MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2636 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1604 MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Yazarlar Prof.Dr. Seval SEL MO LU (Ünite 1) Prof.Dr. fiaban UZAY (Ünite 2) Doç.Dr. Süleyman UYAR (Ünite 3, 5) Prof.Dr. Mehmet ÖZB REC KL (Ünite 4) Doç.Dr. Aylin Poroy ARSOY (Ünite 6, 7) Doç.Dr. Banu BAfiAR (Ünite 8) Editör Prof.Dr. Seval SEL MO LU ANADOLU ÜN VERS TES

2 Bu kitab n bas m, yay m ve sat fl haklar Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Ö retim tekni ine uygun olarak haz rlanan bu kitab n bütün haklar sakl d r. lgili kurulufltan izin almadan kitab n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay t veya baflka flekillerde ço alt lamaz, bas lamaz ve da t lamaz. Copyright 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö RET M TASARIM B R M Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard mc s Arfl.Gör.Dr. rem Erdem Ayd n Ö retim Tasar mc lar Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Arfl.Gör.Dr. rem Erdem Ayd n Grafik Tasar m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Ö r.gör. Nilgün Salur Dil Yaz m Dan flman Dilek K lb y k Grafikerler Ayflegül Dibek Hilal Küçükda aflan Aysun fiavl Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Dizgi Aç kö retim Fakültesi Dizgi Ekibi Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz ISBN Bask Bu kitap ANADOLU ÜN VERS TES Web-Ofset Tesislerinde adet bas lm flt r. ESK fieh R, Temmuz 2012

3 çindekiler iii çindekiler Önsöz... vii Denetim Gereksinimi ve Kavram... 2 DENET ME DUYULAN HT YAÇ... 3 MUHASEBE VE BA IMSIZ DENET M L fik S... 4 BA IMSIZ DENET M KAVRAMI... 5 DENET M VE DENETÇ TÜRLER... 8 GENEL KABUL GÖRMÜfi DENET M STANDARTLARI... 9 Genel Standartlar... 9 Mesleki E itim ve Deneyim Standard Ba ms zl k Standard Mesleki Dikkat ve Özen Standard Çal flma Alan Standartlar Planlama ve Yard mc lar n Gözlenmesi Standard ç Kontrol Sisteminin ncelenmesi ve De erlenmesi Standard Kan t Toplama Standard Raporlama Standartlar Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerinde Uygunluk Standard Muhasebe lkelerinde De iflmezlik Standard Yeterli Aç klama Standard Görüfl Bildirme Standard Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Denetimin Planlanmas DENET M N PLANLANMASI MÜfiTER filetmey KABUL VE DENET M SÖZLEfiMES Teklifin De erlendirilmesi Müflteri le Sözleflme Yap lmas DENET M STRATEJ S DENET M PLANI flletmeyi ve Sektörü Tan ma flletme Riski ve Hile Riskini De erleme Bafllang ç Analitik nceleme Prosedürlerini Uygulama Denetim Ekibi - D flar dan Uzmana htiyaç Olup Olmayaca n n Saptanmas Denetim Risklerini De erleme Denetim Risk Unsurlar Risk Unsurlar Aras ndaki liflki Önemlilik Düzeyinin Belirlenmesi ç Kontrol Sistemini Tan ma ç Kontrol K s mlar ÜN TE 2. ÜN TE

4 iv çindekiler Kontrol Riskini De erleme Kontrol (Uygunluk) Testleri flletmelerde ç Kontrol Uygulamalar Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE 4. ÜN TE Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi DENET M SÜREC NDE KONTROL VE MADD DO RULUK TESTLER DENET M KANITLARI Kan t Türleri Yönetimin ddialar KANIT TOPLAMA TEKN KLER Geleneksel Denetim Yöntemleri Denetim fllemleri Denetim Teknikleri DENET MDE ÖRNEKLEME Denetimde Örnekleme Riski Denetimde Örnekleme Türleri ÇALIfiMA KÂ ITLARI Çal flma Kâ tlar n n Faydalar Çal flma Kâ tlar n n Dosyalanmas Denetim Mizan Hesap Analiz Cetveli Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu DENET M N TAMAMLANMASI Denetimi Tamamlama Çal flmalar Yap lan Denetim Program n n Yeniden Gözden Geçirilmesi Gelecekteki Olas Belirsizliklerin De erlendirilmesi Bilânço Tarihinden Sonraki Önemli Olaylar n Gözden Geçirilmesi Müflteri ile liflkili Olan Kifli ve Kurulufllarla Yap lan fllemleri Belirleme ve nceleme Müflteri flletmeden Beyan Mektubu Al nmas Genel Analitik Testler Yap lmas Sonuçlar n De erlenmesi Kan tlar n Yeterlili inin De erlenmesi Önemlilik Düzeyinin ve Denetim Riskinin Son De erlemesinin Yap lmas Hatalar n Düzeltilmesinin stenmesi Çal flma Kâ tlar n n Gözden Geçirilmesi... 71

5 çindekiler v Denetim Raporunun Düzenlenmesi Ba ms z Denetim Raporunun Temel Unsurlar Türkiye Finansal Raporlama Standartlar na Uyum Ba ms z Denetim Görüflünün Oluflturulmas Olumlu Denetim Görüflünden Sapmalar Çal flma Alan n n S n rlanmas flletme Yönetimiyle Görüfl Ayr l B LÂNÇO VE RAPOR TAR H NDEN SONRAK filemler Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Mali Analiz Kavram ve Teknikleri MAL ANAL Z N ÖNEM ANAL ZDE KULLANILAN MAL TABLOLAR MAL ANAL Z KULLANICILARI MAL ANAL Z KAVRAMI MAL ANAL Z TÜRLER Yap lma Amac na Göre Mali Analiz Türleri Yap l fl Biçimine (Kapsam na) Göre Mali Analiz Türleri Analizi Yapacak Olan fiah slara Göre (Yapan n Kimli ine Göre) Mali Analiz Türleri MAL ANAL Z TEKN KLER Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz) Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz) E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi) Oran Yöntemi le Analiz Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri YATAY VE D KEY ANAL Z YATAY ANAL Z Yatay Yüzdelerin Yorumlanmas Örnek Olay- Yatay Analiz D KEY ANAL Z Örnek Olay- Dikey Analiz Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Okuma Parças ÜN TE 6. ÜN TE

6 vi çindekiler Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE 8. ÜN TE Trend Analiz Tekni i TREND ANAL Z Finansal Tablolar n Trend Yüzdelerine Göre Düzenlenmesi Trend Yüzdelerin Yorumlanmas Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Oran Analizi G R fi ORANLARIN SINIFLANDIRILMASI Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar Cari Oran (Banker Oran, flletme Sermayesi Oran ) Likidite Oran (Asit Test Oran ) Nakit Oran (Disponibilite Oran ) Finansal Yap Analizinde Kullan lan Oranlar (Kald raç Oranlar ) Yabanc Kaynaklar n Aktif Toplam na Oran (Kald raç Oran ) Özkaynaklar n Aktif Toplam na Oran K sa Vadeli Yabanc Kaynaklar n Toplam Kaynaklara Oran Otofinansman Oran Maddi Duran Varl klar n Özkaynaklara Oran Faizleri Karfl lama Oran Borçlar Karfl lama Oran (Borç Servis Oran ) Faaliyet Oranlar (Verimlilik Oranlar, Çal flma Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar) Stok Devir H z Alacaklar n Devir H z Oran Net Çal flma Sermayesi Devir H z Toplam Aktiflerin Devir H z Maddi Duran Varl klar n Devir H z Dönen Varl klar n Devir H z Öz Sermaye (Öz Kaynak) Devir H z Ticari Borçlar n Devir H z ve Ortalama Ödeme Süresi Kârl l k Analizinde Kullan lan Oranlar Sat fllar n Kârl l Oranlar Kâr ile Sermaye Aras ndaki liflkileri Gösteren Oranlar Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar

7 Önsöz vii Önsöz Küreselleflmenin bir sonucu olarak ekonominin mikro yap lar olan iflletmelerin finansal bilgilerini içeren mali tablolar n n hesap verebilir, karfl laflt r labilir ve fleffaf olarak düzenlemeleri bir zorunluluk haline gelmifltir. Geliflen sermaye piyasalar, yabanc yat r mc talepleri, rekabet ortam n n geliflmesi sonucu iflletmelerin özellikle finansal bilgileri aç s ndan fleffafl klar n ve güvenilirliklerini artt rmalar göz ard edilemeyecek bir gerçektir. flletme ile ilgili taraflar olarak adland r lan iflletme içi-d fl bilgi kullan c lar n n alacaklar kararlar n do ru, tutarl ve güvenilir olabilmesi iki boyutludur. Birinci boyut Uluslararas Finansal Raporlama Standartlar n n (UFRS) kullan larak muhasebe bilgilerinin üretilmesi ve raporlanmas d r. kinci boyut ise, düzenlenmifl mali tablolar n ba ms z denetimden geçmesidir. Her iki aflamada finansal raporlamada güvenilirli i ve objektifli i sa lama aç s ndan çok önemlidir. Özelikle ç kar çat flmalar, muhasebe bilgilerinin karmafl kl, bilgi kullan c lar n n bilgiye ulaflma güçlükler ve yeterli muhasebe bilgisine sahip olmamalar karar almada kullanacaklar bilginin do ruluk ve güvenilirli ini sa lama karfl lafl lan sorunlard r. Bu sorunlar aflamada ba ms z denetim bilgi kullan - c lar n n gereksinimini çözecek tek adrestir. Bununla beraber iflletmelerin mali durumlar, performanslar hakk nda karar vermede denetimden geçmifl güvenilirli i ve do rulu u art r lm fl mali tablolar n n çeflitli analiz teknikleri kullan larak analiz edilmesi üzerinde durulmaktad r. Bu kitapta, ö rencilerimizin denetim ve analiz konular nda bilgi sahibi olmas amaçlanmaktad r. Finansal tablolar n do rulu u ve güvenilirli inin ne bak mdan önemli oldu unu denetim türleri ve Genel Kabul Görmüfl Denetim Standartlar aç - s ndan ö renmifl olacakt r. Ayr ca, denetim sürecinin aflamalar olan planlama, çal flman yürütülmesi, tamamlama ve raporlama aflamalar n n nas l flekillendirildi i ele al nacakt r. Denetim, risk, kan t, çal flma kâ d, denetim testleri ve denetim raporu gibi denetim aç s ndan önemli kavramlar n inceleyerek denetim süreci kavram n anlam fl olacak, iç kontrol sisteminin yap s n önemini ve kavrayacakt r. Denetim testlerinin uygulan fl n ö renecek ve son aflamada denetim raporunun haz rlan fl n ö renmifl olacakt r. Bu ders kapsam nda mali tablolar n içerikleri, analiz edilmesinde kullan lacak yatay ve dikey analiz, e ilim analizi ve oran analizi yöntemleri ve uygulan fllar n kavrayacakt r. Denetimle güvenilirli i yükseltilmifl mali tablolar n çeflitli analiz teknikleri yard m yla analiz edilerek iflletmenin mali durumu ve performans hakk nda nas l bilgi sahibi olabilece ini kavrayacakt r. Baflar dileklerimle Prof.Dr. Seval SEL MO LU

