Asitler Bazlar Tuzlar 1. ÜNİTE

Transkript

1 Asitler Bazlar Tuzlar 1. ÜNİTE

2 Ünite : Asitler Bazlar Tuzlar Bu ü nitenin amacı, asit, baz ve tuz tü rü maddeleri gü ndelik deneyimler ü zerinden tanıtmak; bilinen özellikleri molekü ler yapı ile ilişkilendirmek; asit, baz ve tuz kavramları arasında ilişki kurmak; bu maddelerin kullanım alanlarına ve doğru kullanımlarına yönelik bilinç oluşturmaktır. Önerilen Sü re: 18 ders saati Konular Kavramlar / Terimler Asit 1. Asitleri ve bazları tanıyalım 2. Asitlerin/bazların tepkimeleri 3. ayatımızda asitler ve bazlar 4. Tuzlar Baz Tuz Nötralleşme İndikatör p Aktif metal Soy metal Kazanımlar ve Açıklamalar Bu ü niteyi tamamlayan öğrenciler; Asitleri ve bazları gü ndelik deneyimlerle ve bilinen özellikleri yardımıyla ayırt eder. a. Limon suyu, sirke gibi maddelerin ekşilik ve aşındırma özellikleri, asitlikleriyle ilişkilendirilir. b. Kirecin, sabunun ve diğer deterjanların ciltte oluşturduğu kayganlık hissi baziklikle ilişkilendirilir. c. Asitler ve bazların bazı renkli maddelerin (çay, ü zü m suyu, kırmızı lahana, vb.) rengini değiştirmesine dikkat çekilir; indikatör kavramı tanıtılır Maddelerin asitlik ve bazlık özelliklerini molekü ler dü zeyde açıklar. a. Asitler su ortamında + iyonu oluşturma, bazlar ise O iyonu oluşturma özellikleriyle tanıtılarak basit örnekler verilir. b. Su ile etkileşerek asit/baz oluşturan CO 2, SO 2 ve N 2 O 5 gibi maddelerin çözeltilerinin neden asit gibi davrandığı; N 3 ve CaO gibi maddelerin çözeltilerinin de neden baz gibi davrandığı bu tepkimeler ü zerinden açıklanır. c. Farklı asit-baz tanımlarına değinilmez Asitler ve bazlar arası tepkimeleri keşfeder. a. Kireç suyu ile sü lfü rik asidin etkileşiminden kalsiyum sü lfat oluşumu incelenir; asit, baz ve tuz kavramları ilişkilendirilir. b. Nötralleşme tepkimeleri, asidin ve bazın mol sayıları ü zerinden irdelenir; p kavramı asitlik ve bazlık ile ilişkilendirilerek işlenir (logaritmik tanıma girilmez). c. Asit-baz tepkimelerinin ilerleyişinin nasıl izlenebileceği irdelenir; İndikatörlerin asit-baz tepkimelerini izleme açısından önemi vurgulanır.

3 Asitlerin ve bazların gü ndelik hayat açısından önemli tepkimelerini açıklar. a. Asitlerin metallerle etkileşerek hidrojen gazı oluşturması reaksiyonlarına örnekler verilir; aktif metal ve soy metal kavramları açıklanır. b. Nitrik asit ve hidroflorik asit gibi asitlerin soy metal ve cam/porselen aşındırma özellikleri tanıtılır. c. Saf hâldeki sü lfü rik asit, fosforik asit ve asetik asidin nem çekme ve çözü nü rken ısı açığa çıkarma özellikleri nedeniyle yol açtıkları tehlikelere işaret edilir. ç. Kirecin ve kostiğin yağ, saç ve deriye etkisi gözlemle açıklanır Asitlerin ve bazların endü strideki kullanım alanlarına örnekler verir. a. Zaç yağı, kezzap, tuz ruhu, sirke ruhu, fosforik asit gibi asitlerin özelliklerini başlıca kullanım alanları ile ilişkilendirir. b. Kireç, kostik, amonyak gibi bazların özelliklerini başlıca kullanım alanları ile ilişkilendirir Asitlerin ve bazların sağlık, endü stri ve çevre açısından fayda ve zararlarını değerlendirir. a. Asitlerin endü stri, temizlik ve tarımda yararlı kullanım alanlarına örnekler verilir; taşıma, depolama ve kullanım sırasında zararlarından korunma yöntem ve tedbirleri irdelenir. b. Asit yağmurlarının oluşumu ve çevreye etkileri irdelenir. c. Asit/baz ambalajlarındaki gü venlik uyarıları hakkında farkındalık oluşturulur. ç. Maden suyu ve asitli içeceklerin sindirim sistemi ü zerine etkisi açıklanır. d. Sindirim sırasında ü retilen asidik ve bazik salgılar vurgulanır. e. Gü nlü k hayatta kullanılan tü ketim maddelerinin ambalajlarında yer alan p değerleri asitlik-bazlıkla ilişkilendirilir Asit ve bazlarla çalışırken sağlık ve gü venlik açısından önemli tedbir ve yöntemleri uygular. a. Birbiriyle karıştırılması sakıncalı evsel kimyasallara örnekler verilir (çamaşır suyu ile tuz ruhu gibi). b. Lavabo açıcı kimyasalları kullanırken tesisatın (boruların) yapıldığı malzemenin zarar görebileceği vurgulanır. c. Aşırı temizlik malzemesi kullanmanın sağlık, çevre ve tesisat açısından sakıncaları irdelenir. ç. Mutfak gereçlerinde oluşan kireçlenme ve metal eşyaların paslarını gidermek için yöntem ve malzeme seçimi işlenir Yaygın kullanılan tuzların özellikleri ile kullanım alanlarını ilişkilendirir. a. Sodyum klorü r, sodyum sü lfat, sodyum karbonat, sodyum bikarbonat, potasyum nitrat, kalsiyum sü lfat, kalsiyum karbonat, amonyum klorü r, amonyum nitrat, amonyum fosfat, alü minyum sü lfat, şap vb. tuzlar tanıtılır.

4 Asitler - Bazlar Tuzlar 1 - ASİTLERİ VE BAZLARI TANIYALIM Asitler ve bazlar tüm bileşik sınıfları içinde özel ve o derece önemli bir yer tutar. Asit Su ortamında + iyonu oluşturan maddelere asit denir. Maddelerden tadı ekşi olan ve turnusol kağıdının rengini kırmızıya dönüştürenler asit özelliği gösterir. Baz Su ortamında O iyonu oluşturan maddelere baz denir. Maddelerden tadı acı olan, ciltte kayganlık hissi oluşturan ve turnusol kağıdının rengini maviye dönüştürenler baz özelliği gösterir. İndikatör Farklı ortamlarda farklı renklere dönüşerek asidik ve bazik maddelerin tanınmasını sağlayan kimyasal maddelere indikatör denir. Çaya limon suyu damlatıldığında çayın renginde değişme olduğu, benzer şekilde kırmızı lahana suyuna NaO çözeltisi damlatıldığında renginin değiştiği gözlenmiştir. Bu renk değişimi çayın ve kırmızı lahananın indikatör özelliği göstermesinden kaynaklanır. Laboratuvarlarda asit ve bazların anlaşılmasında kimyasal indikatörler kullanılır. İndikatör Asidik Ortamdaki Renk Bazik Ortamdaki Renk Turnusol kağıdı Kırmızı Mavi Metil oranj Kırmızı Sarı Fenol ftalein Renksiz Pembe Bazı indikatörlerin asidik ve bazik ortamda verdikleri renkler Etkinlik 1 Aşağıdaki maddelerin bazı özelliklerini (tad, kayganlık hissi) asidik mi bazik mi olduğunu ve turnusol kâğıdını hangi renge dönüştüreceğini ilgili yerlere yazınız. Gıda maddesi olduğunu bildiğimiz maddelerin tadına bakabiliriz. Gıda maddesi olmayan maddelere parmağımızla dokunup kayganlık hissi verip vermediğini gözlemleyebiliriz. Kimyasal maddelere eldivensiz dokunulmamalı ve kesinlikle tadına bakılmamalıdır. Madde Tadı Kayganlık hissi Turnusolun rengi Özellik (Asit Baz) Sirke Sabun Çözeltisi Limon Suyu Yumurta Nar Suyu Bulaşık Deterjanı Yoğurt Diş Macunu Suda Çözünmüş Aspirin Suda Çözünmüş Kabartma Tozu Ekşi Elma Portakal Suyu Kireç 10

5 Asitler - Bazlar Tuzlar Bazı Maddelerin Asitliği - bazlığı Bazı maddelerin formülüne bakıldığında asit ya da baz olduğu anlaşılmayabilir. Ancak bu maddelerin bazı etkileşimlerinden veya deneyler yaparak asit ya da baz oldukları anlaşılabilir. Bu deneyler ve etkileşimler sonucu metal ve ametal oksitlerinin farklı özellikler gösterdiği görülmüştür. Metal Oksitler Daha önceki bilgilerimizden Na, K, Li, Ca, Mg, Ba gibi bazı metalleri tanımaktayız. Yapılan deneyler sonucunda metal oksitlerinin sulu çözeltilerinin genellikle bazik özellikte olduğu görülmüştür. Bundan dolayı bu metal oksitlerine bazik oksitler denir. Na 2 O, K 2 O, CaO birer bazik oksittir. Bazik oksitler suda çözündüklerinde O iyonu oluştururlar. Ametal Oksitler Daha önceki bilgilerimizden C, N, O, S, Cl gibi bazı ametalleri tanımaktayız. Yapılan deneyler ametallerin oksijen oranı fazla olan oksitlerinin asidik özellikte olduğunu göstermiştir. Bu ametal oksitlerine asidik oksit de denir. SO 2, SO 3, NO 2, N 2 O 5, CO 2 birer asidik oksittir. Asidik oksitler suda çözündüklerinde + iyonu oluştururlar. Ametallerin oksijen oranı az olan oksitleri nötral özellik gösterir. Bu oksitler asidik ya da bazik özellik göstermezler. N 2 O, NO, CO birer nötral oksittir. Aşağıda içinde N 2 O 5(g), NO (g) ve CaO (k) çözünmüş üç ayrı kapta hangi maddelerin çözündüğü belirlenmek isteniyor. 1. kap 2. kap 3. kap 1. kaptaki çözeltiye kırmızı turnusol kâğıdı daldırıldığında rengi değişmiyor. Ancak mavi turnusol kâğıdı daldırıldığında renginin kırmızıya dönüştüğü görülüyor. 2. kaba mavi turnusol kâğıdı daldırıldığında renginin değişmediği ancak kırmızı turnusol kâğıdı daldırıldığında renginin maviye dönüştüğü görülüyor. 3. kaba hem kırmızı hem de mavi turnusol kâğıdı daldırıldığında renginin değişmediği görülüyor. Buna göre; I. 1. kapta N 2 O 5 ile hazırlanan çözelti vardır. II. 2. kapta CaO ile hazırlanan çözelti vardır. III. 3. kapta NO ile hazırlanan çözelti vardır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 11

6 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 1 Aşağıdaki maddelerden hangisinin karşısında verilen özellik yanlıştır? A) CI (s) Suda + (aq) + CI (aq) Asit B) NaO (k) Suda Na + (aq) + O (aq) Baz C) 2 SO 4(s) + (aq) + SO 4(aq) D) N 3(g) + 2 O (s) N + 4(aq) + O (aq) E) N 2 O 5(g) + 2 O (s) 2 + (aq) + 2NO 3(aq) Asit Asit Asit Soru 2 Aşağıdaki maddelerden hangisi metil oranj çözeltisine damlatıldığında oluşan renk yanlış verilmiştir? A) CO 2(g) + 2 O (s) + + (aq) CO 3(aq) B) CaO (k) + 2 O (s) Ca 2+ + (aq) 2O (aq) C) SO 2(g) + 2 O (s) + + (aq) SO 3(aq) D) N 3(g) + 2 O (s) N + + 4(aq) O (aq) Kırmızı Sarı Sarı Sarı E) NO 3(s) Suda + (aq) + NO 3(aq) Kırmızı 12

7 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 3 Bir indikatör asidik ortamda kırmızı, bazik ortamda mavi renge dönüşmektedir. Bu indikatörden bulunan üç ayrı behere renksiz X, Y ve Z çözeltilerinden eklendiğinde aşağıdaki renk değişmeleri olmaktadır. İndikatör + X Mavi İndikatör + Y Kırmızı İndikatör + Z Mavi Buna göre X, Y ve Z maddelerinden hangileri asidik özellik gösterir? A) Yalnız X B) Yalnız Y C) Yalnız Z D) X ve Z E) Y ve Z Soru 4 Asitlerin tadı ekşi, bazların tadı acı olup dokunulduğunda ele kayganlık hissi verir. Buna göre, I. Suda çözünmüş aspirin II. Suda çözünmüş çamaşır sodası III. Kireç Suyu çözeltilerinden hangilerine turnusol kağıdı batırıldığında renk kırmızıya döner? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 2 - ASİTLERİN - BAZLARIN TEPKİMELERİ Asit ve bazların nötralleşme, aktif ve soy metallere etki, cam/porselen gibi maddeleri aşındırma gibi başlıca tepkimeleri incelenecektir. Nötralleşme Tepkimeleri Asit ve baz çözeltilerinin birbiriyle tepkimesine nötralleşme tepkimesi denir. Bir tepkimenin nötralleşme tepkimesi olduğunu tahmin edebilmek için bazı asit ve bazların bilinmesi gerekir. ASİTLER BAZLAR F idroflorik asit NaO Sodyum hidroksit CI idroklorik asit KO Potasyum hidroksit Br idrobromik asit Mg(O) 2 Magnezyum hidroksit I idroiyodik asit Ca(O) 2 Kalsiyum hidroksit NO 3 Nitrik asit LiO Lityum hidroksit 2 SO 4 Sülfürik asit N 3 Amonyak 3 PO 4 Fosforik asit Ba(O) 2 Baryum hidroksit 13

8 Asitler - Bazlar Tuzlar Nötralleşme tepkimelerinde asitlerle bazlar tepkimeye girdiğinde tuz ve su oluşur. Asit + Baz Tuz + Su Bir nötralleşme tepkimesinde asit ve bazın suda çözünürken oluşturduğu + ve O iyon sayısına dikkat edilmelidir. Örneğin 1 mol CI, 1 mol NaO ile tam nötürleşirken 1 mol 2 SO 4, 2 mol NaO ile tam nötürleşir. Etkinlik 2 Aşağıdaki tepkimelerde boş bırakılan yerlere gelmesi gereken maddeleri yazarak tepkimeyi tamamlayınız. a) NaO +... NaCI + 2 O b) NO 3 + KO KNO c)... + Ca(O) 2 Ca(NO 3 ) O d) 2 SO 4 + 2KO O e) SO 4 Na 2 SO O f) 2 3 PO 4 + 3Ba(O) O g) 3NaO +... Na 3 PO O h) N 4 O + NO O p Kavramı Bir çözeltinin asidik mi yoksa bazik mi olduğunu belirtmek için p kavramı kullanılır. Bir çözeltide p < 7 ise çözelti asidik, p > 7 ise çözelti baziktir. Nötr bir çözeltide ise p = 7 dir. Asidik Bazik Daha asidik Nötr Daha bazik Nötralleşme Tepkimelerinde İndikatör Kullanılması Nötralleşme tepkimelerinin izlenmesinde indikatörler önemli bir konuma sahiptir. Bir nötürleşme tepkimesinde ortama eklenen indikatörün renk değiştirmesiyle nötralleşmenin gerçekleştiği, bazı durumlarda ise çözeltinin asitlikten bazlığa veya bazlıktan asitliğe geçtiği izlenebilir. 14

9 Asitler - Bazlar Tuzlar NaO çözeltisi Cl çözeltisi N 3 çözeltisi Şekildeki kaplarda bulunan çözeltilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) 1. kaptaki çözelti 2. kaptaki çözeltiyle karıştırılırsa nötralleşme olur. B) 2. kaptaki çözelti, 3. kaptaki çözeltiyle karıştırılırsa bir reaksiyon gerçekleşmez. C) 1. kaptaki çözelti, 3. kaptaki çözeltiyle karıştırılırsa nötralleşme olmaz. D) 1. kaptaki çözelti, 2. kaptaki çözeltiyle karıştırılırsa kimyasal değişme olur. E) 1. kaptaki çözelti, 3. kaptaki çözeltiyle karıştırılırsa tuz oluşmaz. Soru 5 Aşağıdaki maddeler birbirine karıştırılıyor. Kireç Suyu [Ca(O) 2 ] Sülfürik Asit ( 2 SO 4 ) Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Kireç suyu özelliğini kaybeder. B) Nötralleşme olur. C) Kalsiyum sülfat tuzu ve su oluşur. D) Sülfürik asit özelliğini kaybetmez E) Kimyasal değişme olur. 15

10 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 6 Z çözeltisi Asit çözeltisi Şekildeki düzeneğe önce X gazı, sonra Y gazı gönderildiğinde; X gazı, asit çözeltisi ile Y gazı, Z çözeltisi ile nötralleşme tepkimesi veriyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) X gazı asidik özelliktedir. B) Z çözeltisi asidik özelliktedir. C) X gazı ve Z çözeltisi bazik özelliktedir. D) X ve Y nin sulu çözeltileri bazik özellik gösterir. E) Y nin sulu çözeltisi bazik, Z çözeltisi asidik özellik gösterir. Soru 7 X, Y ve Z maddeleriyle ilgili şu bilgiler veriliyor. X in çözeltisinin p değeri Y nin çözeltisinin p değerinden küçüktür. Y, suda çözündüğünde + iyonu oluşturmaktadır. Z, suda çözündüğünde O iyonu oluşturmaktadır. Buna göre bu X, Y ve Z çözeltilerinin p değerlerinin p ölçeğinde sıralanması aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) B) C) D) E) X Y Z X Y Z X Y Z Z X Y Z X Y 16

11 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 8 Aşağıda X, Y ve Z çözeltilerinin p değerleri verilmiştir. 2,3 9,7 5 Buna göre, X Y Z I. X ile Y çözeltileri arasında nötralleşme olur. II. X ile Z çözeltileri arasındaki tepkimenin sonucunda tuz ve su oluşur. III. Y çözeltisi turnusol kağıdının rengini kırmızı yapar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Soru 9 Aşağıdakilerden hangisinden yararlanarak bir çözeltinin asit olduğu belirlenemez? A) Turnusol kağıdının rengini kırmızı yapmasından B) p değerinin 7 den küçük olmasından C) Elektrik akımını iletmesinden D) Tadınının ekşi olmasından E) Bazlarla tuz oluşturmasından Soru 10 İçinde asit, baz, tuzlu su ve şekerli su çözeltisi bulunan kaplara şekildeki gibi önce kırmızı, sonra mavi turnusol kağıdı batırılıyor. 1. Çözelti 2. Çözelti 3. Çözelti 4. Çözelti Turnusol kağıtlarının çözeltilere batırıldıktan sonraki renkleri aşağıdaki tabloya kaydediliyor. Kağıt Çözelti 1. Çözelti 2. Çözelti 3. Çözelti 4. Çözelti Kırmızı Turnusol Mavi Kırmızı Kırmızı Kırmızı Mavi turnusol Mavi Mavi Kırmızı Mavi Buna göre hangi çözeltiler nötralleşme tepkimesi deneyi için kullanılmalıdır? A) 1 ve 2 B) 1 ve 3 C) 2 ve 3 D) 2 ve 4 E) 3 ve 4 17

12 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 11 X suda çözündüğünde + iyonu oluşturuyor. X ve Y nin birbiriyle tepkimesinden tuz ve su oluşuyor Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle yanlıştır? A) Y nin p değeri X in p değerinden büyüktür. B) X in p değeri 0 dır. C) Y nin p değeri 7 den büyüktür. D) X kireç suyu, Y sülfürik asittir. E) Y suda çözündüğünde O iyonu oluşturur. Soru 12 Bir NaO çözeltisine bir indikatör eklendiğinde çözeltinin rengi kırmızı oluyor. Daha sonra bu çözeltinin üzerine rengi kayboluncaya kadar damla damla X çözeltisi ekleniyor. Oluşan renksiz çözelti, ısıtılarak suyu buharlaştırıldığında beyaz renkli katı bir madde elde ediliyor. Bu deneydeki gözlemlere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez? (Kullanılan indikatör bazik ortamda kırmızı, asidik ortamda renksizdir.) A) X çözeltisi asidik özellik gösterir. B) X çözeltisi ile NaO çözeltisi arasında nötralleşme tepkimesi olmuştur. C) Suyun buharlaştırılması sonucunda oluşan katı madde tuzdur. D) Beyaz renkli katı madde iyonik yapılıdır. E) Renksiz çözeltinin p değeri 7 den büyüktür. 18

13 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 13 Asit ve baz çözeltilerine indikatörler damlatıldığında çözeltilerin aldığı renkler çizelgede verilmiştir. İndikatör Asit çözeltisi Baz Çözeltisi Fenolftalein Renksiz Kırmızı Metil oranj Kırmızı Sarı Biri asit diğeri baz olduğu bilinen X ve Y çözeltilerine şekildeki gibi indikatörler damlatıldığında çözeltilerin rengi kırmızı oluyor. Metil oranj Buna göre X ve Y çözeltileri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) X çözeltisinin p sı Y çözeltisinin p sından büyüktür. B) X çözeltisi bazik, Y çözeltisi asidiktir. X çözeltisi C) X ve Y çözeltilerinin p ları 7 dir. D) X çözeltisinin p sı 7 den büyük, Y çözeltisinin p sı 7 den küçüktür. E) X çözeltisinin p sı 7 den küçük, Y çözeltisinin p sı 7 den büyüktür. Fenolftalein Y çözeltisi Soru 14 Bir meyvenin suyu sıkılarak p sı ölçüldüğünde değer 3,4 olarak bulunuyor. Bu meyve suyu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Meyve suyunda + iyonu O iyonundan daha fazladır. B) Kırmızı turnusol kağıdının rengini maviye çevirir. C) Tadı ekşidir. D) Bazik bir madde ile tuz oluşturur. E) Asidik özellik gösterir. Soru 15 Bir erlenmayerde NaO çözeltisi bulunmaktadır. Bu erlenmayere aşağıdaki gazlar tek tek gönderildiğinde hangisi bir tuz oluşumuna neden olamaz? A) CO 2 B) CI C) SO 2 D) N 3 E) NO 2 19

14 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 16 Şekildeki X, Y, Z kaplarında asit, baz ve yemek tuzunun sulu çözeltileri bulunmakta ancak hangi kapta ne olduğu bilinmemektedir. Kırmızı turnusol kağıdı sırasıyla önce X, sonra Y ve son olarak da Z kabına daldırılıp çıkarıldığında turnusol kağıdındaki renk değişimi aşağıdaki gibi olmaktadır. X Y Z Kap X Y Z Renk Mavi Mavi Kırmızı Buna göre X, Y ve Z kaplarındaki maddelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? X Y Z A) Tuz Baz Asit B) Tuz Asit Baz C) Baz Tuz Asit D) Baz Asit Tuz E) Asit Baz Tuz Asitlerin Metallerle Tepkimeleri Asitler, aktif metallerle ve soy metallerle farklı şekilde tepkime verir. Asitlerin Aktif Metallerle Tepkimesi Asitlerle tepkimeye girdiklerinde 2 gazı açığa çıkaran metallere aktif metaller denir. Na(Sodyum), K(Potasyum), Mg(Magnezyum), Ca(Kalsiyum), AI(Alüminyum), Fe(Demir), Zn (Çinko) birer aktif metaldir. Aktif metal + Asit Na + CI Tuz + 2(g) NaCI (g) Ca + 2NO 3 Ca (NO 3 ) 2 + 2(g) Asitlerin Soymetallerle Tepkimesi Asitlerle tepkimeye girdiğinde 2 gazı açığa çıkarmayan metallere soy metaller denir. Au(altın), Pt(platin), Ag(gümüş), Cu(bakır) ve g(civa) soymetallerdir. Au ve Pt hiç bir asitle tepkimeye girmez. Bu nedenle bu metallere soy metal denir. Bazı asitlerle tepkimeye giren Ag, g ve Cu metallerine ise yarı soy metal denir. Ancak müfredatımız gereği yarı soy metallere de soy metal diyeceğiz. 20

15 Asitler - Bazlar Tuzlar Soy metaller (Cu, g, Ag) oksijensiz asitlerle (CI, Br vs) ile tepkimeye girmez. Cu + CI tepkime olmaz. Soy metaller (Cu, g, Ag) oksijenli asitler (NO 3, 2 SO 4 ) ile tepkimeye girdiğinde asidin türüne göre 2 dışında gazlar (NO 2, SO 2 ) açığa çıkar. Cu (k) + 4NO 3(suda) Cu(NO 3 ) 2(suda) + 2NO 2(g) O (s) Cu (k) SO 4(suda) CuSO 4(suda) + SO 2(g) O (s) Asitlerin Karbonatlı Bileşiklerle Tepkimesi Asitler karbonatlı bileşiklerle tepkimeye girerek CO 2 gazı oluştururlar. Karbonatlı bileşikler içinde CO 2 3 bulunduran bileşiklerdir. 2CI + CaCO 3 CaCI 2 + CO 2(g) + 2 O Asitlerin Cam ve Porselene Etkisi Asitlerden sadece F (hidroflorik asit) cam ve porselenin yapısındaki SiO 2 ile tepkimeye girerek SiF 4 gazı oluşturur. 4F + SiO 2 SiF 4(g) O Asitlerin değişik maddelerle tepkimeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Cl çözeltisi, Mg metali ile tepkimeye girerse 2 gazı açığa çıkar. B) NO 3 çözeltisi, Cu metali ile tepkimeye girerse NO 2 gazı açığa çıkar. C) 2 SO 4 çözeltisi, mermerin yapısındaki CaCO 3 ile tepkimeye girerse CO 2 gazı açığa çıkar. D) Cl çözeltisi, camın yapısındaki SiO 2 ile tepkimeye girerek Cl 2 gazı açığa çıkarır. E) Cl çözeltisi, Ag metali ile tepkimeye giremez. Soru 17 Aşağıdaki metallerden hangisi CI çözeltisi ile tepkimeye girdiğinde 2 gazı açığa çıkmaz? A) Na B) Cu C) Ca D) Mg E) AI 21

16 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 18 Aşağıdaki metallerden hangisi aktif metal değildir? A) K B) Na C) Ag D) Fe E) Zn Soru 19 Cu (bakır) elementi aşağıdaki asitlerden hangisinin derişik çözeltisiyle tepkimeye girdiğinde SO 2 gazı açığa çıkar? A) NO 3 B) Br C) CI D) 2 SO 4 E) 2 S Soru 20 Ag (gümüş) elementi aşağıdaki asitlerden hangisinin derişik çözeltisi ile tepkimeye girdiğinde NO 2 gazı açığa çıkar? A) NO 3 B) 2 SO 4 C) CI D) F E) Br Soru 21 CI F NO 3 CI Tebeşir (CaCO 3 ) I Kum (SiO 2 ) II (NaCO 3 ) III (Fe) IV Yukarıda I, II, III ve IV ile gösterilen maddelerin üzerine damlalıkla damla damla üzerlerinde belirtilen asitler damlatılmaktadır. Buna göre hangilerinde açığa çıkan gazlar aynıdır? A) I ve II B) I ve III C) I ve IV D) II ve III E) I, III ve IV 22

17 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 22 CI çözeltisi NO 3 çözeltisi F çözeltisi 2 SO 4 çözeltisi Yukarıdaki cam şişelerde altlarında adları yazılı asit çözeltileri bulunmaktadır. Bu asit çözeltilerinden hangisinin cam şişede bulundurulması uygun değildir? Br çözeltisi A) CI B) NO 3 C) F D) 2 SO 4 E) Br Soru 23 Aşağıdaki maddelerden hangisinin üzerine CI çözeltisi damlatıldığında CO 2 gazı açığa çıkar? A) Cu B) CaCO 3 C) Ca D) 2 O E) NaO Soru 24 Aşağıdaki madde çiftlerinden hangisinin arasındaki tepkimede SiF 4 gazı açığa çıkar? A) Deterjan + F B) Kireç taşı + F C) Sabun tozu + NO 3 D) Kum + F E) Porselen + NO 3 Soru 25 Na 2 CO 3 NaCO 3 CaCO 3 CI çözeltisi I NaO çözeltisi II NO 3 çözeltisi III Yukarıdaki kaplarda bulunan çözeltilere üzerlerinde bulunan maddeler atıldığında hangilerinden CO 2 gazının çıkışı gözlenir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 23

18 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 26 Cam süslemeciliğinde cama etkiyen bir madde kullanılarak cama gerekli desenler verilir. Buna göre bu amaçla; I. F II CI III. NO 3 asitlerinden hangileri kullanılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III Soru 27 Değişik maddelerin karışımından oluşmuş bir katı parçası üzerine önce CI çözeltisi sonra NO 3 çözeltisi en son olarak da F çözeltisi damlatılıyor. Bu işlemde önce 2 gazı sonra NO 2 gazı en son olarak da SiF 4 gazının çıktığı gözleniyor. Bu katı parçasında aşağıdaki maddelerden hangisi yoktur? A) Cu B) Fe C) SiO 2 D) Mg E) CaCO 3 Etkinlik 3 Aşağıdaki kaplarda bulunan sulu çözeltilere sol taraftaki maddeler atıldığında açığa çıkan gazın türünü yazınız. CI çözeltisi NO 3 çözeltisi 2 SO 4 çözeltisi Br çözeltisi F çözeltisi a) Na metali b) Cam c) NaCO 3 d) Cu metali e) AI metali f) CaCO 3 g) Ca metali h) Ag metali i) Fe metali j) Zn metali k) Mg metali 24

19 Asitler - Bazlar Tuzlar 3 - AYATIMIZDA ASİT VE BAZLAR Asitler ve bazlar günlük hayatta kişisel olarak veya endüstride kullanımlarına göre sıklıkla karşılaştığımız kimyasal maddelerdir. Bazı Asitlerin Özellikleri ve Kullanıldığı Alanlar Asitler çok sayıda bileşikten oluşan bir gruptur. Aşağıda bazı önemli asitlerin bazı özellikleri ve endüstride kullanım alanları verilecektir. Zaç Yağı Sistematik adı : Sülfürik asit Formülü : 2 SO 4 Kullanım Alanları Gübre Yapımı Akü yapımı Deterjan sanayi Metalurji sanayi Patlayıcı madde yapımı Boya Sanayi Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Sülfürik asit bir çok organik maddeden su çeker. Ayrıca çözünürken çok fazla ısı açığa çıkar. Bu nedenle temas edildiğinde cilde büyük zararlar verebilir. Kezzap Sistematik adı : Nitrik asit Formülü : NO 3 Kullanım Alanları Dinamit ve çeşitli patlayıcı yapımı Plastik sanayi Gübre yapımı Temizlik sektörü (kireç çözücü olarak) Metal sanayi Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Deriye temas ettiğinde cilde zarar verebilir. Cilt için tahriş edici özelliği vardır. Bu nedenle dikkatli kullanılmalıdır. Cilde teması halinde bol su ile yıkanmalıdır. Buharı solunmamalıdır. Solunması halinde açık havaya çıkılmalıdır. Göze teması halinde, göz suyla yıkanmalı ve acilen doktora baş vurulmalıdır. Kullanırken önlük, eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Xi 25

20 Asitler - Bazlar Tuzlar Tuz Ruhu Sistematik adı Formülü : idroklorik asit : CI Kullanım Alanları Çeliğin dekapajı (Çeliğin temizlenmesi) Bir çok organik madde üretimi (Özellikle PVC) İnorganik bileşiklerin üretimi p dengesinin sağlanması ve nötralleşme tepkimeleri Deri işlemeciliği Ev temizliği İnşaat sanayi Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Zehirli bir maddedir. İnsan dokuları üzerinde büyük tahribat yapar. Gözler ve deri için tahriş edicidir, deride yanıklara neden olur. Solunum sistemi için de tahriş edici özelliği vardır. Kullanırken önlük, maske, koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır. Sirke Ruhu Sistematik adı Formülü : Asetik asit : C 3 COO Kullanım Alanları Sanayide bir çok kimyasal madde üretilirken ham madde olarak Sanayide çözücü olarak Gıda sanayinde tampon olarak Asitlik sağlayıcı koruyucu ve lezzet verici olarak İlaç yapımı özellikle aspirin yapımı Sirke imalatı Mikrop ve haşere öldürücü ilaçların başlangıç maddesi olarak Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Keskin kokusu ve yakıcı buharından dolayı laboratuvarda çok dikkatli kullanılmalıdır. Cildi yakar, göze kalıcı zarar verebilir ve ciltte kabarıklar oluşmasına neden olur. Xn 26

21 Asitler - Bazlar Tuzlar Fosforik Asit Sistematik adı : Fosforik asit Formülü : 3 PO 4 Kullanım Alanları Kola gibi içeceklerin asitlendirilmesi Gıda ürünlerinde bakteri gelişimini kontrol amaçlı Böcek ve sinek ilacı üretimi Fosfatlı gübrelerin imalatı Dericilikte tabaklama ve parlatma işlemlerinde Çelik endüstrisinde yüzeyin paslanmaya karşı korunması amaçlı Yağ sanayinde istenmeyen katalizörlerin temizlenmesi amaçlı Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Göz, cilt ve solunum yolları için ciddi yanıklara neden olan korozif bir maddedir. Buharı kesinlikle solunmamalıdır. Solunması, mukozada tahrişe neden olur. Kullanırken önlük, koruyucu gözlük, maske kullanılmalıdır. Etkinlik 4 Zaç yağı ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında noktalı yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. ZAÇ YAĞI edilecek özelliği 27

22 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 5 Kezzap ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında noktalı yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. KEZZAP edilecek özelliği Etkinlik 6 Tuz ruhu ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında noktalı yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. TUZ RUU edilecek özelliği 28

23 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 7 Sirke ruhu ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında noktalı yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. SİRKE RUU edilecek özelliği Etkinlik 8 Fosforik asit ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında noktalı yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. FOSFORİK ASİT ği 29

24 Asitler - Bazlar Tuzlar Bazı Bazların Özellikleri ve Kullanıldığı Alanlar Bazlar çok sayıda bileşikten oluşan bir gruptur. Aşağıda bazı önemli bazların bazı özellikleri başlıca kullanım alanları verilecektir. Kireç Sistematik adı Formülü : Kalsiyum oksit : CaO (Suda çözününce bir baz olan Ca(O) 2 yi oluşturur) Kullanım Alanları Kimya endüstrisi İnşaat sektörü Refrakter endüstrisi (ateşe dayanıklı madde) Otoyollarda Ziraatte Kullanırken dikkat edilecek özelliği Tahriş edici ve suda çözündüğünde açığa çıkan ısıdan dolayı yakma özelliği vardır. Sudkostik Sistematik adı Formülü : Sodyum hidroksit : NaO Kullanım Alanları Kağıt sanayi Kimyasal madde üretimi Tekstil sanayi Deterjan sabun sanayi İlaç sanayi Gıda sanayi İçecek ve süt sanayi Yapıştırıcı sanayi Petrol arama ve doğal gaz işlemede Madencilik sanayi Kullanırken dikkat edilecek özelliği Ciltte yanıklara ve tahrişlere neden olur. Gözde kalıcı zararlara neden olabilir. Yutma durumunda solunum sisteminde yanıklara ve tahrişe neden olur. Yutan kişiye seyreltik sirke, limon suyu gibi zayıf asidik özellikte içecek verilmelidir. 30

25 Asitler - Bazlar Tuzlar Potas Kostik Sistematik adı Formülü : Potasyum hidroksit : KO Kullanım Alanları Arap sabunu üretimi Gübre üretimi Pillerde elektrolit olarak Geri dönüşümlü kağıt üretimi Asidik toprakların p derecesini dengelemek Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Temas halinde ciltte yanık ve tahrişlere neden olur. Yutma durumunda solunum sisteminde tahriş ve yanıklara neden olur. Yutan kişiye seyreltik sirke, meyve suyu gibi zayıf asidik özellikte içecek verilmelidir. Amonyak Formülü : N 3 Kullanım Alanları Gübre üretimi Boya sanayi Patlayıcı yapımı Temizlik maddesi yapımı Nitrik asit üretimi Üre üretimi Plastik üretimi Parfüm endüstrisi Kullanırken Dikkat Edilecek Özelliği Deri, göz ve solunum organlarını tahriş eder. Buharı teneffüs edilmemeli ve vücutla temasından sakınılmalıdır. Amonyak gazı solununca zehirlenmeye neden olur. Zehirlenme belirtisi kusma, ishal, nefes darlığı, salya artması şeklinde olur. Amonyakla zehirlenenlere sulandırılmış sirke, süt, limon suyu gibi zayıf asidik özellikte içecek verilmelidir. Xi 31

26 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 9 Kireçle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. KİREÇ edilecek özelliği Etkinlik 10 Sudkostikle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. SUD KOSTİK edilecek özelliği 32

27 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 11 Potaskostikle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. POTAS KOSTİK edilecek özelliği Etkinlik 12 Amonyakla ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri yazınız. AMONYAK ği 33

28 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 28 alk arasında zaç yağı olarak bilinen madde ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Suda çözünürken çok fazla ısı açığa çıkar. B) Organik maddelerden su çeker. C) Formülü 2 SO 4 tür. D) Suda çözündüğünde O iyonu oluşturur. E) Gübre yapımında kullanılır. Soru 29 Kimyasal adı nitrik asit olan madde ile ilgili, I. Dinamit ve başka patlayıcı yapımında kullanılır. II. alk arasında kezzap olarak adlandırılır. III. Deriye temas ettiğinde tahriş etme ve yakma özelliği vardır. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 30 Formülü CI olan bileşikle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Kimyasal adı hidroklorik asittir. B) Plastik boruların (PVC) yapımında kullanılır. C) Kırmızı turnusol kağıdının rengini maviye çevirir. D) Zehirli bir maddedir. E) p dengesinin sağlanması ve nötralleşme tepkimesinde kullanılır. Soru 31 Sirke ruhu için, I. İnsan sağlığı için olumsuz bir etkisi yoktur. II. Asidik özellik gösterir. III. İlaç yapımında kullanılır. açıklamalarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 34

29 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 32 Formülü 3 PO 4 olan bileşikle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Solunması mukozada tahrişe neden olur. B) Asitlerle nötralleşme tepkimesi verir. C) Fosfatlı gübrelerin imalatında kullanılır. D) Gıda ürünlerinde bakteri gelişimini kontrol eder. E) Kimyasal adı fosforik asittir. Soru 33 Formülü CaO olan bileşikle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) alk arasında sönmemiş kireç olarak bilinir. B) Suda çözününce Ca(O) 2 ye dönüşür ve sönmüş kireç olarak adlandırılır. C) Kimyasal adı kalsiyum karbonattır. D) Cilde temas ettiğinde tahriş edici özelliği vardır. E) Kimya endüstrisi, inşaat sektörü ve otoyollarda kullanılır. Soru 34 alk arasında sudkostik olarak bilinen maddeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Kimyasal adı sodyum hidroksittir. B) Formülü NaO dir. C) Suda çözündüğünde O iyonu oluşturur. D) Yutulması durumunda zayıf bazik sıvılar içilip tehlikesi giderilmelidir. E) Kullanım alanlarından biri sabun ve deterjan sanayidir. Soru 35 Arap sabunu yapımında kullanılan bazla ilgili; I. Formülü KO dir. II. Kimyasal adı potasyum hidroksittir. III. Temas edildiğinde ciltte yanık ve tahrişlere neden olur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 35

30 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 36 Amonyakla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Formülü N 3 tür. B) Sulu çözeltisinde p değeri 7 den küçüktür. C) Zehirli bir gazdır. D) Gübre üretiminde kullanılan bir bileşiktir. E) Solunduğunda, seyreltilmiş sirke, süt, limon suyu gibi sıvılar içilmelidir. Asit ve Bazların Sağlık, Endüstri ve Çevre İlişkisi Çevremizdeki bir çok olayda endüstriyel çalışmalarda ve vücudumuzun doğal yapısı gereği olarak asidik ve bazik etkilerle karşılaşmaktayız. Asit Yağmurları Fosil yakıt ve sanayi kuruluşlarından atmosfere yayılan azotdioksit (NO 2 ) ve kükürtdioksit (SO 2 ) gazlarının havadaki su buharı ile tepkimeye girerek çeşitli yağışlarla yeryüzüne dönmesine asit yağmurları denir. Azotdioksit; havadaki su ile tepkimeye girerek nitrik asit oluşturur. 3NO O 2NO 3 + NO Atmosfere salınan SO 2 atmosferde çeşitli basamaklar üzerinden SO 3 e dönüşür. SO 3 de su ile tepkimeye girerek sülfürik asit oluşturur. SO O 2 SO 4 Asit Yağmurlarının Çevreye Etkisi Asit yağmurları, toprağın kimyasal yapısını ve biyolojik koşullarını etkilemektedir. Asit yağmurları, göl ve akarsularda asit dengesini bozarak tüm canlıların yaşamını olumsuz şekilde etkiler. Asit yağmurları, ormanlar üzerinde olumsuz etki oluşturarak ağaçların gelişmesini engeller hatta kurumalarına neden olur. Asit yağmurları, tarihi değeri olan antik yapıları, heykelleri, kireç taşı veya mermerlerden yapılmış binaları aşındırır. Sindirimde Asidik ve Bazik Salgılar Mide, yiyeceklerin sindirilebilmesi için hidroklorik asit (CI) salgılar. Aynı zamanda mide kendi çıkardığı asitten ve bazı enzimlerden kendini korumak için bazik bir sıvı da üretir. Vücuda fazladan alınan asidik yiyecek ve içecekler midenin asit derecesini yükseltir. Bu da reflü, gastrit ve ülser gibi hastalıkların oluşmasına neden olur. Maden suyu, bikarbonat içeriğinin yüksek olması nedeniyle mide asidi fazlalığını nötralleştirerek midede rahatlamayı sağlar. 36

31 Asitler - Bazlar Tuzlar Günlük ayatta Kullanılan Bazı Tüketim Maddelerinin p Değeri p bir çözeltinin asitlik veya bazlık derecesini belirten göstergedir. Günlük hayatta bir çok maddenin ambalajında o maddenin p değerini belirten etiketler bulunmaktadır. Aşağıda bazı maddelerin p değeri verilmiştir. Bazı Maddelerin p Değerleri Madde p Madde p Sülfürik asit -0,3 Kan idroklorik asit İdrar (Alınan besine bağlı olarak) Gastrik asit Safra sıvısı Kola 2.5 Gözyaşı 7.4 Sirke 2.9 Pankreas öz suyu Portakal 3.5 Beyin omurilik sıvısı 7.4 Bira 4.5 Deniz suyu 8.0 Asit yağmuru 5.0 El sabunu Kahve 5.0 Amonyak (N 3 ) 11.5 Çay 5.5 Çamaşır Suyu 12.5 Süt 6.5 Sodyum idroksit 13.5 Su 7.0 Kostik Soda 13.9 İnsan tükürüğü Soru 37 Asit yağmurlarının oluşumu ve etkileriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Azot ve kükürt oksitlerin havadaki su buharıyla tepkimesi sonucu oluşur. B) Oluşum tepkimelerinden biri 3NO O 2NO 3 + NO şeklindedir. C) Göl ve akarsuların p değerlerini yükseltir. D) Topraktaki mineralleri çözerek kalsiyum, magnezyum, potasyum gibi iyonların taşınarak toprağın minerallerinin azalmasına neden olur. E) Karbonat içeren taş ve kayaçlardan yapılmış yapıları aşındırır. Soru 38 Etkinlik yapan bir öğrenci, masadaki maddelerin üzerine asit damlattıktan sonra etin, kumaşın ve mermerin tahriş olduğunu, camın ise yapısında bir değişme olmadığını gözlemliyor. Öğrencinin etkinlik sonucu edindiği bilgiye göre aşağıdakilerden hangisini yapması uygun olmaz? Cam Et Mermer A) Kezzabın cam şişede saklanması B) Tuz ruhu ile banyoyu temizlerken koruyucu eldiven kullanılması C) Mermer tezgahın üzerinde limon kesmesi D) Laboratuvarda çalışırken koruyucu kıyafet kullanılması E) Deney masası üzerinde bilinmeyen sıvıya çıplak elle dokunmaması 37

32 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 39 Aşağıda bazı kimyasal maddelerin bazı sakıncaları verilmiştir. Kimyasal Madde Sakıncası CI 2 (g) Solunursa hava yolundaki su ile birleşerek CI asidine dönüşür. 2 (g) Basınç yaparak fiziksel hasarlara neden olur. NO 2 (g) Zehirlenmeye neden olur. 2CI + NaCIO tuz ruhu çamaşır suyu NaCI + 2 O + CI 2(g) 2NaO (aq) + 2Al (k) O (s) Lavabo açıcı 2NaAI (O) 4(aq) + 3 2(g) AI (k) + 6NO 3(der) Alüminyum Kezzap çaydanlık Al(NO 3 ) 3 + 3NO 2(g) O Buna göre; I. Tuz ruhu ile çamaşır suyunun karıştırılması insan sağlığı için zararlı madde oluşmasına neden olur. II. Lavabolar tıkandığında kullanılan lavabo açıcı, tesisat borularının yapıldığı malzemenin cinsine göre az ya da çok zarar verebilir. III. Kireçlenen alüminyum çaydanlığa derişik nitrik asit (kezzap) döküldüğünde insan sağlığı açısından zararlı bir durum oluşmaz. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Soru 40 Şekildeki şişedeki bileşikle ilgili bazı uyarılar verilmiştir. Bu bileşikle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Deriye temas etmemelidir. B) Kullanırken maske takılmalıdır. C) İnsan sağlığı için bir tehlikeye neden olmaz. D) Gözle doğrudan teması engellenmelidir. E) Cilde temas ettiğinde iltihaplara neden olur. 38

33 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 13 Aşağıdaki kavram haritasında günlük hayatta kullanılan bazı asidik ve bazik maddelerin sağlık ve güvenlik açısından zararları ve alınması gereken tedbir ve yöntemleri araştırarak yazınız. TUZ RUU AS TL Y YECEK ve ÇECEKLER LAVABO AÇICI Asit ve bazlarla çalıflırken sa l k ve güvenlik aç s ndan önemli tedbir ve yöntemler N TR K AS T DETERJAN ÇAMAfiIR SUYU 39

