelir Medyan Gelirin %120'si Kurumsal Olmayan Nüfus (Bin kişi) Konuta Mülkiyet Durumu (%) Ev sahibi 61,0 60,8 58,1 60,5 57,5 55,4 65,9 66,1 Kiracı 22,4 22,0 24,5 22,1 24,3 25,8 19,2 18,4 Lojman 1,1 1,2 0,1 0,1 1,3 1,4 1,6 1,9 Diğer 15,6 15,9 17,3 17,3 16,8 17,5 13,3 13,6 Konut ve çevre problemleri (%) Suç veya şiddet olayları ile yoğun bir Var 11,3 12,4 8,4 9,3 11,9 13,1 12,6 13,6 Yok 88,7 87,6 91,6 90,7 88,1 86,9 87,4 86,4 Konut masrafları (%) Çok yük getiriyor 25,4 29,6 42,5 47,8 28,1 31,5 12,3 16,4 Biraz yük getiriyor 60,6 58,9 49,8 47,3 61,9 59,8 66,1 65,4 Yük getirmiyor 14,0 11,5 7,6 4,9 10,0 8,8 21,7 18,2 Borç ve taksit ödemeleri (Konut alımı ve Çok yük getiriyor 25,0 29,3 27,4 32,9 27,4 30,9 21,3 25,7 Biraz yük getiriyor 29,0 26,8 19,8 15,0 28,7 27,3 34,8 33,6 Yük getirmiyor 3,7 3,2 0,8 0,8 2,7 2,3 6,4 5,6 Borç / Taksiti olmayanlar 42,4 40,7 52,0 51,2 41,2 39,6 37,5 35,1 İhtiyaçların karşılanma durumu (%) Evden uzakta bir haftalık tatili karşılama Karşılanabiliyor 11,2 12,6 0,8 0,7 3,7 4,8 24,5 27,2 Karşılanamıyor 88,8 87,4 99,2 99,3 96,3 95,2 75,5 72,8 İki günde bir et, tavuk yada balık içeren Yiyebiliyor 41,3 39,5 14,6 15,5 33,1 31,3 65,4 62,0 Yiyemiyor 58,7 60,5 85,4 84,5 66,9 68,7 34,6 38,0 Beklenmedik harcamaların karşılanma Karşılanabiliyor 28,9 37,5 8,1 13,9 22,5 31,2 47,6 57,9 Karşılanamıyor 71,1 62,5 91,9 86,1 77,5 68,8 52,4 42,1 Evin ısınma ihtiyacının yeterince Karşılanabiliyor 59,0 62,2 37,4 43,4 57,1 60,1 74,1 75,8 Karşılanamıyor 41,0 37,8 62,6 56,6 42,9 39,9 25,9 24,2 Yıpranmış ve eskimiş mobilyaların Yenilenebiliyor 17,4 17,9 2,9 3,8 10,5 11,0 32,6 33,1 Yenilenemiyor 82,6 82,1 97,1 96,2 89,5 89,0 67,4 66,9 Yeni giysiler alabilme durumu Alınabiliyor 54,5 56,1 30,1 32,1 51,4 53,2 72,4 73,7 Alınamıyor 45,5 43,9 69,9 67,9 48,6 46,8 27,6 26,3 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

22 Sayfa 22 I.8 Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %10 luk Gruplar İtibarı ile Gelir Dağılımı 2009 yılında Türkiye de eşdeğer yıllık kullanılabilir gelirlerine göre ilk %10 luk grupta yer alan hanehalklarının ortalama geliri TL, beşinci %10 luk gruptakilerin %6.490 TL ve son %10 luk gruptakilerin de TL dir. Bu sonuca göre son %10 luk grupta yer alan hanehalklarının eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir geliri, ilk %10 luk gruptaki hanehalkı gelirinin 15,5 katı daha fazladır. İlk %10 ve son %10 luk gruptaki hanehalklarının medyan gelirleri sırasıyla TL ve TL dir. Toplam hanehalkı kullanılabilir gelirinin %2,1 ini ilk %10 luk gruptaki hanehalkları alırken, %3,5 ini ikinci %10 luk grup, %15,4 ünü dokuzuncu %10 luk grup ve %32,2 sini de son %10 luk grup almaktadır. Kentsel kesimde eşdeğer hanehalkı yıllık toplam kullanılabilir gelirin %2,3 ünü ilk %10 luk grup alırken, %31,9 unu son %10 luk grup almaktadır. Son %10 luk grubun oranı, ilk %10 luk grup oranından 14,1 kat daha yüksektir. İlk %10 luk grupta yer alan hanehalklarının ortalama eşdeğer hanehalkı yıllık geliri TL, son %10 luk gruptaki hanehalklarının ise % TL dir. Kırsal kesimde de eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir toplam gelirinden son %10 luk gruptakiler %28,3 oranında pay almakta, ilk %10 luk gruptakiler %2,3 oranında pay almakta ve son %10 luk grubun oranı, ilk %10 luk grubun oranından 12,3 kat daha yüksektir. İlk %10 luk gruptaki hanehalklarının eşdeğer yıllık ortalama kullanılabilir geliri TL, son %10 luk gruptakilerin de TL dir (Bkz, Tablo 9).