8 1MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Denetim ile muhasebe aras nda iliflki kurabilecek, Denetime duyulan gereksinimi aç klayabilecek, Denetim kavram n ve denetimin türlerini tan mlayabilecek, Denetçi kavram n ve denetçi türlerini tan mlayabilecek, Genel kabul görmüfl denetim standartlar n özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Denetim Denetçi ç Denetim Ba ms z Denetim Kamu Denetimi Genel Kabul Görmüfl Denetim Standartlar çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Denetim Gereksinimi ve Kavram DENET ME DUYULAN HT YAÇ MUHASEBE VE BA IMSIZ DENET M L fik S BA IMSIZ DENET M KAVRAMI DENET M VE DENETÇ TÜRLER GENEL KABUL GÖRMÜfi DENET M STANDARTLARI

9 Denetim Gereksinimi ve Kavram DENET ME DUYULAN HT YAÇ Küreselleflme sonucunda uluslararas flirket birleflmelerinin artmas ve Uluslararas yat r mlar n geliflmekte olan ülkelere yönelmesi, ekonominin dinamosu olan iflletmeleri de iflen koflullara uyum sa lamaya zorlamaktad r. fiöyle ki; iflletmelerin rekabet güçlerini artt rmak ve geliflen sermaye piyasalar na kolayca girebilmek için mevcut muhasebe sistemlerini daha etkin hale getirip fleffaf, karfl laflt r labilir, do ru finansal tablolar haz rlanmas ve bunlar n ba ms z denetime tabi tutularak güvenilirli inin art r lmas gerekmektedir. Muhasebe denetimine duyulan ihtiyaca tarihsel geliflimine bakarak aç klamaya çal flal m. Denetim, Mezopotamya uygarl - n n kay tlar nda finansal ifllemleri gösteren rakamlar n yan nda bir do rulama sistemi kullan ld na delalet eden iflaret ve noktalar bulunmas, bir kifli taraf ndan haz rlanan kay tlar n baflka bir kifli taraf ndan do rulanma iflleminin günümüzden 5500 y l önceye kadar uzand n ortaya koymaktad r. Muhasebe denetiminin Anglo-Sakson ülkelerindeki karfl l Auditing dir. Auditing kavram n n kökeni ise Latince iflitmek veya dikkatlice dinlemek, anlamak anlam na gelen audire fiiline dayanmaktad r. Auditing ve meslek unvan olarak da auditor ilk defa 1289 y l nda ngiltere de kullan lm fl, profesyonel denetçili in ilk örgütü de 1581 y l nda Venedik te kurulmufltur. Bir ülkenin sahip oldu u ekonomik kaynaklar n büyük bir k sm n n iflletmelerin elinde olmas ve iflletmelerin ekonominin dinamosu olmas nedeniyle finansal nitelikli bilgilerin iki önemli ifllevi bulunmaktad r. Bunlar: a) Ekonomik kaynaklar aras nda seçim yap labilmesi, b) Ekonomik kaynaklar n kullan lma baflar s n n ölçülmesidir. Son y llarda ekonomik faaliyetlerin artmas sonucu ifllemlerin daha karmafl k hale gelmesi, verilerin çoklu u ve bilgi sa layanlar n yanl tutumlar nedeniyle iflletmelerin sundu u bilgilerin güvenilirli i daha fazla sorgulanmakta ve bilgi kullan c lar n n güvenilir bilgiye olan ihtiyaçlar artmaktad r. fl dünyas nda, bilgi kullan c lar n n istedikleri bilgiye ilk elden ulaflmalar neredeyse imkâns zd r. Bilgi baflka kiflilerden elde edildi inde ise, kas tl ya da kas ts z olarak yanl fl beyan edilme olas l yükselir. Bilgiyi talep eden ile bilgiyi sunan aras nda ç - kar çat flmas söz konusu oldu unda sunulan bilginin yan lt c olma riski vard r.

10 4 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Bilgiyi talep edenin söz konusu riske karfl yapabilece i üç fley vard r: a) stedi i bilgiyi kendi bafl na elde edip kontrol etmek, b) Karfl tarafa güvenerek riske girmek, c) Ba ms z denetim görüflüne baflvurmakt r. Bilgi kullan c lar denetçinin görüfllerine güvenen ve iflletme yönetimi taraf ndan aç klanan bilgileri kararlar nda kullanan kiflilerdir. Bunlar afla da Tablo 1.1 de gösterildi i gibidir. Tablo 1.1 flletme çi ve flletme D fl Bilgi Kullan c lar flletme çi Bilgi Kullan c lar flletme ortaklar Yöneticiler Çal flanlar flletme D fl Bilgi Kullan c lar Yat r mc lar Kredi verenler Devlet Toplum Bilgiyi SIRA talep S ZDE eden ile bilgiyi sunan aras nda ç kar çat flmas söz konusu oldu unda, sunulan bilginin yan lt c olma riskine karfl yapabilece i üç fleyden biri ba ms z denetim görüflüne baflvurmakt r. Bilgi kullan c lar ba ms z ve belirlenen standartlara uygunluk derecesi de erlendirilmifl olarak bilgiye ulaflmak istedikleri için ba ms z denetime ihtiyaç duyarlar. Ayr ca, çeflitli yasal düzenlemeler çerçevesinde baz iflletmelerin finansal tablolar n n haz rlanmas ve ba ms z denetime tabi olarak kamuya aç klanmas zorunludur. flletmelerin temel hedefi ellerindeki k t kaynaklarla servetlerini art rmak, yat - r mc lar n temel hedefi ise paralar n en kârl alanlara yat rmakt r. flletmelerin ve yat r mc lar n yat r m kararlar n finansal bilgilere dayanarak belirlemeleri, hedeflerine ulaflmalar aç s ndan büyük önem tafl r. Ayr ca iflletme yönetimi, faaliyetlerinin baflar düzeyini ölçmek için de finansal bilgileri bir araç olarak kullan r. Yat r mc lar ile di er ç kar gruplar ise, iflletme aktiflerinin ne flekilde kullan ld n, bunlar n verimli alanlara yat r l p yat r lmad n yine bu bilgilere dayanarak de erlendirir. Ancak bilgi kullan c lar n n verdi i ekonomik kararlar n do ru, güvenilir ve tutarl olabilmesi için, kararlar n dayana n oluflturan finansal bilgilerin do ru ve güvenilir olmas gerekir. flletme d fl ndaki bilgi kullan c lar, iflletme yönetimi taraf ndan düzenlenen finansal tablolar güvenilir bulmayabilir. Bu nedenle karar almak için analize tabi tutulmadan önce finansal tablolar n do ruluk ve güvenilirli inin araflt r lmas gerekir. Ancak iflletme d fl ndaki kullan c lar n bu araflt rmay yapacak ne deneyim ve bilgileri, ne de olanak ve yetkileri vard r. Dolay s yla, finansal tablolar n do ruluk ve gü- venilirli ini sa lamak için, bu konuda deneyim ve yetki sahibi olan üçüncü bir kifliye gereksinim duyulur. Bu kifli de ba ms z muhasebe uzman olup di er görevlerinin yan nda denetim faaliyetinde de bulundu undan denetçi s fat n al r. Denetimin iflletme d fl ndan uzman biri taraf ndan yap lmas denetime Ba ms z Denetim denmesine neden olur. Bu durumda denetçiye de Ba ms z Denetçi ad verilir. flletmelerde fleffafl art rman n en önemli yollar ndan biri, ba ms z denetimden geçmifl mali tablolar n bilgi kullan c lar na sunulmas d r MUHASEBE VE BA IMSIZ DENET M L fik S Muhasebe, dönem bafl ndaki varl klarda, yabanc ve öz kaynaklarda dönem içinde AMAÇLARIMIZ meydana gelen münferit de iflmeleri kaydeden ve dönem bafl na göre dönem sonunda onlarda meydana gelen net nihai de iflmeleri finansal tablolar fleklinde ra- AMAÇLARIMIZ porlayan bir bilgi sistemidir. Muhasebe bilgi sistemi Girdi- fllem-ç kt aflamalar ndan oluflur. K Bilginin T A P do ru ve güvenilir olarak üretilip raporlanabilmesi için, baflta K T A P genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleri olmak üzere, yönetimce belirlenmifl politika ve kurallar n uygulanmas n gerektiren iç kontrol sisteminin iflletmede kurul- NTERNET NTERNET