34 Asitler - Bazlar Tuzlar 4 - TUZLAR Bazdaki artı yüklü iyonla (katyon) asitteki eksi yüklü iyonun (anyon) birleşmesiyle oluşan bileşik türüne tuz denir. BO + A BA + 2 O Baz Asit Tuz Su Bazı Tuzların Özellikleri ve Kullanım Alanları Tuzlar, kendisini oluşturan asit ve bazların kuvvetine göre asidik tuz, bazik tuz ve nötr tuz olarak sınıflandırılır. Kuvvetli asit ile zayıf bazdan oluşan tuz asidik tuz; kuvvetli baz ile zayıf asitten oluşun tuz bazik tuz; kuvvetli asit ve kuvvetli bazdan oluşan tuz ise nötr tuzdur. Sodyum Klorür alk arasındaki adı : Yemek tuzu Formülü : NaCI Kullanım Alanları Dericilik ayvan besiciliği Suyu yumuşatma işlemleri Kimya sanayi Özelliği : Suda çözünebilen nötral bir tuzdur. Sodyum Sülfat Formülü : Na 2 SO 4 Kullanım Alanları Kağıt sanayinde, selüloz yapılırken elyafın pişirilmesinde Deterjan sanayinde dolgu maddesi olarak Cam sanayinde cam hamurunun oluşumunda hava kabarcıklarını önlemek için Tekstil sektöründe boyanın tekstil yüzeyine homojen geçmesini sağlamak için Kimya endüstrisinde bir çok kimyasal maddenin elde edilmesi işleminde (Potasyum sülfat, alüminyum sülfat, sodyum sülfür vs.) Özelliği : Suda çözünür. Sudaki çözeltisi nötraldir. 40

35 Asitler - Bazlar Tuzlar Sodyum Bikarbonat alk arasındaki adı : Yemek sodası Formülü : NaCO 3 Kullanım Alanları Kabartma tozları yapımı Sütlerin kesilmesini engellemek amaçlı olarak sütlere karıştırmak Efervesan tuzların ve meşrubatların üretiminde Yangın söndürücülerde İlaç, deri ve madencilik sanayinde Plastik ve kauçukta köpük şişirme işlemleri Özelliği : Bazik bir tuzdur. Suda iyi çözünür. 50 C ye ısıtıldığında CO 2 kaybetmeye başlar. Sodyum Karbonat alk arasındaki adı : Soda Formülü : Na 2 CO 3 Kullanım Alanları Sert suların yumuşatılması (suya sertlik veren iyonları karbonat halinde çöktürür) Tekstil sektöründe (lif ile boya arasında bağ oluşturmak için) Gıda katkısı olarak (asit düzenleyici olarak) Diş macunlarında (sürtünme yapıcı ve p yükseltici olarak) Tuğla yapımında Özelliği : Suda çözünür. Sudaki çözeltisi bazik özellik gösterir. Potasyum Nitrat alk arasındaki adı : Güherçile Formülü : KNO 3 Kullanım Alanları Gübre yapımında (Bitkilerde kalite ve verimi artırır) avai fişek ve karabarut yapımı Özelliği : Suda iyi çözünür. Sudaki çözeltisi nötral olan bir tuzdur. 41

36 Asitler - Bazlar Tuzlar Kalsiyum Sülfat alk arasındaki adı : Alçı taşı Formülü : CaSO 4 Kullanım Alanları Tarımda, toprağın p dengesini sağlamak için Kağıt ve pamuklu tekstilde beyaz boya ve dolgu maddesi olarak Bira sanayinde mayalandırma için Tıpta; cerrahide ve dişçilikte İnşaat ve prefabrik inşaat malzemesi olarak İnşaatçılıkta son yıllarda sıcak soğuk yalıtım madde ve ses izolatörü olarak Özelliği : Suda çok az çözünür. Sudaki çözeltisi nötraldir. Kalsiyum Karbonat alk arasındaki adı : Kireç taşı Formülü : CaCO 3 Kullanım Alanları Sanayide, mermer, tebeşir ve kireç üretiminde Boya malzemelerinin üretiminde Cam ve seramik yapımında Özelliği : Suda az çözünür. Bazik bir tuzdur. Amonyum Klorür alk arasındaki adı : Amonyak tuzu veya nişadır Formülü : N 4 CI Kullanım Alanları Kuru pil ve patlayıcı yapımı Kozmetik sanayinde şampuan yapımı (şampuanı kıvamlaştırmak için) Bazı soy metallerin (örneğin altın) arıtılmasında Bazı sentetik yapıştırıcıları kurutmada Kontroplak yapıştırıcıları kurutmada İlaç sanayi (balgam sökücü, idrar sökücü vs) Tekstil ve deri sektörü (boyama baskı ve pamuğu parlatmada) Yem sektörü (sığırlarda idrar taşını önlemek için yeme katılır) Gübre yapımı Maya yapımında katkı maddesi olarak Gıda katkı maddesi olarak Özelliği : Suda kolaylıkla çözünür. Asidik bir tuzdur. 42

37 Asitler - Bazlar Tuzlar Amonyum Nitrat Formülü : N 4 NO 3 Kullanım Alanları Tarımsal gübre yapımı Patlayıcı yapımı Özelliği : Suda iyi çözünür. Asidik bir tuzdur. Amonyum Fosfat Kimyasal Adı : Amonyumdihidrojen fosfat ve Amonyum monohidrojen fosfat (Kısaca her ikisi de amonyum fosfat) Formülü : N 4 2 PO 4 ve (N 4 ) 2 PO 4 Kullanım Alanları er iki bileşik de tarımsal gübre olarak kullanılmaktadır. Özelliği : Suda iyi çözünür. Alüminyum Sülfat Formülü : AI 2 (SO 4 ) 3 Kullanım Alanları Gıda sektörü (özellikle sıvı ve katı yağ üretimi) Boyamalarda (mordan olarak) Kağıt, tekstil ve ilaç sanayi (yapıştırıcı, berraklaştırıcı ve stabilizatör olarak) Endüstriyel ve içme suyu arıtma işlemleri Özelliği : Suda kolay çözünür. Asidik bir tuzdur. Şap Genel Formülleri : Me + M 3+ (SO 4 ) O Me + iyonu : N + 4, K + ve Cs + olabilir. M 3+ iyonu : Fe 3+, AI 3+ veya Cr 3+ olabilir. Örneğin : KAI(SO 4 ) O : Potasyum alüminyum şapı N 4 Fe(SO 4 ) O : Amonyumdemir (III) şapı Kullanım Alanları Deri, boya, kağıt ve tekstil endüstrisi (Mordanlama amaçlı) (Mordanlama : Doğal boyalarla boyanacak materyali boyamaya hazır hale getirmek) Su saflaştırma işlemleri Özelliği : Suda kolay çözünen maddelerdir. 43

38 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 14 Sodyum klorürle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz SODYUM KLORÜR ği Etkinlik 15 Sodyum sülfatla ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Özelliği 44

39 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 16 Sodyum karbonat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri yazınız. Formülü ği SODYUM KARBONAT Etkinlik 17 Sodyum bikarbonat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Formülü ği SODYUM BİKARBONAT 45

40 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 18 Potasyum nitrat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Formülü ği POTASYUM NİTRAT Etkinlik 19 Kalsiyum sülfat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Formülü ği KALSİYUM SÜLFAT 46

41 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 20 Kalsiyum karbonat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Formülü ği KALSİYUM KARBONAT Etkinlik 21 Amonyum klorür bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Formülü ği AMONYUM KLORÜR 47

42 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 22 Amonyum nitrat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. AMONYUM NİTRAT Özelliği Etkinlik 23 Amonyum fosfat bileşikleriyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. 1 tane amonyum içeren bileşiği Özelliği 2 tane amonyum içeren bileşiği AMONYUM FOSFAT 48

43 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 24 Alüminyum sülfat bileşiğiyle ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. ALÜMİNYUM SÜLFAT Özelliği Etkinlik 25 Şaplarla ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş kutucuklara gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. İki farklı şap formülü ve adını yazınız ŞAP Özelliği 49

44 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 26 Aşağıda bazı asit, baz ve tuzların formülü verilmiştir. Bu bileşiklerin adı, bulmacada soldan sağa, sağdan sola, yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya veya çaprazlama şekilde saklanmıştır. Bu bileşiklerin adını bulunuz. N 3 CI CaCO 3 N 4 NO 3 Ca(O) 2 CaSO 4 C 3 COO 2 SO 4 CaO KO Na 2 CO 3 AI 2 (SO 4 ) 3 NaCI NaO SO 2 3 PO 4 N 4 CI NaCO 3 NO 3 NaAI(SO 4 ) O NO 2 Na 2 SO 4 F A B T T P V Z M A T S K O D T O Z A U N V R A Z T V N V C U M A A M P I L O N B R G Z Z A D E M C L Z T V L A P R M B R C N N fi L T M C N S F O S F O R K A S T A Z R M M E L K A C O P R A D O N V V A fi D S A N T M M U R J N O P Y A T S A K R T N E R T B T A K L R O D R J A Y K A N C F L Z V E M K A D B L B Ç L A M E K A T A F L Ü S M U Y D O S T N A A A O R E K O R I A T R D E K O R A T F A S L I U C E A T C E N N T A U R P E O G A L U L Y A N L I fi R A T M A R Y K E A S O D Y U M D R O K S T S A C T A O A A N P O U S S T N N A Z A N K E R D K A L P A K U R A R G T U A S M fi Ç K M A N Z A S K A L S Y U M K A R B O N A T T R O T D E S A M O A M P I P I R A N I T A F R E A M D S U T A A A R R A Ü K A Z N A fi A L Y P A G A A T P fi A T A A A D A fi T L S O D Y U M B K A R B O N A T A Z T I A P S A A ST A I T A Y F O A T J I Y A D T B K E Z K L S K A C K B A G A M A D A R O R A M R A E A fi A A U D S A L O fi F B A A A Ü A G N T Y A Ü T Ü Y fi O M A R G O M T Ü Ç E A R A S E L F V Z A R A U A K R fi U L F G A G A R N L A F K D A I M A D S A A E T O S A K A Ü N A A E L Ö L K A R F I N O T R D A A F K A L N E D L A K A D A P O A R A Ü M Z F E A Ü A B T G Y M O Ç S E T U O G R O U P E R M N A R A K M V A R R Z I A D U A L I K S N R Ü V R A A A A A D M fi U M A A O O A M V M A L N O E K S Ü Y E Z S L P K A K A Y O Y A U A M B L A A N A G M T A V R E P K L D A A R Ü S B A S A T A K U C Z G R D E U E S V O A A G P O G S A A fi A U A A K A D S M O A F A D E A N Y L E V P A F A V A R T Y I Y A R G N A U T A P A R Z M A V T M E P A T T A T U O B A C I M F Ç A N Y A Ç A R O M A N S A P A N A O A E Z Ö Y P O N P N O I T C A N I A M V K B S G L V T R A N S L A T I O N A K A N K E O Y S A F S C E M A D I L A T E S I R M C U C E K A R E Y N A M P R I Ç A M K T A M fi I R E F T A F L Ü S M U Y N M Ü L A R A S T V U V A K A L 50

45 Asitler - Bazlar Tuzlar Etkinlik 27 Aşağıda harfleri karışık olarak verilmiş asit, baz ve tuzların düzenlenmiş isimlerini, formüllerini karşılarına yazınız. Karıştırılmış isim Düzenlenmiş isim Formül a) T A M İ R P K O S T U D O İ S Y b) F A T M A S Ü Y U M Ü N İ L L c) M A N İ T U T M A N O R Y d) O D U N Y K M A R B O T S A e) S Ü S K A L F A M İ L Y U T f) K A S T İ R İ T İ N g) L O R A K Ü R O Y U M M N h) S İ S F O K A T İ R O F i) P İ T O N T A S M A T U R Y j) A T O M S Ü S D U Y L F k) Ü F Ü R K İ S İ S T A L l) K A L M A S O Y U N K İ R B A T m) M A N Y A K O n) M Ü R K U L Y O R D O S o) S O Y U M D İ K B A R O N T A B Soru 41 Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Dericilikte ve su yumuşatma işlemlerinde kullanılıyor. Sudaki çözeltisi asidik ya da bazik özellik göstermiyor. alk arasında yemek tuzu olarak adlandırılıyor. Bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) KCI B) KNO 3 C) Na 2 SO 4 D) NaCI E) CaCI 2 51

46 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 42 Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Suya sertlik veren iyonları karbonat halinde çöktürerek suların yumuşatılmasında kullanılır. Diş macunlarında sürtünme oluşturucu ve p yükseltici olarak kullanılır. alk arasında soda olarak adlandırılır. Bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) KNO 3 B) Na 2 CO 3 C) Na 2 SO 4 D) CaCO 3 E) N 4 CI Soru 43 Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Gübre yapımında kullanıldığında bitkilerin kalite ve verimini arttırır. avai fişek ve karabarut yapımında kullanılır. Potaskostik ve kezzabın tepkimesi sonucu oluşan bir tuzdur. Bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) KNO 3 B) Na 2 CO 3 C) CaSO 4 D) N 4 NO 3 E) NaNO 3 Soru 44 CaSO 4 bileşiğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) İnşaat sektöründe sıcak soğuk yalıtım malzemesi ve ses izolatörü olarak kullanılır. B) Kağıt ve pamuklu tekstilde beyaz boya ve dolgu maddesi olarak kullanılır. C) Ca(O) 2 bazı ile NO 3 asidinin tepkimesinden elde edilir. D) Tarımda toprağın p dengesini sağlamak için kullanılır. E) alk arasında alçı taşı olarak bilinir. Soru 45 Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Mermer ve tebeşirin ana maddesidir. Isıtıldığında 1000 C civarında kireç oluşturur. Cam ve seramik üretiminde kullanılır. alk arasında kireç taşı olarak adlandırılır. Bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) Na 2 SO 4 B) KNO 3 C) CaSO 4 D) CaCO 3 E) Na 2 CO 3 52

47 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 46 Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Kontroplak yapıştırıcılarının yapımında ve bazı sentetik yapıştırıcıları kurutmada kullanılıyor. Tekstil ve deri sektöründe boyama, baskı ve parlatma işlemlerinde kullanılıyor. Kozmetik sektöründe şampuanı kıvamlaştırmak amaçlı kullanılıyor. Gübre, kurupil ve patlayıcı yapımında kullanılıyor. alk arasında nişadır olarak adlandırılıyor. Bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) NaNO 3 B) N 4 CI C) N 4 NO 3 D) Na 2 SO 4 E) KNO 3 Soru 47 Formülü N 4 NO 3 olan tuzla ilgili, I. Kimyasal adı, amonyum nitrattır. II. Suda iyi çözünen asidik bir tuzdur. III. Tarımsal gübre ve patlayıcı yapımında kullanılır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 48 Amonyum fosfat tuzlarıyla ilgili, I. Tarımsal gübre olarak kullanılırlar. II. Formülleri (N 4 ) 2 PO 4 ve N 4 2 PO 4 tür. III. Amonyak ile sülfürik asidin tepkimesi sonucu oluşurlar. ifadelerinden hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Soru 49 Bir tuzla ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Boyama işlemlerinde mordan olarak yani boyanacak tekstil materyalini boyamaya hazır hale getirme işlemlerinde kullanılır. Kağıt, tekstil ve ilaç sanayinde yapıştırıcı, berraklaştırıcı ve stabilizatör olarak kullanılır. Formülü AI 2 (SO 4 ) 3 tür. Bu tuzun kimyasal adı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Sodyum sülfat B) Kalsiyum karbonat C) Kalsiyum sülfat D) Alüminyum sülfat E) Alüminyum fosfat 53

48 Asitler - Bazlar Tuzlar Soru 50 Bir tuz ile ilgili şu bilgiler veriliyor. Gıda sektöründe kabartma tozlarının yapımında kullanılıyor. Süt endüstrisinde, sütün kesilmesini önlemek için süte karıştırılır. Efervesan tabletlerin ve meşrubatların üretiminde kullanılır. 50 C ye ısıtıldığında CO 2 gazı açığa çıkarır. alk arasında yemek sodası olarak bilinir. Bu bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) NaCO 3 B) Na 2 CO 3 C) (N 4 ) 2 SO 4 D) CaCO 3 E) 2 CO 3 Soru 51 Şaplarla ilgili, I. Deri, kağıt ve tekstil sektöründe mordanlama amaçlı kullanılırlar. II. Su arıtma işlemlerinde kullanılırlar. III. AI(NO 3 ) 3 bir şaptır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 52 Sodyum sülfat bileşiğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Deterjan sanayinde dolgu maddesi olarak kullanılır. B) Formülü Na 2 SO 4 tür. C) NaO ile 2 SO 4 ün reaksiyonu sonucu oluşur. D) Tekstil sektöründe, boyanın tekstil yüzeyine homojen geçmesi için kullanılır. E) Sudaki çözeltisi asidik bir tuzdur. 54

49 Asitler - Bazlar Tuzlar Bu sayfa, öğretmeninizden aldığınız notlar içindir. 55

50 Asit ve Bazları Tanıyalım TEST 1 1. Asitler ile ilgili; I. Sulu ortamda + iyonu oluştururlar. II. Tadları acıdır. III. Turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirirler. yargılarından hangileri doğrudur? 6. Aşağıdaki maddelerden hangisi mavi turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirir? A) Diş macunu B) Kireç C) Kola D) Yumurta E) Kostik soda A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 2. Bazlar ile ilgili; I. Su ortamında O iyonu oluştururlar. II. Tadları ekşidir. III. Ciltte kayganlık hissi oluştururlar. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 7. Aşağıdaki maddelerden hangisinin karşısında verilen özellik doğrudur? A) KO suda K + + O Asit B) N 2 O O NO 3 Asit C) NO 3 suda + + NO 3 Baz + D) N O N 4 + O Asit E) CO O + + CO 3 Baz 3. Aşağıdaki maddelerden hangisi asidik özellik gösterir? A) Diş macunu B) Sabun çözeltisi C) Bulaşık deterjanı D) Sirke ruhu E) Kireç suyu ESEN YAYINLARI 8. Aşağıdaki maddelerden hangisi fenolftalein (indikatör) çözeltisine damlatıldığında oluşan renk yanlış verilmiştir? (Fenolftalein asidik ortamda renksiz, bazik ortamda pembe renk alır.) A) CaO + 2 O Ca O Pembe B) CO O + + CO 3 Renksiz C) N 2 O O NO 3 Renksiz D) SO O + + SO 3 Pembe 4. Aşağıdaki maddelerden hangisi bazik özellik gösterir? A) Deniz suyu B) Süt C) Portakal suyu D) Nar suyu E) Yoğurt 5. Aşağıdaki maddelerden hangisi kırmızı turnusol kağıdının rengini maviye çevirir? A) Limon suyu B) Suda çözünmüş aspirin C) Nar suyu D) Yoğurt E) Suda çözünmüş kabartma tozu E) N O N O Pembe 9. Metil oranj çözeltisi asidik ortamda kırmızı, bazik ortamda sarı renk oluşturur. Buna göre; I. Bulaşık deterjanı II. Suda çözünmüş aspirin III. Suda çözünmüş çamaşır sodası maddelerinden hangilerine metil oranj çözeltisi damlatıldığında renk sarı olur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 56

51 Asitler - Bazlar - Tuzlar 10. CO 2 nin su ile tepkimesi aşağıda veriliyor. CO O + + CO 3 Buna göre, I. CO 2 nin sulu çözeltisi kırmızı turnusol kâğıdının rengini değiştiremez. II. CO 2 nin sulu çözeltisi kireç suyunu bulandırır (tepkimeye girer). III. CO 2 çözeltisinin p değeri 7 den büyüktür. yargılarından hangileri doğrudur? 13. Aşağıda bazı element oksitlerinin su ile tepkimesi verilmiştir. I. CO O + + CO 3 II. N 2 O O NO 3 III. CaO + 2 O Ca O Buna göre hangi tepkimelerdeki oksitler bazik özellik gösterir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 11. Aşağıda bir tepkimenin reaktifleri verilmiştir. Ca(O) SO 4 Bu tepime ile ilgili; I. Tepkime sonunda tuz ve su oluşur. II. Nötralleşme tepkimesi olur. III. Ca(O) 2 ve 2 SO 4 tepkime sırasında özelliklerini kaybetmezler. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III ESEN YAYINLARI 14. X : Çamaşır suyu Y : Limon suyu Z : Sabunlu su Yukarıdaki maddelerin p değerlerinin p ölçeğinde sıralanması aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Y Z X C) Y Z X B) Z X Y D) X Z Y E) Y X Z 12. p kavramı ile ilgili; I. Bir çözeltinin asidik mi yoksa bazik mi olduğunu belirtmek için kullanılır. II. Bir çözeltide p < 7 ise çözelti baziktir. III. Bir çözeltide p > 7 ise çözelti asidiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 15. Aşağıdaki maddelerden hangisinin sulu çözeltisinde p değeri 7 den büyüktür? A) Kahve B) Ekşi elma C) Süt D) Amonyak E) Bira 57

52 Genel Tekrar Testleri TEST Kireç olarak bilinen madde ile ilgili; I. İnşaat sektöründe kullanılır. II. Sulu çözeltisine kırmızı turnusol kağıdı daldırılınca renk maviye döner. III. Ziraatte kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 4. Kireç ile ilgili; I. Banyo yaptığımız sudaki kireç ciltteki gözenekleri tıkar ve derinin nefes almasını engeller. II. Saçlarımızda kalan kireç sertlik ve matlık oluşturarak saçlarımızın dökülmesine, saç uçlarının kırılmasına neden olur. III. Suda çözündüğünde ısı açığa çıkarmaz. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 2. Sudkostik olarak bilinen madde ile ilgili; I. Sabun yapımında kullanılır. II. Sudkostik, amonyak gazı ile tepkimeye girmez. III. Güçlü bir dezenfektan olup ciltle teması halinde zararlı etkilere neden olur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III ESEN YAYINLARI 5. Potas kostik ile ilgili; I. Sulu ortamda + iyonu vererek çözünür. II. Yüksek derecede korozif (aşındırıcı) tir. III. Arap sabunu yapımında kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 3. Fosforik asit olarak bilinen madde ile ilgili; I. Buharı kesinlikle solunmamalıdır. II. Çelik endüstrisinde yüzeyin paslanmaya karşı korunması amaçlı kullanılır. III. Fosforik asitin sulu çözeltisi turnusol kağıdının rengini maviye çevirir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 6. Amonyak ile ilgili; I. Amonyak gazı solununca zehirlenmeye neden olur. II. Temizlik maddesi yapımında kullanılır. III. Amonyak gazının sulu çözeltisine mavi turnusol kağıdı batırılınca renk değişimi gözlenmez. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 94

53 Asitler - Bazlar - Tuzlar 7. Saf haldeki sülfürik asit ile ilgili; I. Su ile karıştırılması sırasında büyük bir ısı açığa çıkar. II. Sülfürik asiti seyrelteceğimiz zaman suyu aside değil, asidi suya ilave etmeliyiz ki tehlikeli sıçramalar meydana gelmesin. III. Sülfürik asit vücudumuza temas ettiğinde o bölge bol su ile yıkanıp sonra yanık tedavisi yapılmalıdır. 10. Bazı asitlerin kullanım alanları ile ilgili; I. Patlayıcı madde, ilaç ve boya sanayinde kullanılır. II. Gıdalarda koruyucu olarak kullanılır. III. Petrokimya sanayinde kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 11. alk arasında tuz ruhu olarak bilinen madde ile ilgili; 8. Fosforik asit ile ilgili; I. Gıda ürünlerinde bakteri gelişimini kontrol amaçlı kullanılır. II. Kolalı içeceklere özgü aromayı sağlar. III. Sulu çözeltisinde p değeri 7 den büyüktür. yargılarından hangileri doğrudur? ESEN YAYINLARI I. Zehirli bir madde olup insan dokusuna ve birçok yüzeye zarar verir. II. Deri ve göz için tahriş edicidir. III. Cilt ile temasında yanıklara neden olur ve solunum sistemine de zarar verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 9. Sirke ruhu ile ilgili; I. İlaç yapımında, özellikle aspirin yapımında kullanılır. II. Birçok kimyasal maddenin üretiminde ham madde olarak kullanılır. III. Tuz ruhu ile nötralleşme tepkimesi verir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 12. alk arasında kezzap olarak bilinen madde ile ilgili; I. Patlayıcı maddelerin (dinamit, TNT, vb) yapımında kullanılmaktadır. II. İnsan vücuduna temas ettiğinde tahriş ve yanıklara neden olur. III. Tuz ruhu ile karıştırılınca etkisi çok azalmaktadır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 95

54 Karışımlar 2. ÜNİTE

55 Ünite : Karışımlar Bu ü nitenin amacı, gü ndelik deneyimlerle iyi bilinen örnekler ü zerinden karışımları sınıflandırmak; çözeltilerin derişime bağlı özellik değişmelerini gözden geçirmek ve ham petrol başta olmak ü zere önemli karışımların ayrılma tekniklerini tanıtmaktır. Önerilen Sü re: 16 ders saati Konular Kavramlar / Terimler 1. omojen karışımlar Çözü nme olayı Çözeltilerde derişim Koligatif özellikler 2. eterojen karışımlar 3. Karışımların ayrılması omojen karışım (çözelti) eterojen karışım Adi karışım Sü spansiyon Emü lsiyon Çözü nme Çözü cü Çözü nen Derişim ppm Osmotik basınç Koligatif özellik Sü zme Damıtma Diyaliz Faz oluşturma Koagü lasyon İyon değiştirici Kazanımlar ve Açıklamalar Bu ü niteyi tamamlayan öğrenciler; Gü ndelik hayatta karşılaştığı karışımları farklı niteliklerine göre sınıflandırır. a. omojen ve heterojen karışımların nasıl ayırt edileceği işlenir. b. eterojen karışımlar, dağılan maddenin ve dağılma ortamının fiziksel hâline göre sınıflandırılır. c. Karışımlar boyut temeline göre sınıflandırılır. ç. Çözeltinin diğer karışımlardan farkı vurgulanır Çözü nmeyi molekü ler dü zeyde açıklar. a. Tanecikler arası etkileşimlerden faydalanılarak çözü nme açıklanır. b. Yaygın çözeltilere örnekler verilir (çözü cü olarak sadece su verilir). c. Farklı fiziksel hâldeki maddelerin suda çözü nme sü recleri modelle gösterilir (çözü cü molekü lleri uzaydolgu modelleri, çözü nenler ise kü re şeklinde gösterilir). ç. Çözü nme ile polarlık, -bağı ve çözü cü -çözü nen benzerliği ilişkilendirilir.

56 Karışımlar Çözü nmü ş madde oranını veren ifadeleri yorumlar. a. Çözü nen madde oranının yü ksek ve dü şü k olduğu çözeltilere örnekler verilir. b. Yü zde derişim ve ppm-derişim tanıtılır. c. Gü nlü k tü ketim maddelerinin etiketlerindeki derişime ilişkin verilere dikkat çekilir. ç. Yaygın sulu çözeltilerde çözü nenin kü tlece yü zde derişimlerine örnekler verilir (bal, deniz suyu, serumlar, tentü rdiyot, kolonya vb) Çözeltilerin gü ndelik hayatla ilgili özelliklerini yorumlar. a. Çözeltilerin donma/kaynama noktası ve osmotik basınç gibi özelliklerinin çözü cü lerinkinden farklı olduğu ve derişim arttıkça bu farkın bü yü dü ğü belirtilir (buhar basıncı dü şmesine girilmez). b. Karayollarında ve taşıtlarda buzlanmaya karşı önlemlerle ilgili çalışmalar ele alınır. c. Su kaybeden bireyler için içme suyu yerine serum (cankurtaran çözeltiler) kullanmanın önemi, osmotik basınç ile ilişkilendirilir Endü stri ve sağlık alanlarında kullanılan karışım ayırma tekniklerini keşfeder. a. Tanecik boyutu, kaynama noktası ve yoğunluk farkından yararlanılarak uygulanan sü zme, diyaliz, damıtma ve faz oluşturma gibi ayırma teknikleri işlenir. b. Su arıtımında kullanılan koagü lasyon yönteminin keşfi sağlanır. c. Sert suların yumuşatılmasında kullanılan iyon değiştiricili sistemler tanıtılır. 115

57 Karışımlar Karışım Birden fazla saf maddenin kimyasal özellikleri değişmeyecek şekilde bir araya gelmesiyle oluşan madde topluluğuna karışım denir. Karışımın Bileşenleri Karışımı oluşturan saf maddelerin her birine karışımın bileşenleri denir. Karışımların Sınıflandırılması Karışımlar incelendiğinde, bazılarında bileşenlerin karışımın her noktasına eşit oranda dağıldığı, bazılarında ise eşit dağılmadığı görülür. Bu şekilde bileşenlerin birbiri içinde eşit oranda dağılıp dağılmaması durumuna göre karışımlar heterojen karışım ve homojen karışım olmak üzere ikiye ayrılır. omojen Karışım Bileşenleri eşit oranda dağılan, değişik tarafları aynı görüntü ve özellikte olan karışımlara homojen karışım denir. omojen karışımlara çözelti de denir. Çözeltide dağılma boyutu 10 7 cm den küçüktür. eterojen Karışım Bileşenleri eşit oranda dağılmayan, değişik tarafları farklı görüntü ve özellikte olan karışımlara heterojen karışım denir. eterojen karışımlar, dağılan maddenin ve dağılma ortamının fiziksel haline göre kolloid, süspansiyon, emülsiyon, aerosol ve adi karışım olarak sınıflandırılabilir. Kolloid Bir maddenin kendisi için çözücü olmayan bir ortamda cm boyutlarında (gözle görülemeyecek şekilde) dağılmasıyla oluşan heterojen karışımlara kolloid denir. Kolloidal sistemler, dağılma ve dağılan fazın fiziksel haline göre şu şekilde sınıflandırılabilir. Dağılan Faz Dağılma Fazı Kolloid Tipi Katı Katı, sıvı, gaz Sol Katı Gaz Aerosol, duman Katı Sıvı Kolloidal süspansiyon Sıvı Sıvı Emülsiyon Sıvı Gaz Sıvı aerosol, sis Gaz Sıvı Köpük Saf bir sıvı veya çözeltiden bir ışık demeti geçirildiği zaman ışığın yolu yandan bakılınca görülmez. Ancak bir kolloidden ışık demeti geçirildiğinde yandan bakan bir gözlemci ışığın yolunu görebilir. 116

58 Karışımlar Süspansiyon erhangi bir katının bir sıvı içerisinde çözünmeden asılı olarak kalmasıyla oluşan heterojen karışıma süspansiyon denir. Süspansiyonlarda dağılan faz ile dağılmanın olduğu faz gözle görülebilir. Süspansiyonda dağılan fazın boyutu 10 5 cm den büyüktür. Tebeşir tozlu su süspansiyondur. Emülsiyon Birbiri içinde çözünmeyen sıvıların oluşturduğu heterojen karışıma emülsiyon denir. Emülsiyonda dağılan faz ile dağılmanın olduğu faz gözle görülebilir. 1. faz 2. faz Birbiri içinde çözünmeyen iki sıvı daha emülsiyonlaşmadan önce 1. fazın 2. faz içinde dağılmasıyla oluşan emülsiyon Kararsız emülsiyon zamanla faz sınırı görülecek şekilde birbirinden ayrılır. Aerosol Bir katının veya sıvının gaz içinde heterojen olarak dağılmasıyla oluşan karışımlara aerosol denir. Adi Karışım Bulut aerosollere örnektir. Kolloid, süspansiyon, emülsiyon ve aerosol dışında kalan heterojen karışımlara adi karışım denir. Demir tozu - kükürt karışımı, salata, kum - odun talaşı karışımı birer adi karışımdır. Soru 1 Aşağıdaki maddelerden hangisi karışım değildir? A) Şekerli su B) Maden suyu C) Bakır D) Limonata E) Sis 117

59 Karışımlar Soru 2 Aşağıdaki maddelerden hangisi karışımdır? A) Sodyum klorür B) Karbon dioksit C) Sülfürik asit D) Tuzlu su E) Sodyum hidroksit Soru 3 Elementler, tek tür atomdan oluşur. Bileşikler, farklı tür elementlerin oluşturduğu aynı tür molekül veya iyonlardan oluşur. Karışımlar, farklı tür element veya bileşiklerin kimyasal tepkimeye girmeden bir araya gelmesiyle oluşur. Buna göre; I. O 2(g) II. III. NaCl (suda) 2 O (s) maddelerinden hangileri karışımdır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Soru 4 Aşağıdaki bazı maddeler küre modeliyle gösterilmiştir. I II III Bu maddelerden hangileri karışımı temsil etmez? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III 118

60 Karışımlar Soru 5 Aşağıdaki karışımlardan hangisi homojendir? A) Ayran B) Türk kahvesi C) Zeytinyağı-su karışımı D) Sulu benzin E) Kolonya Soru 6 Aşağıdaki karışımlardan hangisi heterojen karışımdır? A) Tuzlu su B) Alkollü su C) Odun talaşı - su D) Çeşme suyu E) ava Soru 7 Aşağıdaki maddelerden hangisi süspansiyona örnek verilebilir? A) Sodyum klorür B) Tuzlu su C) Kolonya D) Türk kahvesi E) Maden suyu Soru 8 Aşağıda bazı karışımlar ve bu karışımlarda dağılan maddenin ve dağılma ortamının fiziksel hali gösterilmiştir. sıvı sıvı katı sıvı gaz sıvı I II III Bu karışımlardan hangileri emülsiyondur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III 119

61 Karışımlar Soru 9 Aşağıdaki karışımlardan hangisi aerosol değildir? A) Sis B) Duman C) Bulut D) Deodorant E) Kolonya Soru 10 Emülsiyonlarla ilgili; I. Sıvı - sıvı karışımlarıdır. II. Dağılan fazla dağıtıcı faz birbiri içinde çözünmez. III. omojen karışımlardır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 11 Süspansiyonlarla ilgili; I. Katı - sıvı karışımlarıdır. II. Dağılan madde dağılma ortamında asılı şekilde dağılır. III. Dağılma ortamı ve dağılan madde gözle görülür. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 12 Aerosollarla ilgili; I. omojen karışımlardır. II. Katı ve sıvıların gaz içinde dağılmasıyla oluşur. III. er yeri aynı görüntü ve özelliktedir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 120

62 Karışımlar Çözünme Olayı Maddeler katı ve sıvı halde iken türüne göre iyon veya molekülleri bir arada tutan kuvvetler vardır. Bir madde başka bir madde içinde çözünürken kendi iyon veya molekülleri arasındaki bağlar kopar ve çözündüğü çözücünün molekülleriyle yeni bağlar oluşturur. Ancak bütün maddeler birbiri içinde çözünmez. Çözünmenin gerçekleşebilmesi için çözücü ve çözünenin yapılarının birbirine benzemesi gerekir. Bu durum kimyada şu şekilde ifade edilir. Polar maddeler, polar çözücülerde; apolar maddeler, apolar çözücülerde çözünür. 1. Adım Tuzun suda çözünmeye başlamadan önceki durum Tuz çözünmeye başlamadan önce kristal yapıdadır. 2. Adım Tuzun suda çözünmeye başladığı andaki durum Sodyum ve klorür iyonları, su moleküllerinin etkisiyle birbirinden uzaklaşarak su molekülleri tarafından çevrilir. Su molekülleri sodyum iyonlarına oksijen, klorür iyonlarına hidrojen tarafıyla yaklaşır. 3. Adım Tuzun suda çözündüğü durum Su molekülleri tarafından çevrilen sodyum ve klorür iyonları çözücünün her tarafına dağılır. 121

63 Karışımlar Aşağıda bazı maddeler ve karşılarında çözücüler verilmiştir. Madde Çözücü I. C 4(g) 2 O (s) II. I 2(k) CCl 4(s) III. NaCl (k) 2 O (s) Buna göre, bu maddelerden hangilerinin karşısında verilen çözücüde çözünmesi beklenmez? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III Soru 13 CCl 4(s) ve 2 O (s) molekülleri ile ilgili; I. CCl 4 apolar bir molekül olup sıvı halde molekülleri arasında London Kuvvetleri etkindir. II. III. 2 O polar bir molekül olup sıvı halde moleküleri arasında hidrojen bağları etkindir. CCl 4 ile 2 O sıvıları birbirine karıştırılıp bir süre beklendiğinde ayrı faz oluştururlar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 14 CS 2 apolar bir moleküldür. Buna göre, CS 2 aşağıdaki sıvıların hangisinde çözünür? A) 2 O B) C 3 Cl C) C 2 5 O D) CCl 4 E) C 3 O 122

64 Karışımlar Soru 15 F ile 2 O sıvıları karıştırıldıklarında birbirleri içinde çözünüp çözünmedikleri ve aralarında oluşan çekim türü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? Çözünür / Çözünmez Aradaki Çekim Türü A) Çözünmez London kuvvetleri B) Çözünür idrojen bağı C) Çözünmez Dipol - dipol D) Çözünür Dipol - indüklenmiş dipol E) Çözünür İyon - indüklenmiş dipol Soru 16 Benzen formülü, C 6 6 ve yapısı şeklinde olan apolar bir organik çözücüdür. Buna göre benzen; I. NaCl II. CCl 4 III. 2 O maddelerinden hangilerini çözmez? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 17 C 4(g) bileşiği aynı sıcaklık ve miktardaki aşağıdaki çözücülerden hangisinde en fazla çözünür? A) 2 O (s) B) C 2 5 O (s) C) C 3 COO (s) D) C 3 Cl (s) E) CCl 4(s) Soru 18 C 2 5 O (s) bileşiği aynı sıcaklık ve miktardaki aşağıdaki çözücülerden hangisinde en fazla çözünür? A) CCl 4(s) B) 2 O (s) C) CS 2(s) D) CBr 4(s) E) C 3 C 2 C 2 C 3(s) 123

65 Karışımlar Soru 19 Zeytinyağı su karışımı çalkalanıp yeterli süre beklenildiğinde görünüm Şekil 1 deki gibi olmaktadır. Ancak zeytinyağı X sıvısı ile karıştırıldığında görünüm Şekil 2 deki gibi olmaktadır. Zeytinya ı Su Zeytin ya ı X sıvısı kar fl m (tek fazl görünüm) fiekil 1 fiekil 2 Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Zeytinyağı su karışımından emülsiyon oluşur. B) Zeytinyağı apolar özelliği olan bir maddedir. C) X sıvısı polar özellikte bir maddedir. D) X sıvısının suda çözünmesi beklenmez. E) X sıvısı suda karıştırılıp yeterli süre beklenirse iki fazlı görünüm oluşturur. Soru 20 Maddelerin yapısı ve birbirleri içinde çözünmeleriyle ilgili; I. Polar yapıdaki moleküllü bileşikler, apolar yapıdaki moleküllü sıvılarda çözünmez. II. Polar yapıdaki moleküllü bileşikler, polar yapıdaki moleküllü sıvılarda çözünür. III. Molekülleri arasında hidrojen bağı oluşan bileşikler, molekülleri arasında hidrojen bağı oluşan çözücülerde iyi çözünür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 21 İyonik bir bileşik olan KNO 3 ün; I. 2 O II. CCl 4 III. Benzen (C 6 6 ) çözücülerinin hangilerinde çözünmesi beklenir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 124

66 Karışımlar Etkinlik 1 Aşağıda bazı çözücü ve çözünen maddelerin formülleri verilmiştir. Çözünen maddenin çözücüde çözünmesinin beklenip beklenmediğini ve çözücü ile çözünen arasındaki etkileşim türünü belirtiniz. Çözücü Çözünen Çözünür/Çözünmez Aradaki Etkileşim Türü CCl 4 2 S Çözünmez PCl 3 Cl Çözünür Dipol indüklenmiş dipol ve London kuvvetleri (Molekülün biri apolar diğeri ise polar) Dipol dipol ve London kuvvetleri (er iki molekül de polar) 2 O C 2 5 O 2 O O 2 2 O Cl 2 O NaCl (Na + Cl ) CCl 4 PCl 3 I C 3 C = O C 3 O C 3 Br 2 S CBr 4 Cl 2 Br 2 KNO 3 (K + NO 3 ) N 3 C 6 6 CBr 4 Br 2 O KCl(K + Cl ) 2 O C 3 O 2 O C 4 125

67 Karışımlar Çözeltiler Daha önce bileşenleri eşit oranda dağılan, değişik tarafları aynı görüntü ve özellikte olan karışımlara homojen karışım demiştik. omojen karışımlara çözelti de denir. Çözelti şu şekilde de tanımlanabilir: İki ya da daha fazla maddenin birbiri içerisinde homojen olarak dağılmasıyla oluşan karışımlara çözelti denir. Çözelti içinde genellikle miktarı fazla olan maddeye çözücü, miktarı az olan maddeye ise çözünen denir. su + fleker flekerli su Çözücü + Çözünen Çözelti Çözücü ve çözünen kavramlarının miktara bağlılığı tamamen keyfi bir kabullenme olup, küçük yüzdeli bileşenin çözücü olarak kabul edildiği pek çok çözelti vardır. Çözücü ve Çözünenin Fiziksel aline Göre Çözeltiler Sıvı çözeltiler en yaygın çözeltilerdir. Katı, sıvı ve gaz fazındaki maddelerin bir sıvı içinde dağılmasıyla oluşan çözeltilere sıvı çözeltiler denir. Çözeltinin fiziksel hâli Çözelti örneği Çözücü ve fiziksel hâli Bileşenler Çözünen ve fiziksel hali Gaz Sıvı Katı Doğal gaz Metan (gaz) Etan (gaz) ava Azot (gaz) Oksijen (gaz) Tuzlu su Su (sıvı) Sodyum klorür (katı) Kolonya Su (sıvı) Etanol (sıvı) Bronz Bakır (katı) Kalay ve Kurşun (katı) Pirinç Bakır (katı) Çinko (katı) Çö zü cü ve çö zü ne nin fi zik sel ha li ne gö re çözelti türleri Çözünme ile erime kavramları birbiriyle karıştırılmamalıdır. Yanlış bir alışkanlıkta şeker suda erir şeklindeki kavram doğru değildir. Gerçekte şeker suda çözünür. Erime ise bir katının ısı alarak sıvı hale gelmesi olayıdır. Çözücüsü su olan çözeltilere sulu çözeltiler denir. 126

68 Karışımlar Soru 22 Çözeltilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Çözeltiler, homojen karışımlardır. B) Çözeltide miktarı fazla olan bileşene çözücü denir. C) Bir çözeltide sadece bir çözücü ve bir çözünen bulunur. D) Çözücüde homojen olarak dağılan bileşene çözünen denir. E) Bir çözeltide çözücü ile çözünenin kütleleri toplamı çözelti kütlesine eşittir. Soru 23 Aşağıdaki maddelerden hangilerinin karıştırılmasıyla çözelti oluşmaz? A) Su - Şeker B) Su - Alkol C) Su - Sirke D) Su - Benzin E) Su - Yemek tuzu Soru 24 Gazoz ve gazozu oluşturan maddelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? Gazoz Su Şeker Karbondioksit A) Çözücü Çözücü Çözünen Çözücü B) Çözelti Çözücü Çözünen Çözünen C) Çözelti Çözünen Çözücü Çözünen D) Çözünen Çözücü Çözünen Çözücü E) Çözücü Çözünen Çözücü Çözünen Soru 25 Aşağıdaki çözeltilerden hangisinin fiziksel haline verilen örnek yanlıştır? Çözeltinin Fiziksel ali Örnek A) Sıvı Gazoz B) Gaz ava C) Katı Çelik (Demir + Krom) D) Sıvı Kolonya E) Katı Doğal gaz (Metan + Etan) 127

69 Karışımlar Soru 26 (ÖSS) Aşağıdakilerin hangisinde, verilen çözelti türünün karşısındaki örnek yanlıştır? Çözücü Çözünen Örnek A) Sıvı Katı Deniz suyu B) Sıvı Sıvı Kolonya C) Gaz Sıvı Gazoz D) Gaz Gaz ava E) Katı Katı Tunç Çözeltilerin Sınıflandırılması Çözeltiler, çözünen maddenin çözücü içindeki oranına göre, doymuşluk durumuna göre ve elektrik iletkenliğine göre sınıflandırılabilir. Çözünen Miktarına Göre Çözeltiler Çözünen maddenin çözücü içindeki oranına göre çözeltiler seyreltik çözelti ve derişik çözelti olarak sınıflandırılırlar. Seyreltik Çözelti Bir çözelti içinde çözünen madde miktarı az ise bu çözeltiye seyreltik çözelti denir. Derişik Çözelti Bir çözelti içinde çözünen madde miktarı fazla ise bu çözeltiye derişik çözelti denir. Çözücü molekülleri Çözünen tanecikler Seyreltik çözelti Derişik çözelti Doymuşluk Durumuna Göre Çözeltiler Doymuşluk durumuna göre çözeltiler; doymamış çözelti, doymuş çözelti ve aşırı doymuş çözelti olarak sınıflandırılır. Doymamış Çözelti Belirli sıcaklıkta, çözebileceğinden daha az çözünen maddeyi çözmüş olan çözeltiye doymamış çözelti denir. Doymuş Çözelti Belirli sıcaklıkta, çözebileceği kadar çözünen maddeyi çözmüş olan çözeltiye doymuş çözelti denir. Aşırı Doymuş Çözelti Çözebileceğinden daha fazla çözünen maddeyi çözmüş olan çözeltiye aşırı doymuş çözelti denir. Aşırı doymuş çözeltiler kararsız çözeltilerdir. Aşırı doymuş çözeltiler bir süre bekletilirse ya da bir etki uygulanırsa fazladan çözünen madde dibe çökerek doymuş çözelti oluşur. 128

70 Karışımlar Elektrik İletkenliğine Göre Çözeltiler Elektrik iletkenliğine göre çözeltiler, elektrolit çözeltiler ve yalıtkan çözeltiler olarak sınıflandırılırlar. Elektrolit Çözeltiler Elektrik akımını ileten çözeltilere elektrolit çözeltiler denir. İyonik çözünme ile oluşan çözeltilerdir. Bir çözeltinin elektrik akımını iletebilmesi için o çözeltinin iyon içermesi gerekir. Çözeltinin birim hacmindeki iyon sayısı arttıkça çözeltinin elektrik iletkenliği de artar. Asit çözeltileri, baz çözeltileri ve iyonik bileşiklerin çözeltileri elektrolit çözeltilerdir. Yalıtkan Çözeltiler Elektrik akımını iletmeyen çözeltilere yalıtkan çözeltiler denir. Moleküler çözünme ile oluşan çözeltilerdir. Şeker (C 6 12 O 6 ), etanol (C 2 5 O) gibi suda iyonlaşmadan molekül halinde dağılan maddelerin çözeltileri yalıtkan çözeltilerdir. 10 g fleker 15 g fleker 50 g fleker 50 g su g su g su 3 Yu ka rı da ki kap lar da bu lu nan su içi ne be lir ti len mik tar lar da şe ker atı lıp tamamen çözünmesi sağlanıyor. Bu na gö re olu şan çö zel ti le rin de ri şik lik le ri aşa ğı da ki le rin han gi sin de doğ ru ve ril miş tir? A) 1 > 2 > 3 B) 2 > 1 > 3 C) 3 > 1 > 2 D) 3 > 2 > 1 E) 1 > 3 > 2 129