23 Tablo 9. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %10'luk Gruplar İtibariyle Yıllık Eşdeger Hanehalkı Kullanılabilir Gelirlerin Dağılımı Yerleşim Değişken Yeri Toplam İlk % 10 İkinci % 10 Üçüncü % 10 Dördüncü % 10 Fert % 10'luk Grupları * Beşinci % 10 Altıncı % 10 Yedinci % 10 Sekizinci % 10 Dokuzuncu % 10 Son % TÜRKİYE % 100,0 100,0 2,2 2,1 3,6 3,5 4,6 4,6 5,7 5,7 6,9 6,9 8,3 8,2 9,9 9,7 12,1 11,8 15,8 15,4 30,9 32,2 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) KENT % 100,0 100,0 2,3 2,3 3,8 3,7 4,8 4,8 5,9 5,9 7,0 6,9 8,3 8,1 9,8 9,6 12,1 11,5 15,5 15,3 30,5 31,9 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) KIR % 100,0 100,0 2,5 2,3 4,0 3,8 4,9 4,9 6,0 6,0 7,1 7,2 8,5 8,7 10,2 10,5 12,4 12,6 16,0 15,7 28,6 28,3 Ortalama (YTL) Medyan (YTL) Gelirin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. (*): Fertler, kullanılabilir gelirlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralanarak 10 gruba ayrıldığında; "İlk yüzde 10'luk grup" geliri en düşük olan grubu, "Son yüzde 10'luk grup" ise geliri en yüksek olan grubu tanımlamaktadır. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması,

24 Sayfa 24 I.9 Medyan Gelire göre Göreli Yoksulluk Oranları 2009 yılı için Türkiye de medyan gelirin değişik oranlarına göre oluşturulan göreli yoksulluk eşiği 3 esas alındığında yıllık medyan gelirin %40 ı TL göreli yoksulluk eşiği olarak alındığında, yoksul fert oranı %10,6, yoksulluk riski de %25,6 dır. Yoksulluk riskinin 100 e yaklaşması yoksulluk riskinin arttığının, küçük olması ise azaldığının bir göstergesidir. Medyan gelirin %50 si esas alındığında yoksulluk eşiği Türkiye için yıllık TL, yoksul fert oranı %17,1 ve yoksulluk riski de %28,0 dır. Medyan gelirin %60 ı göreli yoksulluk olarak esas alındığında yoksulluk eşiği yıllık değeri TL olmakta, yoksul fert oranı %24,3 ve yoksulluk riski de %29,6 dır. Medyan gelirin %70 i göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edildiğinde yoksulluk eşik değeri TL dir ve yoksul fert oranı %31,1 ve yoksulluk riski de %32,4 tür. Bu sonuçlar göstermektedir ki medyan gelirin büyüyen oranları göreli yoksulluk sınırı olarak kabul edildiğinde, yoksul fert oranı ile yoksulluk riski doğru orantılı olarak artmaktadır. Medyan gelirin kentsel kesimde %40, %50, %60 ve %70 i göreli yoksulluk sınırı olarak kabul edildiğinde yoksulluk eşiği değerleri sırasıyla; TL, TL, TL ve TL olmakta ve yoksulluk riski de sırasıyla; %24,3, %25,5, %27,0 ve %29,8 olmaktadır. Yoksul fert oranı medyan gelirin %40 ının göreli yoksulluk sınırı alınması durumunda %9,1 iken, göreli yoksulluğun medyan gelirin %70 i alınması durumunda yoksul fert oranı %29,2 oranına ciddi bir yükselme eğilimi göstermektedir. Medyan gelirin kırsal kesimde %40, %50, %60 ve %70 i göreli yoksulluk sınırı olarak kabul edildiğinde yoksulluk eşiği değerleri sırasıyla; TL, TL, TL ve TL olmakta ve yoksulluk riski de sırasıyla; %25.9, %24.7, %27.0 ve %29,8 olmaktadır. Yoksul fert oranı medyan gelirin %40 ının göreli yoksulluk sınırı alınması durumunda %9.3 iken, göreli yoksulluğun medyan gelirin %70 i alınması durumunda yoksul fert oranı %30.9 oranına ciddi bir yükselme eğilimi göstermektedir. 3 Bireylerin, toplumun ortalama refah düzeyinin belli bir oranının altında olması durumudur. Toplumun genel düzeyine göre belli bir sınırın altında gelir ve harcamaya sahip olan birey veya hanehalkı göreli anlamda yoksul olarak tanımlanmaktadır. Refah ölçüsü olarak amaca göre tüketim veya gelir düzeyi seçilebilmektedir.