11 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 5 mufl olmas gerekir. Muhasebe ilkelerinin muhasebe bilgi sisteminin bütün aflamalar nda uygulanmas önemli, ilgili, tarafs z, karfl laflt r labilir, zamanl ve eksiksiz bilgi üretilip finansal tablolar fleklinde raporlanmas na olanak verir. Bu bak mdan finansal tablolar n do ruluk ve güvenilirli ini sa lama görevi iflletmenindir. fiekil 1.1 Muhasebe Denetimi Yönetim Muhasebesi Maliyet Muhasebesi Denetimin di er muhasebe türleri ile olan iliflkisi Kaynak: Selimo lu, Kardefl Seval, fi. Uzay ve di erleri, Muhasebe Denetimi 3. Bask Gazi Kitabevi, 2011 Ankara. fiirketler Muhasebesi Finansal Muhasebe Muhasebe 1-2 Denetim, muhasebe bilgi sisteminin ç kt s olan finansal tablolarla ilgilidir. Ancak bu tablolar n do ru ve güvenilir olup olmad n anlamak ve ulafl lan sonucu görüfl olarak aç klamak için muhasebe bilgi sisteminin tüm aflamalar nda iflletmece muhasebe ilkelerine uyulup uyulmad n n araflt r lmas esast r. Bu araflt rmada kalemlerin nas l incelenece i belirlenirken do al olarak genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleri göz önünde bulundurulur. Araflt rmada kalemlerin ne miktarda incelenece i ise, iflletmenin iç kontrol sisteminin ilgili kalem bak m ndan zay f veya kuvvetli olufluna göre kararlaflt r l r. Görüldü ü gibi muhasebenin ürünü olan finansal tablolar denetimin konusunu, bu tablolar n do ruluk ve güvenilirli ini sa lamaya yarayan muhasebe ilkeleri de denetimin ölçütünü oluflturmaktad r. Denetimin konusu nedir? BA IMSIZ DENET M KAVRAMI Denetim kavram Kontrol, Teftifl ve Revizyon gibi çeflitli kavramlar ile kar flt r lmaktad r. Denetim kavram n tan mlamadan önce bu kavram kar fl kl na yol açan kavramlar tan mlayal m. 1

12 6 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Ba ms z denetim: Sunulan finansal bilgiler ile önceden belirlenmifl ölçütler aras ndaki uygunlu un ba ms z denetim teknikleriyle de erlendirilmesi ve raporlanmas d r. Kontrol, denetimden önce veya denetimin bafllang c nda gelen faaliyettir. Amaçlara ulaflmak için al nan önlemler bir kontrol faaliyetidir. Herhangi bir fleyin istenilen flekilde sonuçlanmas için veya belli bir hedefe ulaflmak için baz önlemler al n r. Teftifl, Bir fleyin asl n, do rusunu veya ifllerin iyi yürütülüp yürütülmedi ini anlamak için yap lan incelemedir. Daha özel bir araflt rmad r. Teftifl, bir fleyin asl n, do rusunu veya ifllerin iyi yürütülüp yürütülmedi ini anlamak için yap lan inceleme olarak tan mlanabilir. Denetim bir fleyin geneli için uygulan rken teftifl bu genel içinde özel durumlara uygulan r. Buna uygunluk denetimi de denir. Herhangi bir alanda uygulanmas gereken standart veya norm belirlenmifltir. Teftifl buna uyulup uyulmad n n belirlenmesi için yap l r. Revizyon, gözden geçirmek, tekrar incelemektir. Daha çok finansal olaylar n ve vergi hesaplar n n (belge vs.) incelenmesidir. Gözden geçirmek, tekrar incelemek anlam na gelir. Revizyon daha çok finansal olaylar n incelenmesi ve denetlenmesi için kullan lmaktad r. Ço u kez muhasebe kay tlar tamamland ktan sonra hesaplar n vergi yasalar na veya uygulanan di er muhasebe sistemine uygunlu unun bir kez daha incelenmesi anlam na gelir. Tan mlardan da anlafl laca üzere kontrol, teftifl ve revizyon kavramlar denetim ifli ile örtüflmeyen, tam olarak denetim olgusunu tan mlamayan kavramlard r. Bu nedenle, bu kavramlar n denetim olgusunu tan mlamada kullan lmalar do ru olmaz. O halde ba ms z denetim flu flekilde tan mlanabilir; Ba ms z denetim, bir iflletmenin ekonomik faaliyetleri sonucunda haz rlanan finansal tablo ve di er finansal bilgilerin önceden belirlenmifl ölçütlere uygunlu u ve do rulu unun makul güvence sa layacak yeterli ve uygun ba ms z denetim kan tlar ile ba ms z denetim standartlar nda öngörülen gerekli tüm ba ms z denetim tekniklerinin uygulanarak defter, kay t ve belgeler üzerinden de erlendirilmesi ve sonuçlar n n bir rapora ba lanmas d r. Kontrol, teftifl, SIRA ve S ZDE revizyon kavramlar denetim yerine kullan lmazlar. Neden? 2 Bu tan mda dikkat çekilmesi gereken üç önemli unsur vard r. Bunlardan birincisi ba ms z denetimin önceden belirlenmifl ölçütlere dayanmas d r. Bu ölçütler denetçinin bilgileri de erlendirece i Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lke ve Kavramlar (GKGM ) ile Türkiye Muhasebe Standartlar d r (TMS/TFRS). flletmeler eko- nomik faaliyetlerini sürdürdükleri farkl çevrelere ya da yönetim amaçlar na göre finansal tablo ve di er bilgilerini haz rlarlar. Denetimde kullan lacak Genel Kabul Görmüfl Denetim Standartlar (GKGDS) denetimin amac na göre de iflmektedir. Ba ms z denetim iflletmelerin tabi olduklar vergi mevzuatlar n, sermaye piyasalar n ve SIRA çeflitli S ZDE otoritelerce belirlenmifl olan standartlar dikkate al r ve çal flma kapsam n belirler. kinci önemli unsur ba ms zl k ilkesidir. Yap lan denetimin de- eri, denetim raporunu kullanan kiflilerin denetçinin ba ms zl na olan güvenlerine ba l d r. AMAÇLARIMIZ Birçok farkl finansal tablo okuyucusunun ba ms z denetçi raporu AMAÇLARIMIZ istemesinin nedeni tarafs z ve güvenilir bir bak fl aç s na duyduklar ihtiyaçt r. Denetçi gerek K kan t T Atoplarken P ve gerekse toplad kan tlar de erlendirirken önyar- K T A P g dan uzak, tarafs z ve uzman bir kifli gibi hareket etmelidir. Tan mda geçen di er önemli bir unsur ise, denetim standartlar na uyumdur. Küreselleflen ifl ve sermaye piyasalar tüm dünyada ortak kullan lan ve tam benzerlik gösteren denetim standartlar n gelifltirme konusunda güçlü bir e ilim içindedir- ler. Bu çerçevede denetçi çeflitli otoriteler taraf ndan yay nlanm fl olan denetim ilkeleri ve standartlar na uymak zorundad r. NTERNET NTERNET

13 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 7 fiekil 1.2 Ba ms z Denetçi Ba ms z Denetim Kavram Ak fl fiemas Denetimin Konusu flletmelerin Finansal Tablolar Sistematik Bir Süreç Denetimin Kriteri Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkeleri Aras ndaki Uygunluk Derecesini Belirleme Kan t Toplama ve De erlendirme Sonucu flletme lgililerine letme Tan mda sözü edilen finansal bilgiler, iflletmenin finansal tablolar nda yer alan para birimi ile ifade edilen veya edilmeyen bilgilerden oluflur. Denetimin tamamlanmas ndan sonra bir görüflün aç klanabilmesi için bu tablolar n iflletme yönetimince denetim bitmeden önce haz rlanm fl olmas gerekir. Finansal tablolar onun üretildi i muhasebe sistemi ve süreciyle birlikte incelemeye al n r. Bu da, denetim çal flmalar na iflletmenin finansal tablolar n haz rlamas ndan önce, yani y l içinde bafllan laca anlam na gelmektedir. Bu nedenle denetim; belgelerin ve kay tlar n incelenmesi, gözlemlerde bulunma, yoklama ve üçüncü kiflilerin bilgisine baflvurma fleklinde geliflir. Böylece iflletme içinden ve d fl ndan finansal tablolar n do rulu u ve güvenilirli ine iliflkin kan tlar toplan r. Toplanan kan tlar, iflletmece haz rlanm fl olan finansal tablolar n ekonomik kararlarda etkin olarak kullan labilecek nitelikte olup olmad ile iflletmenin incelemeye al nan dönemdeki gerçek finansal durumunu ve faaliyet sonuçlar n yans t p yans tmad - yönünden de erlendirilir. Di er bir ifadeyle, söz konusu finansal tablolar denetlenen iflletme yönetiminin beyan d r ve bu çerçevede irdelenir. Kan tlar n de erlendirilmesi sonucunda finansal tablolar n genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uygunluk derecesi hakk nda bir görüfle ulafl l r ve bu görüfl bir denetim raporuyla aç klan r. Denetim raporunun yan s ra denetlenmifl finansal tablolar da ekte yer al r. Denetimin bütün aflamalar ndaki çal flmalar n planl, ak lc ve örneklemeye dayal olarak yap lmas, onun sistematik olma özelli ini gösterir. Denetimin ayn anda iki tarafa birden (iflletme ve bilgi kullan c lar ) hizmet etmesi, denetim sürecinin tarafs z ve objektif bir flekilde yap l p sonuçland r lmas n gerektirir. Bir denetimi yapabilmek için, bilginin do rulu u, kan tlanabilir olmas ve bu bilginin denetçi taraf ndan de erlendirilebilmesi için baz kriterler bulunmas gerekir. Ayr ca denetçi kan t toplama, de erlendirme ve bir sonuca eriflmede yeterli yetkinli e sahip olmal d r. Denetçi, mesleki yeterlili inin yan nda tarafs z bir biçimde ba ms zl n da korumaya özen göstermelidir.