71 Karışımlar Soru 27 Eşit ha cim de su bu lu nan şe kil de ki kap la rın bi rin de bir kes me şe ker di ğe rin de ise iki kes me şe ker çö zü nü yor. fieker fieker Su X Su Y Bu na gö re aşa ğı da ki so ru la rı ce vap la yı nız. a) an gi si da ha de ri şik tir? b) an gi sin de çö zü nen/çö zü cü ora nı da ha faz la dır? c) an gi sin de bi rim ha cim de ki şe ker mik ta rı da ha az dır? Soru 28 (YGS) Aşağıdaki tabloda yapısı ve sudaki çözünürlüğü verilen maddelerden eşit mol sayısında alınmış ve alınan maddelerden her biri, eşit hacimdeki suyla ayrı kaplarda karıştırılmıştır. Madde Yapısı Sudaki Çözünürlüğü İyot Moleküler Az Çay şekeri Moleküler Çok Gümüş iyodür İyonik Çok az Sodyum klorür İyonik Çok Alüminyum klorür İyonik Çok Bu maddelerden hangisiyle oluşturulan karışımın elektrik iletkenliği en yüksektir? A) İyot B) Çay şekeri C) Gümüş iyodür D) Sodyum klorür E) Alüminyum klorür Soru 29 Aşağıda bazı maddelerin suda çözünmesiyle oluşan çözeltilerin denklemi verilmiştir. su + I. NaCI Na + CI su + II. CI + CI III. C O ( k) ( suda) ( suda) ( s) ( suda) ( suda) su 2 5 ( s) C25O( suda) Buna göre hangi çözeltiler elektrik akımını iletir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I,II ve III 130

72 Karışımlar Soru 30 Şe kil de ki be her de bu lu nan su da doy gun çö zel ti olu şa cak ka dar tuz çö zü nü yor. Bu çö zel ti den X ve Y tüp le ri ne 10 ar ml, Z tü pü ne ise 20 ml ko nul duk tan son ra X ve Z tüp le ri ne 20 şer ml, Y tü pü ne ise 10 ml su ek le ni yor. Bu na gö re aşa ğı da ki ler den han gi si doğrudur? Tuzlu su 10mL 10mL 20mL A) X in tuz ora nı Y nin tuz ora nın dan faz la dır. B) Y nin tuz ora nı Z nin tuz ora nın dan faz la dır. C) X in elek trik ilet ken li ği Z nin elek trik ilet ken li ğin den faz la dır. D) En sey rel tik olan X tir. E) Y nin de ri şi mi Z nin de ri şi min den faz la dır. Tuz X Y Z Soru 31 Üç kaptan 1. de 100 ml, 2. de 200 ml, 3. de ise 300 ml su bulunmaktadır. 1. kaba 3, 2. kaba 2, 3. kaba ise 1 tane kesme şeker atılarak çözülüyor. Buna göre, kaplardaki şeker derişikliği aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? (Kesme şekerler eşit kütlededir. K = Kap) A) K 1 > K 2 > K 3 B) K 1 > K 3 > K 2 C) K 3 > K 2 > K 1 D) K 3 > K 1 > K 2 E) K 2 > K 1 > K 3 Soru 32 Şe kil de ki be he re, için de ki su yun çö ze me ye ce ği ka dar tuz ek le ni yor. Bu çö zel ti den 1, 2 ve 3 tüp le ri ne eşit ha cim de ko nu yor. Bu tüp le re şu iş lem ler uy gu la nı yor. 1. tü pe bi raz su, 2. tü pe bi raz tuz ek le ni yor. 3. tü pe ise her han gi bir iş lem uygu lan mı yor. Bu na gö re aşa ğı da ki ler den han gi si yanlıştır? Tuzlu su Tuz A) 1. çözelti doymamıştır. B) 2. çözelti doymuştur. C) 3. çö zel ti aşı rı doy muş tur. D) 1. çö zel ti en sey rel tik tir. E) 2. ve 3. çö zel ti le rin elek trik ilet ken lik le ri ay nı dır. 131

73 Karışımlar Soru 33 Şekildeki tüplerin birinde seyreltik tuzlu su, birinde derişik tuzlu su, diğerinde ise katısı ile dengede tuzlu su bulunmaktadır. 3. kap ta ki ka rı şım ısı tı lıp tek rar baş lan gıç sı cak lı ğı na ge ti ril diğin de di bin de ki ka tı nın kay bol du ğu gö rü lü yor. 1. kap ta ki çö zelti nin ya rı sı bo şal tı lı yor. 2. ka ba ise bir iş lem ya pıl mı yor. Seyreltik tuzlu su 1 Deriflik tuzlu su 2 3 Kat s yla dengede tuzlu su tuz Çö zel ti le rin son du ru mu için aşa ğı da ki ler den han gi le ri doğ ru dur? a) 1. çö zel ti da ha de ri şik ha le gel miş tir. b) 2. çö zel ti 3. çö zel ti den da ha sey rel tik tir. c) 3. çö zel ti aşı rı doy muş tur. Soru 34 Üç ay rı kap ta ki KNO 3 tu zu üze ri ne su ek len di ğin de ka tı küt le si nin za man la de ği şim gra fik le ri aşağıdaki gibidir. 1. kapla ilgili 1. grafik; 2. kapla ilgili 2. grafik; 3. kapla ilgili 3. grafik çizilmiştir. su su su kat kat kütlesi(g) kütlesi(g) m m m 10 kat kütlesi(g) 5 m gram KNO 3 1. kap m gram KNO 3 2. kap m gram KNO 3 3. kap 0 zaman 0 zaman 0 zaman 1. grafik 2. grafik 3. grafik Bu na gö re aşa ğı da ki ler den han gi le ri yan lış tır? a) En faz la su 1. ka ba ek len miş tir. b) 2. kap ta ki çö zel ti 1. kap ta kin den da ha de ri şik tir. c) 3. kap ta ki ka tı nın ta ma mı çö zün müş tür. d) 1. ve 2. kap ta ki çö zel ti ler doy muş tur. Soru 35 Bir kapta belirli sıcaklıkta bir miktar su bulunmaktadır. Kaba bir miktar tuz yavaş yavaş eklenip çözülüyor. Bununla ilgili şekildeki grafikler çiziliyor. Bu grafiklerden hangileri doğrudur? Çözeltideki tuz oran A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I,II ve III letkenlik Çözelti kütlesi Zaman Zaman I II III Zaman 132

74 Karışımlar Etkinlik 2 Aşağıdaki kutu içinde bulunan terimleri kavram haritasındaki uygun boş kutucuklara yazarak kavram haritasını tamamlayınız. er taraf ayn ise Kar fl mlar De iflik yerleri farkl ise Çözüneni fazla ise Çözüneni az ise Doymuflluk durumuna göre Daha madde çözüyorsa Madde çözemiyorsa Çözebilece inden fazla çözmüflse Elektrik ak m n iletiyorsa letmiyorsa kat -s v kar fl m ise s v - s v kar fl m ise gaz-kat veya gaz-s v kar fl m ise Örnektir Örnektir Örnektir Örnektir Örnektir omojen kar fl m fiekerli su Tebeflir tozlu su Deodorant eterojen kar fl m Su-zeytin ya Tuzlu su Seyreltik Doymam fl çözelti Afl r doymufl çözelti Doymufl çözelti Yal tkan çözeltiler Deriflik Elektrolit çözeltiler Emülsiyon Aerosol Süspansiyon 133

75 Karışımlar Çözeltilerde Derişim Be lir li bir mik tar çö zel ti veya çö zü cü içe ri sin de çö zü nen mad de mik ta rı na de ri şim de nir. De ri şi mi dü şük olan çö zel ti lere sey rel tik çö zel ti, de ri şi mi yük sek olan çö zel ti le re ise de ri şik çö zel ti de nir. Bir çö zel ti de çö zü nen mad de mik ta rı; küt le, ha cim ve mol te rim le ri ni içe ren çe şit li de ri şim bi rim le riy le be lir ti lir. Öğretim programımız gereği yüzde derişim ve ppm derişim tanıtılacaktır. Küt le ce Yüz de Derişim (K %) 100 gram çö zel ti de çö zün müş ola rak bu lu nan mad de nin küt le si ne küt le ce yüz de de ri şim de nir. Ör ne ğin küt le ce %25 lik şe ker li su çö zel ti si de nil di ğin de, her 100 gram çö zel ti de 25 gram şe ker ve 75 gram su ol duğu an la şıl ma lı dır. Küt le ce yüz de şu ba ğın tı ile gös te ri lir. Kütlece yüzde Çözünenin kütlesi ( m Ç) ( K%) =. 100 Çözeltinin kütlesi ( m ) T Bir çö zel ti sey rel ti lir ken ya da de riş ti ri lir ken şu ba ğın tı kul la nı la bi lir. m. K% = m. K% Fark lı çö zel ti ler bir bir le riy le ka rış tı rı lır ken de şu ba ğın tı kul la nı la bi lir. m 1. K% 1 + m 2. K% = (m 1 + m ) K% karışım 2 mol NaO kullanılarak 400 gram sulu çözelti hazırlanıyor. Buna göre, bu çözeltinin kütlece yüzde kaçı NaO dir? (NaO nin mol kütlesi:40 g/mol) Soru gram su da 16 gram şe ker çö zün müş tür. Bu na gö re bu çö zel ti de ki şe ke rin küt le ce % de ri şi mi kaç tır? 134

76 Karışımlar Soru gram KNO 3 kul la nı la rak küt le ce % 30 luk su lu çö zel ti ha zır la nı yor. Bu na gö re, bu çö zel ti için kul la nı lan su kaç gram dır? Soru 38 Küt le ce % 30 luk 20 gram şe ker li su çö zel ti sin den 5 gram su bu har laş tı rı lı yor. Bu na gö re olu şan ye ni çö zel ti de şe ke rin küt le ce yüz de si kaç tır? Soru 39 Küt le ce % 20 lik 120 gram KNO 3 çö zel ti si ne 30 gram da ha KNO 3 ek le nip, çö zü nü yor. Bu na gö re ye ni çö zel ti de KNO 3 ün küt le ce % de ri şi mi kaç tır? Soru 40 Küt le ce % 20 KNO 3 içe ren 40 gram su lu çö zel ti ye 10 gram su ek le ni yor. Bu na gö re olu şan ye ni çö zel ti küt le ce % kaç KNO 3 içe rir? Soru 41 Küt le ce % 30 ora nın da şe ker içe ren çö zel ti nin öz küt le si 1,2 g/ml dir. Bu çö zel ti nin 200 ml sin de kaç gram şe ker çö zün müş tür? Soru 42 % 60 lık KO çö zel ti si ile % 20 lik KO çö zel ti si küt le ce han gi oran da ka rış tı rı lır sa son çö zel ti % 25 lik olur? 135

77 Karışımlar Soru 43 % 20 lik 400 g tuz lu su el de et mek için % 10 ve % 50 lik çö zel ti ler den ka çar gram ge re kir? Soru 44 Küt le ce % 20 lik 100 gram şe ker li su çö zel ti si ile % 60 lık bir mik tar şe ker li su çö zel ti si ka rış tı rıl dı ğın da küt le ce % 40 şe ker içe ren bir ka rı şım olu şu yor. Bu na gö re ka rı şı mın küt le si kaç gram dır? Soru gram su ile % 40 KNO 3 içe ren çö zel ti ha zır la mak için kaç gram KNO 3 ge re kir? Soru 46 Bel li bir sı cak lık ta 100 gram su 30 gram NaNO 3 ile doygun hale gelmektedir. Bu na gö re, ay nı sı cak lık ta % 20 Na NO 3 içe ren 400 gram su lu çö zel ti yi do yur mak için kaç gram Na NO 3 ge re kir? Soru 47 Küt le ce % 20 lik 400 gram X 2 (SO 4 ) 3 çö zel ti sin de 0,2 mol X 2 (SO 4 ) 3 çö zün müş ola rak bu lun mak ta dır. Bu na gö re aşa ğı da ki so ru la rı ce vap la yı nız. (Atom kütleleri: O = 16, S = 32) a) X 2 (SO 4 ) 3 ün mol küt le si ne dir? b) X in atom küt le si ne dir? Soru 48 0,25 mol KO 2 mol su da çö zü ne rek bir çö zel ti ha zır la nı yor. Bu na gö re aşa ğı da ki so ru la rı ce vap la yı nız. (Atom kütleleri: = 1, O = 16, K = 39) a) Çö zel ti nin küt le si kaç gram dır? b) Çö zel ti nin küt le ce % ka çı KO dir? 136

78 Karışımlar acimce Yüzde Derişim ( %) Sıvı - sıvı çözeltiler hacim olarak ölçülebileceğinden bazı çözeltilerin derişimleri hacim yüzdesine göre hazırlanır. Örneğin, hacimce % 20 metanol bulunan 100 ml sulu çözeltinin 20 mlsi metanoldür. acimce yüzde aşağıdaki bağıntı ile hesaplanabilir: acimce Çözünenin hacmi ( VÇ) yü zde ( %) =. 100 Çözeltinin hacmi ( V ) T 40 ml etanol ile 160 ml su karıştırılarak bir çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltideki etanolün hacimce yüzdesi kaçtır? A) 10 B) 20 C) 30 D) 40 E) 80 Soru 49 acimce %20 metanol içeren 250 mililitre sulu çözelti hazırlamak için kaç mililitre metanol kullanılmalıdır? A) 8 B) 16 C) 32 D) 40 E) 50 Soru mililitre etil alkolden hacimce % 16 lık kaç mililitre sulu çözelti hazırlanabilir? A) 100 B) 150 C) 200 D) 250 E) 300 Soru ml saf etanolün üzerine su eklenerek 400 ml çözelti hazırlanıyor. Buna göre, bu çözelti hacimce yüzde kaç etanol içerir? A) 6,25 B) 10 C) 12,5 D) 25 E)

79 Karışımlar acim - Kütlece Yüzde Derişim (K %) 100 ml çözeltide çözünmüş olan maddenin kütlesine hacim - kütlece yüzde denir. Örneğin 100 ml çözeltide 0,9 gram NaCl içeren sulu çözeltinin derişimi % 0,9 dur. Bu birim genellikle tıp ve eczacılıkta kullanılır. acim - kütlece yüzde aşağıdaki bağıntı ile hesaplanabilir. Çözünenin kütlesi ( m Ç) acim - Kütlece Yüzde ( K%) =. 100 Çözeltinin hacmi ( V ) T acim - kütlece % 4 lük 150 mililitre potasyum iyodür çözeltisi hazırlamak için kaç gram potasyum iyodür gerekir? A) 2 B) 4 C) 6 D) 8 E) 12 Soru gram potasyum nitrat suda çözülerek 500 ml sulu çözelti hazırlanıyor. Buna göre, bu çözelti hacim - kütlece yüzde kaçlıktır? A) 5 B) 10 C) 25 D) 50 E) 125 Soru gram amonyum nitrat tuzundan hacim - kütlece %20 lik kaç mililitre çözelti hazırlanabilir? A) 100 B) 150 C) 200 D) 250 E) 300 Soru 54 Cilt enfeksiyonlarının antisepsisinde, ameliyatlarda ve daha bir çok tıbbi işlemde kullanılan tendürdiyot hacim - kütlece % 2 iyot ve % 2,5 sodyum iyodürün alkoldeki çözeltisidir. Buna göre, ecza dolabında bulunan 20 mililitrelik tendürdiyot çözeltisindeki iyot (I 2 ) ve sodyum iyodür (NaI) kütleleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I 2 : 0,1 ; NaI : 0,2 B) I 2 : 0,1 ; NaI : 0,3 C) I 2 : 0,3 ; NaI : 0,4 D) I 2 : 0,4 ; NaI : 0,5 E) I 2 : 0,8 ; NaI : 1 138

80 Karışımlar ppm derişim Çok has sas ana liz ler de ba zen de ri şim ler o ka dar kü çük olur ki de ri şim bi ri mi ola rak ppm kul la nı lır. ppm, mil yon da parça an la mın dadır (ppm, in gi liz ce parts per mil li on ke li me le ri nin kı sal tıl mış şek lidir). 1 kg çözeltide çözünen maddenin miligram (mg) olarak kütlesine ppm denir. Bu tür çözeltiler çok seyreltik olduğu için çözelti kütlesi yerine çözücü kütlesi alınabilir. Örneğin, derişimi 5 ppm olan bir çözeltinin kütlece milyonda 5 kısmı çözünendir. Yani derişimi; 5 mg madde/1 kg çözeltidir. çözünen miktarı (mg) ppm= çözeltinin kütlesi (kg) Suda çözünen maddenin kütlesi çok küçük olduğu için çözelti kütlesi yerine su kütlesi alınabilir. 1 kg = 1000 g 1 g = 1000 mg 0,5 kg su örneğinde 3,2 mg kurşun iyonu (Pb 2+ ) bulunmaktadır. Buna göre bu çözeltinin derişimi kaç ppm dir? Soru 55 Bir su ör ne ği nin ana li zin de, 0,1 kg lik ör nek te 0,5 mg cı va (g 2+ ) ol du ğu be lir le ni yor. Bu na gö re, bu su ör ne ği nin de ri şi mi kaç ppm dir? Soru 56 De ri şi mi 10 mg Pb 2+ /kg su olan bir çö zel ti nin 500 kg sin de kaç gram Pb 2+ var dır? Soru 57 g 2+ de ri şi mi 4 ppm olan bir çö zel ti nin 100 kg sinde kaç gram g 2+ var dır? 139

81 Karışımlar Koligatif Özellikler Çözeltilerin derişime bağlı olarak değişen özelliklerine koligatif özellikler denir. Öğretim programımız gereği kaynama sıcaklığı artması, donma sıcaklığı düşmesi ve osmotik basınç işlenecektir. Donma Noktası Düşmesi Bir sıvıda bir madde çözündüğünde oluşan çözeltinin donma noktası, saf çözücüye göre daha düşük olur. Saf çözücü ile çözeltinin donmaya başlama sıcaklığı arasındaki farka donma noktası düşmesi denir. Çözeltinin derişimi arttıkça donma noktası düşmesi daha fazla olur. I. 1 gram yemek tuzu içeren 100 gram sulu çözelti II. 2 gram yemek tuzu içeren 400 gram sulu çözelti III. 1 gram yemek tuzu içeren 50 gram sulu çözelti Yukarıdaki çözeltilerin aynı ortamda donmaya başlama sıcaklıkları aşağıdakilerin hangisinde doğru karşılaştırılmıştır? A) I > II > III B) III > II > I C) II > I > III D) II > III > II E) I = III > II Soru 58 Glikol, antifiriz olarak motorlu araçlarda kışın soğutma suyunun donmasını önlemek için kullanılan bir sıvıdır. Aşağıda glikolün su ile karıştırılmasıyla oluşan çözeltilerin donmaya başlama sıcaklıkları verilmiştir. Kullanılan Antifiriz Miktarı (ml) Çözelti Miktarı (ml) Donmaya Başlama Sıcaklığı ( C) X Y Z Buna göre X, Y ve Z miktarları arasındaki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) X > Y > Z B) Z > X > Y C) Y > X > Z D) X > Z > Y E) Y > Z > X 140

82 Karışımlar Soru 59 Aşağıda yemek tuzunun suda çözünmesiyle oluşturulan sulu çözeltiler ve donmaya başlama sıcaklıkları verilmiştir. 10 g 10 g 10 g x ml çözelti y ml çözelti z ml çözelti Donma noktası 2 C Donma noktası 3 C Donma noktası 4 C Buna göre, çözelti hacimleri (x, y, z) aşağıdakilerin hangisinde doğru karşılaştırılmıştır? A) x > y > z B) z > y > x C) x > z > y D) z > x > y E) y > z > x Soru 60 Aşağıda glikol ile sudan oluşturulan çözelti örnekleri verilmiştir. 30 ml glikol 40 ml glikol 50 ml glikol 150 ml su I 400 ml su II 200 ml su III Buna göre, oluşan çözeltilerin saf suya göre donma noktalarındaki düşüş farklarının büyüklüğü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I > II > III B) III > I > II C) II > III > I D) II > I > III E) I > III > II Soru 61 I. Kışın karlı ve buzlu havalarda yolların tuzlanması II. III. Buzdolabının buzluğuna konulan suyun donması Motorlu araçların radyotörlerindeki suya antifiriz karıştırılması İşlemlerinden hangileri suyun donma sıcaklığını düşürmek için yapılan işlemlerdendir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 141

83 Karışımlar Kaynama Noktası Yükselmesi Bir sıvı içinde uçucu olmayan bir katı çözündüğünde oluşan çözeltinin kaynamaya başlama sıcaklığı saf çözücünün kaynama sıcaklığından yüksek olur. Saf çözücü ile çözeltinin kaynamaya başlama sıcaklığı arasındaki farka kaynama noktası yükselmesi denir. Çözeltinin derişimi arttıkça kaynama noktası yükselmesi daha fazla olur. Aşağıda yemek tuzu ile sudan oluşturulan çözelti örnekleri verilmiştir. 4 gram tuz içeren 100 gram çözelti 10 gram tuz içeren 250 gram çözelti 20 gram tuz içeren 400 gram çözelti I II III Buna göre, bu çözeltilerin aynı ortamda kaynamaya başlama sıcaklıklarının büyüklüğü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I > II > III B) I = II > III C) III > I = II D) I = II = III E) II = III > I Soru 62 Aşağıda KNO 3 tuzu ile hazırlanmış sulu çözelti örnekleri verilmiştir. I. Seyreltik KNO 3 tuz çözeltisi II. Çok seyreltik KNO 3 tuz çözeltisi III. Derişik KNO 3 tuz çözeltisi Bu çözelti örneklerinin aynı ortamda kaynamaya başlama sıcaklıkları aşağıdakilerin hangisinde doğru karşılaştırılmıştır? A) I > II > III B) III > I > II C) III > II > I D) II > I > III E) I > III > II 142

84 Karışımlar Soru 63 Aşağıda tuzlu suya ilişkin üç farklı çözeltinin sıcaklık - zaman grafikleri verilmiştir. Sıcaklık ( C) Sıcaklık ( C) Sıcaklık ( C) a b c P 0 = 1 atm 100 P 0 = 1 atm 100 P 0 = 1 atm Zaman Zaman Zaman I II III Buna göre, bu tuzlu su çözeltileri aşağıdakilerden hangisi olabilir? (b > c > a) I. çözelti II. çözelti III. çözelti A) K %2 lik çözelti K %5 lik çözelti K %10 luk çözelti B) K %5 lik çözelti K %2 lik çözelti K %10 luk çözelti C) K %2 lik çözelti K %10 luk çözelti K %5 lik çözelti D) K %10 luk çözelti K %2 lik çözelti K %5 lik çözelti E) K %10 luk çözelti K %5 lik çözelti K %2 lik çözelti Soru 64 Aşağıdaki çözeltilerden hangisinin aynı ortamda kaynama noktası yükselmesi en yüksektir? A) 4 gram şeker içeren 200 ml sulu çözelti B) 10 gram şeker içeren 240 ml sulu çözelti C) 10 gram şeker içeren 500 ml sulu çözelti D) 4 gram şeker içeren 50 ml sulu çözelti E) 1 gram şeker içeren 50 ml sulu çözelti Soru 65 Sıvıların aynı ortamda kaynamaya başlama sıcaklıklarıyla ilgili; I. Tuzlu suyun kaynamaya başlama sıcaklığı saf suyunkinden daha yüksektir. II. Aynı katının doymuş ve doymamış çözeltileri karşılaştırıldığında doymuş olan çözeltinin kaynama sıcaklığı daha yüksektir. III. Aynı katının seyreltik ve derişik çözeltileri karşılaştırıldığında seyreltik çözeltinin kaynamaya başlama sıcaklığı daha düşüktür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 143

85 Karışımlar Osmoz Bir çözeltideki çözünen parçacıkların (molekül, iyon vs) geçemediği yarı geçirgen bir zardan çözücü moleküllerinin geçmesine osmoz denir. Osmoz olayında; çözücü molekülleri, derişimin az olduğu taraftan fazla olduğu tarafa hareket eder. Bunun sonucu olarak çözelti tarafındaki sıvı seviyesi yükselir. Yar geçirgen zar osmoz Seyreltik çözelti Deriflik çözelti Seyreltik çözelti Deriflik çözelti Osmozla çözücü molekülleri derişimi fazla olan çözelti tarafına geçerek burada sıvı seviyesini yükseltir. Osmotik Basınç Saf çözücüden çözelti tarafına çözücü moleküllerinin geçişinin engellenebilmesi için çözelti üzerine fazladan uygulanması gereken basınca osmotik basınç denir. Osmotik basınç (π) seyreltik çözelti deriflik çözelti Çözücü Çözelti yarı geçirgen zar Su (çözücü) yarı geçirgen zar Çözelti tarafında yükselen sıvı sütunu aşağı bir basınç yaparak buraya çözücü moleküllerinin zardan geçmemesine neden olur. Yarı geçirgen zarın her iki tarafındaki çözeltinin derişimleri arasındaki fark arttıkça sıvı sütununun yüksekliği ve buna bağlı olarak da osmotik basınç artar. a b a b a b yar geçirgen zar I yar geçirgen zar II yar geçirgen zar III Şekildeki U bo ru la rı nın içi ne eşit yük sek lik te şe ker li su ko nu lup bir sü re bek len di ğin de yu ka rı da ki du rum lar olu şu yor. Bu na gö re, han gi U bo ru la rı nın a ta ra fın da ki şe ker de ri şi mi b ta ra fın da kin den faz la dır? A) Yal nız I B) Yal nız II C) Yal nız II I D) I ve II E) I ve II I 144

86 Karışımlar Soru 66 Şekildeki kaplarda bulunan çözeltilerin arasında seçici geçirgen zar bulunmaktadır. π 1 π 2 π 3 Kütlece %1 lik flekerli su Kütlece %5 lik flekerli su Kütlece %2 lik flekerli su Kütlece %10 luk flekerli su Kütlece %10 luk flekerli su Kütlece %12 lik flekerli su Buna göre, kaplardaki osmotik basınç aşağıdakilerin hangisinde doğru karşılaştırılmıştır? (Osmotik basınç = π) A) π 2 > π 1 > π 3 B) π 2 > π 3 > π 1 C) π 3 > π 2 > π 1 D) π 1 > π 2 > π 3 E) π 3 > π 1 > π 2 Soru 67 Aşağıdaki çözelti çiftleri ortasında seçici geçirgen zar bulunan iki tarafına eşit hacimde konulduğunda hangisinin sıvı seviyeleri arasındaki fark en fazla olur? A) acim - kütlece %2 lik KNO 3 çözeltisi - acim - kütlece %5 lik KNO 3 çözeltisi B) acim - kütlece %8 lik KNO 3 çözeltisi - acim - kütlece %20 lik KNO 3 çözeltisi C) acim - kütlece %1 lik KNO 3 çözeltisi - acim - kütlece %2 lik KNO 3 çözeltisi D) acim - kütlece %5 lik KNO 3 çözeltisi - acim - kütlece %10 luk KNO 3 çözeltisi E) acim - kütlece %10 luk KNO 3 çözeltisi - acim - kütlece %20 lik KNO 3 çözeltisi Soru 68 Seçici geçirgen zarla üç bölmeye ayrılmış bulunan aşağıdaki kabın bölmelerindeki çözeltilerin başlangıçta seviyeleri eşittir. 20 g tuz içeren 200 ml sulu çözelti 50 g tuz içeren 400 ml sulu çözelti 10 g tuz içeren 100 ml sulu çözelti I. Bölme II. Bölme III. Bölme Bir süre beklendiğinde bölmelerin sıvı seviyelerinde meydana gelen değişme (artar - azalır - değişmez şeklinde) aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? I. Bölme II. Bölme III. Bölme A) Azalır Artar Değişmez B) Artar Azalır Artar C) Azalır Artar Azalır D) Değişmez Azalır Artar E) Artar Değişmez Azalır 145

87 Karışımlar KARIŞIMLARIN AYRILMASI Ka rı şım la rın olu şu mu fi zik sel dir. Bu ne den le bi le şen le ri ne ay rıl ma sı da fi zik sel yöntemlerle ger çek leş ti ri lir. Bu nun için ka rı şı mı oluş tu ran mad de le rin, ayırt edi ci özel lik le ri nin fark lı lı ğın dan ya rar la nı lır. Tanecik Boyutundan Yararlanarak Ayırma Bazı karışımlar farklı büyüklükteki taneciklerin karışımından oluşur. Bu karışımlar tanecik boyutuna göre çeşitli yöntemlerle bileşenlerine ayrıştırılabilir. Ayıklama Ayıklama; maddelerin tane büyüklüğü, renk, parlaklık gibi fiziksel özelliklerinin farklılığına dayanan ve daha çok basit karışımların ayrılmasında kullanılan bir yöntemdir. Pirinç, kahve, mercimek, fasülye gibi gıdalara karışmış istenmeyen maddelerin ayıklanması elle yapılmaktadır. Meyve suyu endüstrisinde ve bazı metallerin ayrıştırılmasında ayıklama amacıyla maşa, kıskaç gibi araçlar da kullanılabilir. Ayrıca patates, soğan, turp, havuç gibi sebzeleri topraktan ayırmak için ayıklama yöntemi kullanılır. Eleme Katı katı heterojen karışımları bileşenlerine ayırmak için tanecik boyutu farkından yararlanılarak yapılan ayırma işlemidir. Eleme ile yapılan ayrıştırmalarda elek adı verilen araç kullanılır. Kum ile çakıl taşları, un ile kepek eleme ile birbirinden ayrılır. Süzme Sıvı-katı ve gaz-katı heterojen karışımlarını süzgeç, filitre vs. gibi araçlar yardımıyla bileşenlerine ayırma yöntemidir. Örneğin demlikteki çay karışımının çay tanelerinden (katı-sıvı heterojen karışım) ayrılmasında süzgeç kullanılırken havadaki toz zerreciklerinin (katı - gaz heterojen karışım) motora geçmesini engellemek için havadan ayrılmasında filitre kullanılır. 146

88 Karışımlar Di ya liz Di ya liz, ya rı ge çir gen bir zar ara cı lı ğı ile kan da yük sek yo ğun luk ta bu lu nan ba zı za rar lı mad de le rin ya yıl ma yo luy la di ya liz sı vı sı na geç me si pren si bi ne da ya nır. Böbrek yetmezliği olan hastalarda vücutta biriken zararlı atıklar ve fazla sıvının makine ile süzülerek vücuttan uzaklaştırılmasına hemodiyaliz denir. Di ya liz, di ya liz ma ki ne si ile ya pı lır. Diyaliz makinelerinde kanın zararlı maddelerden temizlenme işlemi, diyalizer veya yapay böbrek olarak adlandırılan özel filitreler ile yapılmaktadır. Silindir biçimindeki bu özel filitre binlerce içi boş küçük tüp içermektedir. Diyaliz işleminde kullanılan yarı geçirgen zarların en önemli özelliği, tanecik boyutu küçük olan maddeleri geçirmeleri, büyük olanları ise geçirmemeleridir. Diyalizer tüplerinin yapıldığı yarı geçirgen zarlar; üre, keratin gibi tanecik boyutu küçük olan vücuda zararlı maddeleri geçirirken protein, kan hücreleri gibi tanecik boyutu büyük olan ve vücuda yararlı olan maddeleri geçirmez. Diyaliz ayırma yöntemi başka alanlarda da kullanılmaktadır. Örneğin, günümüzde atık sulardaki büyük organik parçacıklar küçüklerinden diyaliz ayırma yöntemiyle ayrılmaktadır. Diyaliz Makinesinin Çalışması İki tüp ten olu şan bu ma ki ne nin tüp le rin den bi ri Yan geçirgen has ta nın bi le ğin de ki atar da ma rı na di ğe ri ise toplar da ma rı na bağ la nır. Tü pün içe ri sin de ka nın dü zen li akı şı nı sağ la yan iki pom pa var dır. Da mar lar dan çı kan tüp ler, üze ri ya rı ge çir gen bir zar la kap lı olan baş ka bir tü pün et ra fı nı do la şır. kan Damardan gelen kan Pompa Bu bü yük tüp di ya liz de ni len tuz lu so lüs yo nun eparin bu lun du ğu bir kap için de du rur. as ta nın za rar lı mad de ler le kir len miş ka nı bi rin ci tüp le alı nır ve di ya liz so lüs yo nu nun için den ge çi- Diyaliz Makinesi ri le rek bu za rar lı mad de ler den arın dı rı lır. Te miz lenen kan di ğer tüp le tek rar has ta ya ve ri lir. Soru 69 Aşağıda bazı karışımlar verilmiştir. I. Mercimek - taş karışımı II. Un - kepek karışımı III. Toz - hava karışımı Bu karışımlardan hangileri tanecik boyutundan yararlanarak bileşenlerine ayrılır? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve III E) I, II ve II I 147

89 Karışımlar Soru 70 I. Kuru fasulye - nohut karışımı II. Un - kepek karışımı III. Toz - hava karışımı Yukarıdaki karışımlardan hangilerinin ayıklama ile ayrıştırılması uygundur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) Yal nız II I D) I ve II E) I ve II I Soru 71 I. Şekerli su çözeltisi II. Tebeşir tozlu su III. Kum - çakıl karışımı Yukarıdaki karışımlardan hangilerinin süzme ile bileşenlerine ayrıştırılması uygundur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) I ve III E) I, II ve II I Soru 72 Aşağıda bazı karışımlar verilmiştir. I. Kum - çakıl karışımı II. Un - kepek karışımı III. Bulgur - buğday karışımı IV. Elma - armut karışımı Bu karışımlardan hangilerinin eleme ile bileşenlerine ayrıştırılması uygun bir yöntem değildir? A) Yal nız I B) Yal nız IV C) I ve II I D) II ve IV E) II, III ve IV Soru 73 Diyaliz ile ilgili; I. Tanecik boyutuna dayanan bir ayırma yöntemidir. II. III. İşlem için silindir biçimindeki özel filitreler kullanılmaktadır. İşlem sırasında yarı geçirgen zardan bazı maddeler geçerken bazıları geçemez. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) I ve II C) I ve II I D) II ve III E) I, II ve III 148

90 Karışımlar Yoğunluk Farkından Yararlanarak Ayırma Katı - sıvı karışımındaki katı, sıvıda çözünmüyorsa ve yoğunluğu sıvıdan düşükse sıvıda yüzer, yoğunluğu sıvıdan büyükse dibe batar. Maddenin bu özelliğinden yararlanılarak bazı ayırma yöntemleri geliştirilmiştir. Çök tür me Yöntemi Ana liz ler de çok sık kul la nı lan çök tür me iş le mi, iki çö zel ti nin tep ki me ye gir me si so nu cun da is te ni len mad de nin çök türül me si esa sı na da ya nır. Bu iş lem sı ra sın da olu şan ka tı ya çö kel ti, iş le me de çök tür me de nir. Bir iç me su yu ör ne ğin de sağ lı ğa za rar lı Pb 2+ iyon la rı nı içe ren Pb(NO 3 ) 2 ol du ğu nu dü şü ne lim. Bu ör nek ten Pb 2+ yi çök tü rüp uzak laş tır mak için iyonlardan biri Pb 2+ ile tep ki me ye girerek su da çö zün me yen iyonik katı oluşturan mad de ile ka rış tı rı lır. Pb 2+ iyon la rı nı içe ren su ör ne ği Na 2 SO 4 ile ka rış tı rıl dı ğın da PbSO 4 çö ker. Ola yın denk le mi şöy le dir. Pb(NO 3 ) 2(aq) + Na 2 SO 4 PbSO 4(k) + 2NaNO 3(aq) Çöktürmede Santrifüj Çöktürme işlemi sonunda oluşan katı çok küçük taneciklere sahipse çöktürme santrifüj tüpünde yapılır. Santrifüj Aleti Santrifüj tüpü santrifüj cihazına yerleştirilerek hızlı bir şekilde döndürülür. Bu şekilde katı madde tüpün dibinde toplanarak çökmenin tam olması sağlanır. 149

91 Karışımlar Flo tas yon (Yüzdürme) Sudan hafif olan katı taneciklerin su yüzeyine yükseltilerek uzaklaştırılmasına yüzdürme veya flotasyon denir. Yüzdürme ile ayırma, daha çok katı haldeki heterojen karışımların bileşenlerine ayrıştırılmasında kullanılan bir yöntemdir. Bu ayırma yöntemi uygulanırken karışım üzerine karışımın bileşenleriyle etkileşmeyen bir sıvı eklenir. Eklenen bu sıvının yoğunluğu karışımı oluşturan bileşenlerden birinin yoğunluğundan büyük diğerinin yoğunluğundan küçük olmalıdır. Böylece bileşenlerden biri batarken diğeri sıvının üzerinde yüzer. Eğer sıvı akıtılacak olursa yüzen madde suyla birlikte diğer bileşenden ayrılır. Yani yoğunluğu sıvınınkinden küçük olan madde yüzdürülerek ayrılmış olur. Saman ile kum karışımı bu yöntemle bileşenlerine ayrıştırılabilir. Metal Cevherlerinin Flotasyonla Zenginleştirilmesi Me tal le rin ço ğu do ğa da saf hal de bu lun ma yıp ma den cev her le ri şek lin de bu lu nur lar. Maden cev her le ri de bir çok madde ile ka rışım ha lin de bu lu nur lar. Ta ne bü yük lü ğü mik ro na ka dar olan in ce öğü tül müş cev her ler için en iyi zen gin leş tir me me to dudur. İn ce öğü tül müş cev her su ile ka rış tı rı lır. Olu şan ka rı şı ma ha va ka bar cık la rı (kö pük ler) gön de ri lir se ba zı mi ne ral ta ne le ri ha va ka bar cık la rı na ya pı şır. Bu özel li ği gös ter me yen di ğer mi ne ral ler ise su için de ol du ğu gi bi ka lır. a va ka bar cık la rı ken di le ri ne ya pı şan mi ne ral le ri su yun yü ze yi ne çı ka rır lar. Bu kö pük ta ba ka sı uy gun bir araç yar dı mıy la top la nır. Flo tas yo nun en çok kul la nıl dı ğı alan me tal sül fü rü mi ne ral le ri nin zen gin leş ti ril me si dir. Ay rı ca su arıt mada da kul la nılmak ta dır. Aktarma (Dekantasyon) Katı - sıvı heterojen karışımındaki katı kısım çöktükten sonra üstteki sıvı kısmın başka bir kaba aktarılması işlemine dekantasyon denir. Örneğin, çamurlu suyun bekletilerek çamur kısmı dibe çöktükten sonra üstte kalan berrak suyu başka bir kaba aktarma dekantasyona örnektir. Aktarma işlemi kap eğilerek yapılabildiği gibi laboratuvar aletleriyle (damlalık, pipet vs.) de yapılabilir. Sıvıları Yoğunluk Farkı ile Ayır ma Sı vı lar bir bi ri için de çö zün mü yor sa, he te ro jen ka rı şım ya ni emül si yon olu şur. Bu sı vı la rın öz kütle le ri fark lı ise, ayır ma hu ni si kul la nı la rak ayır ma iş le mi ya pı lır. Karışım ayır ma hu ni si ne dol du ru lur din len me ye bı ra kı lır. Özkütlesi küçük olan sı vı (zey tin ya ğı) üst te, bü yük olan sı vı (su) alt ta top la nır. Mus luk açı la rak öz küt le si bü yük olan sıvı ya vaş ya vaş alt ta ki ka ba alı nır. Sı vı la rın bir bi ri ne değ di ği yü zey mus lu ğa gel di ğin de mus luk ka pa tı lır. Böy le ce öz küt le si kü çük olan sı vı ayır ma hu ni sin de ka lır. 150

92 Karışımlar Soru 74 Aşağıda bazı karışımlar ve bunların bileşenlerine nasıl ayrıştırıldıkları belirtilmiştir. I. Odun talaşı - kum karışımını su yardımı ile ayırma II. Buğday - saman karışımını rüzgâr yardımı ile ayırma III. Çamurlu suyu süzgeç kâğıdından geçirme Bu ayrıştırma işlemlerinden hangileri yoğunluk farkından yararlanarak yapılan işlemlerdir? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 75 I. Ayran bekletildikten sonra üzerinde biriken suyun dökülmesi II. Tuzlu sudan suyun buharlaştırıldıktan sonra tuz elde edilmesi III. Odun talaşı demir tozu karışımını mıknatıs yardımı ile ayırma İşlemlerinden hangileri aktarma (dekantasyon)dur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) Yal nız III D) I ve II E) I ve III Soru 76 NaO (suda) Al(NO 3 ) 3(suda) Al(O) 3(k) Yukarıda şekillerle gösterilen işlemler şu şekilde gerçekleşmektedir. 1. İçinde Al(NO 3 ) 3 çözeltisi bulunan kaba NaO çözeltisi eklendiğinde, kabın dibinde Al(O) 3 katısı oluşuyor. 2. İçinde Al(O) 3 katısı bulunan kap eğilip üzerindeki sıvı başka bir kaba dökülüyor. Buna göre 1. ve 2. işlemde uygulanan yöntemlerin adı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? 1. İşlem 2. İşlem A) Çöktürme Flotasyon B) Çözme Aktarma C) Yüzdürme Çöktürme D) Çöktürme Aktarma E) Çözme Ayıklama 151

93 Karışımlar Soru 77 Karbontetraklorür apolar, su ise polar bir bileşik olup suyun yoğunluğu 1 g/cm 3 olan bir sıvı, karbontetraklorürün yoğunluğu ise 1 g/cm 3 ten daha büyük bir sıvıdır. Buna göre, su ve karbontetraklorürden oluşan karışım aşağıdaki yöntemlerden hangisi ile bileşenlerine ayrıştırılabilir? A) Süzme B) Tanecik boyutu C) Santrifüjleme D) Eleme E) Aktarma Kaynama Noktaları Farkından Yararlanarak Ayırma Daha önceki ayırma yöntemleri genellikle heterojen karışımları ayırmak için uygulanan ayrılma yöntemleriydi. Çözeltileri ise bileşenlerine ayırmak için en uygun yöntemlerden biri kaynama noktaları farkından yararlanılarak yapılan ayırmadır. Damıtma Bir sı vı nın ısı tı la rak bu har laş tık tan son ra, so ğu tu la rak tek rar yo ğun laş tırılması ile elde edilmesi iş le mi ne da mıt ma de nir. Basit Damıtma Kaynama sıcaklıkları arasındaki fark 40 C nin üzerinde olan maddelerin ayrılmasında kullanılır. omojen sıvı - sıvı ve katı-sıvı karışımların bileşenlerine ayrılmasında kullanılır. Örneğin tuzlu sudan tuz ve su basit damıtma ile ayrıştırılır. Termometre Dam t lacak kar fl m (kat -s v homojen kar fl m ) So utucu Toplama kab Destilat Ka tı sı vı da çö zü nü yor sa, ka rı şım ho mo jen dir. Bu du rum da sı vı ge ri ka za nıl mak is ten mi yor sa bu har laş tır ma ya pı lır. Sı vı bu har laş tı ğın da, bu har laş ma ka bın da ka tı ka lır. Su lu çö zel ti ler de ge nel lik le bu har laş tır ma ile ka tı el de edi lir. em katı hem de sıvı bileşen ayrı ayrı elde edilmek isteniyorsa da mıt ma iş le mi (destilasyon) ya pı lır. Da mıt ma iş le min de el de edi len sı vı ya destilat de nir. Ayrımsal Damıtma (Fraksiyonlu Destilasyon) Bileşenlerinin kaynama sıcaklıkları arasındaki fark 40 C nin altındaki karışımların ayrılmasında kullanılan bir yöntemdir. Sıvı-sıvı çözeltilerin kaynama sıcaklıkları genellikle birbirine yakındır. Bu nedenle sıvı-sıvı çözeltilerinin bileşenlerine ayrılmasında çoğunlukla ayrımsal damıtmadan yararlanılır. Kay na ma nok ta la rı far kı ile ayır ma da ön ce lik le kay na ma nok ta sı dü şük olan sı vı bu har la şa rak top la ma ka bın da bi ri kir. Ayrımsal damıtma düzeneğine takılan fraksiyon başlığı daha geniş bir soğutma yüzeyi sağlar. Bu da karışımdaki sıvıların kaynama noktalarına göre ayrılmasını kolaylaştırır. Daha az uçucu olan sıvı yoğunlaşıp geri dönerken uçuculuğu fazla olan sıvı başlığın üst kısmına ulaşır ve ayrılır. 152

94 Karışımlar Termometre Su çıkıflı So uk su girifli So utu cu Ay rma kolonu (Fraksiyon) Toplama kab Destilat Dam tma balonu Fraksiyonlu damıtma düzeneği am Petrolün Damıtılması (Petrol Rafinasyonu) Petrol, denizlerin dibinde ve bataklıklarda, ölü hayvan ve bitki kalıntılarından oluşur. Sondajlarda çıkarılan ham petrol, sudan hafif, koyu renkli ve yapışkan bir sıvıdır. am petrol çok sayıda uçucu maddenin bir karışımıdır. (Benzin, gaz yağı, mazot vb.) am petrol, rafinerilere götürülür. Burada ayrımsal damıtma kulelerine konur. Alt tarafından ısıtılan petrol, çeşitli sıcaklıklarda kaynayan bir takım ürünlere ayrılır. Bu işleme ayrımsal damıtma denir. Petrol ürünleri sırasıyla; Petrol gazları, benzin, gaz yağı, mazot, fuel oil, makine yağları ve asfalttır. Ayr msal dam tma kolonu S v laflt r lm fl petrol gaz (LPG) Çeflitli kimyasallar (30 70 C) Benzin ( C) Uçak yak t ( C) Mazot ( C) Gaz ya, sanayi ya ( C) Gemi yak t fuel oil ( C) am petrolün girifli Asfalt ( C) am petrolün bileflenlerine ayr lmas ve bileflenlerinin kaynama sıcaklıkları 153