25 Sayfa 25 Bu sonuçlarda ilginç bir sonuçta kentsel ve kırsal kesimde medyan gelirin %70 nin göreli yoksulluk sınırı olarak kabul edildiği durumda yoksulluk riski %29,8 değeri ile aynı değerdedir (Bkz, Tablo 10). Tablo 10. Gelire Dayalı Göreli Yoksulluk Sınırlarına göre Yoksul Sayısı, Yoksulluk Oranı ve Yoksulluk Açığı Medyan Gelire göre Yoksul Sayısı- Yoksulluk Sınırı (YTL) Yoksulluk Oranı (%) Yoksulluk Açığı * (Bin Kişi) TÜRKİYE Yoksulluk riski, % ,1 10,6 23,7 25,6 Yoksulluk riski, % ,7 17,1 25,6 28,0 Yoksulluk riski, % ,1 24,3 27,9 29,6 Yoksulluk riski, % ,9 31,1 31,3 32,4 KENT Yoksulluk riski, % ,7 9,1 24,9 24,3 Yoksulluk riski, % ,2 15,4 24,0 25,5 Yoksulluk riski, % ,2 22,3 26,7 27,0 Yoksulluk riski, % ,6 29,2 29,3 29,8 KIR Yoksulluk riski, % ,8 9,3 21,7 25,9 Yoksulluk riski, % ,2 16,1 23,9 24,7 Yoksulluk riski, % ,0 23,1 24,8 27,0 Yoksulluk riski, % ,8 30,9 27,4 29,8 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Türkiye, kentsel ve kırsal yerler için ayrı ayrı yoksulluk sınırları hesaplandığından kent ve kır toplamı Türkiye sonuçlarını vermemektedir. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, II. İstatistiki Bölgeler Bazında Gelir Dağılımı Sonuçları II.1 Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20 lik Gruplar İtibariyle Sonuçlar 2009 yılında eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirine göre hanehalklarının ortalama gelirleri İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması (İBBS) Düzey-1 e göre analiz edildiğinde en yüksek ortalama geliri TL ile İstanbul bölgesi alırken, bunu TL ile Batı Anadolu bölgesi izlemekte ve üçüncü sırada ise TL ile Doğu Marmara bölgesi gelmektedir. En düşük eşdeğer hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirine sahip bölge ise TL ile Güneydoğu Anadolu bölgesidir. %20 lik gruplar itibarı ile hanehalklarının eşdeğer yıllık toplam kullanılabilir gelirden aldığı paylar incelendiğinde İstanbul bölgesinde en yoksul %20 lik