14 8 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz 3 Ba ms z denetçiler için mesleki ba ms zl k en temel ilkedir. Di er bir de iflle denetçi her türlü maddi ve manevi iliflkiden uzak durmak, tarafs zl n ve dürüstlü- ünü etkileyebilecek durumlara izin vermemek, çal flmalar sonucunda ulaflt klar görüfllerini herhangi bir kiflinin ç kar n düflünmeden raporunda aç klamak zorundad r. Ba ms z denetçiler, yapt klar iflin ücretini denetledikleri flirketten al rken sorumluluklar kendilerine hiçbir ücret ödemeyen üçüncü taraflara karfl d r. Üçüncü taraflar en baflta sözünü etti imiz bilgi kullan c lar d r. Sonuç olarak, ba ms z denetçinin üstlendi i görev her fleyden önce sosyal bir sorumluluk olup kendisinden beklenen tarafs z ve güvenilir çal flman n sonuçlar n en do ru flekilde yans tmas d r. Denetçinin ba ms zl neden önemelidir? DENET M VE DENETÇ TÜRLER Denetim faaliyetini çeflitli kriterlere göre s n fland rmak mümkündür. Günümüzde en s k rastlanan s n fland rma ise amaçlara göre denetim ve gerçeklefltirenlere göre denetim fleklindedir. Amaçlar na göre denetim faaliyetleri, daha ziyade, finansal tablolar n denetimi, uygunluk denetimi ve faaliyet denetimi fleklinde s n fland r lmaktad r. Denetim faaliyetini gerçeklefltirenlerin, ba l bulunduklar yap ya göre denetim faaliyeti s n fland r ld nda ba ms z denetim, kamu denetimi ve iç denetim fleklinde bir yap karfl m za ç kmaktad r. Ba ms z denetim, denetim çal flmas n n kapsam na göre üç bafll kta incelenmektedir: AMAÇLARIMIZ a. Ba ms z Denetim (Finansal tablolar denetimi), b. Kamu AMAÇLARIMIZ Denetimi (Uygunluk denetimi), c. ç Denetimdir (Faaliyet denetimi). Amaçlar na K T A göre P denetim Ba ms z K denetim T A P bir iflletmeye iliflkin finansal tablolar n belirli muhasebe standartlar na uygun olarak düzenlenip düzenlenmedi i konusunda bir görüfle ulafl- türleri, finansal tablolar denetimi, uygunluk denetimi ve faaliyet denetimi olmak mak amac yla finansal tablolar n denetimini kapsar. üzere üçe ayr l r. Uygunluk denetimi iflletmelerin faaliyetlerinin ya da ifllemlerinin belirli yöntem ve kurallara, ilgili mevzuata uygun olup olmad n belirlemek amac yla yap l r. Uygunluk denetiminde bir otoritenin belirledi i kurallara uyulup uyulmad denetlenir. Söz konusu otorite, kamu kurumlar olabilece i gibi, iflletme üst yönetimi NTERNET de olabilir. NTERNET Faaliyet denetiminin amac ise iflletmelerin faaliyetlerinin verimlili ini ve etkinli ini de erlendirmektir. Tan m nda geçen etkenlik, amaca ulaflma, etkinlik (verimlilik) ise, amaca ulafl rken kaynaklar verimli kullanma anlam ndad r. Örne in; her hangi bir aksakl k olmaks z n üretimin gerçekleflmesi etkenlik iken, mamullerin minimum maliyetle üretilmesi ise etkinlik olarak nitelendirilmektedir. Faaliyet denetiminin geliflmesinde, yönetim anlay fl nda ve iç denetim mesle inde yaflanan de iflmelerin önemli katk s olmufltur. Denetçiler; ba ms z denetçiler, kamu denetçileri, iç denetçiler olmak üzere üçe ayr l r. 4 Finansal tablolar denetimi ile faaliyet denetimi aras ndaki en önemli fark nedir? Denetçi, Mesleki bilgi ve deneyime sahip, ba ms z davranabilen ve yüksek ahlaki özelliklere sahip denetim faaliyetini yürüten kifliye denir. Üçe Ayr l r: 1. Ba ms z (D fl) Denetçiler 2. Kamu Denetçileri 3. ç Denetçiler AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

15 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 9 Günümüzde büyük ölçekli ba ms z denetim firmalar, her üç denetim hizmetini de verebilmekle birlikte, ba ms z denetçilerin as l faaliyet alan finansal tablolar n denetimidir. Uygunluk denetimi daha çok kamu denetçileri ve iç denetçiler taraf ndan gerçeklefltirilir. Kamu denetçileri, çeflitli kamu kurumlar n n denetim (teftifl) biriminde görev yapan, devlet ad na denetim yapan ve denetim raporunu ba l oldu u kamu birimine sunan denetçilerdir. Örne in; Say fltay Denetçisi, Maliye Müfettifli gibi. ç denetçiler ise, ba l bulundu u örgütün organizasyon flemas nda yer alan, do rudan yönetim kuruluna veya genel müdüre ba l olarak faaliyet gösteren denetçilerdir. Günümüzde iç denetçilerin zamanlar n n önemli bir k sm n faaliyet denetimi almaktad r. Çünkü günümüz ifl ortam nda geçerli olan yo un rekabet koflullar, iflletmeleri daha verimli çal flmaya zorlamaktad r. Bu bölümde denetçinin kaliteli bir denetim çal flmas yürütmesine ve sonuçland rmas na yard mc olan, uymas gerekli kurallar (Genel kabul görmüfl denetim standartlar, mesleki ahlak kurallar, kalite kontrol standartlar ) ile hileli finansal raporlamadan dolay sorumlulu u anlat lacakt r. Ba ms z d fl denetçiler ile kamu denetçileri aras ndaki farklar nelerdir? GENEL KABUL GÖRMÜfi DENET M STANDARTLARI D fl raporlamada bir iflletmenin en önemli görevinin bilgi kullan c lar na genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uygun mali tablolar sunmak oldu u yukar da vurgulanmaya çal fl lm flt r. Denetçinin mali tablolar hakk ndaki görüflü de bu aç dan çok önemli olmaktad r. Yaln z mali tablolar n, iflletmenin bilgi ak fl sisteminin bir sonucu oldu u da unutulmamal d r. Bu nedenle mali tablolar hakk nda bir hükme var rken iflletmenin bilgi ak fl sisteminin yap s n n ve iflleyiflinin çok iyi de erlendirilmesi gerekir. Söz konusu de erlendirme, iflletmede hangi tür bir bilgi ak fl oldu- u ve bu ak fl n nas l sa land yönünde olacakt r. Ba ms z uzman n denetleyece i iflletmenin mevcut bilgi sisteminin d flar ya bilgi aktarmaktan uzak oldu u kan s na varmas halinde, baz ek çal flmalar daha yapmas ve baz AMAÇLARIMIZ özel durumlar de- erlendirmesi gerekece i aç kt r. Ço u denetim çal flmalar nda bu durumla AMAÇLARIMIZ karfl lafl lm fl olmas denetim ifline yaklafl m biçimini veren ve de erlendirmelerin nas l yap laca n belirleyen baz kurallar n gelifltirilmesini gerektirmifltir. K TUzun A P süre yap - K T A P lan çal flmalardan ve edinilen deneyimlerden sonra gelifltirilmifl olan ve her denetimde her denetçinin uymas gerekli bu genel nitelikteki asgari kurallara Genel Kabul Görmüfl Denetim Standartlar denir. Bu standartlar bir denetimde en az ndan genel hatlar yla nelerin yap lmas gerekti i yönünde bir k lavuz görevi görür. Ancak neyin, ne zaman, ne miktarda ve nas l yap lmas gerekti i konular na bu standartlar girmez, bunlar belirlemeyi denetçiye b rak r. NTERNET NTERNET Genel kabul görmüfl denetim standartlar on adet olup, flu üç grup alt nda toplan r: Genel Standartlar Çal flma Alan Standartlar Raporlama Standartlar 5 Genel kabul görmüfl denetim standartlar nelerdir? Genel Standartlar Genel standartlar, çal flma alan ve raporlama standartlar ndan istenilen sonuçlar n al nabilmesi için gerekli olan ön koflullar kapsar. Bunlar denetimin üstlenilmesin- 6