95 Karışımlar Etkinlik 3 Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri kutucuktaki sözcüklerden uygun olanıyla doldurunuz. dekantasyon fraksiyon yo unluk kaynama noktalar tanecik boyutu dam tma a)... ayrımsal damıtma düzene inde genifl bir so utma yüzeyi sa lar. b) Yüzdürme (flotasyon)... fark ndan yararlan larak gelifltirilen bir ay rma yöntemidir. c) Süzme... fark ndan yararlan larak gelifltirilen bir ay rma yöntemidir. d) Ayr msal dam tma... fark ndan yararlan larak gelifltirilen ay rma yöntemidir. e) Bir s v n n s t larak buharlaflt r ld ktan sonra so utularak tekrar yo unlaflt r lmas ifllemine... denir. f) Kar fl mdaki bileflenlerden birinin baflka bir kaba aktar lmas ifllemine... denir. Soru 78 Aşağıdaki karışımlardan hangisi damıtma yöntemiyle bileşenlerine ayrılmaz? A) Tuz - su karışımı B) Süt C) Metanol - glikol karışımı D) İyot - tuz karışımı E) Eter - su karışımı Soru 79 X, Y ve Z sıvılarının normal kaynama sıcaklıkları sırasıyla 34, 78 ve 132 C dir. Bu sıvılardan oluşan homojen bir karışımın damıtılması sırasında çizilen sıcaklık - zaman grafiği şekildeki gibidir Sıcaklık ( C) I II III IV V VI Zaman (dk) Buna göre IV. zaman aralığında damıtma balonunda bulunan sıvılar aşağıdakilerden hangileridir? A) Yal nız X B) Yal nız Y C) Yal nız Z D) X ve Y E) Y ve Z 154

96 Karışımlar Soru 80 Damıtma ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Bir sıvıyı önce buharlaştırıp sonra soğutarak tekrar yoğunlaştırarak saf halde elde işlemine damıtma denir. B) Damıtma işleminde karışım halinde bulunan sıvının içinde bulunduğu kaba damıtma kabı denir. C) Damıtma işleminde buharlaşan sıvının saf olarak toplandığı kaba toplama kabı denir. D) Basit damıtma, kaynama noktası birbirine yakın sıvıların damıtılmasında kullanılan yöntemdir. E) Ayrımsal damıtmada damıtma düzeneğine takılan fraksiyon geniş bir soğutma yüzeyi sağlar. Soru 81 Ayrımsal damıtmayla ilgili; I. Kaynama sıcaklığı birbirine yakın sıvıların ayrıştırılmasında kullanılır. II. Yoğunlukları farklı, birbirleri içinde heterojen olarak dağılan sıvıları ayırmak için ideal ayırma yöntemidir. III. İkiden fazla sıvının karışarak oluşturduğu karışımları ayırmada kullanılamaz. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) Yal nız III D) I ve II E) I ve III Koagülasyon Suya, bazı kimyasal maddeler ekleyerek çökme özellikleri iyi olmayan, askıdaki katı maddelerin ve kolloidlerin daha iyi çökebilen pıhtılar haline getirilmesi yöntemine koagülasyon (pıhtılaştırma) denir. Suda olması istenmeyen maddelerin büyük bir kısmı kolloidal halde bulunmaktadır. Suda bulunan kolloid maddelerin boyutu cm arasında değişir. Bu maddeler sudan çöktürme veya filtrasyonla uzaklaştırılamazlar. Kolloidler suya renk, koku ve tad veren maddeler olduğundan sudan uzaklaştırılmaları gerekir. Bu nedenle bazı kimyasal maddeler suyla karıştırılarak bu maddelerin koagüle edilmesi (pıhtılaşması) sağlanır ve daha sonra bazı işlemlerle sudan uzaklaştırılır. Koagülasyonda kullanılan bazı koagülantlar şunlardır. Alüminyum sülfat (Al 2 (SO 4 ) O) Demir (III) klorür (FeCl O) Demir (III) sülfat (Fe 2 (SO 4 ) O) Sönmemiş ve sönmüş kireç (CaO ve Ca(O) 2 ) Sert Suların Yumuşatılması Yapısında çok değerlikli metal iyonlarını (özellikle Mg 2+ ve Ca 2+ ) bulunduran sulara sert su denir. Bu iyonların sudaki derişimi arttıkça suyun sertliği de artar. Sert sular, sabunlarla çözünmeyen bileşikler oluştururlar. Ayrıca belirli bir sertlik derecesinden sonra suyun tadı acımaya başlar. Temizleme işlemlerinde daha fazla sabun tüketilmesine neden olur. Ayrıca endüstride kullanılan buhar kazanlarında kazan taşı oluşturarak bazı zararlara neden olur. Sert sular değişik yöntemlerle yumuşatılabilir. Öğretim programımız gereği iyon değiştiricili sistemler tanıtılacaktır. 155

97 Karışımlar İyon Değiştiricili Sistemler Sert suda bulunan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarının Na + iyonu ile yerdeğiştirmesi için yapılan sistemlere iyon değiştiricili sistemler denir. Bu tür sistemlerde genellikle reçine kullanılır. Sert su reçine üzerinden geçirilirse sertlik oluşturan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları Na + iyonu ile yer değiştirir ve suyun sertliği giderilmiş olur. Sert su yon de ifltirici reçine Ca Ca Na Na Na Ca Na Na Na Na Yumuflat lm fl su İyon değiştirici reçine sodyum (Na + ) iyonu içerir. Sert su, iyon değiştirici reçine içinden geçirildiğinde suya sertlik veren Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları Na + iyonlarıyla yer değiştirir. Böylece yumuşatılmış su elde edilir. Su yumuşatma işlemlerinde doğal veya sentetik zeolitler de kullanılmaktadır. Sodyum zeoliti bu sistemlerde çokça kullanılan iyon değiştiricilerdir. Sert suda gerçekleşen bir kaç tepkime şu şekilde gösterilebilir. (Zeolitler karmaşık formüle sahip bileşiklerdir. Bu nedenle formülünü kısaca Z ile gösterdik.) CaSO 4 + Na 2 Z CaZ + Na 2 SO 4 Ca(CO 3 ) 2 + Na 2 Z CaZ + 2NaCO 3 Soru 82 Koagülasyonla ilgili; I. Su içine kolloid halde dağılan maddeleri ayrıştırmada kullanılır. II. Koagülasyonda kullanılan maddeler su içindeki maddelerin pıhtılaşmasını sağlar. III. Sudaki kolloidlerin kaynatılarak ayrıştırılması işlemidir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 156

98 Karışımlar Soru 83 Sert sularla ilgili; I. Yapısında Mg 2+ ve Ca 2+ iyonlarını bulunduran sulardır. II. Sertlik veren iyonların derişimi arttıkça tadında bozulma ve acılık hissedilir. III. Fazla sabun kullanımına ve buharlaşma kazanlarında kazan taşı oluşumuna sebep olur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 84 İyon değiştiricili sistemlerle ilgili; I. Sert sulara sertlik veren iyonların Na + iyonuyla yerdeğiştirmesini sağlar. II. Sert suların ince gözenekli süzgeçlerle süzülmesi esasına dayanır. III. Maddelerin hal değişiminden yararlanarak kullanılan bir saflaştırma yöntemidir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) Yal nız III D) I ve II E) I ve III Diğer Ayırma Yöntemleri Şimdiye kadar bir çok ayırma tekniği işledik. Kuşkusuz karışımların özelliğine göre başka ayırma yöntemleri de kullanabilir. Erime Noktaları Farkı ile Ayırma Eri me nok ta la rı fark lı olan ka tı ka tı ka rı şı mı uy gun bir kap ta ısı tıl dı ğın da eri me nok ta sı dü şük olan mad de ön ce erir. Ka rı şım uy gun bir yön tem le, ör ne ğin sü ze rek ay rı lır. Örneğin; kalay ve demir tozu karışımı bu yöntemle ayrıştırılabilir. kalay ve demir tozlar kar fl m demir tozu erimifl kalay 157

99 Karışımlar Süblimleşme İle Ayırma Katı bir mad de nin sı vı laş ma dan gaz ha li ne geç me si ne süb lim leş me de nir. Naf ta lin ve iyot ko lay ca süb lim le şen madde ler dir. Ör ne ğin tuz naf ta lin ka rı şı mı, naf ta li nin süb lim leş me özel li ğin den fay da la nı la rak bir bi rin den ay rı la bi lir. Tuz ve naf ta lin ka rı şı mı uy gun bir kap ta bek le til di ğin de naf ta lin süb lim le şe rek gaz ha li ne dö nü şür. Tuz da her han gi bir de ğişik lik ol ma dan kap ta ka lır. Naftalin buhar Naftalin tuz kar fl m Mıknatıs Yar dı mı ile Ayır ma De mir (Fe), Ko balt (Co) ve Ni kel (Ni) me tal le ri mık na tıs ta ra fın dan çe ki len me tal ler dir. Bu ne den le bu me tal le rin bu lundu ğu ka rı şım la rın ay rıl ma sın da mık na tıs kul la nı lır. m knat s demir tozu demir tozu kükürt kar fl m Etkinlik 4 Aşağıdaki kutucuklarda bulunan ayırma yöntemlerini tabloda uygun yerlere yerleştiriniz. Tanecik boyutundan yararlanarak uygulanan yöntemler Kaynama noktalar fark ndan yararlanarak uygulanan yöntemler Kar fl m ay rma yöntemleri Yo unluk fark ndan yararlanarak uygulanan yöntemler Kolloid içeren ve sert sulara uygulanan yöntemler Aktarma Basit dam tma Ay klama Koagülasyon yon de ifltiricili sistemler Yüzdürme Süzme Eleme Diyaliz Ayr msal dam tma Çöktürme 158

100 Karışımlar Etkinlik 5 Aşağıdaki karışımları bileşenlerine ayırmak için altlarındaki kutulara uygun işlemleri öneriniz. a) b) Kum - stirofor köpük parçaları nikel ve alüminyum tozlar kar fl m c) d) iyot ve tuz kar fl m kum ve tuz kar fl m e) f) odun talafl ve mermer tozu kar fl m tebeflir tozu ve su kar fl m g) h) Demir tozu + tuz ve naftalin kar fl m Bulan k (çamurlu)su i) j) alkollü su Karbontetraklorür (CCl 4 ) ve su kar fl m 159

101 Karışımlar k) l) Tuzlu su Kolloid içeren su m) n) naftalin+ demir tozu + fleker kar fl m yemek tuzu + naftalin + kum kar fl m o) Mg 2+ ve Ca 2+ içeren sert suyu yumuflatma p) Madde Kaynama noktası ( C) Aseton 55 Etilalkol 78 Su 100 aseton + etilalkol + su kar fl m r) s) Petrol Kan, üre, ürik asit ve fazla de erdeki mineral kar fl m 160

102 Karışımlar Etkinlik 6 Aşağıdaki karışımları ayırmak için karşılarındaki uygun ayırma yöntemleriyle eşleştiriniz. Un - Kepek Eleme Nikel tozu - Alüminyum tozu Su içindeki kolloidler Koagülasyon Odun talafl - kum Diyaliz Alkol - su Kum - çak l Süzme Demirtozu - kükürt Flotasyon Tebeflir tozu - su Sert suyun yumuflat lmas M knat s yard m Metal filizini zenginlefltirme Yo unluk fark Kandaki üre ve fazla mineraller Zeytinya - su Ayr msal dam tma Ayran - tereya kar fl m afllanm fl makarna - su kar fl m yon de ifltirme 161

103 Karışımlar Etkinlik 7 Aşağıda verilen ayırma yöntemleri uygulanırken maddelerin hangi özelliklerinin farklı olması gerekir? Eşleştiriniz. YÖNTEMLER ÖZELL KLER Aktarma (Dekantasyon) Destilasyon Basit dam tma Yüzdürme (Flotasyon) Buharlaflt rma Ayr msal dam tma Kaynama noktas Tanecik boyutu Yo unluk Diyaliz Petrol rafinasyonu Etkinlik 8 Aşağıdaki karışımlardan istenen maddeleri ayırmak için kullanabileceğimiz yöntemi işareti ile belirleyiniz. Kar fl m Koagülasyon Basit Dam tma Ayr msal Dam tma Yüzdürme Süzme Eleme Dekantasyon Un - kepek kar fl m Fabrika bacalar ndan ç kan zararl at klar Zeytin ya n n posas ndan ayr lmas Tuzlu sudan tuz ve su Aseton - glikol - su Plastik at klar n cam, tafl ve topraktan ayr lmas Suya da lm fl kolloidler 162

104 Karışımlar Bu sayfa, öğretmeninizden aldığınız notlar içindir. 163

105 omojen eterojen Karışımlar TEST 1 1. Karışımlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) omojen yapıda olabilirler. B) eterojen yapıda olabilirler. C) Belirli bir formülleri olmaz. D) Karışımı oluşturan bileşenler kimyasal özelliklerini yitirirler. E) Karışımı oluşturan bileşenler fiziksel yöntemlerle ayrılabilirler. 5. eterojen karışımla ilgili; I. Değişik tarafları farklı görüntü ve özellikte olan karışımlardır. II. Karışımı oluşturan bileşenlerin kütle oranları değiştirilebilir. III. Adi karışımlar heterojen karışıma örnek verilemez. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 2. Aşağıdaki maddelerden hangisi karışıma örnek verilebilir? A) Sodyum klorür B) Etil alkol C) Kolonya D) Karbon dioksit E) Kurşun 6. Aşağıdaki maddelerden hangisi heterojen karışıma örnek verilebilir? A) Sis B) Zeytinyağı C) Tuz ruhu D) Kezzap E) ava 3. omojen karışımla ilgili; I. er tarafı aynı görüntü ve özellikte olan karışımlardır. II. omojen karışımlara çözelti de denir. III. Çözücüsü su olan homojen karışımlara sulu çözeltilerde denebilir. ESEN YAYINLARI 7. I. Süspansiyon II. Emülsiyon III. Adi karışım Yukarıdakilerden hangileri heterojen karışımlardır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 4. Aşağıdaki maddelerden hangisi homojen karışıma örnek verilebilir? A) Ayran B) Alkollü su C) Süt D) Sirke ruhu E) Buzlu su 8. Aşağıdaki karışım örneklerinden hangisi yanlış sınıflandırılmıştır? Karışım örnekleri Karışım Sınıfı A) Sis eterojen karışım B) Tuzlu su omojen karışım C) Bulut eterojen karışım D) Kum - tuz omojen karışım E) Kolonya Çözelti 164

106 Karışımlar 9. Şekerli su, şekerin su içerisinde çözünmesiyle oluşur. Buna göre; I. Şekerli su, süspansiyon türü bir karışımdır. II. Şekerli suyun belirli bir kaynama noktası olmaz. III. Şekerli suda, şeker ve su kimyasal özelliklerini korur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 13. Emülsiyon ile ilgili; I. Birbiri içinde çözünmeyen sıvıların oluşturduğu karışımlardır. II. Dağılan fazın boyutunun 10 7 cm den küçük olduğu karışımlardır. III. Benzin-su karışımı emülsiyona örnek verilebilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 10. Karışımlar için; I. omojendirler. II. Fiziksel yöntemlerle bileşenlerine ayrılırlar. III. Elektriği iletirler. yargılarından hangileri her zaman doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 11. omojen karışımlarla ilgili; ESEN YAYINLARI 14. I. Adi karışım II. Emülsiyon III. Süspansiyon Yukarıdaki karışımlardan hangileri aynı cins atom veya moleküllerden oluşamaz? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III I. Belirli bir erime ve kaynama noktaları olmaz. II. Tek bir madde görünümündedir. III. Emülsiyonlar homojen karışımlardır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 15. Aşağıdaki maddelerden hangisi emülsiyona örnek verilebilir? A) Çeşme suyu B) Alkollü su C) Sulu mazot D) Maden suyu E) Şekerli su 12. Süspansiyon ile ilgili; I. Bir katının çözünmediği bir sıvıyla oluşturduğu karışımlardır. II. Dağılan fazın boyutunun 10 5 cm den büyük olduğu karışımlardır. III. Tebeşir tozlu su, süspansiyona örnek verilebilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 16. Aşağıdakilerden hangisi adi karışıma örnek verilebilir? A) Odun talaşı-su karışımı B) Kum-tuz karışımı C) Alkol-su karışımı D) Naftalin-su karışımı E) Mazot-su karışımı 165

107 Genel Tekrar Testleri TEST m Kütle (g) 3. Aşağıdaki sıcaklık - zaman grafiklerinden hangisi bir tuzlu su örneğinin ısınmasını gösterir? n 0 Zaman Oda sıcaklığındaki 2 litre arı suya bir katı madde katılıyor. Bu katının kütlesinin zamanla değişimi grafikteki gibidir. Buna göre, aşağıdaki grafiklerden hangisi bu maddenin çözeltideki derişiminin zamanla değişimini doğru olarak göstermektedir? (Çözünmede katının değişime uğramadığı varsayılmaktadır.) A) m n 2 Deriflim (g/l) Zaman B) m n 2 Deriflim (g/l) Zaman A) 100 Sıcaklık ( C) B) 100 Sıcaklık ( C) Zaman Zaman C) 100 Sıcaklık ( C) Zaman D) 100 Sıcaklık ( C) Zaman E) Sıcaklık ( C) 100 Zaman ( ÖSS) C) Deriflim (g/l) D) 2(m n) Deriflim (g/l) m n 2 E) m n Zaman Deriflim (g/l) Zaman Zaman ( ÖYS) ESEN YAYINLARI 4. Aşağıdaki tabloda yapısı ve sudaki çözünürlüğü verlen maddelerden eşit mol sayısında alınmış ve alınan maddelerin her biri, eşit hacimdeki suyla ayrı birer kapta karıştırılmıştır. Madde Yapısı Sudaki çözünürlüğü İyot Moleküler Az Üzüm şekeri Moleküler Çok Gümüş klorür İyonik Çok az 2. Aşağıdaki ifadelerden hangisi hem sıvı bileşikler hem de çözeltiler için her zaman doğrudur? A) Tek cins moleküllerden oluşmuşlardır. B) Fiziksel yolla bileşenlerine ayrılırlar. C) omojen yapıdadırlar. D) Donma noktaları sabittir. E) Elektriği iletirler. ( ÖSS) Sodyum klorür İyonik Çok Magnezyum klorür İyonik Çok Bu maddelerin hangisiyle oluşturulan karışımın elektrik iletkenliği en yüksektir? A) İyot B) Üzüm şekeri C) Gümüş klorür D) Sodyum klorür E) Magnezyum klorür ( ÖSS) 198

108 Karışımlar 5. Aşağıdaki şekilde görülen, üç bölmeli ve bölmeleri arasında kapak bulunan bir kapta, şekilde belirtilen çözeltiler hazırlanmıştır. 46 g X 150 g X 92 g X 25 ml 2 O t C 100 ml 2 O t C kapak 50 ml 2 O t C I II III kapak Çözeltilerin üçünde de katı maddenin tümü çözünmüş olduğuna göre, bölmeler arasındaki kapaklar açıldığında, hangi bölmelerdeki çözeltinin derişimi artar? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III ( ÖSS) 7. Aşağıdaki karışımları bileşenlerine ayırmak için, karşılarında verilen yöntemlerden hangileri doğrudur? Karışım Yöntem I. Sudaki çözünürlüklerinin sıcak- Flotasyon lıkla değişimi farklı olan iki tuzun karışımı II. Katı bir maddenin, içinde çözün- Süzme mediği bir sıvıyla oluşturduğu heterojen karışım III. Uçucu olmayan bir katının, Damıtma sıvıda çözünmesiyle oluşan homojen karışım A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) II ve III E) I, II ve III 6. Sudan farklı olan X, Y, Z arı sıvılarında eşit hacimlerde alınarak özdeş deney tüplerine I. durumdaki gibi ayrı ayrı konulmuştur. Daha sonra her bir tüpe, içindeki sıvıyla eşit hacimde arı su eklenerek tüpler çalkalanmıştır. Bir süre sonra tüplerdeki sıvıların II. durumdaki gibi olduğu gözlenmiştir. I. Durum II. Durum ESEN YAYINLARI 8. Aşağıdakilerden hangisi, sulu çözeltilerinin tümü için doğrudur? A) Elektriği iyi iletir. B) Kütlesi, çözünen madde ile suyun kütlesi toplamına eşittir. C) acmi, çözünen madde ile suyun hacmi toplamına eşittir. D) Kaynama noktası suyunkinden yüksektir. E) Yoğunluğu suyunkinden büyüktür. ( ÖSS) X Y Z X Y Z Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? (II. duruma geçişte sıvılar arasında tepime olmadığı düşünecektir.) A) X, suyla homojen bir çözelti oluşturmuştur. B) X in molekülleri polar yapıdadır. C) Y ve Z nin yoğunlukları suyunkinden farklıdır. D) Y nin molekülleri apolar yapıda olabilir. E) Z nin sudaki çözünürlüğü X inkinden daha çoktur. ( ÖSS) 9. Mazot veya buz, suya katıldığında ikisi de suyun yüzeyinden kalıyor. Bu iki maddenin suyun yüzeyinden kalmasını açıklayan ortak neden aşağıdakilerden hangisidir? A) Sudaki çözünürlüklerinin az olması B) Kütlelerinin suyunkinden küçük olması C) acimlerinin suyunkinden küçük olması D) Özkütlelerinin suyunkinden küçük olması E) Kimyasal yapılarının suyunkinden farklı olması ( ÖSS) 199

109 TEST 1 Bu sayfa, öğretmeninizden aldığınız notlar içindir. 200

110 Endüstride ve Canlılarda Enerji 3. ÜNİTE

111 Ünite : Endüstride ve Canlılarda Enerji Bu ü nitenin amacı, insan vü cudunda ve endü stride enerjinin elde edilişi ve kullanımı ile ilgili temel kavram ve ilişkilere giriş yapmak; ayrıca enerji kullanımından kaynaklanan çevresel endişeler konusunda farkındalık oluşturmaktır. Önerilen Sü re: 20 ders saati 1. Fosil yakıtlar Kömü r Oluşumu Kömü rler ve çevre Petrol Oluşumu Rafinasyonu Bileşenleri idrokarbonlar Alkanlar Alkenler Alkinler Aromatik bileşikler Konular 2. Temiz enerji kaynakları Bitkisel enerji kaynakları Diğer temiz enerji kaynakları 3. Canlılarda enerji Karbohidratlar Yağlar Proteinler Kavramlar / Terimler Fosil yakıt Kömü r Turba Linyit Taş kömü rü Antrasit idrokarbon Alkan Alken Alkin Alkol Aromatik bileşik Fermantasyon Basit şeker Aminoasit Yağ Yağ asidi Protein Kazanımlar ve Açıklamalar Bu ü niteyi tamamlayan öğrenciler; Kömü rü n oluşumunu ve kömü r tü rlerini açıklar. a. Anorganik-organik bileşik ayırımı yapılır Kömü rü n bir yakıt olarak ü stü nlü k ve sakıncalarını irdeler. a. Kömü rü n asıl bileşeni yanında azotlu ve kü kü rtlü bileşenlerine değinilir; esas yanma tepkimesi ve onunla birlikte yü rü yen yan tepkimelerin ü rü nleri ve bunların çevreye etkileri işlenir. b. Çeşitli kömü rlerin özgü l yanma ısıları karşılaştırılır am petrolü n oluşum sü recini açıklar Yaygın petrol ü rü nleri ile petrol rafinasyonu arasında ilişki kurar. a. Petrol rafinerilerinde LPG, benzin, gazyağı, mazot, fuel-oil, parafin ve asfaltın ü retimi ile kaynama sıcaklığı aralıkları arasında ilişki kurulur.

112 Başlıca petrol bileşenlerini tanır. a. am petrolü n ana bileşenleri ile organik kısımdaki azotlu, kü kü rtlü bileşenlerden söz edilir Molekü ler yapılarına göre hidrokarbon tiplerini ayırt eder. a. Karbon, oksijen, azot, hidrojen atomunun bağ yapma özellikleri örneklerle irdelenir, hibritleşme ve molekü l geometrisi kavramlarına girilmez. b. Alkan, alken ve alkin kavramları basit örnekler kullanılarak formü lleriyle ilişkilendirilir. c. Benzen, toluen, anilin ve piridin bileşikleri ü zerinden aromatiklik tanıtılır. ç. idrokarbonların yanma tepkimeleri enerji ü retimiyle ilişkilendirilir Bitkisel kaynaklardan yakıt ü retimine örnekler verir. a. Mısırdan glikoz ü retimine değinilir. b. Meyve şekerinin etanol ve sirkeye dönü şü mü açıklanır. c. Etanol ve bazı basit alkollerin (1-4 karbonlu) yanma tepkimeleri enerji ü retimiyle ilişkilendirilir. ç. Fermantasyon ile biyogaz ü retim teknolojisine değinilir Temiz enerji kaynaklarını tanır. a. Gü neş, rü zgâr-dalga, jeotermal vb. temiz enerji kaynaklarına değinilir. b. Enerji kaynakları karşılaştırılarak avantaj ve dezavantajları irdelenir Besinlerin enerjiye dönü şü mü nü sindirim ve solunum sü recleriyle ilişkilendirir. a. Sindirim sisteminden kana karışan kimyasal maddelerle besinlerin bileşenleri arasında ilişki kurulur. b. Kana karışan şekerlerin dokularda enerjiye dönü şmesi ve atık ü rü nlerin vü cuttan dışarı atılması konuları kanın rolü de hesaba katılarak verilir Canlılar için birincil enerji kaynakları olan basit şekerlerin oluşumunu ve vü cutta kullanımını açıklar. a. Nişasta ve selü lozun hidroliz şartlarına ve glikoz şurubunun özel durumuna değinilir. b. Glikoz, fruktoz ve sakkarozun yapıları ve yanma tepkimeleri tanıtılır İnsan vü cudunda kullanılmayan enerjinin depolanma yollarını, enerji tü ketimi ile ilişkilendirir. a. Vü cutta kullanılmayan şekerlerin glikojen ve yağ hâlinde depolanması konusuna kısaca değinilir Proteinlerin yapısını ve işlevlerini aminoasitlerle ilişkilendirir. a. Proteinlerin yapıları ve vü cuttaki işlevleri irdelenir Yağların yanma ve hidroliz özelliklerini vü cutta kullanımlarıyla ilişkilendirir. a. Vü cudun öncelikle şekerlerden enerji elde ettiği, şekerler yetersiz ise yağları ve mecbur kalınca proteinleri enerji kaynağı olarak kullandığı işlenir. b. Şekerlerin, yağların ve proteinlerin kalori değerleri açıklanır. c. Yediğimiz gıdaların kalori değerleri ve vü cudun ihtiyacı olan kalori miktarı değişik durumlar için (yü zme, yü rü me, dü şü nme) örneklendirilir. ç. Besin kalorisinin gü nlü k kullanımda 1000 cal=1kcal ye eşit olduğuna vurgu yapılır.

113 Endüstride ve Canlılarda Enerji 1 - FOSİL YAKITLAR Geçmişte çürüyen bitki ve hayvanların çok uzun yıllar boyunca yerkabuğu kayaçları içinde çürümesi ile oluşan, hidrokarbon içeren yakıt türüne fosil yakıt denir. Kömür, petrol ve doğal gaz birer fosil yakıt örneğidir. Fosil yakıtlar, yenilenebilir enerji kaynakları değildir. Elektrik ve ısı enerjisi elde etmek için kullandığımız yakıtlardan büyük bir kısmı fosil yakıtlardır. Fosil yakıtlar, organik bileşikler içeren yakıt türüdür. Organik Bileşikler Yapısında karbon (C) elementi bulunan bileşiklere organik bileşikler denir. Organik bileşiklerin yapısında karbon elementinin dışında en çok hidrojen () ve oksijen (O) elementleri bulunur. Ancak bazı organik bileşiklerde; P, S, N, F, CI vs. elementleri de bulunabilir. Anorganik Bileşikler Karbonmonoksit (CO), karbondioksit (CO 2 ) ve karbonatlı bileşikler (CaCO 3, Na 2 CO 3 vs.) karbon elementi içermesine rağmen organik bileşik kabul edilmez. Bu bileşikler anorganiktir. Kömürlerin yapısında kil, kum ve organik maddeler bulunur. Organik bileşikler dışındaki maddeler anorganiktir. Organik Bileflikler Anorganik Bileflikler Organik bilefliklerin yap s nda karbon elementi ve karbonla birlikte birkaç element bulunur. Anorganik bilefliklerin yap s nda periyodik tabloda bulunan di er bütün elementler bulunur. Atomlar aras nda kovalent ba lar vard r. Genellikle iyonik ba içeren bilefliklerdir. Erime ve kaynama noktalar genellikle düflüktür. Erime ve kaynama noktalar genellikle yüksektir. Is ya karfl dayan ks z olup çabuk bozunurlar. Is ya dayan kl d r. Tepkimeler yavafl ve karmafl kt r. Tepkimeler h zl ve basittir. Düflük verimle gerçekleflir. Yüksek verimle gerçekleflir. Yan c d rlar. Ço unlukla CO 2 ve 2 O oluflturarak yanarlar. Yan c olanlar azd r. Genellikle organik çözücülerde çözünürler. Genellikle suda çözünürler. 210

114 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 1 Aşağıdaki formülü verilen bileşiklerin organik bileşik mi yoksa anorganik bileşik mi olduğunu belirtiniz. Bileşik Formülü Organik / Anorganik Bileşik Formülü Organik / Anorganik C 3 O N 2 CO N 2 CI 2 SO 4 N 3 CO 2 C 3 C 3 C 6 6 F COO Ca(O) 2 K 2 CO 3 Soru 1 Fosil yakıtlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Kömür, petrol ve doğal gaz fosil yakıtlardır. B) Fosil yakıtlar milyonlarca yıl önce çürüyen bitki ve hayvan kalıntılarından oluşur. C) Fosil yakıtlar yenilenebilir enerji kaynaklarıdır. D) Fosil yakıtlar genellikle kaya tabakalarının ve deniz altındaki yataklarda bulunur. E) Fosil yakıtlar günümüzde elektrik ve ısı enerjisi elde etmede en çok kullanılan doğal enerji kaynaklarıdır. Soru 2 Organik bileşikler ile ilgili, I. Yapısında temel element olarak karbon (C) bulunur. II. Bazı organik bileşiklerde P, S ve N elementleri bulunur. III. Sodyum karbonat (Na 2 CO 3 ) organik bileşiktir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 3 Anorganik bileşikler ile ilgili; I. Karbonmonoksit (CO) anorganik bir bileşiktir. II. Magnezyum karbonat (MgCO 3 ) anorganik bir bileşiktir. III. Sirke ruhu (C 3 COO) anorganik bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 211

115 Endüstride ve Canlılarda Enerji Kömürün Oluşumu Kömür, içerisinde çok miktarda C, az miktarda, O, S ve N elementleri bulunduran yakıt türüdür. Bitki parçaları uygun bataklık bölgelerinde birikip yer altına gömülür. Bu gömülme sırasında ısı ve basınç değişiminden etkilenen bu organik kütlenin yapısında fiziksel, kimyasal değişimler olur. Bu süreç milyonlarca yıl sürer ve kömür oluşur. Deltalar ve göller kalın kömür damarlarının oluştuğu ortamlardır. Oluşumları çok eski yıllara sahip olan kömürlerin ısıtma değerleri de çok yüksektir. Kömür Türleri Kömürler, oluşum süreçleri ve içlerindeki karbon miktarına göre (organik olgunluklarına) değişik türlere ayrılırlar. Turba Kömürün oluşumu sırasında ilk oluşan organik kütledir. Bu organik kütle tam olarak karbonlaşmadığından karbon yüzdesi düşüktür ve içerisinde bir miktar su bulundurur. Bu nedenlerle turba, kömür sayılmaz ancak diğer kömür türlerinin oluşmasına öncülük yapar. Linyit Turba, bulunduğu ortamın yüksek sıcaklık ve basıncının etkisiyle milyonlarca yıl sonunda linyiti oluşturur. Linyitteki karbon yüzdesi turbadan daha fazladır. Linyitte bir miktar su bulunur. Linyit in %50 den daha az kısmı karbondan oluşur. Bu yüzden oluşumu tamamlanmamış kömürlerdir. Taş Kömürü Karbon yüzdesi turba ve linyitten daha yüksek olan bir kömür türüdür. Oluşum süreci linyite göre çok eskidir. Taşkömürünün % 70 i karbondan oluşur ve ısıtma değeri linyitten daha yüksektir. Antrasit Karbon yönünden diğer kömür türlerine göre en zengin olan bir kömür türüdür. Meydana geliş süreci diğer kömür türüne göre çok daha eski yıllara (milyonlarca yıl geriye) dayanır. Antrasitin % 95 i karbondan oluşur ve ısıtma değeri en yüksek olan kömür türüdür. Kömürler ve Çevre Kömürün Bir Yakıt Olarak Üstünlüğü Petrol ve doğal gaz dünyanın belli bölümlerinde bulunur. Kömür rezervleri ise dünyada yaygın bir şekilde bulunur. Petrol ve doğal gazın bulunması, depolanması, nakliyesi çok büyük maliyetler ve emniyet tedbirlerinin alınmasını gerektirir. Kömür ise düşük maliyetlerle elde edilebilen depolanması ve nakliyesi bakımından en emniyetli olan fosil yakıttır. Kömürün dünyada yaygın bir şekilde bulunması, fiyatının da ucuz olmasını sağlar. Bu nedenlerle dünyada elektrik enerjisi üretiminde diğer fosil yakıtlara göre kömür kullanımı üstünlük kazanır. Kömürün yapısında bulunan bazı anorganik bileşikler kömürün yakıt olarak kalitesini düşürür ve çevreye zarar verir. 212

116 Endüstride ve Canlılarda Enerji Kömürün Yakıt Olarak Sakıncaları 1. Kömürün bileşimindeki karbon yanarak karbondioksit (CO 2 ) gazı oluşturur. Bu gaz çevre kirliliğine, iklim değişikliğine ve küresel ısınmaya neden olur. Karbon yeterince oksijenin olmadığı durumlarda yanarak karbonmonoksit (CO) gazı oluşturur. Bu gaz kış mevsimlerinde soba zehirlenmelerine neden olur. 1 C (k) + O2(g) CO 2 (g) + ısı Karbon yeterince oksijenin olduğu ortamda tam yanarak karbondioksit gazını (CO 2 ) oluşturur. C (k) + O 2(g) CO 2(g) + ısı 2. Kömürün yapısında bulunan azot elementi yanarak önce azotmonoksite (NO) dönüşür. Bu gaz da yanarak azotdioksit (NO 2 ) gazına dönüşür. Azotdioksit gazı havadaki su buharı ile birleşerek asit yağmurlarını oluşturur. Asit yağmurları da insan vücuduna ve ekosisteme zarar verir. N 2 + O 2 + ısı 2NO 2NO + O 2 2NO 2 + ısı 3. Kömürün yapısında bulunan kükürt elementinin yanması sonucunda SO 2 ve SO 3 gazları oluşur. Bu gazlar da havadaki su buharıyla birleşerek çevreye zararlı olan asit yağmurlarını oluşturur. S 8 + 8O 2 8SO 2 + ısı 2SO 2 + O 2 2SO 3 + ısı 4. Kömürün yanması sonucu ortaya çıkan artık maddelerde, ağır metaller ve zehirli maddeler bulunur. Bu maddeler içme suyuna, bitkilere ve hayvanlara zarar verir. Özgül Yanma Isısı Bir yakıtın birim kütlesinin yanmasıyla açığa çıkan enerjiye özgül yanma ısısı denir. Kömür türü Özgül yanma ısısı (kcal/kg) Antrasit Taş kömürü Linyit Soru 4 Kömür ile ilgili, I. Meydana gelişi milyonlarca yıl eskiye dayanan doğal enerji kaynağıdır. II. Yapısında karbon bulunan bir fosil yakıttır. III. Kömürün kimyasal formülünde ve O elementleri bulunmaz. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Soru 5 I. Linyit II. Antrasit III. Turba Yukarıdaki maddelerden hangileri kömür türüdür? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 213

117 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 6 Kömürün oluşumu ile ilgili, I. Bitkilerin bataklıklarda birikmesi sonucu oluşan tabakaların milyonlarca yıl sonunda fiziksel ve kimyasal değişimlere uğraması ile kömür oluşur. II. Kömürün oluşumu için geçen sürenin çok uzun olması o kömür türünün ısı verme kalitesini artırır. III. Kömürün oluşumu tabiatın kendi içinde kurduğu bir denge olayıdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Etkinlik 2 Aşağıdaki açıklamalar doğru ise D yanlış ise Y ile belirtiniz. a) Kömürün oluşumu sırasında ilk oluşan organik kütleye turba denir. b) Kömür, karbon yönünden çok zengin olan bir organik kayadır. c) Linyit, oluşumunu tam olarak tamamlamamış bir kömür türüdür. d) Taş kömüründeki karbon yüzdeki antrasitten daha yüksektir. e) Antrasitin oluşum süreci diğer kömür türlerine göre çok daha eskidir. f) Antrasit, karbon yönünden diğer kömür türlerine göre çok daha zengindir. g) Taş kömürünün ısıtma değeri linyitten daha düşüktür. h) Linyit, turbanın milyonlarca yıl sonunda uğradığı fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik değişimler sonucunda oluşur. ı) Turba ve linyit içerisinde bir miktar su ve yabancı madde bulunduran kömür türleridir. i) Kömür, bir fosil yakıttır. j) Kömür, yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. k) Kömürün yapısında az da olsa, O, S ve N elementleri bulunur. l) Kömürün oluşması için milyonlarca yılın geçmesi gerekir. m) Bir kömür türünün oluşum süreci ne kadar çok eskiye dayanıyorsa o kömür türünün yakıt değeri daha yüksektir. n) Deltalar ve göller kalın kömür damarlarının oluştuğu ortamlardır. 214

118 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 7 I. Asit yağmurlarının oluşması II. Küresel ısınma III. Ekolojik dengenin bozulması Yukarıdaki ifadelerden hangileri kömür kullanımının sonuçlarından olabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 8 I. Dünyada bir çok yerde rezervlerinin bulunması II. Depolanma ve nakliyesinin kolay olması III. Tabiata zararlı etkilerinin bulunmaması Nedenlerinden hangileri kömürün yakıt olarak kullanılmasında diğer fosil yakıtlara göre üstünlük sağlar? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 9 Kömürün ana bileşeni olan karbon tam olarak yandığında karbondioksit (CO 2 ) gazına dönüşür. Bu gaz için; I. Küresel ısınmaya neden olur. II. Oksijen gazına göre oranının artması tabiata zarar verir. III. Zamanla karbona dönüşür. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 215

119 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 10 Kömürün yanması sırasında yapısında bulunan azot elementi azotdioksit (NO 2 ) gazına dönüşür. Bu gaz için; I. avadaki su buharı ile birleşerek asit yağmurlarını oluşturur. II. Tabiatta çoğalması çevre için zararlı etkilere neden olur. III. NO gazının yanması sonucunda oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 11 Aşağıda bazı gazlar verilmiştir. I. 2 II. NO 2 III. SO 2 Bu gazlardan hangileri kömürün yanması sonucu oluşan gazlardan biri değildir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Soru 12 Kömürün yanması sırasında yapısında bulunan kükürt elementi kükürtdioksit (SO 2 ) gazına dönüşür. Bu gaz için; I. avadaki su buharı ile tepkimeye giremez. II. Tabiattaki SO 2 gazının artması çevreyi olumsuz etkiler. III. Asit yağmurlarının oluşmasına neden olan gazlardan biridir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 13 Aşağıda bazı tepkimeler verilmiştir. I. C (k) + O 2(g) CO 2(g) 1 II. NO (g) + O2(g) 2 NO 2(g) 1 III. SO 2(g) + O2(g) 2 SO 3(g) Bu tepkimelerden hangileri kömürün yanması sırasında gerçekleşebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 216

120 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 14 Termik santrallerde kömürün yanması sonucunda oluşan atık maddelerde bazı ağır metaller ve civa olduğu biliniyor. Oluşan bu maddelerle ilgili, I. Toprak ve hava kirliliğine neden olur. II. Civa insan sağlığı ve tabiat için çok zehirli bir maddedir. III. Ağır metaller bitki örtüsünün gelişimine ve içme sularına zarar verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 15 Özgül yanma ısısı ile ilgili, I. Özgül yanma ısısı en fazla olan kömür türünün yakıt değeri en fazladır. II. Özgül yanma ısısı en küçük olan kömür türünün yakıt değeri en azdır. III. Yakıtların türü değişirse özgül yanma ısıları da değişir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Etkinlik 3 Kömürler ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Yanması sonunda asit ya muru oluflturan gazlar Ana bilefleni olan elementin ad KÖMÜR Kömür türlerinin adlar Is tma de eri en büyük olan kömür türünün ad 217

121 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 4 Kömürler ile ilgili aşağıdaki bulmacayı uygun kelimeler ile doldurunuz SOLDAN SAĞA 1. Kömürün ana bileşeninin adı 7. Fosil yakıtlardan birinin adı 8. Oluşum süreci diğer kömür türlerine göre çok daha eskiye dayanan kömür türünün adı 9. Kömürlerin oluştuğu alanlardan birinin adı 11. Kömürün oluşumuna neden olan maddelerden birinin adı 12. Oluşum süreci milyonlarca yıl süren bir yakıt türünün adı 13. Kömürün tam yanmaması ile oluşan ve soba zehirlenmesine neden olan gazın adı 17. Kömürün yapısında bulunan ve oksidi asit yağmuru oluşturan elementlerden birinin adı 19. Karbon oranı %50 den az olan bir kömür türünün adı YUKARIDAN AŞAĞIYA 2. Doğal enerji kaynaklarından birinin adı 3. Karbon oranı en yüksek olan kömür türünün adı 4. Karbon oranı %70 olan kömür türünün adı 5. Kömürün oluşumu sırasında ilk oluşan organik kütlenin adı 6. Kömürlerin türlerini belirleyen en önemli elementin adı 10. Yenilenebilir enerji kaynağı olmayan yakıtların genel adı 14. Kömürün yanması ile oluşan ve asit yağmuru oluşturan gazlardan birinin adı 15. Kömürün yanması ile oluşan ve küresel ısınmaya neden olan gazın adı 16. Kömürün yanması ile oluşan gazlardan birinin adı 18. Kömürün yapısında bulunan elementlerden birinin adı 218

122 Endüstride ve Canlılarda Enerji Petrol idrokarbonlardan oluşmuş, sudan daha yoğun kıvamda, koyu renkli, arıtılmamış, kendine özgü kokusu olan, yeraltından çıkarılmış doğal yanıcı mineral yağa petrol denir. am Petrolün Oluşum Süreci Milyonlarca yıl önce denizlerde toprak altında, yer kürede bulunan bitki ve hayvanların çürüdükten sonraki kalıntılarından ham petrol oluşur. Bu kalıntılar denizlerin derinliklerinde basınç, ısı ve mikroorganizmaların etkisiyle değişime uğrar. Bu değişime uğrayan maddeler çamur ve kaya tabakalarının altında yağımsı bir görüntüye sahip olan ham petrolü oluşturur. am Petrolün Bileşenleri idrokarbonların karışımından meydana gelen petrolün çıkarıldığı bölgeye göre kimyevi bileşimi değişkenlik gösterir. Bu nedenle ham petrolün sabit belli bir kimyasal bileşimi yoktur. Ancak petrolün elementel bileşenleri arasında karbon, hidrojen, oksijen, azot ve kükürt bulunur. Ana bileşenleri ise karbon ve hidrojen elementi içeren bileşikler (hidrokarbonlar) dir. Petrol Rafinasyonu (am Petrolün Damıtılması) Petrolün rafinasyonunda, petrol ürünlerinin elde edilmesinde kullanılan en önemli yöntem destilasyondur. am petrolün yapısında bulunan bir çok petrol ürünü kaynama sıcaklıklarının farkından yararlanılarak (ayrımsal damıtma yöntemi) ayrılır. am petrol bir karışım olduğu için belli bir kaynama noktası yoktur. Ayr msal dam tma kolonu S v laflt r lm fl petrol gaz (LPG) Çeflitli kimyasallar (30 70 C) Benzin ( C) Uçak yak t ( C) Mazot ( C) Gaz ya, sanayi ya ( C) am petrolün girifli Gemi yak t fuel oil ( C) Asfalt ( C) am petrolün bileflenlerine ayr lmas ve bileflenlerinin kaynama sıcaklıkları 219

123 Endüstride ve Canlılarda Enerji LPG Sıvılaştırılmış petrol gazıdır. am petrolün rafinerilerde damıtılması ile elde edilir. avadan ağır ve yanıcı bir gazdır. Kaynama sıcaklığı 35 C dir. Benzin Petrolden elde edilen bir tür yakıttır. am petrolün özelliğine bağlı olarak çok sayıda hidrokarbon içerir. afif benzinin kaynama sıcaklık aralığı C dir. Ağır benzinin kaynama sıcaklık aralığı C dir. Gaz Yağı am petrolün rafinasyonunda benzinden sonra ele geçirilen bir üründür. Sıvı bir yakıttır. Kaynama sıcaklık aralığı C dir. Mazot am petrolün damıtılmasıyla elde edilen ürünlerden biridir. Petrolün rafinasyonunda C kaynama sıcaklığı aralığında üçüncü sırada ele geçen ana üründür. Kaynama sıcaklık aralığı C dir. Fuel - oil am petrolün rafinasyonunda elde edilen ve yakıt yağı olarak bilinen bir petrol ürünüdür. Kaynama sıcaklığı C dir. Parafin Petrolün rafinasyonu sırasında elde edilen bir yan üründür. Parafin bir mum çeşitidir. am petrolde parafinin bulunması istenmez. Kaynama sıcaklık aralığı C dir. Asfalt Petrolün rafinasyonu sırasında elde edilen bir yan üründür. Petrolün oksitlenmesi sonucu oluşur. idrokarbon kökenli bir maddedir. Asfaltın kaynama sıcaklığı ( C) bütün petrol ürünlerinden daha yüksektir. am Petrolün Kükürtlü Bileşenleri am petrolün yapısında az miktarda da olsa çeşitli kükürt bileşikleri bulunmaktadır. Bu kükürt bileşikleri tahriş edici ve aşındırıcı özelliklere sahiptir. Petrolün destilasyonunda ortaya çıkan bu kükürt bileşikleri rafinasyonda kullanılan ekipmanlara zarar vererek korozyona neden olur. Bu nedenle kükürt bileşiklerinin petrol ürünlerinde bulunması istenmez. am Petrolün Azotlu Bileşenleri am petrol türlerinin çoğunluğunda belli miktarda azot bileşikler bulunur. Azotlu bileşikler petrolün damıtılması sırasında ortaya çıkarlar. Azotlu bileşikler korozif etkiye sahip oldukları için petrolde fazla miktarda olması istenmez. am petrolün arıtılması ve işlenmesi sonucunda % 43 benzin, % 18 fueloil ve mazot, % 11 LPG, % 9 jet yakıtı, % 5 asfalt ve % 14 diğer ürünler elde edilir. 220