26 Sayfa 26 grubun payı %7,3 iken, en zengin %20 lik grubun payı %44,8 dir. Batı Marmara bölgesinde en yoksul %20 lik grup toplam gelirden %7,1 oranında pay alırken, en zengin %20 lik grup ise %43,0 oranında pay almaktadır. En fakir %20 lik grubun toplam gelirden aldığı pay Ege bölgesinde %6,3, Doğu Marmara bölgesinde %7,8, Batı Anadolu bölgesinde %6,5, Akdeniz bölgesinde %7,1, Orta Anadolu bölgesinde %7,3, Batı Karadeniz bölgesinde %7,3, Doğu Karadeniz bölgesinde %6,8, Kuzeydoğu Anadolu bölgesinde %5,6, Ortadoğu Anadolu bölgesinde %6,8 ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde %6,7 dir. En zengin %20 lik grubun toplam gelirden aldığı pay yine bölgeler düzeyinde irdelendiğinde İstanbul bölgesinde %44,8, Batı Marmara bölgesinde %43,0, Ege bölgesinde %45,3, Doğu Marmara bölgesinde %44,8, Batı Anadolu bölgesinde %47,6, Akdeniz bölgesinde 47,4, Orta Anadolu bölgesinde %46,6, Batı Karadeniz bölgesinde %45,3, Doğu Karadeniz bölgesinde 43,5, Kuzeydoğu Anadolu bölgesinde %46,8, Ortadoğu Anadolu bölgesinde %48,5 ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde de %47,7 oranlarında pay almaktadır. Gelir dağılımının adil dağılımına yönelik en önemli göstergelerinden birisi olan Gini katsayısı en yüksek değerini 0,415 değeri ile Ortadoğu Anadolu bölgesinde almaktadır. Bunu 0,411 değeri ile Güneydoğu Anadolu bölgesi, 0,408 değeri ile Batı Anadolu bölgesi, 0,407 değeri ile Kuzeydoğu Anadolu bölgesi, 0,403 değeri ile Akdeniz bölgesi, 0,395 değeri ile Orta Anadolu bölgesi, 0,382 değeri ile Batı Karadeniz bölgesi takip etmektedir. Gini katsayısı değerlerine göre diğer bölge düzeyinde daha adil gelir dağılımının olduğu bölgeler ise sırasıyla %0,359 değeri ile Doğu Karadeniz bölgesi ilk sırada gelirken bunu 0,361 değeri ile Batı Marmara bölgesi, 0,363 değeri ile İstanbul bölgesi, 0,368 değeri ile Doğu Marmara bölgesi, 0,381 değeri ile Ege bölgesi izlemektedir (Bkz; Tablo 11, Grafik 2).

27 Sayfa 27 Tablo 11. Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirine göre Sıralı %20'lik Gruplar İtibariyle Yıllık Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Gelirlerinin Dağılımı Yerleşim Değişken Yeri ve %20'lik Fert Grupları Toplam İBBS-Düzey 1 İlk % 20 (*) İkinci %20 Üçüncü %20 Dördüncü %20 Son %20 (*) P80/P20 Gini Katsayısı TR1 İstanbul Yüzde 100,0 100,0 7,3 7,6 11,8 11,7 15,6 15,5 21,3 20,5 44,0 44,8 Ortalama (YTL) ,0 5,9 0,362 0,363 Medyan (YTL) TR2 Batı Marmara Yüzde 100,0 100,0 7,1 6,7 12,5 11,6 17,0 16,1 23,0 22,6 40,4 43,0 Ortalama (YTL) ,7 6,4 0,331 0,361 Medyan (YTL) TR3 Ege Yüzde 100,0 100,0 6,3 6,7 10,8 11,1 15,6 15,4 22,1 21,6 45,2 45,3 Ortalama (YTL) ,1 6,8 0,387 0,381 Medyan (YTL) TR4 Doğu Marmara Yüzde 100,0 100,0 7,8 7,3 12,0 11,8 16,3 15,7 22,8 20,5 41,2 44,8 Ortalama (YTL) ,3 6,2 0,335 0,368 Medyan (YTL) TR5 Batı Anadolu Yüzde 100,0 100,0 6,5 6,2 10,8 10,2 14,7 14,6 20,6 21,3 47,5 47,6 Ortalama (YTL) ,3 7,7 0,402 0,408 Medyan (YTL) TR6 Akdeniz Yüzde 100,0 100,0 7,1 6,6 11,0 10,6 14,8 14,7 20,6 20,8 46,5 47,4 Ortalama (YTL) ,6 7,2 0,387 0,403 Medyan (YTL) TR7 Orta Anadolu Yüzde 100,0 100,0 7,3 6,9 11,9 10,7 16,5 15,0 23,5 20,8 40,9 46,6 Ortalama (YTL) ,6 6,8 0,339 0,395 Medyan (YTL) TR8 Batı Karadeniz Yüzde 100,0 100,0 7,3 6,5 11,5 11,5 16,0 15,8 21,0 21,0 44,2 45,3 Ortalama (YTL) ,1 7,0 0,366 0,382 Medyan (YTL) TR9 Doğu Karadeniz Yüzde 100,0 100,0 6,8 7,0 11,4 12,0 15,9 16,0 22,5 21,4 43,4 43,5 Ortalama (YTL) ,4 6,2 0,365 0,359 Medyan (YTL) TRA Kuzeydoğu Anadolu Yüzde 100,0 100,0 5,6 6,0 9,5 10,1 14,4 14,8 21,0 22,4 49,5 46,8 Ortalama (YTL) ,8 7,8 0,436 0,407 Medyan (YTL) TRB Ortadoğu Anadolu Yüzde 100,0 100,0 6,8 6,5 10,5 10,4 13,9 14,2 20,8 20,4 48,0 48,5 Ortalama (YTL) ,0 7,5 0,405 0,415 Medyan (YTL) TRC Güneydoğu Anadolu Yüzde 100,0 100,0 6,7 6,0 10,8 10,5 14,9 14,6 20,7 21,3 47,0 47,7 Ortalama (YTL) ,1 7,9 0,395 0,411 Medyan (YTL) Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. (*): Fertler eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelirlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralanarak 5 gruba ayrıldığında; "İlk yüzde 20'lik grup" geliri en düşük olan grubu, "Son yüzde 20'lik grup" ise geliri en yüksek olan grubu tanımlamaktadır. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