16 10 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz de, planlanmas nda, yürütülmesinde ve sonucun raporlanmas nda denetçinin yetkisini, mesleki kiflili ini ve sorumlulu unu hedef alan kurallard r. Bu bak mdan genel standartlar kifliye has kurallar olup denetçinin mesleki ehliyeti ve yapt iflin kalitesiyle ilgilidir. Genel standartlar flu üç standarttan oluflur: Mesleki E itim ve Deneyim Standard Ba ms zl k Standard Mesleki Dikkat ve Özen Standard Denetçi olabilmek için hukuk, iktisat, maliye, muhasebe lisans ö renimini bitirip bir uzman n yan nda staj yapt ktan sonra mesleki yeterlilik s nav n n baflar lmas gerekir. Mesleki E itim ve Deneyim Standard Bu standart, denetimin yeterli e itim görmüfl ve deneyime sahip ba ms z muhasebe uzmanlar nca yap lmas n öngörür. Uzmanl k sertifikas n alabilmek için yüksek ö renimi bitirip bir uzman n yan nda staj yapt ktan sonra mesleki yeterlilik s - nav n n baflar lmas gerekir. Yüksek ö renimde hukuk, iktisat, maliye, muhasebe gibi disiplinlerden teorik bilgilerin kazan lm fl olmas beklenir. Staj s ras nda teorik bilgiler uygulama ile pekifltirilir ve yan nda çal fl lan uzman n mesleki bilgi ve deneyimlerinden yararlan l r. Bu aflamalardan sonra ilgili odalar birli ince aç lacak yeterlik s nav nda baflar gösterilmesi üzerine uzmanl k sertifikas almaya hak kazan rlar. Di er taraftan mesle e giren bir uzman n, günün geliflen flartlar n ve ilgili yeni yay nlar çok yak ndan izlemesi ve bunlar n uygulay c s olmas gerekir. Ayr ca kanunlardaki de iflikliklerin günü gününe takip edilmesi de flartt r. Ba ms zl k Standard Ba ms zl k standard, denetçinin serbest meslek sahibi olarak çal flmas n, tarafs z ve dürüst davran fl içinde olmas n öngörür. flletmeler bilgi kullan c lar na mali tablolar arac l yla do ru ve güvenilir finansal bilgi sunduklar n do rulatmak üzere denetçinin hizmetini kiralar. Bu nedenle denetçi, denetim iflinde ayn anda iki tarafa birden hizmet etmektedir. Bu yönüyle ba ms z olma, taraflar aras nda ç kar birli inin korunmas anlam nda denetçinin tarafs z davranmas n ve dolay s yla sadece mesle inin gereklerini yerine getirecek dürüstlükte olmas n gerektirir. Tabii denetim raporunun haz rlanmas nda da denetçi ba ms z davranmal d r. Denetçi, özel yaflam ndaki söz ve davran fllar ile denetlenecek iflletmelerle mali iliflkiler bak m ndan da kamu oyunda ba ms zl hakk nda flüpheye yol açmamal d r. Mesleki Dikkat ve Özen Standard Bu standart, denetçinin denetimi bütün dikkatini vererek, gerekli özeni göstererek yapmas n ister. Bu, denetçinin görevini flevkle yapmas ve karfl laflabilece i beklenmedik durumlara karfl her an uyan k olmas gerekti i anlam na gelir. Bunun için de denetçinin, denetleyece i iflletmenin yap s n tan madan ve onun iç kontrol sistemini incelemeden denetimini planlamamas, plan n eksiksiz ve hatas z uygulamas ve denetim raporunda aç klayaca görüflünü kesinlikle kan tlara dayand rmas gerekir. 7 A Genel standartlar n kapsam n aç klay n z. Çal flma Alan Standartlar Bu gruba giren standartlar, denetlenecek iflletmede yap lacak çal flmalar hakk nda denetçiye yol gösterir.

17 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 11 Çal flma alan standartlar flu üç standarttan oluflur: Planlama ve Yard mc lar n Gözlenmesi Standard ç Kontrol Sisteminin ncelenmesi ve De erlenmesi Standard Kan t Toplama Standard Planlama ve Yard mc lar n Gözlenmesi Standard Bu standart, denetçinin, yapaca çal flmay iyi bir flekilde planlamas ve varsa yard mc lar n uygun bir flekilde gözlem alt nda bulundurmas gerekti ini belirtir. Plan, denetçinin üzerine ald görevi hem çabuk hem de baflar yla tamamlamas - na yard mc olur. Denetimde denetçi yard mc lar görev al yorsa denetçinin, denetimin hedefine ulaflabilmesi için onlar n yapt iflleri izlemesi, gerekli uyar larda bulunmas ve onlar n yetiflmelerini sa lamas gerekir. ç Kontrol Sisteminin ncelenmesi ve De erlenmesi Standard Bu standart, yap lacak denetimin test büyüklü ünü belirlemek için denetlenecek iflletmenin iç kontrol sisteminin güvenilirli inin hakk yla incelenmesini ve de erlenmesini flart koflar. Denetçinin, iflletmedeki mevcut iç kontrol sistemini, hem yeterli nitelikte ve nicelikte kontrol yöntem ve usullerinden oluflup oluflmad, hem de sistemin etkin çal fl p çal flmad aç s ndan incelemesi ve inceleme sonucuna göre sistemi do ru ve güvenilir bilgi üretip raporlamas aç s ndan de erlemesi gerekir. Bu sayede iç kontrol sisteminin zay f ve kuvvetli oldu u yerlere göre denetçinin denetim ifllemlerinin say s n ve kapsam n belirleme olana do ar. Kan t Toplama Standard Bu standart, denetlenen mali tablolar hakk nda görüfl elde edebilmek ve bu görüflün aç klanmas na dayanak olmak üzere yeterli ve güvenilir kan t toplanmas n öngörmektedir. Yeterli ve güvenilir kan tlar denetçi görüflünün oluflmas nda temel dayanakt r. Yeterlilik kan t n miktar yla ilgiliyken, güvenilirlik kan t türüne göre de iflir. Kan tlar n nas l ve ne miktarda toplanaca, hangi kan tlar n güvenilir oldu unu belirlemek denetçiye aittir. Standart sadece yeterli ve güvenilir kan t toplanmas n belirtmekle yetinir. Çal flma alan standartlar n n kapsam n aç klay n z. Raporlama Standartlar Genel standartlar ile çal flma alan standartlar denetim ifline yaklafl m biçimini veren standartlar olup denetlenecek iflletmeyi tan ma ve onun bilgi sistemini kavrama yollar n gösterir. Raporlama standartlar ise, de erlendirmeyle ilgili olan standartlar içerir ve denetlenen iflletmenin kendi bilgi sistemiyle üretti i mali tablolar hakk nda de- netçinin bir hüküm vermesine yard mc olur. Bu standartlar denetçinin görüflüyle birlikte denetim raporunda neleri, niçin ve nas l ele almas gerekti ini belirler. Raporlama standartlar flu dört standard içerir: Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerinde Uygunluk Standard Muhasebe lkelerinde De iflmezlik Standard Yeterli Aç klama Standard AMAÇLARIMIZ Görüfl Bildirme Standard AMAÇLARIMIZ 8 K T A P K T A P

18 12 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerinde Uygunluk Standard Bu standart, denetlenen iflletmenin mali tablolar n n genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uygun olarak haz rlan p haz rlanmad na denetim raporunda de i- nilmesi gerekti ini belirtir. Denetçi, iflletmenin finansal ifllemlerini tümüyle belgelemifl, muhasebe ilkelerine uygun bir flekilde kaydetmifl ve mali tablolara yans tm fl olup olmad n araflt rarak o tablolar n do ruluk ve güvenilirli ini belirler ve bunu denetim raporunda aç klar. Denetçinin raporunda bu konuya de inmesi bilgi kullan c lar aç s ndan çok önemlidir. Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkeleri, Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebli i kapsam nda Mali Tablolar lkeleri ad alt nda 30 ilke olarak yay mlanm flt r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET Muhasebe lkelerinde De iflmezlik Standard Raporlama standartlar ndan ikincisi olan bu standart, denetlenen iflletmede önceki dönemde uygulanan muhasebe ilkelerine denetimin yap ld dönemde de uyulup uyulmad n n denetim raporunda belirtilmesini ister. Bir iflletmede genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerinin y ldan y la de ifltirilmeyip ayn kalmas K T Amali P tablolar n karfl laflt r labilirli ini sa lar. Aksi halde, bu tablolardan faydalanarak çeflitli ekonomik kararlar almak durumunda olan bilgi kullan - c lar gerekli finansal analizleri yapamayacaklard r. Bu bak mdan denetçi, iflletmece böyle bir de iflikli in yap l p yap lmad n araflt rmak ve her durumda bunu raporunda aç klamak zorundad r. E er iflletme taraf ndan önceki y l benimsenmifl olan esaslar, kurallar ve uygulamalar sonraki y lda terk edilip yerlerine baflkalar benimsenip uygulanm flsa, tutarl l k kavram na uyulmay p NTERNET ilkede de iflikli e gidilmifl olur. Bunun mali tablolara olan etkisini de denetçi ayr ca belirtmek zorundad r. Bu, bilgi kullan c s na, iflletmenin mali durumundaki de iflikli in etkisinin ne tutarda oldu unu anlamas nda yard mc olur. Yeterli Aç klama Standard Bu standart, denetim raporunda aksi belirtilmedikçe mali tablolarda bilgi olarak yap lan aç klamalar n yeterli say laca n belirtir. Mali tablolar n do rulu u, bunlar n genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uygun olmas ndan baflka, yeterli miktarda bilgiyi içermesine ba l d r. Bu ise, mali tablolar n içeri indeki kalemler ile dipnotlar olarak aç klamalar n yeterli, aç k ve anlafl l r olmas yla ilgilidir. Mali tablolar n yeterli aç klama bak mdan yeterli olup olmad n denetçi, inceledi i iflletmenin ilgili taraflar n n bilgi gereksinimlerine göre belirlemek durumundad r. Daha önce de belirtildi i gibi denetçinin, bu yönden mali tablolar yeterli bulduysa raporunda bu hususa ayr ca de inmesine gerek yoktur fakat; denetçinin bu hususta gördü ü aksakl klar raporunda kesinlikle belirtmesi gerekir. Denetçi görüflünü 4 farkl flekilde bildirebilir. 1. Olumlu görüfl 2. fiartl görüfl 3. Olumsuz görüfl 4. Görüfl bildirmekten kaç nma. 9 Görüfl Bildirme Standard Raporlama standartlar n n sonuncusu olan görüfl bildirme standard flunlar öngörür: Denetim raporu ya mali tablolar n bütünü hakk nda bir görüflü, ya da bu konuda görüfl bildiremeyece ine dair bir aç klamay içermelidir. Görüfl kapsaml olarak aç klanam yorsa bunun nedenleri belirtilmelidir. Mali tablolarla birlikte denetçinin ad geçecekse, denetçinin yapt incelemenin niteli i ve sorumluluk derecesi raporda yer almal d r. Raporlama standartlar n n kapsam n aç klay n z.