124 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 5 Aşağıdaki boş bırakılan yerlere gelmesi gereken doğru sözcükleri alttaki tablodan seçerek doldurunuz. Asfalt LPG Gazyağı Asfalt Kaynama sıcaklığı Kaynama noktası LPG Parafin Benzin Karbon ve hidrojen Rafinasyon Fiziksel özelliklerinin Ayrımsal damıtma ham petrolde bulunan bazı yabancı maddeleri uzaklaştırma ve petrolü kullanabilir hale getirme işlemidir. 2. am petroldeki bileşenlerin ayrılmasında maddelerin. farklı olmasından yararlanılır. 3. am petrolün ana bileşenleri arasında.. birinci sırada yer alır. 4. am petrolün element analizi yapıldığında en fazla.. bulunur. 5. am petrolün rafinasyonunda maddelerin.. farklılığından yararlanılır bir mum çeşitidir. 7. am petrolün damıtılmasında kaynama sıcaklığı en yüksek olan ürün.. dır. 8. am petrolün rafinasyonunda ilk elde edilen ürün.. dir. 9. am petrol.. yöntemi ile bileşenlerine ayrılabilir. 10. am petrolün belli bir.. yoktur sıvılaştırılmış petrol gazıdır ham petrolün rafinasyonunda benzinden sonra ele geçirilen bir yakıttır petrolün rafinasyonunda elde edilen bir yan ürün olup, petrolün oksitlenmesi sonucu oluşur. 221

125 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 16 Aşağıdaki maddelerden hangisi ham petrolün yapısındaki elementlerden değildir? A) Karbon B) idrojen C) Oksijen D) Azot E) Klor Soru 17 Aşağıdaki elementlerden hangisi ham petrolün yapısında en çok bulunan elementtir? A) Karbon B) Azot C) Kükürt D) Sodyum E) Nikel Soru 18 Petrol bileşenleri ile ilgili; I. LPG sıvılaştırılmış petrol gazıdır. II. Gaz yağı ham petrolün rafinasyonunda benzinden sonra ele geçer. III. Mazotun kaynama sıcaklığı, parafinden daha düşüktür. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 19 Petrolün yapısı ile ilgili; I. am petrolün yapısında kükürtlü bileşikler bulunmaz. II. am petrolün yapısında bulunan azotlu bileşikler korozif etkiye neden olur. III. Asfalt petrolün rafinasyonunda elde edilen bir yan üründür. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 222

126 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 20 Petrolün yapısı ve özellikleri ile ilgili; I. Petrolün belli bir kimyasal formülü vardır. II. am petrolün yapısında azot ve kükürt elementleri bulunmaz. III. am petrolün sabit ve belli bir kaynama noktası yoktur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 21 am petrolde bulunan kükürt ve bileşikleri ile ilgili, I. Petrolün ana bileşenlerini oluşturur. II. Korozyon etkilere sahiptir. III. Petrol ürünleri arasında bulunması istenmeyen maddelerdendir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 22 Petrolle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Milyonlarca yıl önce denizlerde ve toprak altındaki bitki ve hayvan artıklarından petrol oluşur. B) Deniz altındaki bitki ve hayvan kalıntılarının uğradığı kimyasal değişimlerle petrol oluşur. C) Petrol ürünlerinin yapısında çok sayıda karbon ve hidrojen bulunan hidrokarbonlar bulunur. D) am petrolün yapısında kükürt ve azot bulunan bileşikler de bulunur. E) am petrolün bileşenlerine ayrılmasında fiziksel yöntemler kullanılamaz. 223

127 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 6 Petrolle ilgili aşağıdaki açıklamalar doğru ise D yanlış ise Y ile belirtiniz. a) Milyonlarca yıl önce bitki ve hayvan kalıntılarının yer kürede birikmesi ve değişime uğraması sonucu ham petrol oluşmuştur. b) am petrol sabit ve belli bir kaynama noktası olan saf maddedir. c) am petrolün ana bileşeni olan elementler karbon ve hidrojendir. d) am petrol bir karışımdır. e) am petrolün destilasyonunda ilk ele geçen madde LPG dir. f) Parafin ham petrolün rafinasyonunda elde edilen bir yan üründür. g) am petrolün rafinasyonunda en yüksek oranda benzin elde edilir. h) am petrolün rafinasyonundan fuel oil, mazot, asfalt ve jet yakıtı elde edilir. ı) am petrolün yapısında bulunan azotlu bileşikler petrolün kalitesini düşürür ve korozif etkiye neden olur. i) am petrolün yapısında bulunan kükürtlü bileşikler, petrolün yakıt kalitesini ve kullanabilirliğini artırıcı özellik gösterir. j) am petrol homojen bir yapıya sahiptir. 224

128 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 7 am petrol ile ilgili aşağıdaki bulmacayı uygun kelimeler ile doldurunuz SOLDAN SAĞA 1. am petrolün oluşumuna neden olan kalıntılardan birinin adı 3. am petrolde bulunan ve oksidi asit yağmuru oluşturan elementlerden birinin adı 4. am petrolün bileşenlerine ayrılmasında kullanılan yöntemin adı 5. am petrolün rafinasyonunda elde edilen ürünlerden birinin kısa adı 6. Petrolden elde edilen ve kalitesi oktan sayısı ile belirtilen bir yakıtın adı 7. am petrolün damıtılmasında benzinden sonra ele geçen yakıtın adı 8. am petrolün rafinasyonunda elde edilen ürünlerden birinin adı 9. Yakıt yağı olarak bilinen petrol ürününün adı 10. am petrolün rafinasyonunda petrolün ürünleri içinde bulunması istenmeyen bir çeşit mum olan maddenin adı 15. Petrol ürünleri arasında bulunması istenmeyen bileşik türlerinden birinin adı YUKARIDAN AŞAĞIYA 2. am petrolü oluşturan ana bileşenlerin genel adı 11. am petrolün rafinasyonunda ele geçen ve kaynama noktası diğer petrol bileşenlerinin en yükseği olan yan ürünün adı 12. am petrolün rafinasyonunda kullanılan ayırt edici özelliklerden birinin adı 13. Sıvılaştırılmış petrol gazının kısaltılmış adı 14. am petrolün rafinasyonunda kaynama noktası en düşük olan ve ilk ele geçen maddenin adı 16. am petrolün yapısında bulunan elementlerden birinin adı 17. Petrol ürünleri arasında bulunması istenmeyen bileşik türlerinden birinin adı 225

129 Endüstride ve Canlılarda Enerji Karbonun Bağ Yapma Özellikleri Karbon elementi periyodik cetvelde 2. periyot, 4A grubunda bulunur. Karbon atomunun dört tane değerlik elekronu vardır. 6 C : 2 4 C Değerlik elektronlarını kullanarak aynı veya farklı atom veya atom gruplarıyla dört tane kovalent bağ oluşturur. Karbon, başka karbon atomları ile tekli bağ (C C), ikili bağ (C = C) ve üçlü bağ (C C) yapabilir. I I C C I I I I C = C C C Karbon, başka elementlere ait atomlarla da tekli, ikili ve üçlü bağlar oluşturabilir. I C I I C Cl I I C = O C N Karbon atomları, birbirine sonsuz sayıda bağlanarak düz zincir ve dallanmış zincir yapılı bileşik oluşturabilir. I I I I I C C C C C I I I I I C 3 C C 2 C C 3 C I I 3 C = C C 3 C 3 C 3 (C 3 C 2 C 2 C 2 C 3 ) Dallanmış zincir yapı İkili bağ içeren düz zincir Düz zincirli yapı Karbon atomları tek ve çift bağlı halkalı yapılar oluşturabilir. C C C C C C C C C C C C C C C C C Oksijenin Bağ Yapma Özellikleri Oksijen elementi periyodik cetvelde 2. periyot, 6A grubunda bulunur. Oksijen atomunun altı tane değerlik elektronu vardır. 8 O : 2 6 O Bu haliyle oksijen atomunun iki tane ortaklaşılmamış elektron çifti, iki tane de tek elektronu bulunur. Oksijen, bu iki tek elektronu ortaklaşa kullanarak iki tane kovalent bağ oluşturur. Bu kovalent bağlar başka bir oksijen atomuyla olabileceği gibi başka elementlerin atomlarıyla oluşturulabilir. O = O O / I C O I I C = O 226

130 Endüstride ve Canlılarda Enerji Azotun Bağ Yapma Özellikleri Azot elementi periyodik cetvelde 2. periyot, 5A grubunda buunur. Azot atomunun beş tane değerlik elektronu vardır. 7 N : 2 5 N Bu haliyle azot atomunun bir tane ortaklaşılmamış elektron çifti, üç tane de tek elektronu bulunur. Azot bu üç tek elektronu ortaklaşa kullanarak üç tane kovalent bağ oluşturur. Bu kovalent bağlar başka bir azot atomuyla olabileceği gibi başka elementlerin atomuyla oluşturulabilir. N N C N N = N N I (N 2 ) (CN) (N 2 2 ) (N 3 ) idrojenin Bağ Yapma Özellikleri idrojen elementi periyodik cetvelde 1. periyot, 1A grubunda bulunur. idrojen atomunun bir tane değerlik elektronu vardır. 1 : 1 Bu haliyle hidrojen atomunun bir tane ortaklaşılmamış elektronu vardır. idrojen bu tek elektronu kullanarak bir tane kovalent bağ oluşturur. Bu kovalent bağ başka bir hidrojen atomuyla olabileceği gibi başka elementlerin atomuyla da oluşturulabilir. I C O I / ( 2 ) Cl (Cl) (C 4 ) ( 2 O) Etkinlik 8 Karbonun bağ yapma özellikleri ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. (Karbonun atom numarası 6 dır.) Üçlü ba yapt 2 karbonlu hidrokarbonun aç k formülü Kovalent ba yapma kapasitesi KARBON ATOMU Dört tek ba l yapt 1 karbonlu hidrokarbonun aç k formülü Çift ba yapt 2 karbonlu hidrokarbonun aç k formülü 227

131 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 9 Oksijenin bağ yapma özellikleri ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. (Oksijenin atom numarası 8 dir.) 2 O bilefli ini olufltururken yapt tek ba say s Kovalent ba yapma kapasitesi OKS JEN ATOMU CO 2 bilefli ini olufltururken yapt çift ba say s O 2 bilefli ini olufltururken yapt çift ba say s Etkinlik 10 Azotun bağ yapma özellikleri ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. (Azotun atom numarası 7 dir.) N 3 bilefli ini olufltururken yapt tek ba say s Kovalent ba yapma kapasitesi AZOT ATOMU N 2 molekülünü olufltururken yapt üçlü ba say s De erlik elektron say s 228

132 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 11 idrojenin bağ yapma özellikleri ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. (idrojenin atom numarası 1 dir.) 2 molekülünü olufltururken yapt ba say s Kovalent ba yapma kapasitesi DROJEN ATOMU Cl molekülünü olufltururken yapt ba say s De erlik elektron say s Soru 23 Karbon atomu ile ilgili, I. Kovalent bağ yapma kapasitesi dörttür. II. Karbon atomları birbirine bağlanarak zincirli, halkalı ve dallanmış moleküller oluşturabilir. III. İki karbon atomu arasında dörtlü bağ bulunur. yargılarından hangileri doğrudur? (C nin atom numarası 6 dır.) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 24 Karbon atomu, I. C C II. C = C C III. C C C yukarıdaki bağlanma tiplerine uygun bileşik oluşturamaz? (C nin atom numarası 6 dır.) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 229

133 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 25 Azot atomu hidrojen atomu ile aşağıdaki maddelerden hangisini oluşturabilir? (N nin atom numarası 7, nin atom numarası 1 dir) A) N B) N = C) N I D) N = E) N N Soru 26 idrojen atom ile ilgili, I. Kovalent bağ yapma kapasitesi birdir. II. idrojen atomları arasında tekli bağ ile 2 molekülü oluşur. III. idrojen atomu oksijen atomu ile iki tekli bağ ile 2 O bileşiğini oluşturur. yargılarından hangileri doğrudur? ( nin atom numarası 1 dir) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 27 Aşağıdakilerden hangisi karbon atomunun oluşturduğu halkalı bir bileşiktir? A) C C C B) C C C C C) C C C D) C C C E) C C C 230

134 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 28 Oksjen atomu ile ilgili, I. Kovalent bağ yapma kapasitesi ikidir. II. Oksijen atomları arasında ikili bağ ile O 2 molekülü oluşur. III. Oksijen atomu hidrojen atomu ile ikili tekli bağla 2 O bileşiğini oluşturur. yargılarından hangileri doğrudur? (O nun atom numarası 8, nin atom numarası 1 dir) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 29 Aşağıdaki bileşiklerden hangisi oksijen atomunun oluşturabileceği bir bileşik olamaz? (O nun atom numarası 8, F nin atom numarası 9 dur) A) O O B) O C) O = O D) O E) O F F Soru 30 Azot atomu ile ilgili; I. Kovalent bağ yapma kapasitesi üçtür. II. Azot atomları arasında ikili bağ ile N 2 molekülü oluşur. III. Azot atomu hidrojen atomu ile üç tekli bağla N 3 bileşiğini oluşturur. yarglarından hangileri yanlıştır? (Atom numaraları : 1, 7 N) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 31 Aşağıdaki bileşik formüllerinden hangisi karbon atomunu oluşturabileceği bir bileşik olamaz? I I I A) C = C B) C = C C) C C D) C C C E) C C I I I I I I I 231

135 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 32 Karbon atomu hidrojen atomu ile aşağıdaki bileşiklerden hangisini oluşturamaz? A) I I C C I I C C I I B) I I I C C = C I C) I C C C I D) I I C C C I I C I C E) II I I C C C I I I Soru 33 Karbon atomunun hidrojen atomu ile oluşturduğu aşağıdaki bileşiklerden hangisinin açık formülü doğru verilmiştir? A) C C I B) C C C C) C C I I C C C C C D) I I C C C C I I I E) I C C = C I I I 232

136 Endüstride ve Canlılarda Enerji İDROKARBONLAR Sadece C ve den oluşan organik bileşiklere hidrokarbon denir. Alkan, alken ve alkin sınıfı bileşiklerin genel yapıları, oluşum özellikleri aşağıda verilmiştir. Organik Bileşik Türü Genel Yapı Oluşum Özelliği Alkan C 2 C 3 C ve den oluşur, arada tekli bağ bulundurur. Alken I I C = C C ve den oluşur, en az bir tane C ile C arasında çift bağ bulundurur. Alkin C C C ve den oluşur, en az bir tane C ile C arasında üçlü bağ bulundurur. Alkanlar Yapısında tekli bağlar bulunduran hidrokarbonlara alkan denir. Düz zincirli ve dallanmış olanları C n 2n+2 genel formülüne sahiptir. Bazı düz zincirli alkanların açık, kapalı formülleri ve adı aşağıda verilmiştir. Aç k formül C C C Kapal formül C 4 C 3 C 3 (C 2 6 ) Ad Metan Etan C C C C C C C C 3 C 2 C 3 (C 3 8 ) C 3 C 2 C 2 C 3 (C 4 10 ) Propan Bütan C C C C C C C C C C C C 3 C 2 C 2 C 2 C 3 (C 5 12 ) C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 3 (C 6 14 ) Pentan eksan 233

137 Endüstride ve Canlılarda Enerji alkalı alkanlar (sikloalkanlar) Düz zincirli yapı dışında halkalı alkanlar da vardır. alkalı alkanların genel formülü C n 2n dir. Bazı halkalı alkanların açık, kapalı formülleri ve adları aşağıda verilmiştir. Aç k Formül Kapal Formül Ad Aç k Formül Kapal Formül Ad C C C Siklo propan C C C C C Siklo pentan C C C C Siklo bütan C C C C C C Siklo hekzan Alkenler Yapısında ikili bağ bulunduran hidrokarbonlara alken denir. Yapısında bir tane ikili bağ bulunduran düz zincirli alkenlerin genel formülü C n 2n dir. En basit bazı alkenlerin açık, kapalı formülleri ve adı aşağıda verilmiştir. Açık Formül Kapalı Formül Adı I I C = C C 2 = C 2 (C 2 4 ) Eten I I I C = C C I C 2 = C C 3 (C 3 6 ) Propen 234

138 Endüstride ve Canlılarda Enerji Alkinler Yapısında üçlü bağ bulunduran hidrokarbonlara alkin denir. Yapısında bir tane üçlü bağ bulunduran düz zincirli alkinlerin genel formülü C n 2n 2 dir. En basit bazı alkinlerin açık, kapalı formülleri ve adı aşağıda verilmiştir. Açık Formül Kapalı Formül Adı C C C C (C 2 2 ) Etin (Asetilen) I C C C I C C C 3 (C 3 4 ) Propin Alkoller Alkan molekülündeki bir hidrojen atomu yerine ( O) grubunu bulunduran bileşiklere alkol denir. En basit bazı alkollerin açık, kapalı formülleri ve adı aşağıda verilmiştir. Açık Formül Kapalı Formül Adı I C O I I I C C O I I C 3 O C 3 C 2 O (C 2 5 O) Metanol (metil alkol) Etanol (etil alkol) Alkol molekülünde bir tane ( O) grubu varsa monoalkol, iki ya da daha fazla ( O) grubu varsa polialkol olarak adlandırılır. C 2 O I I C O C 2 O C O I I I C 2 O C 2 O monoalkol polialkol (diol) polialkol (triol) (metanol) (glikol) (gliserin) 235

139 Endüstride ve Canlılarda Enerji Aromatik Bileşikler Yapısında benzen (C 6 6 ) halkası bulunan bileşiklere aromatik bileşik denir. Benzen Yapısında altı karbon atomu her karbon atomuna bir hidrojen atomu bağlı bulunan üç pi bağı olan (üç çift bağ) halkalı doymamış hidrokarbondur. Benzen aromatik bileşiklerin en basit üyesidir. Benzenin gösteriliş şekilleri aşağıda verilmiştir. C C C C C C veya C C C C C C veya fleklindedir. Benzen halkasına değişik atom ya da grup bağlanmasıyla toluen, anilin ve piridin gibi benzen türevleri oluşur. Toluen Benzen halkasında bir atomu yerine metil (C 3 ) grubu geçtiğinde oluşan bileşiğin adı toluen olur. C 3 (Toluen) Anilin Benzen halkasında bir atomu yerine amino (N 2 ) grubu geçtiğinde oluşan bileşiğin adı anilin olur. N 2 (Anilin) Piridin Benzen halkasında ( C) grubu yerine N atomu geçtiğinde oluşan bileşiğin adı piridin olur. N (Piridin) 236

140 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 12 Alkanlar ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Üç karbonlu halkalı alkanın adı Düz zincirli alkanların genel formülü ALKANLAR Dört karbonlu alkanın kapalı formülü Üç karbonlu alkanın açık formülü Etkinlik 13 Alkenler ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Düz zincirli üç karbonlunun açık formülü ALKENLER Düz zincirli olanların genel formülü Üç karbonlu düz zincirlinin kapalı formülü ki karbonlu alkenin aç k formülü 237

141 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 14 Alkinler ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Üç karbonlu alkinin aç k formülü Düz zincirli alkinlerin genel formülü ALK NLER Üç karbonlu ve düz zincirli alkinin kapal formülü ki karbonlu alkinin aç k formülü Etkinlik 15 idrokarbonlar ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. C n 2n + 2 formülüne sahip hidrokarbonların ad çinde bulunan elementlerin sembolleri ALK NLER DROKARBONLAR Örnek olarak verilebilecek hidrokarbonların türleri Düz zincirli C n 2n formülüne sahip hidrokarbonların ad 238

142 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 16 Alkoller ile ilgili aşağıdaki kavram haritesinde boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. ki karbonlu olan n aç k formülü Bir karbonlu olan n kapal formülü ALK NLER ALKOLLER ki veya daha fazla ( O) grubu bulunduranlar n genel ad Etanolün kapal formülü Etkinlik 17 Aromatik bileşikler ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Benzen halkasında ( C) grubu yerine ( N) ba lanınca oluflan bilefli in ad ALK NLER AROMAT K B LEfi KLER Benzen halkas nda bir tane nin yerine (C 3 ) grubu ba lan nca oluflan bilefli in ad En basit örne i Benzen halkas nda bir tane nin yerine ( N 2 ) grubu ba lan nca oluflan bilefli in ad 239

143 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 34 I. I I I I C C II. C = C I I III. C C Yukarıda açık formülleri verilen bileşiklerden hangileri hidrokarbondur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 35 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi hidrokarbon değildir? A) C 3 4 B) C 4 8 C) C 2 5 O D) C 6 6 E) C 8 18 Soru 36 Aşağıda bazı bileşikler ile ilgili bilgiler veriliyor. I. C 2 2 bileşiği alkan sınıfına aittir. II. III. C 6 14 bileşiği alkin sınıfına aittir. C 2 4 bileşiği alken sınıfına aittir. Bu bilgilerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 37 X : C 2 = C C 3 Y : C C C 3 Z : C 3 C 2 C 3 yukarıdaki bileşikler ile ilgili, I. Kapalı formülleri aynıdır. II. Y, alkin sınıfı bir bileşiktir. III. X, alken sınıfı bir bileşiktir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 240

144 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 38 I I C C I I Açık formülü yukarıda verilen bileşik için, I. Kapalı formülü C 2 6 dır. II. Alken sınıfı bir bileşiktir. III. Organik bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 39 I I I C = C C I Açık formülü yukarıda verilen bileşik için, I. Kapalı formülü C 3 6 dır. II. Alkan sınıfı bir bileşiktir. III. Anorganik bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 40 C C Açık formülü yukarıda verilen bileşik için, I. Kapalı formülü C 2 2 dir. II. Alkin sınıfı bir bileşiktir. III. idrokarbon sınıfı bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 241

145 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 41 Aşağıda açık formülü verilen bileşiklerden hangisi alkan sınıfı bir bileşiktir? A) C C B) I I I I C C C C I I I I C) I I C = C D) I I I C = C C I E) I I I I C C = C C I I Soru 42 Aşağıda açık formülü verilen bileşiklerden hangisi alken sınıfı bir bileşiktir? A) I I C C I I B) I C C I C C) I I C = C D) I I I C C C I I I E) C C Soru 43 Aşağıda açık formülü verilen bileşiklerden hangisi alkin sınıfı bir bileşiktir? A) I I I C C C I I I D) I C C C I C I B) I I C C I I C C I I E) I I I I I C C C C C I I I I I C) I I C C = C C I I I I 242

146 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 44 C C C C C C Açık formülü yukarıda verilen bileşik ile ilgili, I. Aromatik sınıfı bir bileşiktir. II. Kapalı formülü C 6 6 dır. III. Benzen olarak adlandırılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 45 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi aromatik hidrokarbon sınıfına aittir? A) C 2 2 B) C 2 4 C) C 2 6 D) C 3 8 E) C 6 6 Soru 46 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi alken sınıfına aittir? A) C 2 4 B) C 2 6 C) C 2 2 D) C 3 8 E) C 4 10 Soru 47 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi alkin sınıfına aittir? A) C 2 4 B) C 2 2 C) C 2 6 D) C 3 8 E) C

147 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 48 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi alkan sınıfına aittir? A) C 6 6 B) C 2 2 C) C 3 4 D) C 4 10 E) C 4 6 Soru 49 I. Benzen aromatik bir bileşiktir. II. Toluen alkan sınıfı bir bileşiktir. III. Anilin alkin sınıfı bir bileşiktir. yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 50 Aşağıda açık formülü verilen bileşiklerden hangisi alkol sınıfı bir bileşiktir? A) I I C C I I D) I C C C I B) I I C C I I C C I I E) I I C C O I I C) I I C = C 244

148 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 51 I C O I bileşiği ile ilgili, I. Anorganik bir bileşiktir. II. idrokarbondur III. Alkol sınıfı bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 52 Aşağıdaki bileşiklerden hangisi polialkoldür? A) C 3 C 2 O B) C 3 I C 3 C O I C 3 C) C 3 O D) C 2 C C 2 I I I O O O E) C 3 C C 3 I O Soru 53 Aşağıda kapalı formülü verilen bileşiklerden hangisi alkol sınıfına ait değildir? A) C 3 C 2 C 2 O B) C 3 C C 3 I O C) C 6 6 D) C 2 C 2 I I O O E) C 2 C C 2 I I I O O O 245

149 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 54 Aşağıda açık formülü verilen bileşiklerden hangisi aromatik yapıya sahip değildir? A) B) C) C C C C C C C C C C N 2 C C C C C C D) E) C C C 3 C C C C C C C O C C C Soru 55 C 3 bileşiği ile ilgili; I. Aromatik sınıfı bir bileşiktir. II. Toluen olarak adlandırılır. III. Anorganik bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 56 N 2 bileşiği ile ilgili; I. idrokarbon sınıfı bir bileşiktir. II. Aromatik sınıfı bir bileşiktir. III. Anilin olarak adlandırılır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 246

150 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 57 N bileşiği ile ilgili; I. Piridin olarak adlandırılır. II. Aromatik hidrokarbondur. III. Alkin sınıfı bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 58 Aşağıdaki maddelerden hangisi aromatik bir hidrokarbondur? A) N 2 B) C) O D) E) N Soru 59 X Y Z Yukarıdaki bileşikler için, I. X, aromatik bileşiklerin en basit üyesidir. II. Y, siklo alkan sınıfı bir bileşiktir. III. Z, benzen olarak adlandırılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 247

151 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 60 C 6 6 bileşiği ile ilgili, I. Benzen olarak adlandırılır. II. Aromatik hidrokarbondur. III. Anorganik bir bileşiktir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 61 I I C C I I C C I I X I I C = C Y C Z C Yukarıdaki bileşikler için, I. er üçü de hidrokarbon sınıfı bileşiktir. II. Y alken, Z alkin sınıfı bileşiktir. III. X, aromatik hidrokarbondur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 62 N 2 C 3 X Y Z N Yukarıdaki bileşikler için, I. X, Y ve Z aromatik bileşiklerdir. II. X anilin, Y toluen olarak adlandırılır. III. Z piridin olarak adlandırılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 248

152 Endüstride ve Canlılarda Enerji idrokarbonların Yanma Tepkimeleri idrokarbonlar yanınca ekzotermik (ısı veren) tepkime gerçekleşir. idrokarbonlar, O 2 ile yandığında CO 2 ve 2 O oluşurken ısı açığa çıkar. Aşağıda bazı alkanların molar (1 molleri için) yanma ısıları, açığa çıkan enerji değerleri aşağıda verilmiştir. Alkan Metan (C 4 ) Etan (C 2 6 ) Propan (C 3 8 ) Bütan (C 4 10 ) Pentan (C 5 12 ) Açığa çıkan enerji (kkal/mol) idrokarbonların yapısındaki C sayısı arttıkça yanmaları sırasında açığa çıkan enerji miktarı artar. Bir mol metanın (C 4 ) yanma tepkimesi ve açığa çıkan enerji değeri aşağıda verilmiştir. C 4(g) + 2O 2(g) CO 2(g) O (g) kkal Bir mol pentanın (C 5 12 ) yanma tepkimesi ve açığa çıkan enerji değeri aşağıda verilmiştir. C 5 12(g) + 8O 2(g) 5CO 2(g) O (g) kkal 1 mol C 5 12 yanınca açığa açıkan ısı (844 kkal), 1 mol C 4 ün yanması sırasında açığa çıkan ısıdan (213 kkal) daha fazladır. idrokarbonun mol sayısı (miktarı) arttıkça yanması sırasında açığa çıkan enerji miktarı da artar. C 4(g) + 2O 2(g) CO 2(g) O (g) kkal 1 mol C 4 yanınca 213 kkal 2 mol C 4 yanınca x x = 426 kkal olur. Soru 63 Aşağıdaki bileşikler eşit mol sayıda yandığında açığa çıkan ısı hangi hidrokarbonda en azdır? A) C 5 12 B) C 4 10 C) C 3 8 D) C 2 6 E) C 4 249

153 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 64 C 3 8(g) + O 2(g) tepkimesi ile ilgili, I. Tepkime sonunda CO 2 ve 2 O bileşikleri oluşur. II. C 3 8 yakıt olarak kullanılamaz. III. Tepkime denkleştirilince CO 2 ve 2 O nun mol sayıları eşit olur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 65 idrokarbonların yanma tepkimeleri ile ilgili, I. Yanma sırasında O 2 harcanır. II. Ekzotermik bir tepkime gerçekleşir. III. Eşit mol sayıda C ve C 5 12 yakıldığında C den daha fazla ısı açığa çıkar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 66 C 4 10(g) + 13/2 O 2(g) 4CO 2(g) + x 2 O (g) kkal tepkimesi ile ilgili, I. 1 mol C 4 10 yanınca 688 kkal ısı açığa çıkar. II. C 4 10 nun miktarı artırılırsa yanması sırasında açığa çıkan ısı miktarıda artar. III. Tepkimedeki 2 O katsayısı (x) 10 dur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 250

154 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 67 Metan (C 4 ) gazının oksijen gazı ile tepkimesi için, I. Tepkimede ısı açığa çıkar. II. III. Tepkimede CO 2 ve 2 O oluşur. Yanma tepkimesidir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 68 idrokarbon oldukları bilinen X ve Y gazlarının yanma tepkimelerinin denk hali aşağıda verilmiştir. X (g) + 5O 2(g) 3CO 2(g) O (g) Y (g) O2(g) 6CO 2(g) O (g) Buna göre, I. X, C 3 8 ; Y, C 6 14 olabilir. II. III. Eşit mol sayıda X ve Y yakıldığında X, Y den daha fazla ısı açığa çıkarır. X ve Y gazları yangın söndürme amaçlı kullanılabilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 69 Aşağıda bazı hidrokarbonların yanma tepkimeleri verilmiştir. C 2 6(g) + O 2(g) 2CO 2(g) O (g) C 4 10(g) + O 2(g) 4CO 2(g) O (g) Buna göre I. Eşit mol sayıda C 2 6 ve C 4 10 yakıldığında C 4 10 gazı daha fazla ısı açığa çıkarır. II. III. Eşit mol sayıda yakılan C 2 6 ve C 4 10 dan enerji üretimi daha az olan C 4 10 dur. C 2 6 nın miktarı artırılırsa yanması sırasında açığa çıkan ısı miktarı azalır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 251

155 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 18 idrokarbonlar ve bazı elementlerin bağ yapma özellikleri ile ilgili aşağıdaki bulmacayı uygun kelimeler ile doldurunuz? SOLDAN SAĞA YUKARIDAN AŞAĞIYA 1. Karbon atomunun kovalent bağ yapma kapasitesi 7. Karbon atomları arasında tekli bağlar bulunduran halkalı hidrokarbonların adı 8. Karbon atomları arasında en az bir çift bağ bulunduran düz zincirli hidrokarbonların adı 10. Alkan molekülündeki bir hidrojen atomu yerine ( O) grubunun bağlanmasıyla oluşan bileşiğin adı 11. Yapısında benzen halkası bulunduran bileşiklerin genel adı. 12. Benzen halkasındaki bir atomun yerine ( N 2 ) grubunun bağlanmasıyla oluşan bileşiğin adı. 13. Benzen halkasındaki bir atomu yerine ( C 3 ) grubunun bağlanmasıyla oluşan bileşiğin adı. 16. idrokarbonların yanmasını sağlayan gazın adı 2. Oksijen atomunun kovalent bağ yapma kapasitesi 3. Azot atomunun kovalent bağ yapma kapasitesi 4. idrojen atomunun kovalent bağ yapma kapasitesi 5. idrokarbonların yanması sonucunda oluşur. 6. Karbon atomları arasında tekli bağlar bulunduran düz zincirli hidrokarbonların adı. 9. Karbon atomları arasında en az bir üçlü bağ bulunduran hidrokarbonların adı. 14. Benzen halkasındaki bir ( C) yerine ( N) bağlanmasıyla oluşan bileşiğin adı 15. idrokarbonların yanması sonucunda oluşan bileşiklerden birinin adı 17. Metan bileşiğinin yanması sırasında oluşan bileşiklerden birinin adı 18. Aromatik bileşiklerin en basit üyesinin adı 252

156 Endüstride ve Canlılarda Enerji Mısırdan Glikoz Üretimi Glikoz, gıda sanayinde nişastanın enzimli ortamda hidrolizi ile elde edilir. Nişasta kaynağı olarak da mısır kullanılır. Mısırda bulunan nişasta 100 C de enzim yardımıyla glikoz yapılı küçük şekerlere ayrılır. Nişasta karışımının sıcaklığı 100 C nin üzerine çıkarılırsa sudaki çözünürlüğü artar. Belli miktarda hidroliz olan nişasta amilaz enzimi ile tamamen glikoza dönüşür. Meyve Şekerinin Etanol ve Sirkeye Dönüşümü Meyvelerde en fazla oranda bulunan früktoza meyve şekeri denir. Früktoz, maya enzimleri ve bakteriler tarafından fermantosyona uğrar. Früktoz, fermantasyon sonucu ilk önce etanol ve karbondioksite dönüşerek enerji üretir. C 6 12 O 6 (Früktoz) maya enzimleri 2C 2 5 O + 2CO 2 + Enerji (Etanol) Oluşan etanol de oksidasyona uğrayarak (yükseltgenerek) sirkeye dönüşür ve enerji üretir. C 2 5 O + O 2 (Etanol) C 3 COO + 2 O + Enerji (Sirke) Alkollerin Yanma Tepkimeleri Alkoller yanınca ekzotermik (ısı veren) tepkime gerçekleşir. Alkoller yanınca CO 2, 2 O oluşur ve ısı açığa çıkar. Alkollerin yapısındaki C sayısı arttıkça açığa çıkan enerji miktarı da artar. Metanolün (metil alkol) yanma tepkimesi C 3 O (s) O2(g) CO 2(g) O (s) kj (metil alkol) Etanolün (etil alkol) yanma tepkimesi C 2 5 O (s) O2(g) 2CO 2(g) O (s) kj (etanol) Alkolün mol sayısı (miktarı) arttıkça yanma sırasında açığa çıkan enerji miktarı da artar. C 3 O (s) O2(g) CO 2(g) O (s) kj 1 mol C 3 O yanınca 726 kj açığa çıkarsa 2 mol C 3 O yanınca x kj açığa çıkar x = 1452 kj olur. 253

157 Endüstride ve Canlılarda Enerji Fermantasyon Maddelerin mikroorganizmalar, bakteriler ve mantarlar aracılığıyla genelde ısı açığa çıkararak parçalanması olayına fermantasyon denir. Fermantasyonda glikoz veya başka büyük moleküllü bileşikler oksijensiz ortamda daha küçük moleküllere parçalanarak enerji üretimi sağlar. Glikozun fermantasyonu sonucunda etil alkol, laktik asit, kabondi oksit gibi birçok madde ve ısı açığa çıkar. Fermantosyon sonucu oluşan birçok organik madde biyogaz oluşumuna neden olur. Biyogaz ayvansal, bitkisel ve endüstriyel atıkların oksijensiz ortamda mikroorganizmaların etkisiyle ayrıştırılması sonucunda elde edilen gaza biyogaz denir. Biyogaz, yanıcı diğer gazlardan farklı olarak sadece hayvansal veya bitkisel yani organik hammaddelerden elde edilir. Biyolojik atıklar, mısır ya da şeker pancarı gibi enerji bitkileri ile hayvan besiciliğinde oluşan hayvansal dışkılar biyogaz tesislerinde biyogaz eldesinde hammadde olarak kullanılabilir. Biyogaz elde edilirken en fazla oluşan ürünler karbondi oksit (CO 2 ) ve metan (C 4 ) dır. Biyogazda metan oranı ne kadar fazla ise enerji değeri o derece fazladır. Oluşum süreci oldukça zaman alan en önemli biyogaz metan (C 4 ) gazıdır. Biyogazlar ısınma, ısıtma, ulaşım, elektrik üretimi ve yakıt pillerinde kullanılır. Biyogaz çevreye en az zarar veren yakıt olup yeşil yakıt olarak adlandırılır. Biyoreaktörler Biyogazın üretimi için kullanılan yapılara biyoreaktörler denir. Torba ve balon tipi reaktörler biyogaz üretiminde kullanılan teknolojilerdendir. Ayrıca son yıllarda sabit ve hareketli kubbeli reaktörlerde biyogaz üretiminde kullanılır. Soru 70 Aşağıdaki alkollerden molar yanma ısısı en az olan hangisidir? A) C 3 O B) C 2 5 O C) C 3 7 O D) C 4 9 O E) C 5 11 O Soru 71 Aşağıdaki bazı alkollerin yanma tepkimeleri verilmiştir. C 3 7 O (s) O2(g) 3CO 2(g) O (s) C 4 9 O (s) + 6O 2(g) 4CO 2(g) O (s) Buna göre, I. Eşit mol sayıda yakılan yukarıdaki alkollerden en iyi yakıt olanı C 3 7 O dır. II. Eşit mol sayıdaki C 3 7 O ve C 4 9 O ın yanması sırasında enerji üretimi en fazla olan C 4 9 O dır. III. C 3 7 O ın miktarı artılırsa açığa çıkan ısı miktarı da artar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 254

158 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 72 Organik bileşik olduğu bilinen X sıvısının yanma tepkimesinin denk hali aşağıda verilmiştir. X (s) O2(g) 2CO 2(g) O (s) Buna göre, I. X sıvısı etanol (C 2 5 O) olabilir. II. Tepkime ekzotermiktir. III. Tepkimedeki X sıvısının miktarı artırılırsa açığa çıkan ısı miktarı değişmez. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 73 C 3 O (s) O2(g) CO 2(g) + y 2 O (s) kj tepkimesi ile ilgili, I. 1 mol C 3 O sıvısı yanınca 726 kj ısı açığa çıkar. II. III. C 3 O yakıt olarak kullanılamaz. Tepkimede 2 O nun katsayısı (y) 2 dir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 74 Alkollerin yanma tepkimeleri ile ilgili, I. Tepkime sonunda ısı açığa çıkar. II. III. Tepkime sonunda CO 2 ve 2 O bileşikleri oluşur. Eşit mol sayıda C 3 O ve C 4 9 O yakıldığında enerji üretimi daha fazla olan C 3 O dir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 255

159 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 75 C 3 7 O sıvısının oksijen gazı ile tepkimesi için, I. Yanma tepkimesidir. II. III. Tepkimede ısı açığa çıkmaz. Tepkimesi sonunda CO 2 ve 2 O bileşikleri oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 76 Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Gikozun fermantasyonu sonucunda ısı açığa çıkar. B) Fermantasyon sonucu oluşan bir çok madde biyogaz olarak kullanılır. C) Biyogazlar çevre dostu gazlardır. D) Metan gazı en önemli biyogazlardan biridir. E) Fermantasyon sonucu oluşan karbondioksit (CO 2 ) gazı yakıt olarak kullanılır. Soru 77 Biyogaz ile ilgili; I. Ulaşım, elektrik üretimi, ısınma ve ısıtma işlemlerinde kullanılır. II. Yakıt pillerinde kullanılamaz. III. Biyoreaktörler, biyogaz üretiminde kullanılan en önemli yapılardır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 256

160 Endüstride ve Canlılarda Enerji 2 - TEMİZ ENERJİ KAYNAKLARI Temiz Enerji Kaynakları ve Avantajları Güneş ışığı, rüzgar, dalga, jeotermal, gelgit, hidrojen ve hidro elektrik enerjisi doğal kaynaklar kullanarak elde edilen yenilenebilir temiz enerji kaynaklarıdır. Güneş Enerjisi Güneş ışığından enerji elde edilmesine dayalı olan bir teknolojidir. Fosil yakıtlar, rüzgar enerjisi, biyogazlar gibi doğal enerji kaynakları güneş enerjisinin türevleridir. Güneş enerjisi sürekli ve yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. Evlerin çatısına kurulan güneş pilleri evin bir çok enerji ihtiyacını karşılar. Güneş enerjisi ile çalışan sistemler birçok yere kurulur ve ekonomiktir. Güneş enerjisi ile çalışan güneş pilleri dayanıklı ve güvenirlidir. Yarı iletken olan bazı maddeler güneş enerjisini doğrudan elektrik enerjisine çevirebilirler. Güneş enerjisinden hidrojen enerjisi de elde edilebilir. Güneş enerjisinden doğrudan ısı enerjisi elde edilebilir. Rüzgâr Enerjisi Dünya genelinde kullanılabilen, kaynağı güneş olan, doğal, yenilenebilir, temiz ve sonsuz bir güç olan enerji kaynağıdır. Rüzgâr türbinleri ile rüzgârın gücü elektrik enerjisine dönüştürülebilir. Rüzgârdan elde edilen elektrikle çok ucuz bir maliyetle temiz bir enerji kaynağı olan hidrojen elde edilebilir. Dışa bağımlılığı azaltan bir enerji kaynağıdır. Dalga Enerjileri Büyük su kütlelerinde meydana gelen dalgaların enerjisinden yararlanılan temiz enerji kaynağıdır. Jeotermal Enerji Yeryüzüne çıkarılan sıcak sular aracılığıyla elde edilen bir enerji türüdür. Kaplıcalar, jeotermal enerjinin kullanıldığı en önemli alanlardır. Jeotermal kaynakların enerji verimi çok yüksektir. 257

161 Endüstride ve Canlılarda Enerji Gelgit Enerjileri Büyük su kütlelerinin yer değiştirmeleri sonucunda kinetik veya potansiyel enerjilerin elektrik enerjisine dönüşmesini sağlayan enerji türüdür. idrojen Enerjisi idrojen gazı; su, güneş, rüzgâr ve dalga enerjilerinden elde edilebilir. idrojen ekosisteme zarar vermeyen verimli bir yakıttır. idrojen enerjisi elektrik enerjisine çevrilebilir. idrojen kara ve deniz ulaşım araçlarında kullanılabilecek ideal bir yakıttır. idroelektrik Enerjisi idroelektrik enerjinin kaynağı sudur. Bu nedenle hidroelektrik santraller su kaynağı üzerinde kurulur. idroelektrik santraller akan veya yüksek bir yerden düşen su içindeki enerjiyi elektrik enerjisine çevirirler. Temiz Enerji Kaynaklarının Dezavantajları Güneş Enerjisi Güneş enerjisinin kullanım sorunları ve koşulları vardır. Güneş enerjisi tüm tüketim modellerinde kolayca kullanılmaz. Güneş enerjisinin depolanması ve diğer enerjilere dönüşebilmesinde bazı zorluklar vardır. Güneş pillerinin verimi çok fazla olmadığından kullanımı yaygın değildir. Rüzgâr Enerjisi Rüzgâr türbinlerinin dezavantajları; gürültülü çalışması, kuşlara zarar vermesi ve bazı teknolojik aletlerin (cep telefonu, televizyon vs.) alıcılarında kesintiler oluşturmasıdır. Dalga, (gel-git) Enerjileri Dalga ve gel-git enerjilerinden faydalanmak için kurulan bazı tesisler denizde yaşayan canlılara zarar verebilir. Jeotermal Enerji Yeraltından çıkarılan jeotermal enerjinin en önemli kaynağı olan sıcak su aşındırıcı ve kirlilik yaratıcı minareller içermektedir. idrojen Enerjisi idrojen kontrolsüz bir biçimde oksijenle biraraya getirilirse patlayarak tepkime verir ve tehlikelidir. idroelektrik Enerjisi Büyük barajlar bulunduran hidroelektrik santrallerin bulunduğu bölgelerde bitki örtüsü, su ve karada yaşayan canlılar zarar görebilir. 258

162 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 19 Aşağıdaki boş bırakılan yerlere gelmesi gereken doğru sözcükleri alttaki tablodan seçerek doldurunuz. Fermantasyon Glikoz etil alkol, Laktikasit Biyogazlar Biyoreaktörler Biyogaz Torba ve balon Biyogazlar Isı Biyogaz Metan Yeşil yakıt 1. Glikozun fermantasyonu sonucunda...,... gibi maddeler oluşur. 2. Fermantasyon sonucu oluşan bir çok organik madde... oluşumuna neden olur. 3. Fermantasyonda... oksijensiz ortamda daha küçük moleküllere parçalanır. 4. Bir maddenin mikroorganizmalar ve bakteriler aracılığıyla ısı açığa çıkararak çürümesine... denir. 5. Organik maddelerin oksijensiz ortamda mikroorganizmaların etkisiyle ayrıştırılması sonucunda elde edilir. 6. Oluşum süreci çok uzun olan en önemli biyogaz... gazıdır. 7. Biyogaz çevreye en az zarar veren bir... olarak kabul edilir. 8. Glikozun fermantasyonu sonucunda... açığa çıkar ısınma, ısıtma, ulaşım ve elektrik üretiminde kullanılır. 10. Biyogazın üretimi için kullanılan yapılara... denir tipli reaktörler biyogaz üretiminde kullanılan teknolojilerdendir hayvansal, bitkisel ve endüstriyel atıklardan elde edilir. Etkinlik 20 Aşağıdaki kavram haritasına sıra gözetmeksizin temiz enerji kaynaklarının türlerini yerleştiriniz. Temiz Enerji Kaynaklar 259

163 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 78 I. Fosil yakıtlar II. Rüzgâr enerjisi III. Biyogazlar Yukarıdakilerden hangileri güneş enerjisinin türevleridir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 79 Güneş enerjisi ile ilgili; I. Isı enerjisi elde etmekte kullanılabilir. II. Sürekliliği olan yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. III. Güneş enerjisinden hidrojen enerjisi elde edilemez. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 80 Rüzgâr enerjisi ile ilgili; I. idrojen gazı elde edilmesinde önemli rol oynar. II. Rüzgâr türbinleri yardımıyla rüzgârın gücü elektrik enerjisine dönüştürülebilir. III. Kaynağı güneş olan temiz bir enerji kaynağıdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 81 Aşağıdaki enerji türlerinden hangisinde elde edilen enerjinin kaynağı su değildir? A) Gelgit enerjisi B) Dalga enerjisi C) Jeotermal enerji D) Güneş enerjisi E) idroelektrik enerjisi 260