28 Sayfa 28 Grafik 2. İBBS Düzey-1 e göre Gini Katsayıları II.2 Bölgesel Medyan Gelir Esaslı Göreli Yoksulluk Oranları 2009 yılında eşdeğer hanehalkı yıllık medyan kullanılabilir gelirin İBBS Düzey-1 e göre her bölge düzeyinde %50 ve %60 ının göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi durumunda yoksulluk oranları ve riskleri analiz edildiğinde:

29 Sayfa 29 Medyan gelirin %50 sinin göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi durumunda yoksulluk eşiği en yüksek değerini TL ile İstanbul bölgesinde, en düşük değerini de TL ile Güneydoğu Anadolu bölgesinde almaktadır. Buna karşın yoksul fert oranları analiz edildiğinde yoksul fert oranı İstanbul bölgesinde %9,5 iken, Güneydoğu Anadolu bölgesinde %13,7 dir. Yoksul fert oranının en yüksek değerine ulaştığı bölge %14,9 oranı ile Kuzeydoğu Anadolu bölgesi, en düşük oranına sahip olduğu bölge de %9,5 oranı ile İstanbul bölgesidir. Medyan gelirin %60 ının göreli yoksulluk eşiği olarak esas alınması durumunda, yoksulluk eşiği en yüksek değerine yine TL ile İstanbul bölgesinde, en düşük değerine de TL ile Güneydoğu Anadolu bölgesinde sahiptir. Yoksul fert oranının en yüksek olduğu bölge %23,3 oranı ile Kuzeydoğu Anadolu bölgesi iken, en düşük olduğu bölge de %14,9 oranı ile İstanbul bölgesidir. Yoksulluk eşik değerinin en yüksek olduğu İstanbul bölgesi, yoksul fert oranının en düşük olduğu bölgedir (Bkz; Tablo 12, Grafik 3). II.3 Türkiye Bazında Medyan Gelir Esaslı Göreli Yoksulluk Oranları 2009 yılında eşdeğer hanehalkı yıllık medyan kullanılabilir gelirin Türkiye bazında %50 ve %60 ının göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi durumunda yoksulluk oranları ve riskleri analiz edildiğinde: Medyan gelirin %50 sinin göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi durumunda yoksulluk eşiği TL olmakta ve Türkiye toplamı içinde yoksulluk oranlarında ilk sırayı %30,3 ile Güneydoğu Bölgesi almakta, bunu %13,8 oranı ile Akdeniz bölgesi izlemekte, %13,6 oranı ile de Ortadoğu Anadolu bölgesi üçüncü sırada takip etmektedir. Yoksulluk oranı en düşük olan bölge ise %2,3 oranı ile Doğu Karadeniz bölgesidir. Medyan gelirin %60 ının göreli yoksulluk eşiği olarak kabul edilmesi durumunda yoksulluk eşiği TL olmaktadır. Toplam yoksulluk oranında yine %26,7 oranı ile Güneydoğu Anadolu bölgesi ilk sırayı alırken, bunu %14,3 oranı ile Akdeniz bölgesi izlemekte ve %11,4 oranı ile de Ortadoğu Anadolu bölgesi takip etmektedir. Medyan gelirin %60 ının yoksulluk eşiği kabul edildiği yaklaşımda yoksulluk oranının en düşük olduğu bölge %2,4 oranı ile yine Doğu Karadeniz Bölgesidir (Bkz; Tablo 13, Grafik 4).