19 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 13 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Denetim ile muhasebe aras nda iliflki kurmak. Muhasebe; iflletmelerin varl klar nda, yabanc ve özkaynaklar nda meydana gelen de iflmeleri kaydeden ve dönem sonu durumu ve net sonucu finansal tablolar fleklinde raporlayan ve bilgi kullan c lar na sunan bir bilgi sistemidir. Denetim ise, muhasebe bilgi sisteminin ç kt s olan finanasal tablolar n do ru ve güvenilir olup olmad n belirlemek için, genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uyup uymad n araflt r r. Denetime duyulan gereksinimi aç klamak Bilgi kullan c lar alaca kararlarda iflletmelerin muhasebe bilgilerine di er bir ifade ile muhasebenin üretti i özet bilgileri içeren finansal tablolara baflvururlar. Finansal kararlar n do rulu u, finanasal tablolardaki bilginin do ru ve güvenilir olmas na ba l d r. Bilgi kullan c lar bu tablolardaki bilgilerin do ru ve güvenilir olup olmad - n kendilerinin araflt rmalar güçtür. Bu nedenle finansal tablolar n ba ms z denetçiler taraf ndan denetlenmesine gereksinim duyulur. Denetim kavram n ve denetimin türlerini tan mlamak. Amaçlar na göre denetim; finansal tablolar n denetimi, uygunluk denetimi ve faaliyet denetimi fleklinde s n fland r lmaktad r. Ba ms z Denetim; bir iflletmeye iliflkin finansal tablolar n belirli muhasebe standartlar na uygun olarak düzenlenip düzenlenmedi i konusunda bir görüfle ulaflmak amac yla finansal tablolar n denetimini kapsar. Uygunluk Denetimi, iflletmelerin faaliyetlerinin ya da ifllemlerinin belirli yöntem ve kurallara, ilgili mevzuata uygun olup olmad n belirlemek amac yla yap l r. Faaliyet denetiminin amac, iflletmelerin faaliyetlerinin verimlili ini ve etkinli- ini de erlendirmektir. Faaliyet Denetimi, iflletmelerin faaliyetlerinin verimlili ini ve etkinli ini de erlendirmektir. A MAÇ 4 A MAÇ 5 Denetçi kavram n ve denetçi türlerini tan mlamak. Denetçi: Mesleki bilgi ve deneyimine sahip, ba ms z davranabilen ve yüksek ahlaki özelliklere sahip denetim faaliyetini yürüten kifliye denir. Denetçiler üçe ayr l r: 1. Ba ms z (D fl) Denetçiler: Denetim iflini bir serbest meslek olarak kendi adlar na veya özel bir denetim firmas na ba l olarak yapan ve as l faaliyet alan finansal tablolar n denetimi olan denetçilerdir. 2. ç Denetçiler; ba l bulundu u örgütün organizasyon flemas nda yer alan, do rudan yönetim kuruluna veya genel müdüre ba l olarak faaliyet gösteren denetçilerdir. 3. Kamu Denetçileri; çeflitli kamu kurumlar n n denetim (teftifl) biriminde görev yapan, devlet ad na denetim yapan ve denetim raporunu ba l oldu u kamu birimine sunan denetçilerdir. Genel kabul görmüfl denetim standartlar n özetlemek. Denetçinin, her denetimde uymas gerekli genel nitelikteki asgari kurallara Genel kabul görmüfl denetim standartlar denir. Üç ana grupta, toplam on standarttan oluflmaktad r. Bunlar; 1. Genel standartlar, 2. Çal flma alan standartlar, 3. Raporlama standartlar. Genel Standartlar; ba ms z denetçiye has kurallard r. Kaliteli bir denetim için, denetçinin sahip olmas gerekli mesleki yeterlilikler, denetim çal flmalar ndaki tutum ve davran fllar na iliflkin genel kurallar aç klayan üç standarttan oluflur: Bunlar: 1. Mesleki e itim ve deneyim standard : Denetçinin alanla ilgili lisans düzeyinde e itimi bitirip bir uzman n yan nda staj yapt ktan sonra mesleki yeterlilik s nav n baflarmas gere- ini vurgular. 2. Ba ms zl k standard : Denetçinin, serbest meslek olarak çal flmas n, denetim uygulamalar nda ve yarg s nda tarafs z, dürüst davran fl içinde olmas n öngörür. 3. Mesleki dikkat ve özen standard : Denetçinin, denetim çal flmalar nda ve raporlamada mesleki bilgisini kullanmas n, denetim standartlar na uymas n ve iç kontrol sistemine göre titizlikle planlama ve denetim yapmas gerekti ini ifade eder.

20 14 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Çal flma Alan Standartlar : Denetim çal flmas hakk nda yol gösteren üç standarttan oluflur: 1. Planlama ve Yard mc lar n Gözlenmesi Standard : Kaliteli denetim için, iyi bir planlama yap lmas ve yard mc lar n yapt ifllerin izlenmesi gerekti ini vurgular. 2. ç Kontrol Sisteminin ncelenmesi ve De erlenmesi Standard : Denetim ifllemlerinin say - s n ve kapsam n belilemek için bu standard n gerekli ini ifade eder. 3. Kan t Toplama Standard :denetim görüflünün aç lanmas na dayanak olmas için yeterli ve güvenilir kan t toplanmas n öngörür. Raporlama standartlar : Denetim raporunda nelerin yer almas gerekti i konusundaki 4 standartt r. 1. Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerinde Uygunluk Standard : Denetlenen mali tablolar n Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerine uyup uymad n n denetim raporunda mutlaka yer almas gerekti ini vurgular. 2. Muhasebe lkelerinde De iflmezlik Standard : Denetlenen iflletmenin muhasebe uygulamalar nda benimsedi i ilkelerde ve politikalarda y llar itibariyle tutarl olup olmad n n aç klanmas gerekti ini ifade eder. 3. Yeterli Aç klama Standard : Aksi belirtilmedikçe mali tablolardaki aç klamalar n yeterli say laca n belirtir. 4. Görüfl Bildirme Standard : Mali tablolar n bütünü hakk nda bir görüflü veya bu konuda bir görüfl bildiremeyece ine dair aç klama içermesi gerekti ini ifade eder.

21 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 15 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi ba ms z denetim raporu ve finansal tablolardan öncelikli olarak yararlanacak bilgi kullan c lar ndan biri de ildir? a. flletme ortaklar b. Rakip iflletmeler c. Yat r mc lar d. Devlet e. Kredi verenler 2. Afla dakilerden hangisi ba ms z denetimin ölçütlerinden biridir? a. Üst yönetimin belirledi i politikalar b. Genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleri c. fiirket ana sözleflmesi hükümleri d. Üçüncü kiflilerle yap lan sözleflmeler e. Üst yönetimin belirledi i yöntemler 3. Afla dakilerden hangisi ba ms z denetçilerin as l faaliyet alan d r? a. ç denetim b. Kamu denetimi c. Finansal tablolar denetimi d. Faaliyet denetimi e. Uygunluk denetimi 4. Afla dakilerden hangisi finansal tablolar n denetimini yapar? a. Say fltay denetçileri b. Sermaye Piyasas Kurulu c. ç denetçi d. Ba ms z d fl denetçi e. Maliye müfettifli 5. Afla dakilerden hangisi iyi bir denetçinin tafl mas gereken özelliklerden biri de ildir? a. Mesleki bilgi ve deneyime sahip olmas b. Ba ms z davranabilmesi c. Çok iyi bir yönetici olmas d. Uzman bir kifli olmas e. Yüksek ahlaki nitelikler tafl mas a. 6. Her denetimde denetçilerin uymas gereken genel nitelikteki asgari kurallara ne ad verilir? a. Genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleri b. Muhasebe ilkelerinde de iflmezlik standard c. Ba ms zl k standard d. Genel kabul görmüfl denetim standartlar e. Muhasebe standartlar 7. Afla daki denetim türlerinden hangisinin amac denetlenen iflletmeye ait finansal tablolar n belirli muhasebe standartlar na uygun olarak düzenlenip düzenlenmedi i konusunda bir görüfle ulaflmakt r? a. Finansal tablo denetimi b. Uygunluk denetimi c. Faaliyet denetimi d. Kamu denetimi e. ç denetim 8. Afla dakilerden hangisi Genel Standartlar içerisinde yer almaz? a. Mesleki e itim standard b. Mesleki deneyim standard c. Ba ms zl k standard d. Mesleki dikkat ve özen standard e. Kan t toplama standard 9. Denetim faaliyeti sonucunda oluflan denetçi görüflünün ilgili taraflara ne flekilde aç klanaca n belirleyen standartlara ne denir? a. Genel standartlar b. Kan t toplama standard c. Çal flma alan standartlar d. Mesleki dikkat ve özen standard e. Raporlama standartlar 10. Muhasebe ilkelerinde de iflmezlik standard afla - daki genel nitelikli standartlardan hangisinin kapsam ndad r? a. Raporlama standartlar n n b. Çal flma alan standartlar n n c. Genel standartlar n d. Kan t toplama standard n n e. Ba ms zl k standard n n