164 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 82 Aşağıdaki enerji türlerinden hangisinde elde edilen enerjinin kaynağı yeryüzüne çıkarılan sıcak sulardır? A) Jeotermal enerji B) idroelektrik enerji C) Rüzgâr enerjisi D) Dalga enerjisi E) Gel-git enerjisi Soru 83 idrojen gazı (enerjisi) ile ilgili; I. Güneş, rüzgâr ve dalga enerjilerinden elde edilebilir. II. Kara, deniz ve hava ulaşım araçlarında kullanılır. III. Çevreye zarar vermeyen verimli bir yakıttır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 84 Temiz enerji kaynakları ile ilgili; I. Ekosisteme zarar vermeyen enerji türleridir. II. Doğal kaynaklar kullanılarak elde edilebilen enerji türleridir. III. Enerji bakımından dış ülkelere bağımlılığı azaltan enerji kaynaklarıdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 85 idroelektrik enerji ile ilgili; I. Kaynağı sudur. II. Yüksek bir yerden düşen veya akan sudaki enerjiden elde edilir. III. Bu enerjinin elde edildiği yakın bölgelerdeki bitki örtüsü zarar görmez. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 261

165 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 86 I. Depolanması ve diğer enerji türlerine dönüşmesinde zorluklar bulunması II. Güneş pillerinin veriminin çok fazla olmaması III. Bir çok enerji tüketim modellerinde kullanım zorluklarının bulunması Yukarıdaki ifadelerden hangileri güneş enerjisinin kulanılmasındaki dezavantajlardandır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 87 Bazı temiz enerji kaynaklarının dezavantajları ile ilgili; I. Rüzgârdan enerji elde etmek için kurulan rüzgâr türbinlerinin kuşlara ve bazı elektronik cihazlara zarar verir. II. III. Suya bağlı enerji üretiminde kurulan tesislerin bitki örtüsüne, kara ve denizde yaşayan canlılara zarar verir. idroelektrik enerji elde etmek için kurulan hidroelektrik santrallerin bulunduğu bölgenin ekosistemine zarar verir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 88 I. Biyogaz II. III. Güneş Rüzgâr Yukarıdakilerin hangilerinden elde edilen enerjinin ana kaynağı hayvansal ve bitkisel atıklardır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 262

166 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 21 Bitkisel kaynaklardan enerji üretimi ve temiz enerji kaynakları ile ilgili aşağıdaki bulmacayı uygun kelimelerle doldurunuz SOLDAN SAĞA 2. Nişastadan enerji üretiminde, nişasta kaynağı olarak kullanılan maddenin adı 3. Mısırdan üretilen basit şekerin adı 4. Meyve şekerinin fermantasyonunda ilk oluşan organik maddenin adı 6. Meyve şekerinin fermantasyonunda oluşur. 7. Alkolün yanmasında oluşan maddelerden birinin adı 11. Fermantasyon sonucu oluşan bir çok maddenin oluşturduğu yakıt türünün adı 12. En önemli biyogazın adı 14. Temiz enerji kaynaklarından birinin adı 17. Enerji elde etme kaynağı su olan bir enerji türünün adı 18. Yenilenebilir bir enerji kaynağının adı YUKARIDAN AŞAĞIYA 1. Mısırdan glikoz üretiminde kullanılan karbonhidratın adı 5. Meyve şekerinin fermantasyonunda oluşan organik asitin adı 8. Alkolün yanmasında oluşan maddelerden birinin adı 9. Alkolün yanması sonucunda oluşur 10. Maddelerin mikroorganizma, bakteri ve mantarlar aracılığıyla genelde ısı açığa çıkararak parçalanması olayının adı 13. Temiz enerji kaynaklarından birinin adı 15. Ekosisteme zarar vermeyen verimli bir yakıtın adı 16. Yeryüzüne çıkarılan sıcak sular aracılığıyla elde edilen enerji türünün adı 19. Oksijensiz ortamda fermantasyona uğrayarak enerji üreten bir maddenin adı 263

167 Endüstride ve Canlılarda Enerji 3 - CANLILARDA ENERJİ Bir cismin ya da sistemin iş yapabilme yeteneğine enerji denir. Canlıların büyüyüp gelişmesi, sindirim, solunum, vücut ısısının ayarlanması gibi hayatsal faaliyetler enerjiyle gerçekleşir. ücre faaliyetleri sırasında meydana gelen yapım ve parçalanma olayları da enerjiyle ilgilidir. Metabolizma Canlı vücudunda meydana gelen olayların tümüne metabolizma denir. Canlıların bütün metabolik faaliyetleri enerji ile gerçekleşir. Sindirim Besin maddelerinin, vücudumuz tarafından kullanılabilir hale gelinceye kadar parçalara bölünmesine sindirim denir. Enerjinin Kaynağı Yeryüzündeki bütün canlıların temel enerji kaynağı güneştir. Ancak bütün canlılar güneş enerjisinden doğrudan yararlanamaz. İnsanlar ve hayvanlar enerji ihtiyacını diğer canlılardan beslenme yolu ile karşılarlar. Enerji kaynağı ve beslenme amaçlı tüketilen besinleri; karbonhidrat, yağ ve protein olarak gruplandırabiliriz. Karbonhidratlar Karbonhidratlar, karbon, hidrojen ve oksijen elementlerinden oluşmuş organik bileşiklerdir. Karbonhidratlar, canlı vücudunda 1. sırada enerji verici olarak kullanılırlar. Karbonhidratlar Nerede Bulunur? Karbonhidratlar, bitkisel yiyeceklerde bol miktarda bulunur. Tahıl, tahıl ürünleri, baklagiller, patates, süt, bal, çay şekeri karbonhidrat açısından zengin maddelerdir. Karbonhidratlar, fotosentez yoluyla üretilir. Karbonhidratların Sınıflandırılması Karbonhidratlar; basit yapılı karbonhidratlar ve karmaşık yapılı karbonhidratlar olarak sınıflandırılabilir. Basit yapılı karbonhidratlar küçük molekül yapılı olup hücre zarından geçebilirken karmaşık yapılı karbonhidratlar büyük molekül yapılı olup hücre zarından geçemez. Basit Yapılı Karbonhidratlar Su ile hidroliz olduğunda daha basit birimlere ayrılamayan karbonhidratlar basit yapılı karbonhidratlardır. Basit karbonhidratlara basit şekerler de denir. Glikoz ve früktoz basit şekerlerdendir. Karmaşık Yapılı Karbonhidratlar Nişasta, selüloz ve glikojen su ile ya da uygun enzimlerle hidrolize uğradığında çok sayıda glikoz oluşturan karmaşık yapılı karbonhidratlardır. 264

168 Endüstride ve Canlılarda Enerji Glikoz, Früktoz ve Sakkarozun Yapıları - Yanma Tepkimeleri Glikoz ve früktoz C 6 12 O 6 kapalı formülüne sahip monosakkarit (basit şeker)lerdir. Nişasta, selüloz ve glikojen polisakkarittir. Kapalı formülü aynı açık formülü farklı bileşiklere izomer bileşikler denir. Glikoz ve früktozun açık formülleri farklı olduğundan izomer bileşiklerdir. Glikoz ve früktozun doğrusal ve halkalı yapıları aşağıda verilmiştir. O C C O C 2 O O C O C = O C 2 O O O C C O C O C O Glikoz O O O Glikoz (C 6 12 O 6 ) O O C C O C O C O Früktoz O O O Früktoz (C 6 12 O 6 ) (meyve flekeri) C 2 O Gli koz ile frük to zun bir leş me siy le çay şe ke ri ola rak bi li nen sak ka roz olu şur. Sakkaroz bir disakkarittir. Sakkaroz doğrusal yapıda bulunamaz. C 6 12 O 6 + C 6 12 O 6 C O O Gli koz Frük to z Sak ka roz C 2 O C 2 O O O O O O O C 2 O O O Sakkarozun halkalı yapısı Glikoz, früktoz ve sakkaroz yanınca, CO 2, 2 O ve enerji açığa çıkarırlar. Bu karbonhidratların yanma tepkimeleri aşağıda verilmiştir. C 6 12 O 6 + 6O 2 6CO O + Enerji (glikoz) C 6 12 O 6 + 6O 2 6CO O + Enerji (früktoz) C O O 2 12CO O + Enerji (sakkaroz) 265

169 Endüstride ve Canlılarda Enerji Glikoz (glikoz şurubu) Nişasta ve selülozun hidrolizinde çok sayıda glikoz oluşur. Çok sayıda glikoz polimerleşerek (birleşerek) nişasta ve selüloz gibi polisakkaritleri oluşturur. Glikoz hücreler için temel enerji kaynağıdır. Glikoz canlıların kullandığı bir yakıttır. Glikoz fotosentez sonucunda oluşan organik besindir. Glikoz bitkilerin, hayvanların ve insanların solunumu sırasında parçalanarak yapısındaki enerjiyi açığa çıkarır. Glikozun fermantasyonu sonucunda etilalkol, karbondioksit ve enerji açığa çıkar. Glikozun fermantasyonu sonucunda laktik asit ve enerji açığa çıkar. İnsan için öncelikli enerji kaynağı glikozdur. Glikozdan enerji üretimi ile ilgili bazı tepkimeler aşağıda verilmiştir. C O ( glikoz) + 6O 2 6CO O + Enerji (Solunum) C O ( glikoz) C O ( glikoz) ( etil alkol) C O + 2CO 2 + Enerji (Etil alkol fermantasyonu) (karbondioksit) 2C 3 6 O 3 + Enerji (Laktik asit fermantasyonu) ( laktik asit) Proteinler Proteinler, canlıların büyüyüp gelişmesinde yapı maddesi olarak görev alırlar. Yapısında C, O, ve N elementleri bulunur. Proteinlerin temel yapı birimleri amino asitlerdir. Proteinler; et, süt, süt ürünleri, yumurta, kurubaklagiller, tahıllar ve kuruyemişlerde bolca bulunur. Protein yetersizliğinde canlı büyüyüp gelişemez. astalıklara karşı direnci düşer, karaciğer kendini yenileyemez. Aminoasitler Amino asitler genel olarak şu şekilde gösterilebilir: R C COO veya O[ (CO) C(R)N ] n I N 2 Aminoasit genel formülünde R ile gösterilen grup alkil olap genel formülü Cn 2n+1 dir. R grubunun yerine farklı alkil grupları ( C 3, C 2 5, C 3 7 vb) bağlanarak değişik aminoasitler oluşur. Amino Asitlerden Protein Oluşumu Canlı metabolizmasında yapıcı, onarıcı ve düzenleyici olarak görev yapan proteinler, amino asitlerden oluşur. İki amino asit molekülü bir araya gelirse dipeptit oluşur. N C(R) (CO) O + N C(R) (CO) O N C(R) CO N C(R) (CO) O + 2 O Amino asit Amino asit Dipeptit Çok sayıda amino asitin tepkimeye girmesiyle proteinler oluşur. no ( CO) C( R) N $ O[ ( CO) C( R) N ] ( n 1) O 2 n + 2 Aminoasit Protein 266

170 Endüstride ve Canlılarda Enerji Karbonhidrat ve yağların yeterli olmadığı durumlarda proteinler enerji kaynağı olarak kullanılır. Proteinler hidroliz ile aminoasitlere ayrılır. Aminoasitler oksidasyona (yanarak) uğrayarak enerji üretimi sağlar. Yağlar Yağlar; gliserinin yağ asitleri ile oluşturduğu bileşikler olup, yapılarında C, ve O bulunur. Vücudumuzun enerji ihtiyacının karşılanmasında karbonhidratlardan sonra kullanılan yağlar vücutta; enerji verici ve yapı maddesi olarak görev yapar. Sindirilmesi sırasında ise gliserin ve yağ asitlerini oluşur. Emülsiyon halinde ya + Su Lipaz Gliserin + Ya asitleri C 2 OOC R C OOC R O C 2 OOC R Ya C 2 O C O + 3R COO C 2 O Gliserin Ya asidi Yağ asitleri ve gliserin ince bağırsaktan emilerek lenf yolu ile kan dolaşımına katılır ve hücrelere taşınır. üc re le re kan yo lu ile ta şı nan gli koz, ami noa sit, yağ asi di ve gli se rin gibi besinlerin so lu num tep ki me le ri ne ka tıl ma sıy la ener ji el de edi lir. Vücutta kulanılmayan şekerler karaciğerde glikojen olarak depolanır. Vücuttaki şeker miktarı çok fazla ise bunun bir kısmı da yağ dokularında yağ olarak depolanır. Vücutta depolanan glikojen ve yağlar enerji ihtiyacı olduğu zaman parçalanır. Glikojen, glikoza parçalanarak enerji üretimi sağlanır. Yağlar, yağ asitlerine dönüştürülerek enerji üretimi sağlanır. Vücudun enerji ihtiyacı olduğu zaman önce karbonhidratlardan karşılanır, yeterli değil ise yağlardan karşılanır. 267

171 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 89 Nişastanın hidrolizi ile ilgili; I. Nişasta amilaz enziminin etkisinde su ile hidrolize uğrar. II. Nişastanın hidrolizi ile çok büyük moleküller oluşur. III. Nişastanın sindiriminde oluşan basit şeker enerji üretiminde kullanılır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 90 Selülozun hidrolizi ile ilgili; I. Selüloz, selülaz enzimi ile hidrolize uğrayarak glikoz moleküllerine dönüşür. II. Selüloz insan vücudunda çözünmez (hidrolize uğramaz). III. Selülozun hidrolizi ile basit şekerler oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 91 Proteinlerin sindirimi ile ilgili; I. Proteinlerin sindiriminde oluşan en önemli organik bileşik aminoasitlerdir. II. Proteinlerin sindirimi (hidrolizi) sırasında oluşan aminoasitlerin yanması ile vücutta enerji üretimi sağlanır. III. Proteinlerin sindirimi ile glikoz oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 268

172 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 92 Proteinler ile ilgili; I. Çok sayıda aminoasitin tepkimeye girmesiyle oluşur. II. III. Vücudumuzda şeker ve yağların yeterli olmadığı durumlarda proteinler enerji kaynağı olarak kullanılır. Proteinlerin oluşumu ile ilgili no (CO) C(R) N 2 (aminoasit) O[ (CO) C(R) N ] n + (n 1) 2 O (protein) tepkimesi örnek verilebilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 93 Aminoasitler ile ilgili; I. Genel formülleri R C COO şeklinde gösterilir. I N 2 II. III. Aminoasitlerden protein oluşumu sırasında çok sayıda su molekülü oluşur. Aminoasitlerin vücudumuzda yıkımıyla enerji açığa çıkmaz. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 94 Yağların hidrolizi ile ilgili; I. Yağların hidrolizinde yağ asitleri ve gliserin oluşur. II. idroliz sonucu oluşan organik bileşiklerin solunum tepkimesine katılmasıyla enerji elde edilir. III. Çok sayıda basit şeker oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 269

173 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 22 Karbonhidratlarla ilgili aşağıdaki açıklamalar doğru ise D yanlış ie Y ile belirtiniz. a) Glikoz ve früktoz basit şekerlerdir. b) Glikoz ve früktoz birbirinin izomeridirler. c) Glikoz ve früktozun kapalı formülleri C 6 12 O 6 dır. d) Glikoz ve früktozun açık formülleri farklıdır. e) Glikoz halkalı yapıda bulunabilirler. f) Früktoz halkalı yapıda bulunamaz. g) Glikoz ve früktozun birleşmesiyle sakkaroz oluşur. h) Sakkaroz basit şekerdir. I) Sakkaroz meyve şekeri olarak bilinir. İ) Sakkaroz doğrusal yapıda bulunur. j) Glikoz yanınca CO 2 ve 2 O oluşturur. k) Früktoz yanınca ısı açığa çıkar. l) Sakkaroz yanınca glikoz ve früktoz oluşur. m) Nişasta basit şekerdir. n) Selüloz polisakkarittir. o) Sakkaroz halkalı yapıda bulunamaz. p) Sakkaroz yanınca enerji açığa çıkar. r) Glikozun açık formülü (yapısı) doğrusal şekilde gösterilebilir. s) Früktozun açık formülü (yapısı) doğrusal şekilde gösterilemez. 270

174 Endüstride ve Canlılarda Enerji Etkinlik 23 Glikoz ile ilgili aşağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yerlere gelmesi gereken bilgileri doldurunuz. Polimerleflerek oluflturaca bilefliklerin ad Fermantasyonla oluflturdu u organik maddelerin adlar GL KOZ Bitkilerin solunumu s ras nda oluflturdu u maddelerin formülleri O 2 ile tepkimeye girince oluflanlar Soru 95 Glikoz ve früktoz ile ilgili; I. C 6 12 O 6 kapalı formülüne sahiptirler. II. Birbirinin izomeridirler. III. Yanma ürünleri farklıdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 96 Sakkaroz ile ilgili; I. alkalı yapıda bulunur. II. Glikoz ve früktozun birleşmesiyle oluşur. III. Doğrusal yapıda bulunamaz. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 97 Früktoz ile ilgili; I. Meyve şekeri olarak bilinir. II. Doğrusal ve halkalı yapıda bulunabilir. III. Yanma tepkimesi sonucunda CO 2, 2 O oluşur ve ısı açığa çıkarır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 271

175 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 98 Glikoz ile ilgili; I. Doğrusal yapıda bulunabilir. II. Yanma tepkimesi sonucunda CO 2, 2 O oluşur ve ısı açığa çıkarır. III. alkalı yapıda bulunamaz. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 99 I. Glikoz II. Früktoz III. Sakkaroz Yukarıdaki karbonhidratlardan hangileri basit şekerdir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 100 I. Nişasta II. Selüloz III. Glikojen Yukarıdaki karbonhidratlardan hangileri basit şeker (monosakkarit) değildir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 101 I. Yağlar II. Proteinler III. Selüloz Yukarıdaki maddelerden hangileri hidrolize uğradığında glikoz molekülleri oluşturur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 272

176 Endüstride ve Canlılarda Enerji Besinlerin Kalori Değerleri Besinlerde bulunan enerji miktarını ölçmede kalori birimi kullanılır. Fizyoloji ve tıpta, besin kalorisinin günlük kullanımında 1000 cal = 1 Kcal ye eşit alınır. Karbonhidrat, yağ ve proteinlerin yakılması ile açığa çıkan enerji (Kalori) değerleri aşağıda verilmiştir. 1 gram karbonhidrattan, vücutta ortalama 4 kalorilik enerji oluşur. 1 gram yağdan, vücutta ortalama 9 kalorilik enerji oluşur. 1 gram proteinden, vücutta ortalama 4 kalorilik enerji oluşur. Yağların yapısındaki karbon miktarı oksijene göre daha fazla olduğu için yağlar vücutta yakıldığı zaman karbonhidrat ve proteinlere göre daha fazla enerji (Kalori) verir. Vücudumuzda karbonhidratların yetersiz kaldığı durumlarda yağların hidrolizinden oluşan yağ asitleri ve gliserinin yanması (yıkılması) ile enerji üretimi sağlanır. Vücudumuzda karbonhidrat ve yağların yetersiz kaldığı durumlarda proteinlerin hidrolizinden oluşan amoniasitlerin yanması (yıkılması) ile enerji üretimi sağlanır. İnsan vücudunun ihtiyacı olan kalori miktarı; yaş, cinsiyet, ağırlık, büyüme, boy, üreme, emzirme, vücut ısısı, çevre ısısı gibi bir çok etkene bağlı olarak değişiklik gösterir. Bazı fiziksel aktiviteler (yüzme, yürüme vs.) ve duygusal durumlarda (düşünme, öfke, coşku vs.) vücudumuzun ihtiyacı olan kalori değeri artış gösterir. Aktivite Türü Bir Saatlik Sürede arcanan Kalori Erkek Kadın Uyku Ayakta el iflleri ve yavafl yürüme zl yürüme Koflma - Yüzme Bisiklete Binme Giyinme - Soyunma - Y kanma vb

177 Endüstride ve Canlılarda Enerji Besinlerin Kalori Değerleri Besin Birim Kalori Besin Birim Kalori Tahıllar Sebzeler 1 dilim beyaz ekmek 28 gr 90 domates 1 adet 14 1 dilim kepekli ekmek 28 gr 60 patlıcan 1 adet 28 1 dilim kızarmış ekmek 15 gr 35 bisküvi 100 gr 470 bulgur (kuru) 100 gr 371 brokoli 100 gr 35 kabak 100 gr 25 havuç 100 gr 35 mısır (kuru) 100 gr 342 karnıbahar 100 gr 32 buğday (kuru) 100 gr 364 marul 100 gr 15 pirinç (haşlanmış) 100 gr 125 soğan 100 gr 35 Süt ve Yumurta Ürünleri yoğurt (yağlı) 100 gr 95 süt (yağlı) 100 gr 68 beyaz peynir (yağlı) 100 gr 275 yumurta 1 adet 80 Yağlar tereyağı 28 gr 206 sıvı yağ 28 gr 130 Etler biftek (ızgara) 100 gr 278 tavuk (ızgara) 100 gr 132 kuzu (yağlı, ızgara) 100 gr 282 salam 100 gr 446 Deniz ürünleri bezelye 100 gr 89 Kuruyemişler badem 100 gr 600 fındık 100 gr 650 fıstık 100 gr 560 ceviz 100 gr 549 ayçekirdeği 100 gr 578 Meyveler elma 1 adet 60 muz 1 adet 100 kiraz 100 gr 40 incir 100 gr 41 portakal 1 adet 50 mandalina 1 adet 50 karpuz 100 gr 19 midye 1 adet 9 şeftali 1 adet 60 karides 1 adet 144 erik 1 adet 8 ton balığı 100 gr 121 üzüm 100 gr

178 Endüstride ve Canlılarda Enerji Soru 102 Besinlerin kalori değerleri ile ilgili; I. 1 gram yağ 9 kalori II. 1 gram protein 4 kalori III. 1 gram karbonhidrat 4 kalori enerji verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 103 Vücudumuzun enerji kaynakları ile ilgili; I. Vücudumuz enerji kaynağı olarak öncelikle şekerleri kullanır. II. Vücudumuz şekerin yetersiz olduğu durumlarda enerji kaynağı olarak yağları kullanır. III. Vücudumuz şeker ve yağların yetersiz olduğu durumlarda enerji kaynağı olarak proteinleri kullanır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 104 Aşağıdaki besinlerin eşit miktarları için hangisinin kalori değeri en fazladır? A) Fındık B) Domates C) Kiraz D) Erik E) avuç Soru 105 Aşağıdaki besinlerin eşit miktarları için hangisinin kalori değeri en azdır? A) Badem B) Soğan C) Ay çekirdeği D) Ceviz E) Biftek Soru 106 Besinlerin kalori değerleri ile ilgili; I. Kuruyemişlerin kalori değeri sebzelerden daha fazladır. II. Meyvelerin kalori değeri yağlı besinlerden daha azdır. III. Sıvı yağların kalori değeri sebzelerden daha azdır. yargılardan hangileri doğrudur? (Besinler eşit miktarda alınmıştır.) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 275

179 Kömür TEST 1 1. Fosil yakıtlar ile ilgili; I. Doğal enerji kaynaklarıdır. II. Kömür, petrol ve doğal gaz fosil yakıtlardır. III. Milyonlarca yıl önce çürüyen bitki ve hayvan artıklarından elde edilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 5. Turba ile ilgili; I. Kömür oluşumunda ilk oluşan organik kütledir. II. Kömürleşmenin ilk evresidir. III. Yakıt özelliği en fazla olan bir kömür türüdür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 2. Kömür ile ilgili; I. Kömürün ana bileşeni karbondur. II. Kömürün oluşumu milyonlarca yıl sürer. III. Kömürlerin ısıtma değerleri çok düşüktür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 3. Kömür türleri ile ilgili; I. Kömürlerin oluşum süreçleri kömür türlerini değiştirmez. II. Kömür içindeki karbon miktarı kömürlerin türünü belirler. III. Kömür türlerinin (eşit kütlede) özgül yanma ısıları farklıdır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 4. Aşağıdaki maddelerden hangisi bir kömür türü değildir? A) Turba B) LPG C) Linyit D) Taşkömürü E) Antrasit ESEN YAYINLARI 6. Linyit ile ilgili; I. Özgün yanma ısısı en büyük olan kömür türüdür. II. Oluşumunu tamamlamamış bir kömür türüdür. III. Linyitteki karbon yüzdesi turbadan daha fazladır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 7. Kömürün yanma ürünleri ile ilgili; I. NO 2 ve SO 2 gazları havadaki su buharı ile birleşerek asit yağmurlarını oluşturur. II. Atmosferde biriken fazla miktardaki CO 2 küresel ısınmaya neden olur. III. Kömürün tam yanmaması sonucu oluşan karbonmonoksit (CO) gazı zehirlenmelere neden olur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 276

180 Endüstride ve Canlılarda Enerji 8. I. Kömür II. Petrol III. Doğal gaz Yukarıdakilerden hangileri fosil yakıttır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 11. Aşağıdaki elementlerden hangisi kömürün içerisinde en fazla oranda bulunur? A) C B) C) O D) S E) N 12. I. Antrasit II. Linyit III. Parafin Yukarıdakilerden hangileri kömür türüdür? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 9. Taş kömürü ile ilgili; I. Fosil yakıttır. II. Karbon yüzdesi antrasitten daha düşük olan bir kömür türüdür. III. Isıtma değeri linyitten daha düşük olan bir kömür türüdür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III ESEN YAYINLARI 13. Aşağıdaki elementlerden hangisi kömürün yapısında bulunmaz? A) C B) C) N D) S E) Na 14. Aşağıdaki gazlardan hangisi kömürün yanması sırasında oluşmaz? A) CO B) CO 2 C) SO 2 D) 2 S E) NO Antrasitle ilgili; I. Diğer kömür türlerine göre en düşük oranda karbon içerir. II. Özgül yanma ısısı linyite göre daha yüksektir. III. Oluşum süreci diğer kömür türlerine göre daha eski yıllara dayanır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 15. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Antrasit, karbon yönünden diğer kömür türlerine göre çok daha zengindir. B) Taş kömüründeki karbon yüzdesi antrasitten daha yüksektir. C) Kömür bir fosil yakıttır. D) Kömürün yapısında az da olsa, O, S, N elementleri bulunur. E) Taş kömürünün ısıtma değeri linyitten daha yüksektir. 277

181 Genel Tekrar Testleri TEST Besinlerin kalori değerleri ile ilgili; I cal değeri 1 Kcal ye eşit alınır. II. Yağlardan elde edilen enerji değeri eşit kütledeki proteinlere göre daha fazladır. III. Şekerlerden elde edilen enerji değeri eşit kütledeki yağlara göre daha fazladır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 2. İnsan vücudunun ihtiyacı olan kalori değeri; I. Cinsiyet II. Boy III. Yaş ifadelerinden hangilerine bağlıdır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 3. Vücudumuzun ihtiyacı olan kalori (enerji) değeri, I. Yüzmek II. Yürümek III. Düşünmek aktivitilerinden hangilerinde artış gösterir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III ESEN YAYINLARI 5. Aşağıdaki besinlerin eşit miktarları için hangisinin kalori değeri en azdır? A) Elma B) Sıvı yağ C) Badem D) Fındık E) Ceviz 6. Vücudumuzun ihtiyacı olan kalori değeri; I. Fiziksel aktivitelere II. Duygusal aktivitelere III. ızlı ve yavaş aktivitelere ifadelerinden hangilerine bağlıdır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 7. Besinlerin kalori değerleri ile ilgili; I. Eşit miktardaki karbonhidrat ve proteinler vücudumuza eşit miktarda enerji verir. II. Vücut ve çevre ısısı insanların ihtiyacı olan kalori değerini değiştirmez. III. Öfke ve coşkulu durumlarda insan vücudunun ihtiyacı olan kalori değeri artış gösterir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 4. Aşağıdaki besinlerin eşit miktarları için hangisinin kalori değeri en fazladır? A) Tereyağı B) Tavuk C) Elma D) Karpuz E) Patlıcan 8. Glikoz ve früktoz ile ilgili; I. Yandıklarında CO 2 ve 2 O oluştururlar. II. alkalı yapıda bulunurlar. III. Doğrusal yapıda bulunurlar. özelliklerinden hangileri ortakdır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 304

182 Endüstride ve Canlılarda Enerji 9. Sakkaroz ile ilgili; I. Doğrusal yapıda bulunamaz. II. alkalı yapıda bulunur. III. Yandığında glikoz ve früktoz oluşturur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 12. Früktoz ile ilgili; I. Fermentasyonu sonucunda enerji açığa çıkmaz. II. Fermentasyonu sonunda etanol ve karbondioksit oluşur. III. Doğrusal yapıda bulunamaz. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 10. Bazı şekerlerle ilgili; I. Früktoz ve glikoz C 6 12 O 6 kapalı formülüne sahiptirler. II. Früktoz ve glikoz birbirinin izomeridirler. III. Sakkaroz basit şekerdir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III ESEN YAYINLARI 13. Glikoz ile ilgili; I. Bitkilerin solunumu sırasında enerji açığa çıkararak parçalanır. II. Canlılarda enerji kaynağı olarak kullanılır. III. alkalı yapıda bulunamaz. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 11. Bazı karbonhidratlarla ilgili; I. Glikoz ve früktozun birleşmesiyle sakkaroz oluşur. II. Sakkaroz yandığında enerji açığa çıkar. III. Früktoz yandığında enerji açığa çıkar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 14. Organik bileşiklerle ilgili; I. Temel elementi karbondur. II. Karbon elementi dışında hidrojen ve oksijen elementleri de bulundurabilir. III. Yakıt olarak kullanılabilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 305

183 Etkinlik Çözümleri Bu sayfa, öğretmeninizden aldığınız notlar içindir. 306

184 Kimya er Yerde 4. ÜNİTE

185 Ünite : Kimya er Yerde Bu ü nitenin amacı; öğrencilerin, ü retirken ve tü ketirken edindikleri kimya bilgi ve becerilerini hayata dair farklı durumlar ile ilişkilendirerek, kendi sağlıkları ve çevrenin korunmasına duyarlı ve bilinçli bireyler olarak yetişmelerine katkıda bulunmaktır. Önerilen Sü re: 18 ders saati Konular 1. Su ve hayat 2. Evde kimya azır gıdalar Temizlik malzemeleri Polimerler Kozmetikler İlaçlar 3. Okulda kimya Kırtasiye malzemeleri 4. Sanayide kimya Gü breler Yapı malzemeleri 5. Çevre kimyası ava-su-toprak kirliliği Kavramlar / Terimler Su döngü sü Arıtım Sert/yumuşak su Koagü lasyon Aktif kömü r İyon değiştirici reçine Yü zey aktif madde Polar uç Apolar grup Monomer/-mer/polimer Antimikrobiyal Nemlendirici Ağartıcı ijyen Azotlu/fosforlu/kompozit gü bre Makro-mikro besleyiciler Cam/porselen/seramik Yağlı boya/su bazlı boya Kirletici Sera etkisi Kü resel ısınma Geri dönü şü m Kazanımlar ve Açıklamalar Bu ü niteyi tamamlayan öğrenciler; Dü nyadaki kullanılabilir su kaynaklarının sınırlılığı hakkında farkındalık edinir. a. Yeryü zü suları kullanılabilirlik açısından sınıflandırılır. b. Saniyede 1 damla kurtarmanın yılda 1 ton su tasarrufu sağladığı bilgisiyle su kullanımında farkındalık yaratılır Kullanma sularının hangi durumlarda arıtılması gerektiğini açıklar. a. Suların magmatik ve tortul kayaçlarda neleri çözdü ğü ne kısaca değinilerek, sert su ve yumuşak su kavramları tanıtılır. b. Sert suyun istenmeyen özellikleri irdelenerek evlerde kullanılan aletlerdeki kireç oluşumunu gidermek için önerilerde bulunulur. c. Şehir sularındaki, bulanıklık, koku vb. kirleticilerin kökeni irdelenir Su arıtım sü recinin başlıca evrelerini keşfeder. a. Su arıtımındaki dinlendirme, kireç giderme, koagü lasyon, havalandırma, klorlama ve koku giderim evreleri şekillerle açıklanır. b. Evlerde su arıtımı amacıyla kullanılan gereçlerin çalışma ilkesi ve bu gereçlerin kullanımı ile ilgili önemli hususlar verilir. c. Kaynak sularının işlenmiş sulardan farkı sü recler ü zerinden açıklanır. ç. Deniz sularından şehir suyu elde etme yöntemi kısaca açıklanır.

186 azır gıdaları seçerken ve tü ketirken bilinçli davranır. a. azır gıdaların doğal gıdalardan başlıca farklarına (koruyucular, boyalar, emü lsiyonlaştırıcılar, tatlandırıcılar, pastörizasyon, UT sü tü n işlenmesi vb.) kısaca değinilir. b. Gıda etiketlerinde kullanılan katkı maddesi kodları katkı tipi ile ilişkilendirilir. c. azır gıda etiketlerindeki ü retim ve son tü ketim tarihlerinin önemi vurgulanır Temizlik maddelerinin doğru kullanımlarını özellik ve işlevleri ile ilişkilendirir. a. Yapısal ayrıntılara girmeden sabun ve deterjan aktif maddelerinin kirleri nasıl temizlediği açıklanır. b. Deterjanların temel bileşenleri (aktif madde, sertlik gidericiler, kirin geri dönü şü nü önleyiciler, ağartıcılar, dolgu maddeleri) ve bunların işlevleri ana hatlarıyla tanıtılır. c. ijyen amacıyla kullanılan temizlik maddeleri (UV ile sterilizasyon dâhil) kısaca tanıtılır Yaygın polimerlerin kullanım alanlarına örnekler verir. a. Polimerleşme olayı çizgi-maket model ile açıklanarak monomer, polimer ve -mer kavramları tanıtılır. b. Kauçuk, polietilen (PE), polietilen teraftalat (PET), kevlar, polivinil klorü r (PVC), politetraflor eten (TEFLON), polistiren, akrilikler gibi polimerlerin yapısal ayrıntılarına girilmeden başlıca kullanım alanları tanıtılır Polimer malzemelerin kullanımı ve geri döngü sü reci hakkında farkındalık edinir. a. Polimerlerin farklı alanlarda kullanımlarına ilişkin olumlu ve olumsuz özellikleri tanıtılır. b. Polimerlerin geri dönü şü mlerinin önemi ve geri dönü şü m sembolleri tanıtılır Kozmetik malzemelerin başlıca bileşenleri ile işlevleri arasında ilişki kurar. a. Kozmetiklerde kullanılan boyalara, nemlendiricilere, parfü m bileşenlerine, çözü cü lere, anti-mikrobiyal maddelere örnekler verilir. b. Saç boyalarının ve jölelerin işlev ve sakıncalarına değinilir Piyasadaki ilaç formlarına ilişkin terimleri tanır. a. İlaçların farklı formlarda (hap, şurup, iğne, merhem vb) kullanılmasının nedenlerine kısaca değinilir. b. Farklı ilaç formlarının temel özellikleri (enjekte edilir ilaçların ozmotik basıncı; hapların koruyucu/dolgu bileşenleri; şurupların vü cut tarafından kabul edilebilir tatta olması vb.) işlenir Kırtasiye malzemelerinin yapıları ve doğru kullanımları hakkında farkındalık kazanır. a. Kırtasiye malzemeleri olarak kâğıt, kalemler, silgiler, mü rekkepler, tebeşirler ve yapıştırıcılar ü zerinde durulur. b. Kâğıt ü retimi ile ilgili bir performans ödevi verilir. c. Eski kâğıtların sağlığa zararlı bozunma ü rü nleri oluşturabileceğine değinilir. ç. Baskı işlemlerinde kullanılan mü rekkeplerin bileşimleriyle zararlı etkileri arasında ilişki kurulur. d. Diğer kırtasiye malzemelerinin bileşimleri ile muhtemel zararlı etkileri arasında ilişki kurulur Gü brelerin bileşimlerini, işlevlerini ve çevresel etkilerini irdeler. a. Makro-mikro besleyiciler örneklerle açıklanır. b. Kimyasal gü brelerden amonyum sü lfat ve diamonyum fosfat (DAP) gü breleri işlenir. c. Kimyasal gü brelerin çevre ü zerindeki etkileri irdelenir Yapı malzemelerinin bileşimleri ile işlevleri arasında ilişki kurar. a. Kireç, sönmü ş kireç ve harcın bileşimleri ve işlevleri ilişkilendirilir. b. Camın yapısı kısaca tanıtılır. c. Porselen ve seramik malzemelerin ham maddeleri ve işlevlerine vurgu yapılır. ç. Boyaların bileşenleri ve kullanım alanları örneklerle açıklanır ava, toprak ve su kirliliğinin sebeplerini açıklar ve çözü mler önerir. a. ava kirleticiler olarak azot oksitler ve kü kü rt oksitleri ele alınır. b. Sera etkisi ve atmosferde ozon azalımı işlenir. c. Su kirleticiler olarak organik sıvılar, ağır metaller ve endü striyel atıklar ele alınır. ç. Toprak kirleticiler olarak plastikler, piller ve endü striyel atıklar işlenir.

187 Kimya er Yerde 1. SU VE AYAT Su doğada en fazla bulunan bileşiklerden olmasına karşın bunun % 2,4 ü tatlı su ve ancak % 0,3 ü kullanıma uygundur. Yer yüzünde su döngüsüyle yenilenen suyu kullanım alanlarına göre şu şekilde sınıflandırabiliriz. İçme amaçlı su Kullanım amaçlı su Endüstride kullanılan su Tarımsal sulamada kullanılan su Elbetteki su kullanma amacına göre daha farklı şekilde de sınıflandırılabilir. Ancak göz önünde bulundurulması gereken önemli bir ayrıntı var ki o da su kaynaklarının gün geçtikçe kirlendiği ve önlem alınmazsa bunun telafisi imkânsız sonuçlar doğuracağıdır. Bu nedenle suyu tükenmez, sonsuz bir kaynak olarak düşünmemeliyiz. Özellikle de ülkemiz su fakiri bir ülke sayıldığından temiz su kaynaklarımızı düzgün ve bilinçli kullanmalıyız. Unutmayalım! Saniyede 1 damla su akıtan bir musluğun yıldaki su kaybı 6 tondur. Suların Sertliği Su döngüsü sırasında yağışlarla yeryüzüne yağan suyun bir kısmı yer altına sızar. Yer altına sızan bu su magmatik ve tortul kayaçlarda bulunan bir çok minerali çözer. Bu minerallerin yapısında bulunan Ca 2+, Mg 2+, Fe 2+ iyonları suya sertlik verir. Sert Su Yumuşak Su Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını içeren sulara sert su denir. Bu iyonları içermeyen ya da belirtilen bir değerin altında içeren sulara ise yumuşak su denir. Sert Suyun Zararları Sert su, temizleme amaçlı kullanıldığında fazla sabun tüketimine neden olur. Sert su, elektirikli araçlarda kullanıldığında kireç oluşumuna neden olur. Sert su, endüstride kazan besleme suyu olarak kullanıldığında kazan taşı oluşumuna neden olur. Suyun Sertliğini Giderme ve Kireç Oluşumunu Önleme Suya sertlik veren Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarının karbonatlı bileşikleri (CaCO 3, MgCO 3 vs) evde kullanılan araçlarda kireç birikmesine neden olur. Ayrıca sert sulardaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları temizlikte daha fazla sabun tüketimine neden olur. Kireç oluşumunu engellemek için bu iyonların ortamdan uzaklaştırılması gerekir. Oluşan kireci de gidermek için kireç tutan aracın içerisine asidik özellik gösteren sirke, limontuzu çözeltisi konularak ısıtılır. Bu işlemden sonra aletteki kirecin çözündüğü görülür. Suyun Arıtılması Bir şehrin şebeke suyu musluklarımıza gelinceye kadar pek çok evreden geçer. Bu evrelerde uygulanan işlemler suyun toplandığı havzalara ve mevsim durumuna göre değişebilirse de genel olarak şu basamaklardan oluşur. Dinlendirme Su kalitesini iyileştirmek, konsantrasyonundaki salınımları dengelemek için suyun bekletilmesi evresidir. 320

188 Kimya er Yerde Kireç Giderme Su içinde bulunan kalsiyum (Ca) ve magnezyum (Mg) mineralleri insan sağlığı için zararlı değildir. Ancak bu minerallerin su sistemlerinde oluşturdukları kristaller, evlerde, işletmelerde ve sanayi kuruluşlarında su cihazlarının bozulmasına ve boruların tıkanmasına neden olur. Sudaki kireci gidermenin en yaygın yöntemlerinden biri iyon değişimi yöntemidir. Bu yöntemde tortu oluşturacak maddeler ortama eklenen Ca(O) 2, Na 2 CO 3, NaO ve Na 3 PO 4 ile çöktürülür. Koagülasyon Su içerisine kolloid şeklinde dağılmış bulunan maddeleri pıhtılaştırma işlemidir. Bu işlemde ortama eklenen AI 2 (SO 4 ) 3, Fe 2 (SO 4 ) 3, FeCI 3 gibi maddeler su içinde dağılmış kolloidleri bağlayarak pıhtılaştırır. Daha sonra başka işlemlerle bu pıhtılar ortamdan uzaklaştırılır. avalandırma Su içindeki kolloidler çöktürüldükten sonra su çelik borularla havalandırma havuzlarına basılır. Atmosferdeki hava, elektrostatik hava filitresinde geçirilerek pompalara gönderilir. Bu şekilde suya kirlilik veren maddeler ve mikroorganizmalar okside edilerek uzaklaştırılmış olur. Klorlama Klorlama, suyun durumuna göre ön klorlama ve son klorlama olarak yapılabilir. Ön klorlama İçme ve kullanma sularını arıtıma başlamadan önce tesisin girişinde klorlanmasıdır. İnorganik maddeleri (Demir, Mangan, Sülfit vs) okside etmek, tat ve kokuyu ortadan kaldırmak; koagülasyon işleminin verimini artırmak ve tesiste alg oluşumunu azaltmak için gerçekleştirilir. Son klorlama Suya arıtma işleminin sonunda ve su dağıtım sisteminin başlangıcında klor katılması işlemidir. En yaygın son klorlama şekli filtrasyonun hemen arkasından dezenfeksiyon için yapılan klorlamadır. Son klorlamada; klor, filitre çıkış suyuna veya temiz su deposuna katılır. Koku Giderme Suyun içerisindeki kolloidler, organik maddeler ve yapısında kükürt bulunan proteinler suda koku oluşturabilir. Bu maddeler çöktürüldükten sonra elde edilen çamur çok fena kokuludur. Su içindeki organik bileşikler bozulduğunda 2 S, 2, CO 2, N 2 ve C 4 oluşturur. Bu karışımın kokusu çok pistir. Bazı durumlarda anaeorob bakterilerin (oksijensiz ortamda faaliyet gösteren canlılar) etkisi altında asit fermantasyonuna uğratılır. 321

189 Kimya er Yerde Şehrin su arıtma sistemi Evdeki Su Arıtım Cihazları Evlerde kullanılan su arıtım cihazları genel olarak aşağıdaki şekilde çalışır. 1. Şehir şebeke suyundan gelen su gözenekleri 5 mikron civarında olan ön filitreden geçirilir. Bu şekilde sudaki kaba kirler (toz, kum, böcek, yosun vs) tutulmuş olur. 2. İlk filitreden geçen su aktif karbon içeren bir başka filitreye gelir. Aktif karbon sudaki klor ve varsa gazal kokuları tutar. 3. Klordan temizlenen su, bazı bakterilerin ve 1 mikrondan büyük asılı partiküllerin bulunduğu sediment filitreye gelir. Ancak suyun içinde halen bazı mikroorganizmalar, erimiş kimyasallar ve mineraller bulunur. 4. Sediment filitre, yarı geçirgen özellik gösteren membran zardır. Membran en az 2,5 atmosfer basınçla çalışır. Bu işlemden sonra sadece su ve bazı anyon ve katyonları içeren içime uygun su elde edilir. çme suyu muslu u At k su borusu çme suyu borusu Depo borusu Girifl borusu Evde su arıtma cihazı Kaynak Suyu Yer altı kaynaklarından elde edilen, sağlık bakanlığının yayınladığı İnsani tüketim amaçlı sular hakkındaki yönetmelikte izin verilenler dışında herhangi bir işleme tabi tutulmayan içme suyuna kaynak suyu denir. İşlenmiş Su Yer altı kaynaklarından elde edilen, sağlık bakanlığınca uygun görülen dezenfeksiyon, filitrasyon, çöktürme, saflaştırma ve benzeri işlemler uygulanan ve parametre değerleri arttırılan veya eksiltilen içme suyuna işlenmiş su denir. 322

190 Kimya er Yerde Deniz Suyundan Şehir Suyu Elde Etme Deniz suyundan içme suyu ters osmozla elde edilir. Bu yöntemde deniz suyu seçici geçirgen özellikteki membrana gönderilir. Soru 1 Sert sularla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Yapısında Mg 2+ ve Ca 2+ iyonları bulundurur. B) Sağlık açısından zararlı sulardır. C) Daha fazla sabun tüketimine neden olurlar. D) Su borularında kireçlenme oluşturarak tıkanmaya neden olurlar. E) Sertlik veren iyonlar çöktürüldüğünde yumuşak su elde edilir. Soru 2 Sert sulara sertlik veren maddeler iyon değişimi yöntemiyle çöktürülerek yumuşak su elde edilebilir. Bu durum göz önüne alındığında aşağıdaki tepkimelerden hangisinde suyun sertliği giderilmiş olmaz? A) MgCl 2(suda) + Na 2 CO 3(k) MgCO 3(k) + 2NaCl (suda) B) CaCl 2(suda) + Na 2 CO 3(k) CaCO 3(k) + 2NaCl (suda) C) Ca(CO 3 ) 2(suda) + 2NaNO 3(k) Ca(NO 3 ) 2(suda) + 2NaCO 3(suda) D) 3Ca(CO 3 ) 2(suda) + 2Na 3 PO 4(k) Ca 3 (PO 4 ) 2(k) + 6NaCO 3(suda) E) 3MgCl 2(suda) + 2Na 3 PO 4(k) Mg 3 (PO 4 ) 2(k) + 6NaCl (suda) Soru 3 Sert sularla ilgili; I. Elektrikli araçlarda kireç oluşumuna neden olur. II. Endüstride kazan besleme suyu olarak kullanıldığında kazan taşı oluşturur. III. Geçtiği yerin magmatik ve tortul kayaçlarının özelliğine göre farklı sertlikte olabilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 323