30 Sayfa 30 Tablo 12. Gelire Dayalı Bölgesel Göreli Yoksulluk Sınırlarına göre Yoksulluk Oranı İBBS Düzey-1 Yoksul Sayısı Yoksulluk Sınırı (YTL) (Bin Kişi) Yoksulluk Oranı (%) TR1 İstanbul TR2 Batı Marmara TR3 Ege TR4 Doğu Marmara TR5 Batı Anadolu TR6 Akdeniz TR7 Orta Anadolu TR8 Batı Karadeniz TR9 Doğu Karadeniz Yoksulluk riski, % ,9 9,5 Yoksulluk riski, % ,4 14,9 Yoksulluk riski, % ,9 14,3 Yoksulluk riski, % ,7 21,2 Yoksulluk riski, % ,7 13,6 Yoksulluk riski, % ,3 20,4 Yoksulluk riski, % ,5 10,8 Yoksulluk riski, % ,5 18,1 Yoksulluk riski, % ,7 13,5 Yoksulluk riski, % ,9 20,9 Yoksulluk riski, % ,0 11,8 Yoksulluk riski, % ,4 20,8 Yoksulluk riski, % ,7 11,8 Yoksulluk riski, % ,8 19,8 Yoksulluk riski, % ,9 14,1 Yoksulluk riski, % ,2 19,8 Yoksulluk riski, % ,7 11,1 Yoksulluk riski, % ,6 17,0 TRA Kuzeydoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,7 14,9 Yoksulluk riski, % ,1 23,3 TRB Ortadoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,3 10,9 Yoksulluk riski, % ,6 18,6 TRC Güneydoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,7 13,7 Yoksulluk riski, % ,7 21,2 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Her bölge için eşdeğer hanehalkı kullanılabilir gelirin medyan değeri kullanılarak, ayrı ayrı yoksulluk sınırı hesaplanmıştır. Kaynak: TÜİK, 2008 ve 2009 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması.

31 Sayfa 31 Grafik 3. Bölgesel Medyan Gelirin %50 sinin Göreli Yoksulluk Eşiği Olması Durumunda Yoksulluk Eşik Değerleri

32 Sayfa 32 Tablo 13. Gelire Dayalı Türkiye Bazlı Göreli Yoksulluk Sınırına göre Bölgesel Yoksul Sayıları ve Yoksulluk Oranı İBBS Düzey-1 Değişken Yoksulluk Sınırı Yoksul Sayısı (Bin Kişi) Yoksulluk Oranı Toplam Yoksulluk riski, % ,0 100,0 Yoksulluk riski, % ,0 100,0 TR1 İstanbul Yoksulluk riski, % ,5 3,4 Yoksulluk riski, % ,4 4,1 TR2 Batı Marmara Yoksulluk riski, % ,1 3,3 Yoksulluk riski, % ,4 3,6 TR3 Ege Yoksulluk riski, % ,4 6,2 Yoksulluk riski, % ,9 8,1 TR4 Doğu Marmara Yoksulluk riski, % ,8 3,6 Yoksulluk riski, % ,5 4,3 TR5 Batı Anadolu Yoksulluk riski, % ,3 4,7 Yoksulluk riski, % ,1 6,0 TR6 Akdeniz Yoksulluk riski, % ,0 13,8 Yoksulluk riski, % ,1 14,3 TR7 Orta Anadolu Yoksulluk riski, % ,4 5,5 Yoksulluk riski, % ,4 6,0 TR8 Batı Karadeniz Yoksulluk riski, % ,6 6,4 Yoksulluk riski, % ,4 7,1 TR9 Doğu Karadeniz Yoksulluk riski, % ,6 2,3 Yoksulluk riski, % ,6 2,4 TRA Kuzeydoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,5 6,8 Yoksulluk riski, % ,7 6,1 TRB Ortadoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,5 13,6 Yoksulluk riski, % ,6 11,4 TRC Güneydoğu Anadolu Yoksulluk riski, % ,4 30,3 Yoksulluk riski, % ,0 26,7 Gelirlerin referans dönemi, bir önceki takvim yılıdır. Bölge yoksulluk oranları, Türkiye için bulunan yoksulluk sınırına göre hesaplanmıştır. Kaynak: TÜİK, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması,

33 Sayfa 33 Grafik 4. Türkiye Medyan Gelirinin %50 sinin Göreli Yoksulluk Eşiği Olması Durumunda Fert Yoksulluk Oranı Bu konuyla ilgili bir sonraki haber bülteninin yayımlama tarihini adresinde YAYINLAR başlığı altında, Takvimden görebilirsiniz.