191 Kimya er Yerde Soru 4 Suyun arıtılması sırasındaki basamaklardan biri olan koagülasyon, aşağıdaki işlemlerden hangisini kapsar? A) Su içinde bulunan mikroorganizmaların öldürülmesi için suya klor eklenmesi B) Suyun konsantrasyonundaki salınımları dengelemek için suyun bekletilmesi C) Suyun içindeki Mg 2+ ve Ca 2+ iyonlarını çöktürmek için ortama Na 3 PO 4 eklenmesi D) Su içinde kolloidal halde dağılmış küçük parçacıkların çökmesini kolaylaştırmak için ortama kimyasal madde eklenmesi E) Suya kirlilik veren mikroorganizmaların okside edilerek uzaklaştırılması Soru 5 Su dağıtım sisteminin başlangıcında yapılan son klorlama işlemi aşağıdaki nedenlerden hangisi için yapılır? A) Sudaki kolloidleri çöktürmek için B) Suya sertlik veren iyonları çöktürmek için C) Suyu dezenfekte etmek için D) Sudaki kireç oluşumunu önlemek için E) Suyun p değerini dengelemek için Soru 6 Evlerde kullanılan su arıtma cihazlarıyla ilgili; I. İlk olarak şehir şebeke suyundan gelen su filitreden geçirilerek kaba kirler ayrıştırılır. II. Filitrelemenin ikinci aşamasında aktif karbon kullanılarak sudaki klor ve gazal kokular giderilir. III. Yapısındaki sedimant filitre yalnızca su molekülleri ve bazı anyonlarla katyonları geçirecek özelliktedir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 7 Yeryüzündeki suların yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Kaynak suları; yapısındaki kaba maddelerin süzülmesi dışında bir işleme tabi tutulmayan sulardır. B) İşlenmiş sular; dezenfeksiyon, filitrasyon, çöktürme, saflaştırma gibi işlemlerden geçirilip içerik değerleri değiştirilen sulardır. C) Sert sular; Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını içeren sulardır. D) Yeryüzündeki suların büyük kısmı içme ve kullanma amaçlı olarak kullanılabilir niteliktedir. E) Atık sular; değişik amaçlarla kullanıldıktan sonra içerisinde yağ, pislik, koku yapıcı maddeler, kolloidler içerebilen sulardır. 324

192 Kimya er Yerde 2- EVDE KİMYA Doğal Gıdalar Dışarıdan herhangi bir katkı maddesi eklemeden kendi doğal gelişimi sonucu oluşan maddelerden yapılan gıdalara doğal gıdalar denir. azır Gıdalar azırlanırken içerisine değişik amaçlarla maddeler eklenerek yapılan gıdalara hazır gıdalar denir. Yapay gıdalara eklenen maddeler şu şekilde sınıflandırılabilir. Koruyucular Gıdaları bakteri, küf, maya bozulmalarından korumak, raf ömrünü uzatmak, doğal renk ve aromayı korumak amacıyla gıdaya katılan maddelerdir. Antimikrobiyal özellikteki bu maddelerden bazıları benzoik asit, propiyonik asit, sorbik asit, kükürtdioksit, nitrat ve nitritlerdir. Boyalar (Renklendiriciler) İşleme ve depolama sırasında kaybolan doğal rengi yeniden kazandırmak zayıf olan rengi kuvvetlendirmek, gerçekte renksiz olan besine renk vermek, düşük kaliteyi gizleyerek tüketici beğenisi kazanmak amacıyla gıdalara katılan maddelerdir. Antioksidanlar Oksijenle reaksiyona girerek gıdaların içindeki olumsuz etkileri engelleyen maddelere antioksidan denir. Bir çok gıdada ürünü oluşturan bileşenler havanın oksijeni ile kendiliğinden reaksiyona girer. Bunun sonucunda gıdada renk, koku ve tatta değişmeler meydana gelir. atta bazen toksik bileşikler oluşabilir. Antioksidanlar bu durumu engellemek bazen de geciktirmek amaçlı olarak gıdalara katılabilirler. Emülsiyonlaştırıcılar Emülsiyonlara katıldığında, dağılmış ince damlacıkların bir araya gelmesini önleyerek karışımın uzun süre homojen görünümlü kalmasını sağlayan maddelerdir. Emülsiyonlaştırıcı maddelere emülgatör, emülsifikatör veya emülsifiyer de denir. Stabilizatörler Gıda maddelerinin üretiminde arzu edilen yapıyı oluşturmak, belli bir yapıyı korumak veya iyileştirmek amacıyla gıdaya katılan maddelerdir. Stabilizatörler bu işlevlerini, gıdada yer alan farklı fazların arasına homojen bir biçimde girerek ve ortama stabil bir yapı kazandırarak yerine getirmektedir. 325

193 Kimya er Yerde Tatlandırıcılar Günlük yaşamda kullandığımız şekerin yerini almak üzere üretilen, aynı miktardaki şekerden daha tatlı olan ve daha az enerji içeren kimyasal maddelerdir. Gliserol, sorbitol, mannitol ve aspartam gıdalara katılan tatlandırıcılardandır. Pastörizasyon Gıda sanayinde, besin maddelerini hastalık yapıcı mikroorganizmalardan arındırmak amacıyla uygulanan ısıtma yöntemine pastörizasyon denir. İçinde enzim ve bakteri bulunan, besleyici özelliği olan maddenin 60 C den 100 C ye kadar ısıl işlemle öldürme veya etkisiz hale getirilme işlemidir. UT Süt Süte buhar püskürtülerek yaklaşık bir saniye süreyle C de zararlı mikroorganizmalardan arındırılma işlemidir. Katkı Maddesi Kodları Katkı Tipi İlişkisi Gıda katkı maddeleri E kodu ile simgelenmekte ve maddenin işlevine göre şu şekilde sınıflandırılmaktadır. 1. Renklendiriciler E100 E Koruyucular E200 E Antioksidanlar E300 E Emülsifiyer ve stabilizatörler E322 E Asit baz sağlayıcılar E500 E Tatlandırıcılar, koku verenler E620 E Geniş amaçlılar E900 E927 Son Kullanma Tarihi Gıdalar belirli bir süre için besleyici özelliklerini sürdürebilir. Belirli bir süre sonunda kimyasal değişime uğrayarak farklı ürünler oluşturabilirler. Bu nedenle hazır gıda etiketlerindeki üretim ve son tüketim tarihleri kontrol edilmeli, son tüketim tarihi geçen maddeler tüketilmemelidir. 326

194 Kimya er Yerde Soru 8 Gıdalarla ilgili; I. Kendi doğal gelişimi sonucu oluşan ve tüketilen gıdalara doğal gıda denir. II. III. azırlanırken içerisinde koruyucu, boya, emülsiyonlaştırıcı, tatlandırıcı gibi katkıların konulduğu gıdalara hazır gıda denir. Gıdalara konulan katkı maddelerinden hiçbiri sağlık açısından bir sakınca teşkil etmez. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Soru 9 azır gıdalara katılan koruyucu maddelerle ilgili; I. Gıdaları bakteri, maya, küf bozulmalarından korur. II. Gıdaların raf ömrünü uzatır. III. Gıdaların doğal renklerinin ve aromasının korunmasını sağlar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 10 Gıdalara katıldığında dağılmış ince damlacıkların bir araya gelmesini önleyerek karışımın uzun süre homojen görünümlü kalmasını sağlayan katkı maddesi türü aşağıdakilerden hangisidir? A) Tatlandırıcı B) Emülsiyonlaştırıcı C) Antioksidan D) Koruyucu E) Asit sağlayıcı Soru 11 Besin maddelerini mikroorganizmalardan arındırmak amacıyla C arasında uygulanan ışıl işlem aşağıdakilerden hangisidir? A) Pastörizasyon B) Oksidasyon C) Antioksidasyon D) Sterilizasyon E) Antimikrobilizasyon 327

195 Kimya er Yerde Soru 12 Bir gıda maddesinin etiketinin içindekiler kısmında şu bilgiler verilmiştir. Ç NDEK LER : indi eti, dana ya, patates niflastas, soya proteini, süt proteini, bu day lifi, baharat kar fl m,tuz, sar msak, k vam artt r c (karrogenan) koruyucu madde (sodyumlaktat, sodyum nitrit), stabilizör (sodyumpolifosfat) antioksidan (askorbik asit), aroma vericiler, renklendirici (E120), do al tütsü aromas. Buna göre; I. Gıdanın raf ömrünü uzatmak ve bozulmasını geciktirmek için sodyum laktat ve sodyum nitrit katılmıştır. II. III. Gıdada yer alan farklı fazların homojen olmasını sağlayan ve ortamı stabil hale getiren katkı maddesi sodyum polifosfattır. Gıdanın oksijenle tepkimesini engelleyerek otoksidasyonu önleyen katkı maddesi askorbik asittir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 13 Bir gıda maddesinin etiketinin içindekiler kısmında şu bilgiler verilmiştir. Ç NDEK LER : Dana eti, dana ya ı, buz, patates niflastas, tuz, baharat kar fl m, bitkisel soya proteini, dekstroz, stabilizör (E452), renklendirici (E120), antioksidan (E300), tütsü aroma verici, koruyucu (E250) Bu gıdayla ilgili aşağıdaki bigilerden hangisi yanlıştır? A) Bakteri ve küflerden korumak için E250 katkısı kullanılmıştır. B) Yapısında katkı maddesi bulunmayan doğal bir üründür. C) Renklendirici olarak E120 katkı maddesi kullanılmıştır. D) Yapısına katılan antioksidanın kodu E300 dür. E) Farklı fazların arasına homojen olarak girerek ortamı stabil hale getiren maddenin katkı kodu E452 dir. 328

196 Kimya er Yerde Temizlik Malzemeleri Temizlik malzemeleri denildiğinde aklımıza sabun ve deterjanlar gelir. Sabun Sabun, 12, 14, 16 veya 18 karbonlu karboksilli asitlerin sodyum (Na) veya potasyum (K) tuzudur. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COONa Beyaz sabun (sodyum stearat) C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COOK Arap sabunu (potasyum stearat) Deterjan Karbon sayısı 8 18 arasında değişen düz veya dallanmış bazı durumlarda karbon atomlarının yerine benzen halkasının geçmesiyle oluşan sülfat (SO 2 4 ) veya sülfonat (SO 2 3 ) tuzlarıdır. C OSO 3 Na Deterjan (Sodyum dodesil sülfat) C C 6 4 SO 3 Na Deterjan (Sodyum dodesil benzen sülfonat) Sabun ve Deterjanların Temizleme Özelliği Sabun ve deterjan molekülleri hidrofilik bir uçla hidrofobik bir kısımdan oluşur. idrofilik uç, polar yapıda olup suyla etkileşebilen yapıya sahiptir. idrofob kısım ise apolar yapıda olup kirlerle ve yağlı yapılarla etkileşebilen yapıya sahiptir. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COONa 123 idrofobik kısım (apolar kısım) idrofilik uç (polar uç) Sabun molekülünün hidrofobik ve hidrofilik kısımları C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 OSO 3 Na idrofobik kısım (apolar kısım) idrofilik uç (polar uç) Deterjan molekülünün hidrofobik ve hidrofilik kısımları Kir Su ile etkileştiğinde ortamdan uzaklaştırılamayan maddelere kir denir. Yağ gibi apolar yapıdaki maddelerin yanında inorganik bir bileşik olan pas da kir kabul edilir. 329

197 Kimya er Yerde Sabun ve Deterjanların Temizleme Özelliği Sabun ve deterjanlardaki hidrofobik uçlar suyu sevmez ancak apolar yapıdaki kirleri sever içinde çözünürler. Sabun ve deterjanlar suda çözündüğünde hidrofobik uçlar bir araya gelerek kümeleşirler. Bu moleküller yağlı bir yüzeye (kire) rastladıklarında molekülün hidrofobik kısmı yağ tabakasına gömülüp ona tutunurken hidrofilik kısım su molekülleriyle bağ oluşturur. Su molekülleriyle sabun ve deterjanların polar uçları arasında çekim kuvvetleri, bu moleküllerin hidrofobik uçları bağlandığı yağ tabakasını yüzeyden koparır. Su Sabun Kumafl Kir Apolar kısımlarıyla kirlere tutunan sabun ve deterjan molekülleri, polar uçlarıyla da su moleküllerine bağlanır. Sabun ve deterjan molekülleri tarafından sarılarak yağ tabakasından koparılan moleküller yıkamayla uzaklaşır. Deterjanların Temel Bileşenleri Deterjanların temel bileşenlerini yüzey aktif maddeler, sertlik gidericiler, kirin geri dönüşünü engelleyiciler, ağartıcılar ve dolgu maddeleri oluşturur. Yüzey Aktif Madde Deterjanın ana maddesini yüzey aktif maddeler oluşturur. Yüzey aktif maddeler suda çözündüğünde yüzey gerilimini azaltan kimsayal bileşiklerdir. Yüzey aktif maddeler suyu seven (hidrofilik) ve suyu sevmeyen (hidrofobik) kısımlardan oluşur. Yüzey aktif maddeler yüzey gerilimini azaltarak, yıkama işleminde köpük oluşturma ve temizleme görevini yerine getirirler. Sertlik Gidericiler Suyun sertliğini gidererek deterjanın temizleme gücünün arttırılması için deterjana katılan maddelerdir. Sert sulardaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını tutmak için değişik sodyum fosfat bileşikleri (Na 2 PO 4, Na 2 PO 4, Na 4 P 2 O 7 vb) kullanılmaktadır. Kirin Geri Dönüşünü Önleyiciler Bu katkının görevi, deterjanın bulunduğu ortamda sökülen kirleri toplayıp tekrar çamaşıra yapışmasını engellemektir. Bu amaçla deterjanların yapısına karboksimetil selüloz (CMC) katılır. Ağartıcılar Deterjanın yapısına katılarak suda çözündüğünde oksijen (O 2 ) çıkararak çamaşırların beyazlamasını (ağarmasını) sağlayan katkı maddesidir. Bunun için kullanılan katkı maddesi genel olarak sodyum perborat (NaBO 3 ) tır. Dolgu Maddesi Deterjanlara dolgu maddesi olarak katılan maddelerdir. Çok köpüren deterjanlarda fosfatlar, az köpüren deterjanlarda karbonatlar dolgu maddesi olarak kullanılırlar. Na 2 SO 4 ve Na 2 CO 3 deterjanlarda dolgu maddesi olarak kullanılan katkı maddeleridir. 330

198 Kimya er Yerde ijyen Amaçlı Temizlik Maddeleri Sağlıklı bir yaşam için yapılan faaliyetlerin ve alınan önlemlerin tümüne hijyen denir. ijyen amacıyla kullanılan temizlik maddelerinin içerisinde mikropları öldüren kimyasal maddeler katılmaktadır. Ancak hijyen amaçlı temizlik maddelerine mikropları öldürmesi için katılan triklosan maddesinin yapılan araştırmalarda bazı yan etkileri ortaya çıkmıştır. Ultraviyole Işınlarla (UV) Sterilizasyon Bir maddenin üzerindeki bütün mikropları öldürme işlemine sterilizasyon denir. Mor ötesi (UV) ışınlar ve bunların ürettiği ozon gazı çok etkili bir sterilize yöntemidir. Steril edilmek istenen maddenin üzerine gönderilen ultraviyole (UV) ışınlar bu maddedeki mikropları öldürerek steril hale getirir. Soru 14 (YGS sorusu) Sabun ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Sabun molekülünün hidrokarbon zinciri apolardır. B) Sabun molekülünün suda çözünen kısmı uzun hidrokarbon zinciridir. C) Sabun, yağ asitlerinin Na ve K tuzudur. D) Sabun molekülünün hidrokarbon kısmı (kuyruk) hidrofobdur. E) Sabun molekülünün polar kısmı hidrofildir. Soru 15 Aşağıda bazı bileşik formülleri verilmiştir. I. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 SO 4 Na II. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 3 III. C 3 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 C 2 COONa Bu bileşiklerden hangileri yüzey aktif maddedir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) I, II ve III Soru 16 Sabunun temizleme özelliğiyle ilgili; I. Sabunun hidrofobik kısmı kirle etkileşime girer. II. Sabunun hidrofolik kısmı suyla etkileşime girer. III. Kir moleküllerini saran sabun molekülleri suyla ortamdan uzaklaşır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 331

199 Kimya er Yerde Soru 17 Deterjanın aktif maddesiyle ilgili; I. Suyun yüzey gerilimini azaltır. II. idrokarbon kısmı (kuyruk) hidrofildir. III. SO 3 Na kısmı apolar olup hidrofobdur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III Soru 18 Deterjanın katkı maddeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Sertlik gidericiler sudaki Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını çöktürürler. B) Ağartıcılar çamaşırların daha beyaz görünmesini sağlar. C) Kirin geri dönüşünü önleyiciler çamaşırdan sökülen kirlerin tekrar çamaşıra yapışmasını engeller. D) Sodyum perborat (NaBO 3 ) deterjana katılan bir sertlik gidericidir. E) Na 2 SO 4 ve Na 2 CO 3 deterjanlarda dolgu maddesi olarak kullanılan bileşiklerdir. Etkinlik 1 Aşağıdaki kavram haritasında deterjanın temel bileşenlerini yazarak bu bileşenlere birer örnek veriniz. Örnek Örnek Örnek DETERJAN Örnek Örnek 332

200 Kimya er Yerde Polimerler Polimerler, günlük hayatta kullanım alanı oldukça geniş olan plastik malzemelerdir. Polimerleşme Çok sayıda molekülün birbirine bağlanarak daha büyük bileşik oluşturulmasına polimerleşme denir. Polimer Polimerleşme sonucu oluşan ürüne polimer denir. Monomer Polimer moleküllerini oluşturmak için birbirine belirli düzenle bağlanan küçük moleküllere monomer denir. Mer Kavramı Mer kelime anlamı olarak parça anlamındadır. İki monomerin birleşmesiyle oluşan ürüne dimer, üç monomerin birleşmesiyle oluşan ürüne trimer... denir. Polimerleşmenin Çizgi - Maket Modeli + monomer monomer dimer + + monomer monomer monomer trimer monomer monomer monomer monomer tetramer n n çok sayıda monomer polimer 333

201 Kimya er Yerde Önemli Bazı Polimerlerin Formülü ve Adı Polimerler, elde edildikleri monomere göre adlandırılırlar. Bazı polimerlerin özel adları daha sık kullanılmakla beraber adlandırma yapılırken monomerin önüne poli ön eki getirilerek polimer adlandırılır. Monomer Monomerin Adı Polimer Polimerin Adı C = C Etilen C C Polietilen n C = C Vinil klorür C C Polivinil klorür Cl Cl n C = C Stiren C C Polistiren n F F F F C = C F F Tetraflor etilen C C F F n Politetrafloretilen Bazı Polimerlerin Kullanım Alanları ve Geri Dönüşümleri Polimer maddeler çok kullanışlı ve yaygın olarak kullanılan maddelerdir. Ancak bu kullanışlılık yanında kalıcı atık olmaları, uzun süre ve belirtilen sıcaklıklardan yüksek sıcaklıklarda içlerine yiyecek ve içecek konulmasının kalp krizi ve kansere sebep olduğu belirlenmiştir. Geri Dönüşüm Sembollerindeki Sayılar Plastikten yapılmış bir üründe geri dönüşüm sembolü varsa; bu geri dönüşüm logosunun içerisinde bir sayı ile belirtilir. Bu sayı plastik maddenin ne tür bir ham maddeden yapıldığı hakkında bilgi verir. Sayı plastik malzemenin nasıl geri dönüştürülebileceği hakkında da bilgi verir. Sayılar 1 ile 7 arasında yer alır. 1 PET 1. Pet : Polietilen teraftalat Kolayca geri dönüştürülebilir. 2 DPE 2. DPE : Yüksek yoğunlukta polietilen Pek çok geri dönüşüm programına uygundur. 3 PVC 3. PVC : Polivinil klorür Endüstriyel olarak geri dönüşümü kabul edilebilir. 334

202 Kimya er Yerde 4 LDPE 5 PP 4. LDPE : Düşük yoğunlukta polietilen Genellikle geri dönüşümlü değildir. 5. PP : Polipropilen Geri dönüşümlü kabul edilebilir. 6 PS 6 PS : Polistiren Bazı geri dönüşüm programları tarafından kabul edilebilir, fakat geri dönüşümü zordur. Çoğu zaman geri dönüşümü yapılmaz. 7 D ER 7 : Diğer ürünler Geri dönüşümlü değildir. Bazı geri dönüşüm programları yeni yeni kabul etmeye başlamıştır. Kauçuk Doğal kauçuk yanında sentetik olan türleri de vardır. Motorlu taşıtların tekerlerinin yapımı, su geçirmez giyecekler, ayakkabı, eldiven, döşeme malzemesi, oyuncak, şişme yatak, elektrik tellerinin kaplanması gibi yaygın bir kullanım alanı vardır. Polietilen (PE) Plastik kutular, mutfak eşyaları, kaplamalar, boru ve tüp, kabloların yalıtkan tabakası olarak, paketleme ve ambalaj filmi gibi pek çok kullanım alanı vardır. Polietilen teraftalat (PET) Meşrubat, yiyecek - içecek kapları ve sentetik fiber alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Kevlar Liflerden oluşan bir polimerdir. Gemi bağlama halatları imalatı, madenci ve itfaiyeci elbiselerinin yapımı, tank, uçak kanatı, askeri miğfer yapımı, paraşüt ve dağcılık halatları, motosiklet ekipmanları yapımında kullanılmaktadır. Polivinil klorür (PVC) Kapı - pencere profilleri, boru ve tesisat malzemeleri, elektrik kabloları, su ve atıksu boru hatları, kan ve kan ürünlerinin torbaları, kateter, kanül ve drenlerin yapımında kullanılır. Politetrafloretilen (TEFLON) Isıya, neme, kimyasal maddelere dayanıklı bir polimerdir. Teflon hiç bir şeye yapışmaz. En çok kullanıldığı yerler yüksek ısıya dayanıklı conta, keçe, bant, vana seti, salmastra, taşıyıcı bant, kimyasal maddelere dayanıklı boru, karıştırıcı, laboratuvar cihazları, elektrik gerilimine dayanıklı kablo yalıtkanı, makine sanayinde sürtünmeye dayanıklı yağsız yataklar ve burçlar, segmanlar ve yağ sıyırma siğilleri ve mouse altları şeklinde sayılabilir. 335

203 Kimya er Yerde Polistiren İzolasyon malzemesi olarak, soğutma kulelerinde, boru köpük, otomobil parçaları, paneller ve elektronik aletlerin plastik aksamalarında yaygın olarak kullanılır. Tek kullanımlık bardak, tabak, yoğurt kapları ve ayran kapları yapımında kullanılır. Akrilikler Akrilonitrilin değişik bileşiklerle oluşturduğu polimerlerin genel adına akrilikler denir. Akrilikler geniş kullanıma sahip polimerlerdir. Giyim: Süeter, çorap, peluş, spor giyim ve çocuk giyimi Ev tekstili : alı, battaniye, kilim, döşemelik, kadife kumaşlar Dış mekan kullanımı : Araba tavanları, tekme örtüleri, branda, dış mekan mobilyaları Endüstriyel kullanım alanları : Toz filitresi, inşaat yapımında güçlendirici dolgu maddesi, araba aküleri Polipropilen Yoğurt kapları, mikrodalga kapları, margarin kutuları, şurup şişeleri, ketçap şişeleri, kapaklar, pipetler ve ilaç şişeleri yapımında kullanılır. Soru 19 Polimerleşme ve dimer kavramlarıyla ilgili; I. Çok sayıda küçük molekül birbirine bağlanırsa polimer oluşur. II. Polimeri oluşturan birimlere monomer denir. III. Günlük hayatta kullandığımız plastik malzemeler, polimer ürünlerdir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 20 Aşağıda monomeri verilen polimerlerden hangisinin adı doğru verilmiştir? Monomer Polimerin Adı A) Etilen Dietilen B) Propilen Tripropilen C) Stiren Polistiren D) Tetrafloretilen Ditetrafloretilen E) Vinil klorür Trivinil klorür 336

204 Kimya er Yerde Soru 21 n Yukarıdaki bileşiklerle ilgili; vinilklorür polivinilklorür n I. Vinilklorür, polivinil klorürün monomeridir. II. III. Polivinil klorür, vinil klorürün polimeridir. Vinilklorür polimerleşerek polivinil klorürü oluşturur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 22 Bir su şişesinin üzerindeki geri dönüşüm sembolü 1 şeklindedir. Bu şişenin yapıldığı madde ile ilgili; I. Polietilendir. II. Bir polimerdir. III. Kolayca geriye dönüştürülebilecek özelliktedir. ifadelerinden hangileri yanlıştır? PET A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III Soru 23 Polistiren ile ilgili; I. Tek kullanımlık bardak, tabak, yoğurt kabı vs olarak kullanılan polimer maddedir. II. Geri dönüşüm sembolü 6 şeklindedir. PS III. Kolaylıkla geri dönüştürülebilen bir maddedir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 337

205 Kimya er Yerde Soru 24 Polivinilklorür ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Vinilklorünün polimerleşmesiyle oluşur. B) Formülü C 2 = C dir. I Cl C) Geri dönüşüm sembolü 3 dür. PVC D) Endüstriyel olarak geri dönüşümü kabul edilebilir. E) Kapı - pencere profili, boru tesisat malzemeleri, su ve atık su hatlarının yapımında kullanılır. Soru 25 Kısaca TEFLON olarak adlandırılarak bileşikle ilgili; I. Adı politetrafloretilendir. II. Tetrafloretilen bileşiğinin polimerleşmesiyle oluşur. III. Yapışmama özelliğinden dolayı pişirme kalıpları, tavalar ve kek kalıplarında kullanılan maddedir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 26 Geri dönüşüm sembolü 5 şeklinde olan polimerle ilgili; PP I. Propilenin polimerleşmesiyle oluşur. II. III. Kolayca geri dönüştürülebilir. Yoğurt kapları, margarin kutuları, ketçap şişeleri, su şişeleri, kapak ve pipetlerin yapımında kullanılır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 338

206 Kimya er Yerde Etkinlik 2 Aşağıdaki kavram haritasında plastikten yapılmış ürünlerin geri dönüşüm logosu verilmiştir. Bu logoların hangi polimere ait olduğunu ve bu plastik malzemenin nasıl geri dönüştürülebileceği hakkındaki bilgiyi yazınız. Nas l geri dönüfltürülebilir? Nas l geri dönüfltürülebilir? Nas l geri dönüfltürülebilir? Polimerin ad 1 Polimerin ad 2 DPE 3 Polimerin ad PET PVC Nas l geri dönüfltürülebilir? Polimerin ad 7 D ER GER DÖNÜfiÜM SEMBOLÜ 4 LDPE Polimerin ad Nas l geri dönüfltürülebilir? Polimerin ad 6 PS 5 PP Polimerin ad Nas l geri dönüfltürülebilir? Nas l geri dönüfltürülebilir? 339

207 Kimya er Yerde Kozmetik Malzemeleri Kozmetik bir kimseyi daha çekici hale getirmek ya da görünüm sorunlarını gidermek için kullanılan ürünleri, bakımları ve tedavileri kapsayan kavramdır. Kozmetiklerin yapısında kullanılan başlıca malzemeleri; boyalar, nemlendiriciler, parfüm bileşenleri, çözücüler ve antimikrobiyal maddeler olarak sınıflandırabiliriz. Boyalar Kozmetikte hem anorganik boyalar hem de organik boyalar kullanılmaktadır. Bu boyalardan bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz. Alüminyum oksit, alüminyum hidroksit, baryum sülfat, kalsiyum karbonat, kalsiyum silikat, magnezyum oksit, titan (IV) oksit, çinko oksit, ultramarin (kükürt ve sodyum içeren bir silikat), karmen, karameldir. Nemlendiriciler Kozmetik kremlere, kremlerde su kaybından meydana gelen kabuklaşmayı önlemek için katılan maddelere nemlendirici denir. Ayrıca nemlendiriciler havadaki nemi tutarak derinin nemini korumak amacıyla kozmetiğe katılırlar. Kalsiyum klorür, sodyum laktat, etilen glikol, gliserin, sorbitol kozmetiklerde kullanılan nemlendiricilerdendir. Parfüm Bileşenleri Güzel kokmak amacıyla güzel kokuların birbirleriyle karıştırılmasıyla elde edilen ürüne parfüm denir. Bir parfümdeki ana bileşenler deiyonize su, etanol, gliserin ve değişik bitkilerden elde edilen kokulardır. (gül yağı, bergamut yağı, tarçın yağı, sandal ağacı yağı, menekşe yağı vs.) Çözücüler Kozmetikteki maddeleri çözen ve homojen görünüm kazandıran maddelere çözücü denir. Su, kozmetiklerde en çok kullanılan doğal bir çözücüdür. Ancak nar özü, çay ağacı yağı, sedir ağacı yağı, papatya, gül ve yasemin yağı da antibakteriyel, antioksidan özelliği yanında çözücü olarak da kullanılmaktadır. Antimikrobiyal Maddeler Mikrobiyal büyümeyi önleyen kimyasal ya da biyolojik maddelere antimikrobiyal madde denir. Antimikrobiyaller, maddelerde olması istenmeyen bakteri, küf, maya gibi her türlü mikroorganizmayı yok etmek, çoğalma veya faaliyetlerini önlemek için maddelere katılır. Sodyum benzoat ve potasyum sorbat kozmetik sektöründe kullanılan antimikrobiyal maddelerdir. Saç Boyaları Saç boyaları, boya dışında ağartıcılar ve saçın içine boyanın girmesini sağlayan kimyasal maddeler bulundurur. Bu nedenle saç boyaları için gerekli testler yapılmadan saçlar rastgele boyanmamalıdır. Saç Jölesi Saça şekil vermek ve daha parlak bir görünüm vermek için saça sürülen kozmetik ürüne saç jölesi denir. Yapısında su, gliserin, bazı alkol çeşitleri, boya esans ve emülgatör içerir. Yapılan araştırmalar jölenin sinüzit, migren gibi rahatsızlıklara neden olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca jölenin kafa derisine sürülmesi halinde derinin solunum yapması engellenmekte bunun sonucunda beyinde bazı rahatsızlıklara yol açabilmektedir. 340

208 Kimya er Yerde Soru 27 Kozmetik boyalarıyla ilgili; I. Renk verme ve alıcı gösterme amacıyla yapıya katılır. II. Cilde zarar verecek maddeler içermemelidir. III. Alüminyum oksit, titan (IV) oksit, ultramarin kozmetikte kullanılan boyalardır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 28 Kozmetiklerin bileşenleriyle ilgili; I. Nemlendiriciler derinin nemini korumak için kozmetiğe katılan maddelerdir. II. Sodyum benzoat kozmetiklere çözücü olarak katılan bir maddedir. III. Parfümler, güzel kokmak amacıyla su, etanol, gliserin ve değişik bitkilerden elde edilen kokular karışımıdır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 29 Kozmetiklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Antimikrobiyal maddeler; bakteri, küf gibi mikroorganizmaları yok etmek veya faaliyetlerini önlemek için kozmetiğe katılır. B) Potasyum sorbat ve sodyum benzoat kozmetikte kullanılan antimikrobiyal maddelerdir. C) Saç boyasına katılan ağartıcıların saç üzerinde olumsuz bir etkisi yoktur. D) Kozmetikte çözücü olarak kullanılan en önemli maddelerden biri sudur. E) Saça jöle sürülürken, jöle sadece saça sürülmeli, deriye sürülmemelidir. 341

209 Kimya er Yerde Piyasadaki İlaç Formları İlaçlar, doğru dozların en uygun şekilde verilebilmesi için çeşitli formlarda hazırlanır. İlacın ana etken maddesi yanında tedavi değeri olmayan katkı maddeleri de bulundurur. Bu maddeler ilaca, ilacın kimyasal dayanıklılığını arttırmak, tat, koku veya renk vermek amacıyla eklenir. Tablet Genellikle yuvarlak, preslenmiş katı ilaç şeklidir. Preslemeden önce jelatin, nişasta, laktoz talk gibi maddeler tablete şekil vermek, yapıştırmak veya kayganlaştırmak amacıyla katılır. Tablet formu oral yoldan (ağız yoluyla) kullanım için üretilen ilaç çeşitidir. Kapsül Silindirik şekilde genellikle jelatinden üretilen, alındıktan sonra dağılarak aktif maddenin serbest kaldığı ilaç formudur. Kapsüllerin midede ya da bağırsakta çözünen çeşitleri vardır. Kapsül formu da oral yoldan kullanım için üretilen ilaç çeşitidir. Draje Tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak amacıyla, üzerleri koruyucu şeker ya da çikolata tabakasıyla kaplanarak hazırlanan ilaç şeklidir. Draje formu da oral yoldan kullanım için üretilen ilaç çeşitidir. Şurup Genellikle yoğun miktarda şeker, sakarin ya da aspartam içeren sıvı haldeki ilaç formudur. İçeriğinde kimyasal dayanıklılığı arttırıcı, koku ve renk verici maddeler de bulunur. Tablet, kapsül ya da draje formu kullanamayan yetişkinler için olduğu kadar çocuklar ve bebekler için de bu tür ilaç formları kullanılır. Şuruplar çözelti ya da süspansiyon şeklinde olabilir. Enjeksiyonluk Preperatlar alk arasında iğne olarak adlandırılan ilaç formudur. Direk kana karıştığı için osmotik basıncı dengeleyecek yoğunlukta hazırlanır. Ayrıca damarda bir hasara yol açmaması ve kanla uyum göstermesi için uygun p değerinde hazırlanır. Merhem Krem Losyon İlacın sadece dış yüzeylerde etkili olması istenildiğinde tercih edilen formlardır. Merhem (Pomat): Yağ bazlı ilaç formudur. Derinin havayla temasını önlemek, yağsız ve çok kuru cildi normal durumuna getirmek amacıyla kullanılır. Krem: Su bazlı ilaç formudur. Pomadın tersine, yağsız, serinletici ve nemlendirici etkisinden yararlanmak amacıyla kullanılan ilaç şeklidir. Losyon: Krem ve pomattan daha sıvı olan bu ilaç formu krem gibi serinletici ve nemlendirici özellik gösterir. Damlalar Damlalıkla damlatılan ve lokal etkilerinden yararlanılan ilaç formudur. Göz, burun ve kulak rahatsızlıklarını tedaviye yönelik çeşitleri bulunur. 342

210 Kimya er Yerde Soru 30 İlacın bir formu olan tabletle ilgili; I. Ağız yoluyla kullanım için üretilir. II. Şekil vermek, yapıştırmak veya kayganlaştırmak için yapısına katkı maddesi katılabilir. III. Sıvı çözelti veya süspansiyon şeklinde olabilir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 31 İlaç formlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Kapsül, asıl etken maddenin jelatinden yapılan silindir içine konulduğu ilaç formudur. B) Kapsüllerin jelatini mide veya bağırsakta çözünerek etken madde bu organlarda etkisini gösterir. C) Draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak için koruyucu şeker veya çikolatayla kaplanmış ilaç formudur. D) Şuruplar katkı maddesi içermeyen ilaç formudur. E) Tablet, kapsül ve draje ağız yoluyla alınan katı haldeki ilaç formlarıdır. Soru 32 Enjeksiyonlu preparatlarla ilgili; I. İğne ile yapılan ve kana direk karışan ilaç formudur. II. Osmotik basıncı dengelemek için yoğunluğunu kanınki ile dengelemek için katkı maddeleri eklenir. III. Kanla uyum göstermesi için p değeri uygun hale getirilmiş ilaç formudur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 343

211 Kimya er Yerde Soru 33 Sürülen ilaç formlarıyla ilgili; I. Merhemler su bazlı ilaçlardır. II. Losyonlar serinletici ve nemlendirici ilaçlardır. III. Kremler yağ bazlı ilaçlardır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III Soru 34 İlaçlarla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Damlalar lokal (belirli bir bölge) etkilerinden faydalanmak için tercih edilen sıvı ilaç formudur. B) Şuruplara vücut tarafından kabul edilebilir tatta olması için etken maddenin yanında tatlandırıcılar da eklenir. C) Enjeksiyonlu preparatlar lokal etkiler için üretilen ve kullanılan ilaç formlarıdır. D) Merhem, krem ve losyonlar dış yüzeylerde etkili olmaları amacıyla kullanılan ilaç formlarıdır. E) Şuruplar; tablet, kapsül veya draje formunu kullanamayan bebekler, çocuklar ve yetişkinler için üretilen ilaç formlarıdır. 3. OKULDA KİMYA Kırtasiye Malzemeleri Kırtasiye malzemeleri olarak kâğıt, kalemler, silgiler, mürekkepler, tebeşirler ve yapıştırıcılar üzerinde durulacaktır. Kâğıt Kâğıdın ana hammaddesi ağaçtır. Ancak ağaçtan oluşturulan kâğıt hamurunun içine ağartıcılar veya renkli kâğıtlar için renklendiriciler, kâğıdı dayanıklı hale getirmek için ve oluşan karışımı birbirine yapıştırmak için reçine kullanılır. Görüldüğü gibi kâğıdın yapısını oluşturan bir çok bileşen vardır. Bu bileşenler zamanla kimyasal değişime uğrayarak bozulabilir. Bunun sonucunda da sağlık açısından zararlı bozunma ürünleri oluşabilir. Kalemler Özellikle boya kalemleri ve keçeli kalemler renklendiriciler, çözücüler ve bağlayıcılar içerir. Bu kalemlerin yapısında bulunan bileşenlerden bazıları triklorometan, formaldehit, ksilol, etanol, bütanoldür. Bu maddeler alerji başta olmak üzere baş ağrısı, kanser ve zehirlenme gibi yan etkiler gösterebilir. 344

212 Kimya er Yerde Silgiler Öğrenci silgilerinin ana hammaddesi kauçuk veya polivinilklorürdür. Bu maddelerin genel olarak insan sağlığına zararlı bir etkisi yoktur. Ancak silgilerin güzel görünmesi ve güzel kokması için yapısına katılan bileşenler insan sağlığı için tehdit oluşturabilir. Mürekkepler Mürekkep; renklendiriciler, bağlayıcılar, taşıyıcı maddeler ve katkı maddelerinden oluşan akışkan bir maddedir. Mürekkep; yazma amaçlı mürekkep ve baskı amaçlı mürekkep olmak üzere ikiye ayrılır. Yazma amaçlı mürekkep dolma kalem ve tükenmez kalemlerde kullanılan mürekkep olup demirsülfat ve az miktarda asit içerir. Yazma amaçlı mürekkep sağlık açısından fazla bir sakınca teşkil etmez. Baskı amaçlı mürekkep ise kitap, gazete, paket, kutu, para, afiş, pul ve broşür üzerindeki yazı ve resimleri basmada kullanılan mürekkeptir. Baskı amaçlı mürekkepte kuruma işlemini çabuklaştırmak için kobalt, kurşun ve mangan bileşikleri bulunur. Bu elementlerde ağır metaller olup toksik etki gösterirler. Tebeşir Tebeşirler genel olarak kalsiyum karbonat (CaCO 3 ) ve kalsiyum sülfat (CaSO 4 ) ten yapılır. Genel olarak CaCO 3 sağlık için bir sakınca oluşturmazken CaSO 4 alerji, astım ve bronşite neden olabilir. Yapıştırıcılar Yapıştırıcılar, yapısında bir çok madde bulunan ve maddeleri birbirine yapıştırmak için üretilen maddelerdir. Yapıştırıcılar çözücüsüne göre su bazlı ve solvent bazlı olmak üzere sınıflandırılabilir. Su bazlı yapıştırıcılar çözücü olarak su içeren ve genel olarak polimer bir madde ve uygun bir reçine bulundurur. Su buharlaştıktan sonra kuruyarak maddeleri birbirine yapıştırırlar. Su bazlı yapıştırıcılar çevre ve insan sağlığı için en az zararlı yapıştırıcılar olarak kabul edilirler. Solvent bazlı yapıştırıcılar çözücü olarak solvent içeren yapıştırıcılardır. Solvent olarak aseton, hekzan, toluen, etil asetat, triklor etan vs kullanılır. Bu solventler insan sağlığı ve çevre için zararlı olmasına rağmen yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu solventlerden bazıları bağımlılık, solunum yolu hastalıkları ve kansere yol açabilen etkiye sahiptir. Soru 35 Kâğıtla ilgili; I. Ağacın ağartıcılarla, renklendiricilerle ve reçine ile hamur haline getirilip uygun şekil verilen kırtasiye malzemesidir. II. Reçine kâğıdın rengini açmak ve beyazlatmak için kâğıdın yapısına katılır. III. Eski kâğıtlar sağlığa zararlı bozunma ürünleri açığa çıkarabilir. ifadelerinden hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 345

213 Kimya er Yerde Soru 36 Kırtasiye malzemeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Keçeli kalemlerdeki çözücü yazı yazıldıktan sonra buharlaşır ve renklendirici, bağlayıcı yardımı ile yüzeye yapışır. B) Kalem boyasının yapısındaki kimyasal maddeler baş ağrısı, kanser ve zehirlenme gibi yan etkiler gösterebilir. C) Renkli kalemlerin yapısında sadece renk veren pigmentler bulunur. D) Öğrenci silgilerinin ana malzemesi kauçuk ve polivinil klorürdür. E) Silginin yapısına katılan kokular bağımlılığa ve sağlık açısından tehdit oluşturabilir. Soru 37 Mürekkeplerle ilgili; I. Renklendiriciler, bağlayıcılar, taşıyıcı maddeler ve katkı maddeleri içerirler. II. Baskı amaçlı mürekkepler; kitap, dergi, broşür vb malzemelerin yazı ve resimlerini basma amaçlı kullanılır. III. Baskı amaçlı mürekkepte kurumayı sağlamak için yapıya eklenen ağır metaller toksik etki gösterir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 38 Tebeşirlerle ilgili; I. Kireç taşından yapılan tebeşirin kimyasal formülü CaCO 3 tür. II. Alçıda yapılan tebeşirin kimyasal formülü CaSO 4 tür. III. Alçıdan yapılan tebeşir alerji, astım ve bronşit gibi rahatsızlıklara neden olabilir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 39 Yapıştırıcılarla ilgili; I. Su bazlı olanlar suda çözünür ve su buharlaştıktan sonra kuruyarak maddeleri birbirine yapıştırır. II. Solvent bazlı yapıştırıcılarda çözücü olarak aseton, hekzan, toluen ve etil asetat maddeleri kullanılır. III. Su bazlı yapıştırıcılar solvent bazlı yapıştırıcılara göre sağlık açısından daha büyük risk oluşturur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 346

214 Kimya er Yerde 4. SANAYİDE KİMYA Kimya bir çok alanda olduğu gibi sanayide de kullanılan önemli bir bilim dalıdır. Bir toprağı analiz edip uygun tarım için gerekli gübreleri saptamak kimyanın alanına girer. Ayrıca yapı malzemelerinden kireç, harç, cam, porselen, seramik ve boyalar kimyanın uğraşı alanına girer. Gübreler Bitkinin, beslenmesinde gerekli olan kimyasal elementleri sağlamak için toprağa eklenen maddelere gübre denir. Makro - Mikro Besleyiciler Bitki gelişimi, metabolik olayların oluşumu ve devamlılığı için bitkiler 74 kadar elementi ortamdan almaktadır. Bu elementlerden 20 kadarı mutlak gerekli besin maddesi olarak değerlendirilir. Mutlak gerekli bitki besin elementlerinin bitkide bulunuş miktarları veya bitki bünyesindeki işlevleri dikkate alınarak makro ve mikro besleyicilerin tanımlanması ve sınıflandırılması yapılmaktadır. Element Eksikliğinde bitkide görülen belirti ve etkiler Mikro Elementler Makro Elementler Azot (N) Fosfor (P) Potasyum (K) Kalsiyum (Ca) Magnezyum (Mg) Kükürt (S) Bor (B) Bakır (Cu) Demir (Fe) Mangan (Mn) Çinko (Zn) Molibden (Mo) Yetişme engellenir bitkinin rengi sararır. Yaprak uçları bitkinin altındaki yapraklardan başlayarak kırmızımsı kahverengi olur. Kök gelişmesi engellenir, saplar uzar, bitkinin olgunlaşması gecikir. Bitkinin rengi morumsu olur. Yaprak uçları kavrulur, sararır, saplar zayıflar. Meyve çekirdekleri kuruyup büzülür. Yaprak uçları, tarak dişi gibi parçalanır. Uç tomurcuklar ölür, çiçekler olgunlaşmadan taç yapraklarını kaybeder. Yapraklar, ince ve gevrek olur, uçlarında ve damar aralarındaki bölgede renklerini kaybedeler, soluk yeşil renk alırlar. Bitkinin alt kısımlarındaki yaprakları sararır, kök ve sapların çapları küçülür. Uç tomurcuklar açık yeşildir. Köklerde saplar çatlar, koyu lekeler görülür. Bitkilerin renkleri ağarır. Turunçgiller kırmızımsı kahve, anormal şekilde büyüme gösterir. Yapraklar sararır, fakat damarlar yeşil kalır. Yapraklar yukarı doğru kıvrılır. Belirtiler demirdekine benzer. Yapraklarda ölü dokular görülür, yaprağa pürüzlü bir görünüş verir. Uç yaprakları çok küçülür. Yapraklar ölü bölgelerde benekli hale gelir. Tomurcuk oluşumu azalır. Belirti ve etkiler azotunki gibidir. Makro ve mikro besleyicilerin topraktaki eksiklikleri halinde bitkilerde görülen belirti ve etkiler 347

215 Kimya er Yerde Amonyum Sülfat (AS) Formülü (N 4 ) 2 SO 4 tür. Yapısında kütlece %21 azot (N) ve %24 kükürt (S) içerdiği için bitkinin azotla birlikte kükürt ihtiyacı da karşılanmış olur. Kireçli topraklarda dengeleme için kullanımı uygundur. Bitkinin gelişimini teşvik ettiği gibi, kök ve sapların incelmesini engeller, dayanımını arttırır. Kükürt, bitkinin tepe ve kök gelişimi üzerine doğrudan etkilidir. Çay, çeltik ve tahıl tarımında kullanılır. Ancak asidik bir gübre olduğu için nötr ve alkali (kireçli) topraklarda kullanılmalıdır. Di Amonyum Fosfat (DAP) Formülü (N 4 ) 2 PO 4 tür. Yapısında kütlece %18 azot (N) ve %46 fosfor (P) bulunur. Özellikle bitkinin ilk gelişme dönemlerinde etkilidir. Bitkilerde gövde uzunluğunun artmasına ve kuvvetli kök oluşumunu sağlayarak ürün verimi ve kalitesi üzerine doğrudan etkilidir. Kimyasal Gübrelerin Çevreye Etkisi Gereğinden fazla ve uzun süreli gübre kullanıldığında çevrede şu etkiler görülür. Toprakta tuz derişiminin artması Toprakta ağır metal (Cd, Pb, Ni, As, Cu) birikimi Besin maddesi dengesizliği Mikroorganizma etkinliğinin bozulması Sularda ötrofikasyon ve nitrat birikimi avaya azot ve kükürt içeren gazların verilmesi Ozon tabakasının incelmesi Sera etkisi Soru 40 Gübrelerle ilgili; I. Bitkilerin beslenebilmesi için toprağa eklenen maddelerdir. II. Bitkiler için gerekli olan elementler gübreler vasıtasıyla verilir. III. Gübredeki elementler bitki bünyesindeki işlevlerine göre makro ve mikro besleyiciler olarak sınıflandırılır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Soru 41 Aşağıdaki elementlerden hangisi makro elementlerden değildir? A) Azot (N) B) Fosfor (P) C) Potasyum (K) D) Demir (Fe) E) Kalsiyum (Ca) 348

216 Kimya er Yerde Soru 42 Eksikliğinde bitkinin kök gelişmesi engellenen, bitkinin olgunlaşmasını geciktiren ve bitki renginin morumsu bir renk almasına neden olan element aşağıdakilerden hangisidir? A) Azot (N) B) Fosfor (P) C) Potasyum (K) D) Bor (B) E) Demir (Fe) Soru 43 Eksikliğinde yaprak uçları kavrulan, sararan, bitki saplarının zayıflamasına neden olan ve meyve çekirdeklerinin kuruyup büzülmesine neden olan element aşağıdakilerden hangisidir? A) Potasyum (K) B) Kalsiyum (Ca) C) Magnezyum (Mg) D) Kükürt (S) E) Mangan (Mn) Soru 44 Amonyum sülfat [(N 4 ) 2 SO 4 ] gübresiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Bitkinin hem kükürt hem de azot ihtiyacını karşılayabilen bir gübredir. B) Asidik bir gübredir. C) Bitkinin gelişimini sağlar, bitkinin sap ve köklerinin incelmesini engeller. D) Asidik topraklarda kullanılmalıdır. E) Çay, çeltik ve tahıl tarımında kullanılır. Soru 45 Diamonyum fosfat gübresiyle ilgili; I. Formülü (N 4 ) 2 PO 4 tür. II. Özellikle bitkinin ilk gelişme döneminde etkili bir gübredir. III. Eksikliğinde bitkinin ürün verimi ve kalitesi düşük olur. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 349

217 Kimya er Yerde Soru 46 Kimyasal gübrelerin çevreye etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Toprakta ağır metal birikimine neden olur. B) Toprakta tuz derişiminin artmasına neden olur. C) avanın ve atmosferin yapısı üzerinde olumsuz bir değişikliğe neden olmaz. D) Sularda ötrofikasyon ve nitrat birikimine neden olur. E) Toprakta mikroorganizma etkinliğinin bozulmasına neden olur. Yapı Malzemeleri Yapı malzemeleri; kireç, harç, beton ve dekoratif yapı malzemeleri olan cam, seramik, boya gibi maddelerden oluşur. Kireç Bağ la yı cı mad de ler den en es ki bi li ne ni ki reç tir. Ki reç, ki reç ta şı nın (Ca CO 3 ) yük sek sı cak lık lar da ısı tıl ma sı so nu cu el de edi len, suy la ka rış tı rıl dı ğın da, ti pi ne gö re ha va da ve ya su da ka tı la şan, be yaz renk li inor ga nik bir bağ la yı cı tü rü dür. Ki reç ta şı, 900 C ci va rın da ısı tıl dı ğın da sön me miş ki re ce dö nü şür. Ca CO 3(k) Ca O (k) + CO 2(g) Kal si yum kar bo nat (ki reç taşı) Kal si yumok sit (sönmemiş ki reç) Sönmüş Kireç İnşaatçılıkta sönmemiş kireç kullanılmaz, sönmüş kireç kullanılır. Bu nedenle sönmemiş kireç su ile karıştırılır. Oluşan tepkime sonucunda sönmüş kireç oluşur. Ca O (k) + 2 O (s) Ca (O) 2 + ısı Kal si yumok sit (sönmemiş ki reç) Kal si yumhidrok sit (sönmüş ki reç) Kirecin Sertleşmesi Binalarda yapı malzemesi olarak kullanılan sönmüş kireç zamanla havadaki karbondioksit (CO 2 ) gazı ile tepkimeye girerek suda çözünmeyen kalsiyum karbonatı (CaCO 3 ) oluşturur. Ca(O) 2(k) + C O 2(g) Ca C O 3(k) + 2 O (s) Karbonatlaşan kireç, malzemeleri bir arada tutarak sağlam bir yapı oluşmasını sağlar. 350

218 Kimya er Yerde arç Gerek binaların sıvanmasında gerekse taş, tuğla gibi malzemeleri bağlama amaçlı kullanılan yapı malzemesine harç denir. arçta bağlayıcı olarak kireç veya çimento kullanılır. arcın yapısındaki kum, çakıl gibi maddelere agrega denir. Agrega taneciklerinin boyutuna göre harçlar; İnce harç, orta harç ve kaba harç olarak sınıflandırılır. ar cın sert leş me si üç aşa ma da ger çek le şir. ar cın ku ru ma sı ar cın ya pı sın da ki sön müş ki re cin (Ca (O) 2 ) kris tal len me si ar cın ya pı sın da ki sön müş ki re cin ha va da ki kar bon di ok sit (CO 2 ) ile bir le şe rek kar bo nat laş ma sı. Bağlayıcının türüne göre harçlar, kireç harcı ve çimento harcı olarak ikiye ayrılır. Kireç arcı Kum, sönmüş kireç ve suyun karıştırılmasıyla oluşan harç çeşidine kireç harcı denir. Kireç harcı sertleşme sürecinde havadaki CO 2 ile etkileşerek karbonatlaşır. Bu nedenle kireç harcı, hava harcı olarak da bilinir. arcın sertleşmesi tepkimesi, harcın yapısındaki maddelere göre değişiklikler gösterebilir. Kum (SiO 2 ) ve sönmüş kireç (Ca(O) 2 ) ten oluşan kireç harcı havadaki karbondioksit ile aşağıdaki tepkimeye göre sertleşir. Ca(O) 2(k) + C O 2(g) + SiO 2(k) Ca C O 3 SiO 2(k) + 2 O (s) Çimento arcı (Beton) Kum, çimento ve suyun karıştırılmasıyla oluşan harç çeşidine çimento harcı veya beton denir. Be ton, çok yay gın kul la nı lan bir ya pı mal ze me si dir. Ba raj, ka nal gi bi su ya pı la rı ya nın da yol, bi na, köp rü ve di ğer ya pıla rın in şa atın da kul la nı lır. Be ton, hem ta şı yı cı bir ele man hem de de ko ra tif bir mal ze me dir. Yan gı na da ya nık lı ol ma sı, su ge çir mez li ği ve iyi bir ses ya lıtı m cı sı ol ma sı açı sın dan ter cih edi lir. 351

219 Kimya er Yerde Çimento Çi mento, do ğal kireç taşıyla ve kil ka rı şı mı nın yük sek sı cak lık ta ısı tıl dık tan son ra öğü tül me siy le el de edi len hid ro lik bağ la yı cı bir ya pı mal ze me si dir. Çi men to, bağ la yı cı lık gö re vi ni su ile tep ki me ye gir dik ten son ra ka zan dı ğı için hid ro lik bağ la yı cı ola rak ta nım la nır. Çi men to nun ya pı sın da Ca O, MgO, Si O 2 ve Fe 2 O 3 de bu lu nur. Çi men to su ile ka rış tı rı lıp plas tik ha mur du ru mu na geldik ten son ra ha va da ya da su için de ya vaş ya vaş ka tı la şır. Çi men to nun ka tı laş ma sı ola yı na pi riz de nir. Sıva Yapılarda; tavan, duvar vs. gibi yerleri kaplamak için kullanılan plastik kıvamında olan ve daha sonra sertleşen yapı malzemesidir. Kullanılan ana malzemeye göre; çimento sıva, kireç sıva, alçı sıva türleri vardır. Cam Ku mun (Si O 2 ) soda (Na 2 CO 3 ) ve kireç (CaCO 3 ) ile yüksek sıcaklıkta karıştırılıp eritilmesiyle oluşturulan say dam madde le re cam de nir. Cam ya pı mı, ge rek kul la nı lan mad de ler ve ge rek se ca mın kul la nı la ca ğı amaç lar ba kı mın dan özellik ler gös te rir. Cam ya pı mın da kul la nı lan ham mad de ler ya pı la cak ca ma gö re de ğiş mek te dir. Pen ce re ca mı ola rak bi li nen adi ca mın oluş ma denk le mi şu şe kil de dir: (Yüksek Na 2 CO 3 + CaCO 3 + 2SiO 2 s cakl k) Na 2 SiO 3 + CaSiO 3 + 2CO 2 Sodyum karbonat (soda) Kalsiyum karbonat (kireç tafl ) Silisyumdioksit (kum) adi cam Camın Bileşenleri Camın bileşenleri; ana bileşenler, eriticiler ve sabitleştiriciler olmak üzere üç ana kısımdan oluşur. 1. Ana Bileşenler Ağ örgülü yapı oluş tu ra rak cam laş ma yı sağ la yan mad de ler dir. Cam laş tır ma özel li ği olan mad de ler şunlardır: Si O 2 (si lis = kum), B 2 O 3 (Bo raks = bo rok sit) P 2 O 5 (Difos for pen taok sit) 2. Eri ti ci ler Ağ örgü oluş tu ran ve cam ha li ne ge le bi len ok sit le rin eri me le ri ni ko lay laş tır mak ama cıy la cam bi le şi mi ne ka tı lan mad deler dir. Bu mad de ler cam ha li ne ge len mad de le rin eri me sı cak lığını dü şü rür. Eri ti ci ler ba zik (al ka li) özel lik gös te ren madde ler dir. Eritici olarak genellikle soda (Na 2 CO 3 ) kullanılır. 3. Sabitleştiriciler Camın kimyasal maddeler karşısında bozunmasını engellemek, güneş ışınlarının kırılma indisini ayarlamak ve elektriklenme özelliğini kontrol etmek amacıyla cama katılan maddelerdir. 352

220 Kimya er Yerde Sabitleştirici olarak CaO (Kireç taşından CaCO 3 elde edilir.), MgO (Dolomitten CaMg(CO 3 ) 2 elde edilir), BaO, PbO ve ZnO maddeleri kullanılır. Ay rı ca ca ma mat laş tı rı cı, renk ve ri ci, renk gi de ri ci gi bi kat kı mad de le ri de ek le nir. Bu mad de ler ya pı la cak cam cin si ne gö re bel li oran lar da ka rış tı rı lır ve cam oluş tur mak üze re yük sek sı cak lık ve ren (1500 C) fı rın la ra gön de ri lir. Seramik - Porselen Seramik ve porselen ana malzemesi kil olan malzemelerdir. Saf kil sulu alüminyum silikat olup formülü Al 2 O 3.SiO O dur. Seramik Saf kil veya killi topraktan yapılarak önce şekil verilen daha sonra pişirilerek kullanılan çanak-çömlek, tuğla, kiremit, porselen vb. gibi kapkacak, yapı ve süs eşyalarının ortak adına seramik denir Tuğla, kiremit ve çanak-çömlek demiroksitleri ile renklenmiş saflığı düşük kilden yapılır. Duvar karosu, lavabo, küvet, çini gibi beyaz seramikler daha saf kilden yapılır. Seramik Nasıl Üretilir? Kil, elastik çamur haline getirildikten sonra kalıp veya çömlekçi çarkı ile şekil verilir ve kuruduktan sonra fırınlanır. Seramik sırlanmak ya da boyanmak istenirse boyalar veya desenler fırça veya şablonlarla uygulanır ve yeniden fırınlanır. Seramiğin Kullanım Alanları Seramik; çanak-çömlek, kiremit, tuğla, yer döşemeleri, mutfak ve banyo lavaboları olarak kullanılır. Porselen Yüksek saflıktaki kile feldspat, kuartz ve dolomit katılarak hamur yapılıp şekil verildikten sonra yüksek sıcaklıkta pişirilip sırlanmış seramik malzemenin özel haline porselen denir. Porselen Nasıl Üretilir? Saf beyaz kil, feldspat, kuartz ve dolamit öğütülerek yapılacak porselinin özeliğine göre değişik oranlarda karıştırılarak harman edilir. Sonra su ile yoğrularak plastik çamur yapılır. Bu çamura şekil verilerek hazırlanan yaş malzeme kurutulur ve 1400 C civarında pişirilir. Porselen yapmak için yapısına katılan maddelerin işlevleri şunlardır. Feldspat (KAlSi 3 O 8 ) Yüksek sıcaklıkta cam gibi eriyerek, erimeyen kil ve kuartz taneciklerini birbirine bağlar. Kuartz (SiO 2 ) Çatlama, aşırı büzülme ve şekil çarpılmalarını azaltır. Dolomit (MgCO 3 CaCO 3 ) Porselene beyazlık kazandırır. 353

221 Kimya er Yerde Sır Bulamacı Seramik ve porselene belli yeni özellikler ve parlak bir görünüm kazandıran kaplama maddesine sır denir. Sır bulamacını genellikle CaO, Al 2 O 3, Na 2 O, SnO, SiO 2 gibi metal oksitler oluşturur. Sırlamanın Seramiğe Kazandırdığı Özellikler Seramiğe daha güzel ve renkli görünüm kazandırmak. Seramiğe kir tutmayan ve kolay temizleme özelliği kazandırmak. Seramiğe su geçirmez özellik kazandırmak. Porselenin Kullanım Alanları Por se len en çok mut fak eş ya sı ya pı mın da kul la nı lır. Ay rı ca diş he kim li ğin de pro tez ya pı mı amaç lı da kul la nı lır. Por se lenin ağız do ku la rı na bi yo lo jik uyu mu, ağız da çü rü me me si, renk de ğiş tir meme si ve aşın ma ma sı en önem li avan taj lar dır. Porselen ve Seramiğin Karşılaştırılması Porselen Piflirim s cakl yüksektir. (1400 C civar ) Yap s gözeneksizdir. Ifl geçirir. Suyu s zd rmaz Daha sa lam ve dayan kl d r. Seramik Piflirim s cakl düflüktür. (1000 C nin alt ) Yap s gözeneklidir. Ifl geçirmez. Suyu s zd r r. Daha dayanaks z olup su emmesinden dolay zamanla çatlamalar olabilir. Boya Maddelere renk vermek, dekoratif görünüm kazandırmak ve dış etkenlerden korumak için uygulanan kaplama maddelerine boya denir. Boyanın Bileşenleri Boyaların üç temel bileşeni vardır: Renk vericiler, çözücüler ve bağlayıcılar. Renk vericiler Doğadan saflaştırılarak veya sentetik yollarla elde edilen, çözücü ve bağlayıcılar içinde dağılan toz halindeki maddelerdir. PbO, ZnO, TiO 2, Fe 2 O 3, CdS, CuSO 4, BaSO 4, molibdat oranj, krom oranj bazı önemli renk vericilerdir. Çözücüler Boyanın uçucu kısmını oluşturan, akışkanlığını ayarlayan ve seyreltici amaçla kullanılan kimyasal maddelerdir. Su, toluen, ksilen, aseton, benzin boyalarda kullanılan çözücülerdir. Tiner olarak bilinen çözücü ana bileşeni toluen olan ksilen ve aseton içeren karışımdır. Çözücüler seçilirken bağlayıcı ile kimyasal tepkime vermeyen sıvılar seçilir. 354

222 Kimya er Yerde Bağlayıcılar Çözücünün uçması ve reaksiyon sonucu sıvı halden katı hale dönüşen boya filmini oluşturan ve boyanın uygulandığı yüzeye bağlanmasını sağlayan maddelerdir. Bağlayıcılar; boyaya sertlik, sağlamlık, parlaklık, yapışma, hava koşullarına, güneş ışınlarına ve kimyasallara direnç özelliği kazandırırlar. Bezir yağı, balık yağı, polivinil asetat (PVA) ve reçine boyada kullanılan bağlayıcılardır. Boyadaki diğer katkılar Bu grup ta yer alan mad de ler çok de ği şik özel lik ler de olan ve bo ya ya çok az gi ren kim ya sal mad de ler dir. Bun lar, ısla tıcı lar, ku ru tu cular, mat laş tı rı cı lar, kay mak ke si ci, çök me ön le yi ci, kö pük ke si ci, ul tra vi yo le ışın lar dan ko ru yu cu ve op tik be yaz laş tı rı cı ile an ti bak te ri yal ler den olu şur. Bu mad de ler bo ya nın özel lik le ri ni iyi leş tir mek, is ten me yen olum suz de ğişim le ri en gel le mek için kul la nı lır. Bo yadaki dolgu maddeleri Astarlarda ve su bazlı boyalarda maliyeti düşürmek için kullanılan kimyasal malzemelerdir. Dolgu maddesi olarak; Kalsit (CaCO 3 ), Barit (BaSO 4 ), Talk (Mg 3 Si 4 O 10 (O) 2 ) kullanılır. Çözücüsüne Göre Boya Çeşitleri Bo ya lar çö zü cü sü ne (in cel ti ci = sey rel ti ci) gö re su baz lı bo ya lar ve sol vent baz lı bo ya lar ol mak üze re iki ye ay rı lır. i) Su bazlı boyalar Su ile inceltilen boyalara su baz lı bo ya lar de nir. Su bazlı boyalar plastik boya olarak bilinen boya çeşitidir. Su baz lı bo ya la rın özel lik le ri Ko ku suz dur. Uy gu la ma dan kı sa bir sü re son ra bo ya nan me kan lar kul la nı ma açı la bi lir. Çev re ye ve in san sağ lı ğı na za rar ver mez. Ça buk ku rur. İkin ci kat bo ya bir kaç sa at için de sü rü le bi lir. Silinebilir. Teneffüs etme özelliğine sahiptir. Uygulanması kolaydır. Su ile kolayca temizlenir. Günümüzde duvar boyalarında saten ve plastik boyalar ii) Solvent bazlı boyalar tercih edilmektedir. Ti ner ile in cel ti len bo ya la ra sol vent baz lı bo ya lar de nir. Solvent bazlı boyalar, yağlı boya olarak bilinen boyalardır. Yağlı boyalar sürüldükleri yere bir film tabakası oluşturur. Bu film oluşumu poliamit polimerizasyonuna benzetilebilir. 355

223 Kimya er Yerde Sol vent baz lı bo ya la rın özel lik le ri Sol vent baz lı bo ya lar uy gu la ma ve ku ru ma es na sın da ko ku ve rir. Bu yüz den bo ya nan me kan lar bir kaç gün ha- va lan dırıl ma lı ve müm kün se uy gu la ma bir mas ke ile ya pıl ma lı dır. Sol vent baz lı bo ya lar, ku ru mak için uzun bir sü re ye ih ti yaç duyar. Te miz li ği kim ya sal çö zü cü le rin yar dı mı ol mak sı zın ko lay ca ger çek leş me di ğin den za rar lı yan et ki ler içe rir. Özel- lik le ço cuk sa hi bi ailelerin, as tım has ta la rı ve aler ji si olan la rın ev le ri ni sol vent baz lı bo ya lar ile bo ya ma ma sı öne ri lir. Gü nü müz de, du var bo ya la rın da sa ten ve plas tik bo ya lar ter cih edilmek te, sol vent baz lı bo ya lar ah şap ka pı pen ce re ve me tal le ri bo ya mak için kul la nıl mak ta dır. Boyaların Kullanım Alanları Boyalar kullanıldıkları alana göre, inşaat boyaları, metal boyaları, ahşap boyaları, zemin boyaları, gemi boyaları, sanat boyaları, gıda boyaları, oto boyaları, oto tamir boyaları, işaretleme boyaları (örneğin trafik levhaları) şeklinde sınıflandırılabilir. Soru 47 Kireçle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) İnşaat işlerinde kullanılan bağlayıcı bir maddedir. B) Kireç taşı ısıtıldığında sönmemiş kireç oluşur. C) İnşaat işlerinde sönmemiş kireç kullanılır. D) Sönmemiş kirecin formülü CaO dur. E) Sönmemiş kireç suyla tepkimeye girince Ca(O) 2 oluşur. Soru 48 arç ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Binaların sıvınması veya taş-tuğla gibi malzemeleri bağlama amaçlı kullanılan yapı malzemesidir. B) arç hazırlanırken yapısına bağlayıcı olara kireç veya çimento katılır. C) Kireç harcında ana malzeme olarak kum, sönmüş kireç ve su kullanılır. D) Çimento harcında bağlayıcı olarak su kullanılır. E) Çimento harcının ana malzemeleri kum, çimento ve sudur. 356

224 Kimya er Yerde Soru 49 Cam ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Kum, soda ve kireç karışımının eritilmesiyle elde edilir. B) Camın bileşenlerinden olan soda (Na 2 CO 3 ) sabitleştirici olarak karışıma katılır. C) Kum (SiO 2 ), ağ örgülü yapı oluşturarak camlaşmayı sağlayan maddedir. D) Kireç, camın kimyasal maddeler karşısında dayanımını arttırmak için katılır. E) Camın yapısına matlaştırıcı, renk verici veya renk giderici katkı maddeleri eklenebilir. Soru 50 Seramikle ilgili; I. Ana malzemesi kil veya killi topraktır. II. Cam bir seramik örneğidir. III. Seramikler sırlanıp boyanmaz. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 51 Porselen yapılırken ana malzeme olan kile başka maddeler de katılır. Bu maddelerden bazılarının işlevleri şu şekilde belirtiliyor. I. Feldspat : Yüksek sıcaklıkla eriyerek kil ve kuartz taneciklerinin birbirine bağlanmasını sağlar. II. Kuartz : Pişirme sırasında porselenin büzülme ve şekil bozulmalarını önler. III. Dolomit : Porselene beyazlık kazandırır. Bu maddelerden hangilerinin işlevi doğru verilmiştir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru 52 Boyalarla ilgili; I. erhangi bir maddeye renk vermek, daha güzel göstermek veya dış etkenlerden korumak için uygulanır. II. Ana bileşenleri; pigmentler (renk vericiler), bağlayıcılar ve çözücülerdir. III. Pigmenler boyaya renk verip, örtücülük, parlaklık ve maddeyi fiziksel veya kimyasal etkilerden korumak için uygulanır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 357

225 Kimya er Yerde Soru 53 Aşağıdaki maddelerden hangisi boyayı inceltmede kullanılan çözücülerden değildir? A) Toluen B) Talk C) Aseton D) Ksilen E) Su Soru 54 Boyalarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Su bazlı boyalar, su ile seyreltilebilen ve suda çözünen boyalardır. B) Solvent bazlı boyalar, tiner ile seyretilebilen ve tinerde çözünen boyalardır. C) Su bazlı boyalar halk arasında plastik boya olarak adlandırılan boya çeşididir. D) Solvent bazlı boyalar uygulama ve kuruma sırasında koku oluşturmayan boya türüdür. E) Gemi boyaları, geminin metal gövdesini deniz suyundan ve korozyondan korumak için uygulanan boyadır. Soru 55 Boyanın bileşenlerinden bağlayıcılarla ilgili; I. Boyanın uygulandığı yere bağlanmasını sağlarlar. II. Boyaya sağlamlık, parlaklık ve kimyasallara karşı direnç kazandırırlar. III. Su, toluen ve ksilen boyada bağlayıcı olarak kullanılan maddelerdir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 56 Boyalar ile ilgili; I. Boyalar, sadece renk verici maddelerden oluşur. II. Su bazlı boyalar suda çözünür. III. Solvent bazlı boyalar tinerde çözünür. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 358

226 Kimya er Yerde 5. ÇEVRE KİMYASI Do ğal Çev re nin Özel lik le ri Bü tün can lı la rın uyum için de ya şa dık la rı ala na do ğal çev re de nir. Ta bi at ta ki bü tün can lı lar bu lun duk la rı di ğer var lık lar la be lir li bir den ge ve uyum için de ya şa m la rı nı sür dü rür ler. Bu uyum ve den ge nin bo zul ma sı so nu cun da do ğal ya şam bo zu lup te la fi si müm kün ol ma yan so nuç lar olu şa bi lir. Kirlilik Kaynakları Çev re ye atı lan ve do ğal den ge yi bo zan za rar lı mad de le re atık de nir. er ne ka dar ka ğıt, bit ki ka lın tı la rı, sof ra atık la rı, hay van leş le ri ve do ğal güb re gi bi mad de ler çev re kir li li ği ne ne den olan atık lar sa da bu tür atık lar mik ro or ga niz ma lar ta ra fın dan do ğa ya ye ni den ka zan dı rı lır. An cak cam şi şe, pet şi şe, me tal meş ru bat ku tu la rı, pet rol, las tik, de ter jan, ta rım ilaç la rı, pil gi bi mad de ler do ğa da ki ka lıcı kir li li ğe ne den olur lar. Bu tür atık la ra ka lı cı atık de nir. Do ğa da ge çi ci ya da ka lı cı kir li li ğe ne den olan kay nak lar şun lar dır: 1. Ev sel atık lar 2. Kent sel atık lar 3. En düs tri yel atık lar 4. Ze hir li mad de ler 5. Rad yo ak tif mad de ler 6. Pet rol ve ürün le ri Çev re kir li li ği şu üç baş lık al tın dan grup lan dı rı lı la bi lir: 1. a va kir li li ği 1. Su kir li li ği 3. Top rak kir li li ği ava Kirliliği a va kirliliğine neden olan en önemli maddeler azot oksitler ve kükürt oksitlerdir. ava kir li li ği ne ne den olan et ken ler şun lar dır: 1. Sa na yi ku ru luş la rın dan ha va ya sa lı nan gazlar 2. Araç egzozundan çı kan gaz lar 3. Fo sil ya kıt la rdan (kö mür, pet rol vs) çı kan gaz lar 4. De odo rant ve sprey ler den çı kan gaz lar. Azot Oksitler Kükürt Oksitler Fo sil ya kıt ve sa na yi ku ru luş la rın dan yayılan, azot ok sit le ri ve kü kürt ok sit le ri ha va da ki su bu ha rı ile bir le şir ve asit yağ mur la rı na ne den olur. Asit yağ mur la rı te mas et ti ği bit ki ör tü sü nün yok ol ma sı na, in san lar da ise de ri ve ak ci ğer has ta lık la rı na ne den olur. Ozon Azalımı At mos fer de ki ozon ta ba ka sı gü neş ten ge len za rar lı ışın la rın yer yü zü ne ulaş ma sı nı en gel le yen bir özel li ğe sa hiptir. De odo rant ve sprey ler den ha va ya sa lı nan gaz lar (Floroklorkarbonlar) ozo nu tü ket mek te ve ozon ta ba ka sı nın incelmesine yol aç mak ta dır. Bu nun so nu cun da da in san lar da çe şit li de ri ve cilt kan ser le ri oluş mak ta dır. Sera Etkisi Yer yü zün den sa lı nan CO 2 gazının artması at mos fer de se ra et ki si yap mak ta ve yer yü zün de sı cak lık de ği şim le ri ne yol aç mak ta dır. 359

227 Kimya er Yerde Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve onun Kyoto Protokülü; CO 2 ile birlikte C 4, N 2 O, hidroflorokarbonlar, perflorokarbonlar ve kükürt heksaflorür (SF 6 ) ü sera etkisine neden olduğu için kontrol altına alınmasını öngörmektedir. Sera etkisi so nu cun da kü re sel ısın ma ol mak ta, bu zul ta ba ka la rı eri mek te ve do ğal ya şam da bo zul ma lar mey da na gel mek te dir. a va Kir li li ği ni Ön le me: a va kir li li ği ni ön le mek veya en alt dü ze ye in dir mek için şun lar ya pıl ma lı dır. 1. Fo sil ya kıt la rın kul la nı mı azal tıl ma lı ye ri ne, da ha te miz ener ji ler (gü neş ener ji si, rüz gar ener ji si, jeo ter mal ener ji, vs) kul la nıl ma lı dır. 2. Özel araç lar ye ri ne top lu ta şım araç la rı kul la nıl ma lı dır. 3. Ka ra yo lu ta şı ma cı lı ğı ye ri ne de mir yo lu ve de niz yo lu ta şı ma cı lı ğı yay gın laş tı rıl ma lı dır. 4. Sa na yi ku ru luş la rı ba ca la rı na fil tre ler yer leş ti ri le rek saldık la rı za rar lı gaz la rı tut ma lı dır. 5. Ozon ta ba ka sı na za rar ve ren gaz lar içe ren de odo rant ve sprey le rin kul la nı mı ya sak lan ma lı dır. 6. Ye şil alan lar ar tı rıl ma lı ve or man yan gın la rı ön len me li dir. Su Kirliliği Su, can lı la rın ya şam la rı nı sür dü re bil me le ri için vaz ge çil mez ih ti yaç tır. Yer yü zün de ki su la rı, ok ya nus lar, de niz ler, göl ler, akar su lar, ba raj lar, gö let ler ve ye ral tı su la rı oluş tur mak ta dır. Su kir li li ği ne ne den olan et ken ler şun lar dır: 1. En düs tri ku ru luş la rın ca bı ra kı lan atık lar (pet rol, bo ya, de ter janlar, ağır me tal tuz la rı ve ze hir ler) 2. Ta rım da kul la nı lan güb re ler ve ze hir ler 3. Organik sıvılar (Yağlar, organik çözücüler) 4. Ka na li zas yon şe be ke si nin su kay nak la rı na bağ lan ma sı 5. 2 SO 4 CI, Na O, Na 2 CO 3, Na 2 S ve ağır me tal kat yon la rı gi bi kim ya sal mad de le rin su kay nak la rı na bı ra kılma sı Su kirliliğinin Canlılara Etkisi Su kay nak la rı nın kir len me si so nu cun da iç me su la rın da ağır me tal ler in san vü cu dun da bi rik mek te ve uzun sü re de bir çok has ta lık ve özel lik le kan se re yol aç mak ta dır. Di ğer su kay nak la rı nın kir len me si so nu cun da top lu hay van ölüm le ri gö rül mek te bu da be sin zin ci ri nin kı rıl ma sı na ne den ol mak ta dır. 360

228 Kimya er Yerde Su kir li li ği ni ön le me Su kir li li ği ni ön le mek ve ya en alt dü ze ye in dir mek için şun lar ya pıl ma lı dır. 1. Sa na yi ku ru luş la rı arıt ma te sis le ri kur ma lı ve iş let me li dir. 2. Şe hir ka na li zas yon şe be kele ri su kay nak la rı na bı ra kıl ma ma lı, ay rı ca bi yo lo jik ve kim ya sal ay rış tır ma ya ta bi tu tulma lı dır. 3. Su kir li li ği ne ne den olan kim ya sal mad de ler (ze hir ler, su ni güb re ler, de ter jan lar vs.) kul la nıl ma ma lı ve ya az kul lanıl ma lı dır. 4. Be lir li yer ler de nü fus ar tı şı nın önü ne ge çil me li dir. 5. Su kay nak la rı nın ko run ma sı için po li ti ka lar ge liş ti ril me li, plan ve prog ram lar ya pıl ma lı dır. 6. İnsanlar bilinçlendirilmelidir. Toprak Kirliliği Yer yü zü nün en üst ta ba ka sı nı oluş tu ran ör tü ye top rak de nir. Top rak can lı la rın be sin ve ha yat kay na ğı dır. Bu ne den le top rak kir li li ği bü tün can lı la rın ya şa mı nı olum suz et ki ler. Toprak kirliliğine neden olan etkenler şunlardır: 1. Endüstriyel, hastane ve ev atıkları 2. Radyoaktif atıklar ve piller 3. Yapay gübre, tarım ilacı vs 4. Tarımda hormon kul la nı mı 5. a va kir li li ği so nu cu olu şan asit yağ mur la rı 6. Plas tik, ağır me tal ve ağır hid ro kar bon atık lar 7. Çöp yığınlarından toprağa sızan sular, kirli sulama suları Toprak Kirliliğinin Canlılara Etkisi Top rak kir li li ği so nu cun da ve rim li ta rım alan la rı azalt mak ta ve in san dı şın da ki can lı la rın da ya şa mı nı olum suz et kile mek te dir. Kir li li ğin ol du ğu böl ge ler de ki can lı lar top lu ölüm le kar şı la şa bi lir, böy le ce be sin zin ci ri kı rı lıp eko lo jik den ge bo zu labi lir. Bu tür ta rım alan la rın da ye tiş ti ri len seb ze ve mey ve ler in san sağ lı ğı için uy gun ol ma yan mi ne ral ler içe re bi lir, bun la rın tü ke til me si so nu cu in san lar da ge çi ci ya da ka lı cı has ta lık lar olu şa bi lir. Toprak kir li li ği ni ön le me Toprak kir li li ği ni ön le mek ve ya en alt dü ze ye in dir mek için şun lar ya pıl ma lı dır: 1. Sa na yi ve ev atık la rı top ra ğa za rar ver me ye cek şe kil de top la nıp de po lan ma lı tü rü ne gö re ay rış tı rıl ma lı ve ye ni den kul la nı ma su nul ma lı dır. 2. Ya pay güb re ve ta rım ilaç la rı kul la nıl ma ma lı, az kul la nıl ma lı, or ga nik ta rım teş vik edil me li dir. 3. Ve rim li ta rım ara zi le rin de yer le şim ve sa na yi alan la rı oluş tu rul ma ma lı dır. 4. DDT ben ze ri kim ya sal mad de ler, ağır me tal tuz la rı, de ter jan lar, plas tik ler, klor ve flor lu po li mer bi le şik le rin kul la nı mı azal tıl ma lı ve çev re ye atıl ma ma lı dır. 5. Do ğal bit ki ör tü sü ve bit ki ör tü sün de ki do ğal ya şa mı bo za cak et ki ler ya pıl ma ma lı dır. 6. Nük le er ener ji bi linç li ya pıl ma lı, nük le er atık lar çev re ye za rar ver me ye cek şe kil de sak lan ma lı dır. 361

229 Kimya er Yerde Soru 57 ava kirleticilerden olan azot oksitleri ve kükürt oksitleri için; I. Sanayi kuruluşlarından havaya yayılırlar. II. Doğal gazın kullanılmasıyla oluşurlar. III. Fosil yakıtların yakılmasıyla oluşurlar. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 58 Asit yağmurları; I. İnsanlarda cilt ve solunum yolu rahatsızlıkları II. Metal malzemelerde korozyona neden olma III. Sulardaki canlı yaşamına olumsuz etkileme olaylarından hangilerine neden olur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Soru 59 ava kirliliğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Azot oksitleri ve kükürt oksitleri asit yağmurlarına neden olur. B) Atmosferdeki CO 2 gazının artması yer yüzünde sera etkisi oluşturur. C) Atmosferde C 4 ve N 2 O gazlarının artması küresel ısınmada etkili değildir. D) Güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi ve jeotermal enerjinin kullanılması hava kirliliğini azaltan önlemlerdendir. E) Sanayi kuruluşlarının bacalarına takılan filitreler atmosfere salınan zararlı gazları tutar. Soru 60 Aşağıdaki bazı maddeler verilmiştir. I. Organik sıvılar II. Ağır metal katyonları III. Endüstriyel atıklar Bu maddelerden hangileri karıştıkları su kaynaklarında kirliliğe neden olur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 362

230 Kimya er Yerde Soru 61 Aşağıdakilerden hangisi toprak kirliliğinin nedenlerinden değildir? A) Toprakların hayvansal gübre ile gübrelenmesi B) Tarım ilaçları kullanmak C) İşlevi biten pillerin toprağa gömülmesi D) Plastiklerin toprağa karıştırılması E) Endüstriyel atıkların toprağa gömülmesi Soru 62 Aşağıdakilerden hangisi hava, su veya toprakta kirliliğe neden olan maddelerin özelliği değildir? A) Canlıların sağlığı üzerinde olumsuz etkiye sahip olması B) Ekolojik denge üzerinde olumsuz etkisi olmaması ve kolay geri dönüşümlü olması C) Deniz ve göllerde alglerin oluşması D) Doğal koşullarda parçalanmasının uzun zaman alması E) Biyolojik olarak parçalanmayan maddeler olması Soru 63 Çevre kirliliğinin azaltılması için aşağıdakilerden hangisinin yapılması uygun değildir? A) Organik sıvıların su kaynaklarına dökülmemesi B) Fosil yakıtların kullanımının azaltılması C) Tarımda yapay gübre kullanımının yaygınlaştırılması D) Endüstriyel atıkların arıtıldıktan sonra ortama salınması E) Plastik malzemelerin geri dönüşüm programlarına göre tekrar kullanıma kazandırılması 363

231 Su ve ayat TEST 1 1. Su döngüsü ile ilgili; I. Su döngüsü canlıların hayatı ve yeryüzünün şekillenmesi açısından çok önemlidir. II. Su döngüsü sırasında, sıcaklık değişimine bağlı olarak katı, sıvı ve gaz haller arasında dönüşümler olur. III. Doğada sürekli kirlenen suyun arınıp yeniden kullanılabilir hale gelmesi su döngüsü sayesinde olur. 5. Sert suların yumuşatılması için; I. İyon değiştirici reçine kullanmak II. Sert suyu kaynatarak dinlenmeye bırakmak III. Sert suya klorlama işlemi yapmak yukarıdaki işlemlerden hangileri yapılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 6. Sert su ile ilgili; 2. Aşağıdaki ifadelerden hangisi suyun kullanım alanlarından biri değildir? A) am petrolün damıtılması B) İçme amaçlı C) Endüstri D) Tarımsal sulama E) Temizlik işleri ESEN YAYINLARI I. Mikroplu su anlamına gelir. II. İnsan sağlığı için çok zararlıdır. III. Yapısında Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları bulundururlar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 3. Aşağıdaki iyonlardan hangisi suya sertlik verir? A) Na + B) K + C) Ca 2+ D) Al 3+ E) NO 3 4. Suya sertlik veren iyonlarla ilgili; I. Sabun tüketimini artırırlar. II. Su kaynatılan aletlerde kireç oluşumuna neden olurlar. III. Su borularında kireçlenme oluşturarak tıkanmaya neden olurlar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 7. I. Sirkeli su II. Limonlu su III. Sabunlu su Yukarıdaki maddelerden hangileri kireç tutmuş aletlerin temizlenmesinde kullanılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 8. Su borularının ve ev aletlerinin kireçlenmesine neden olan madde aşağıdakilerden hangisidir? A) CaCO 3 B) NaCl C) NaNO 3 D) KCl E) KNO 3 364

232 Kimya er Yerde 9. Suyun artırılmasında aşağıdaki işlemlerden hangisi kullanılamaz? A) Dinlendirme B) Kireç giderme C) Koagülasyon D) Klorlama E) Suya MgCO 3 ekleme 13. Suya kirlilik veren maddeler ve mikroorganizmaların okside edilerek uzaklaştırılmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? A) Klorlama B) avalandırma C) Koagülasyon D) Koku giderme E) Kireç giderme 10. Suyun sertliğini gidermenin yollarından biri de iyon değişimi yöntemidir. Bu yöntemle suyun sertliğini gidermek için ortama aşağıdaki maddelerden hangisi eklenemez? A) NaO B) Na 2 CO 3 C) Na 3 PO 4 D) CaCO 3 E) NaNO Su içerisine kolloid şeklinde dağılmış bulunan maddeleri pıhtılaştırma ile ayırmaya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? A) Koku giderme B) Klorlama C) Koagülasyon D) avalandırma E) Kireç giderme ESEN YAYINLARI 14. Su ile ilgili; I. Deniz suyundan içme suyu ters osmozla elde edilir. II. Kaynak suyu hiçbir işleme tabi tutulmayan içme suyudur. III. Yeraltı kaynaklarından elde edilen; dezenfeksiyon, filitrasyon, çöktürme, saflaştırma ve parametre değerleri değiştirilen içme suyuna işlenmiş su denir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 12. Su içerisinde bulunan Ca 2+ iyonu ile ilgili; I. İnsan sağlığı için zararlıdır. II. Su ile çalışan sistemlerde bozulmalara neden olur. III. Evlerde kullanılan bazı araçlarda kireç birikmesine neden olur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 15. Su döngüsü ile ilgili; I. Yeryüzündeki su güneş enerjisi sayesinde buharlaşarak havaya buhar halinde karışır. II. avadaki su buharı düşük sıcaklıkların etkisiyle yağmur, kar veya dolu gibi farklı yağış biçimleriyle yeryüzüne döner. III. Yeryüzüne gelen yağışların tamamı yeraltı sularına karışır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 365

233 Çevre Kimyası TEST Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Azot oksitleri ve kükürt oksitleri havadaki su buharı ile birleşir ve asit yağmurlarına neden olur. B) Asit yağmurları bitki örtüsüne, insanlarda deri ve akciğer hastalıklarına neden olur. C) Deodorant ve spreylerden çıkan gazlar ozon tabakasını etkilemez. D) Yeryüzünden salınan bazı gazlar sıcaklık değişmelerine (küresel ısınma) yol açar. E) Küresel ısınma sonucunda buzul tabakaları erimekte ve doğal yaşamda bozulmalar meydana gelmektedir. 4. Aşağda bazı kimyasal atıklar sıralanmıştır. I. Tarımda kullanılan gübreler ve zehirler II. 2 SO 4, NaO, Na 2 CO 3 ve Na 2 S gibi maddelerin su kaynaklarına bağlanması III. Endüstri kuruluşlarınca bırakılan petrol, boya, ağır metal tuzları gibi atıklar Bu atıklardan hangileri su kirliliğine neden olur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 2. Aşağıda bazı kirlilik çeşitleri ve buna neden olan bazı etkenler verilmiştir. Kirlilik çeşidi Kirliliğin başlıca etkeni I. ava kirliliği Fosil kökenli yakıtlar II. Toprak kirliliği Yapay gübreler ve tarımsal III. Su kirliliği mücadele ilaçları Ağır metal (g, Pb, Cd vs.) katyonları Bu kirlilik çeşitlerinden hangilerinin karşısındaki etken doğru verilmiştir? ESEN YAYINLARI 5. I. DDT gibi tarım ilaçları sera etkisi yapar. II. Karbondioksit (CO 2 ) gazının aşırı oranda birikmesiyle yeryüzünde asit yağmurları oluşur. III. Çöp yığınlarının çok fazla olduğu yerlerde metan (C 4 ) gazı havayı kirletir. Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) Yal nız III C) I ve I II D) II ve II I E) I, II ve II I A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 3. ava kirliliğinin önlemesi için; I. Demir yolu ve deniz yolu taşımacılığı yerine karayolu taşımacılığı yaygınlaştırılmalıdır. II. Güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi ve jeotermal enerji kullanımına önem verilmelidir. III. Yeşil alanlar artırılmalı ve yangınlar önlenmelidir. hangilerinin yapılması uygundur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 6. I. Bilinçsiz suni gübre kullanılması II. Yeşil alanların çoğaltılması III. Temizlik malzemesi olarak deterjan kullanılması Yukarıdaki işlemlerden hangileri çevre kirliliğinin artmasına neden olur? A) Yal nız I B) Yal nız III C) I ve II D) I ve II I E) II ve II I 386

234 Kimya er Yerde 7. Fosil yakıt ve sanayi kuruluşlarından yayılan azot oksitleri, kükürt oksitleri havadaki su buharı ile birleşir ve asit yağmurlarını oluşturur. Bu asit yağmurlarıyla ilgili; I. Bitki örtüsünün yok olmasına neden olur. II. İnsanlarda deri ve akciğer hastalıklarına neden olur. III. Ekolojik dengenin bozulmasına neden olur. ifadelerinden hangileri doğrudur? 10. Aşağıda bazı maddeler verilmiştir. I. Radyoaktif atıklar ve piller II. Endüstriyel, hastane ve ev atıkları III. Plastik, ağır metal ve ağır hidrokarbonlar Bu maddelerden hangileri toprakta kirliliğe neden olur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 11. Çevre kirliliğinin azaltılması için; 8. Atmosferin yüksek katmanlarında karbondioksit (CO 2 ) gazının artması sera etkisi yapmaktadır. Bu olayın sonucunda; I. Küresel ısınma olur. II. İklim özellikleri değişir. III. Yeryüzünün sıcaklığı düşer. ifadelerinden hangileri doğru olur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I ESEN YAYINLARI I. Sanayi kuruluşlarının bacalarına filtreler yerleştirilerek saldıkları gazların tutulması II. Şehir kanalizasyon şebekelerinin su kaynaklarına bırakılmaması III. Yapay gübre ve tarım ilaçlarının kullanılmasının teşvik edilmesi işlemlerinden hangilerinin yapılması uygundur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 9. Küresel ısınma ile ilgili; I. Atmosferdeki O 2 gazının artması sonucu oluşur. II. Yeryüzünün sıcaklığının artmasına neden olur. III. Yeryüzünde yansıyan ışınların atmosfer dışına çıkması engellenir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 12. I. Endüstri kuruluşlarınca çevreye bırakılan petrol, boya ve deterjanlar II. Yeryüzünde salınan CO 2 gazının artması III. Deodorant ve spreylerden havaya salınan gazlar Yukarıdaki ifadelerden hangileri çevre kirliliğine neden olur? A) Yal nız I B) Yal nız II C) I ve I I D) II ve II I E) I, II ve II I 387

235 1A 2 2A 1 Alkali metaller Toprak alkali metaller Geçifl Elementleri 3 3B 4 4B 5 5B 6 6B 7 7B B 12 2B 13 3A Toprak metalleri 14 4A 15 5A 16 6A 17 7A alojenler 18 8A Soygazlar 416