22 16 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yaflam n çinden T CARET HAYATININ K MYASI DE fiecek Önemli bir k sm 1 Temmuz 2012 de yürürlü e girecek yeni Türk Ticaret Kanunu, özellikle ticaretin kolaylaflmas na hizmet etmeyi hedefliyor. fiirketlerde ortaklar n sorumluluklar da yüksek olacak. Ticaret hayat n n temeli olan ve 1956 y l ndan beri yürürlükte bulunan Türk Ticaret Kanunu, dünya ticaretinde yaflanan geliflmeler neticesinde mevcut ihtiyaçlar karfl lamada yetersiz kalmaya bafllad. fiirketlerin, uluslararas alanda yenidünya düzeni ile uyumlu bir ticaret kanununu ihtiyac belirdi. BUGÜN Gazetesi Ekonomi Yazar smail Kökbulut yeni kanunun ayr nt lar n yazd. AB ye uyum da etkiledi Bu geliflmelere paralel olarak; Türkiye nin Avrupa Birli- i uyum süreci nedeniyle baflta temel kanunlar n de- ifltirmesi, finans ve sermaye piyasalar ile ilgili düzenlemelerden bafllamak üzere ulusal ve uluslararas anlamda ticari hayat kolaylaflt r c düzenlemeler yapmas gerekiyordu. fieffafl k ve denetim fiirketlerin ticaret, endüstri, hizmet, finans ve sermaye piyasalar n n bir parças olmak için finansal raporlama yönetiminde fleffafl k ve denetim hükümlerini içeren yeni bir ticaret kanununa sahip olmas gerekti. Baflta bu geliflmeler olmak üzere bir çok neden TTK n n yeniden yaz lmas na neden oldu. Bu yaz dizimizde hem yeni kanunun detaylar na, yeniliklerine yer verece iz hem bu kanundan etkilenen kesimlerin görüfllerini size ulaflt raca z... Türk Ticaret Kanunu 50 y l yak n bir süre uyguland. Türkiye bu sürede ekonomik ve ticari anlamda ciddi büyüme kat etti. Eksiklikleri olmakla birlikte ticari hayat bugünlere Türk Ticaret Kanunu ile geldi. Bir tak m bürokratik ifl ve ifllemler Kanun de iflmeden öncede kolaylaflm flt. fiirket kuruluflu, genel kurul yap lmas, flirket ortaklar n n haklar n n korunmas ve buna benzer bir çok husus önceden de mevcuttu. Zor hükümler de var Birçok konuda beklentiler karfl lanmakla birlikte elefltirilen ve uygulanmas zor hükümlerin de oldu u genel kanaat. Say lar 600 binleri bulan flirketlerin bu düzenlemelerin tamam n yerine getirmesi çok güç. Sermayesi ve mali gücü yerinde olmayan bir flirketin internet sayfas açmas ve her türlü mali bilgiyi kamuoyu ile paylaflmas ne derece uygulanabilir? Denetim 2013 y l nda Cirolar ve kârl l klar çok farkl flirketleri flu anda halka aç k flirketlerin denetim ve gözetimine tabi tutulmas bir çok iflletmeyi zorlayacak. Kanunun yay mlanmas ndan k sa bir süre sonra uygulama tarihini erteleyen Kanun yay mland. Kanunun önemli bir k sm 1 Temmuz 2012 de yürürlü e girecek. Denetim ve muhasebe standartlar na iliflkin hükümler ise 2013 y l nda uygulanacak. Ticaret kolaylaflacak Ticari hayat n kurallar yeniden yaz ld. Elli y l öncesinin ihtiyaçlar na göre haz rlanm fl bir Kanunla ilerlemek art k zor hale geldi. fiirketlerin büyümesi, grup ve holding yap lanmas n n ço almas, internet ve teknoloji kullan m n artmas bu konularda düzenleme yapmay zorunla hale getirdi. fiirket ortaklar kadar flirket alacakl lar n ve tüketiciyi, çal flan n n haklar n koruyan bir sistem ticareti daha kolay hale getirecek. E-ortamda karar alma letiflim araçlar n n yayg nlaflmas yönetim kademelerinin karar alma süreçlerini kolaylaflt rd. Elektronik ortamda karar alma ve oy verme süreci Kanunda tan mland. Teknoloji ve iletiflimin Kanun metninde yer almas bir çok alanda ifl dünyas na kolayl k getirecek. Sorumluluk yüksek Yeni kanun en baflta iflletmelerin haklar n koruyor. Yönetim kurulu üyelerine getirilen sorumluluk basiretli bir tacirden öte tan mland. Asgari yönetim kurulu üye say lar azal rken belli oranda yüksek okul mezunu olma flart ve konusunda deneyimli ancak ortak olmayan kiflilerin de yönetime girme imkan dikkat çekiyor. Orta n flirket paras n borç dahi alamamas, flirket asgari sermaye flart n n art r lmas na iliflkin Bakanlar Kurulu Karar alabilme yetkisi, ba ms z denetim flart n n getirilmesi ve bu konuda a r sorumluluklar n yüklenmesi baflta flirket ortaklar, alacakl lar ve tüketicileri korumak amaçl. Hapis cezalar paraya çevrilebilecek fl dünyas n rahats z eden hususlardan biri Ticaret Kanununda yer alan yükümlülüklerin yerine getirilmemesinin yapt r m n n çok a r olmas.kanunda yer almas - na ra men uygulanmamas ndan hiç kimsenin zarar görmemesi durumu de ifltirmiyor. fieffafl k k l c keskin Oysa birçok Kanunda zarar gören taraf n olmas halinde ceza mekanizmas uygulan yor. Örne in, ticari iflletmeyle ilgili her türlü belgenin kopyas n saklamaman n yapt r m 200 güne kadar adli para cezas. Bu belgeleri saklamaktan dolay zarar gören kiflinin olup olmamas -

23 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 17 n n bir önemi yok. Web sayfas n oluflturmaman n cezas 6 aya kadar hapis ve ayr ca adli para cezas. Adli para cezas n, verilen sürede ödenmez ise hapse çevriliyor. fieffaf olal m derken her halde bir çok kifli hapiste olacak. Kamu görevlisinin bile görevi kötüye kullanmaktan dolay ceza alabilmesi Kamunun zarara u ramas na ba l. En çok 2 y l hapis Ancak telâfle mahal yok! Çünkü Türk Ticaret Kanununun getirdi i yükümlülükleri yerine getirmeyenlere verilebilecek en fazla hapis cezas 2 y l. Türk Ceza kanununa göre iflledi i suçtan dolay iki y l veya daha az süreyle hapis cezas na mahkûm edilen kiflinin cezas ertelenebiliyor. Ancak belirli bir süre içerisinde hapis cezas mahkûmiyeti al nmas durumunda erteleme söz konusu de il. Ekonomik suça ekonomik ceza Alacakl lar n, yönetimde bulunmayan ortaklar n hak ve menfaatlerinin zarar görmesi halinde buna iliflkin yarg süreci zaten oluflacak. Ancak hiç kimsenin olumsuz etkilenmedi i, flikayet etmedi i, kamunun zara görmedi- i, s r olabilecek mali tablolar kamuya aç klamad diye bir ifladam n yarg lanmas veya para cezas almas çok kat bir anlay fl. Bu hükümlerin fiilen uygulanmas zor görünüyor. Uygulama süreci yaklaflt kça ifl dünyas özellikle ceza ve yapt r mlar n yeniden gözden geçirilmesini talep ediyor. Vergi hukuku de iflmezse ki ayr defter tutulacak Deloitte Türkiye CEO su Hüseyin Gürer, yeni TTK n n hesap verilebilirlik, adillik, fleffafl k, sorumluluk de erlerinden oluflan kurumsal yönetim ilkelerinin Türk ticaret hayat nda bir yönetim felsefesi olarak benimsenmesini ve bu ilkeler etraf nda örgütlenmifl yönetim yap lar n n tüm ticaret hayat na egemen davran fl ve yönetim biçimi olmas n hedefledi ini söyledi. Bu anlamda önümüzde tüm anonim ve limited flirketler aç s ndan bafltan afla yeniden yap lanmay gerektiren bir süreç bulundu unu ifade eden Gürer, Yeni Türk Ticaret Kanunu flirketlere 6 ana uyum alan nda yasal yap ve pay sahipli i haklar, flirketler toplulu u, kurumsal yönetim ilkeleri, iç denetim, bilgi toplulu u hizmetleri, bilgi güvenli i, web sitesi uygulamalar, mali durum, finansal raporlama, UFRS ile özdefl TMS, ba ms z denetim ve ifllem denetimi konu bafll klar alt nda de iflim ve uyum gereksinimi getirmektedir dedi. Yeni TTK n n flirketlere yönetsel ve finansal fleffafl k getirmenin yan nda; kamunun ayd nlat lmas konusunda da çok önemli yenilikler getirdi ini ifade eden Gürer flu uyar larda bulundu: Yapt r mlara dikkat Yeni TTK ile uyum bir yeniden yap lanma süreci ve her firma taraf ndan bir uyum projesi olarak ele al nmas gereken çok disiplinli bir biçimde yönetilmesi gereken bir süreç. Kanun ile flirketler ilk zamanlarda uyum eksikliklerini tamamlamak için bu dönüflümü sa layacak uygun insan kayna na sahip olmama ya da uygun dan flman bulmada s k nt çekme ya da bu uyum sürecinin getirdi i maliyetlerle bafl etme konusunda zorluklar yaflayabilir. Uyum eksikliklerini tamamlamayan flirket yöneticileri hukuki anlamda kanunda bahsedilen yapt r mlarla karfl laflabilirler. Orta vadede ise tüm bu yeni sistemler ve yönetsel ve finansal organizasyon yap s ifller hale gelip, tafllar yerli yerine oturana kadar çeflitli zorluklar yaflanabilir. Düflük bir ihtimal TTK n n, kay td fl ekonominin oluflmamas na bir zemin olaca n vurgulayan Gürer, böylece fleffaf bir ekonomiden bahsedilebilece ini bildirdi. Vergi Konseyi nin Vergi Usul Kanunu tasla n Maliye Bakanl na gönderdi ini de hat rlatan Gürer, Dolay s yla, vergi düzenlemelerinin de ifltirilmemesi düflük bir ihtimal olarak gözükmektedir. Buna ra men de iflmeyece i düflünülürse, hem Vergi Hukuku için hem de Ticaret Hukuku için iki ayr defter tutulmas n gündeme getirecektir. Bu durumda mükelleflere ilave külfet olacakt r. ki ayr defter olmas, beraberinde iki ayr mali tablo oluflturulmas ile sonuçlanacakt r uyar s nda bulundu. Tek eksik kalan nokta Gerçek bir sermaye flirketi olmak ve piyasadaki rekabetin gerisinde kalmadan büyük ölçekli firmalar ile rekabet edebilmek için yeni TTK da bahsedilen iyi yönetim mekanizmalar n n KOB ler taraf ndan kurulmas n n hayati önem tafl d na dikkat çeken Gürer, bu dönüflümü lay k yla baflaramayan KOB lerin önümüzdeki y llarda yabanc yat r mc için çekim merkezi olma, belirli bir büyüklü e geldikten sonra halka arz, ucuz finansman kaynaklar na ulaflma, yabanc piyasalar ile entegrasyon gibi bir çok avantajdan yararlanamayaca n ve rekabette geri plana düflece ini düflündüklerini bildirdi. Bu dönüflümü sa lamay tercih etmeyen KOB lerin flah s flirketlerine dönebilece ini vurgulayan Gürer, ancak KOB lerin yeni TTK ya uyum sürecini bir yeniden yap lanma f rsat olarak görmeli gerekti ini bildirdi. Yeni TTK da tek eksik kalan noktan n ikincil mevzuat n h zla yay mlanmas oldu unu ifade eden Gürer, ikincil yönetmeliklerle birlikte kanunun uygulamas na dair bir çok soruya da yan t bulabilece imizi düflünüyorum diye konufltu. Kaynak:

24 18 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Okuma Parças Bir Dünya Devinin Çöküflü: ENRON Skandal R SKONOM Editorial Son dönem iflletme tarihinin en dikkat çekici vakas olan Enron flirketindeki yolsuzluklar n ortaya ç kmas ve dünyan n önde gelen denetleme flirketlerinden Arthur Andersen in de bu süreçte rol almas, asl nda çöküfle yol açacak bir piyasa mekanizmas n n varl için bir uyar sinyali olmal yd. Amerikan kurumsal kültürünü derinden etkileyen bu olay, dünyan n geriye kalan ndaki özellikle geliflmekte olan ülke ekonomileri aç s ndan hiç de yabanc de ildi. Ancak bu defa sahne ve oyuncular yer de ifltirerek oyun dünyan n en geliflmifl ülkesinde sergilenir olmufltu. Amerika Birleflik Devletleri nde 11 Eylül sald r lar ndan sonra finans alan nda ikinci bir flok ülkenin en büyük enerji flirketlerinden Enron un ülkeyi sarsan iflas - n n yaratt sonuçlarla yafland. Enron un ortaya ç kard etki ve sonuçlar sayesinde asl nda pek çok fleyin geç de olsa fark na var lm fl oldu. Y k lmaz ve sars lmaz zannedilen pek çok Amerikan de er ve kültürü, sadece bir flirketin, Enron un, ancak tarih kay tlar na geçecek tür ve büyüklükteki iflas talebiyle sars lmaya bafllad. 11 Eylül sonras dönem düflünülecek oldu unda bu durum, çok yeni bir fley olmamas na karfl n Amerika için al fl k olan bir durum de ildi. Türev Hesaplar ile Kapat lan Zarar Esas nda bir enerji flirketi olarak 1985 y l nda kurulan ve internet teknolojisindeki geliflmeleri gayet iyi yakalayarak 1990 lar n sonunda en gözde flirketlerden birisi haline gelen Enron, 1999 y l bafl nda 20$ civar nda olan hisse senedi fiyatlar n 90$ a kadar yükseltmeyi baflarm flt. Enron un çok sa l kl karlar elde etti ini düflünen yat r mc lar bu flirketin piyasa de erini yükseltmekte hiç tereddüt etmiyorlard. Enron da yay nlad, dünyan n en büyük denetleme flirketlerinden birisi olan Arthur Andersen in denetiminden geçen muhasebe raporlar nda fliflkin karlar göstererek yat r mc lara güven veriyordu. Oysa 2001 y l nda ortaya ç kt ki asl nda Enron enerji piyasas ndan çok büyük zararlar yaz yor ve bu zararlar çeflitli finansal türev araçlar kullanarak ve muhasebe hilelerine baflvurarak kapat yordu. Ancak büyük bir yat r mc kitlesini uzun bir süre kand rmak mümkün de ildi. Enron esas nda sermayesinin muhasebelefltirdi inden çok daha eksik oldu unu itiraf etmek zorunda kald. Bu itiraf Enron aç s ndan sonun bafllang c, ABD ekonomisi aç s ndan ise bir dönemin kapan fl idi. Enron un iç yap s n n oldukça çürük oldu- unu fark eden yat r mc lar derhal ellerindeki hisseleri ç kartmaya bafllad lar. Sonuçta zirvesinde 70 milyar $ aflk n bir flirket olan Enron hisse senetleri ilk önce 20$ a daha sonra ise 0.26$ a kadar geriledi ve flirket 2 Aral k 2001 tarihinde iflas n aç klamak zorunda kald. Bir Enerji Devinin Yükselifli ve Çöküflü ABD nin Houston (Texas) merkezli flirketi, Enron; 1985 te iki do al gaz flirketinin birleflmesiyle ortaya ç kt. K sa müddet sonra Amerikan enerji piyasalar n n serbestleflmesiyle serpildi ve geliflti. Future sözleflmeler adeta onun ad yla an l r oldu.. ABD de 1980 lerin ortalar nda petrol fiyatlar istikrarl biçimde düflmeye bafllam flt. Do al gaz al c lar bu dönemde fuel-oil gibi alternatif ucuz enerji kaynaklar na yönelmeye bafllad lar. Tam bu s rada Enron öncülü ündeki endüstri flirketleri piyasan n kurallar dan ar nd r lmas (dereleguation) için yo un lobby faaliyetlerine giriflmeye bafllad lar. Bunlar n sonucunda oluflturulan yeni piyasada da Enron (gelecekteki enerji teslimlerinde geçerli olacak fiyatlara garanti vererek) futures sözleflmelere giriflti. Hemen akabinde Enron, benzer f rsat (future sözleflmeler) serbestleflen elektrik piyasas nda da edindi lar n ikinci yar s nda Enron, yeni piyasalara girerek faaliyetlerini geniflletti. Enerjiye ilaveten, çelik ve orman ürünleri gibi endüstriyel ürünlerin ticaretine bafllad. Yaklafl k on y l kadar sonra flirket, faaliyet alanlar n daha da geniflletmifl reklam amaçl yay mc l k, internet bandwith hizmetleri ile (kötü hava flartlar ndan kaynaklanan ekonomik riskleri sabitleyenler dahil) future sözleflmeler gibi genifl bir alana yay lm flt. Sonuçta 1980 li y llar n küçük çapta bir boru hatt flirketi Enron, k sa- bir sürede (2000 y l ) toplam geliri 100 milyar dolar bulan dünyan n say l en büyük enerji flirketlerinden biri haline gelmiflti. Ayn y l itibariyle temel verilerine bak ld nda toplam aktifleri 65.5 milyar dolar ve toplam çal flan say s e yaklaflm flt y l gelirleri 100 milyar dolar aflan Enron, enerji üretimi ve da t m ile bafllay p, daha sonra enerji ticareti üzerinde yo unlaflm fl bir flirket. fiirket, zaman içerisinde, kendi bafl na adeta bir enerji borsas haline geliyor ve ABD ile Avrupa da enerji ticaretinin yüzde 20 sini gerçeklefltiriyordu. Bunun yan s ra, flirket birçok yeni alana da girmiflti. Enron, bir yandan ABD de enerji piyasas n n liberallefltirilmesi için var gücüyle çabalarken, di- er yandan da bu piyasada önemli bir oyuncu haline gelmiflti.

25 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 19 Sonun Bafllang c fiirket in bat fl na giden yoldaki en önemli kilometre tafllar, yasal ve/veya yasad fl olarak uygulanan baz muhasebe kurallar ve Enron d fl nda kurulmufl birçok SPE (Special Purpose Entity) flirket kanal yla risklerin ve zararlar n bilanço d fl na ç kar larak gizlenmesi olmufltu. Bu ifllemlerle ve di er baz iliflkiler sayesinde karl ve parlak bir görüntü yarat larak flirketin hisse senedi fiyatlar yükseltilmiflti. Enron un, Ekim 2001 de zarar aç klamas ve Kas m 2001 de geçmifle dönük olarak gelirlerini düzeltmesiyle bafllayan süreç, Aral k bafl nda flirketin iflas n istemesiyle korkunç sona ulaflt y l n n Ekim ay nda flirketin denetçi firmas Enron un ifltiraklerinden bir bölümündeki borç ve zararlar n Enron un mali tablolar nda yer almas gerekti ini kamuoyuna duyurdu unda bunun anlam ; Enron un dönem faaliyetlerinin 1 milyar dolarl k zararla sonuçlanmas yd. Bu beklenmedik geliflme üzerine Amerikan Sermaye Piyasas Kurulu olarak ifade edilebilecek SEC (The Securities and Exchange Commission) ve ondan sonra da olay n ciddi boyutlar üzerine Adalet Bakanl - ile ABD Kongresi nin soruflturmalar birbirini izledi. Soruflturmalarla birlikte Enron un hisseleri ve bonolar de er kaybetmeye bafllad. fiirket derecelendirmeleri afla çekildi y l bafl nda 80$ ve Ekim ortas nda 35$ olan Enron hisse senedi fiyat h zla düflmeye bafllad ve 2001 sonlar nda 0.20$ a indi. Bu keskin fiyat düflüflü sonucunda yat r mc lar ve emeklilik fonlar n flirketlerinin hisse senedine yat ran Enron çal flanlar büyük zarara u rad lar. En büyük rakibi Dynergy le olan birleflme görüflmeleri baflar s zl kla sonuçland tarihine gelindi- inde Enron un iflas baflvurusunda bulunmaktan baflka çaresi kalmam flt. Bu baflvurudan hemen sonra SEC, soruflturmay Enron un denetçi firmas n içerecek flekilde geniflletti. Soruflturmalar n ilk ortaya ç kard sonuçlar aç kland nda gerçekten Enron da önemli flirket evraklar n n imha edildi i hatta bu eylemlerin soruflturma sürecinde sürdü ü ortaya ç kt. Skandal n Sorumlular Bankalar Enron, ABD nin en büyük bankalar ndan önemli miktarlarda krediler kullanm flt. Kesin miktar henüz belirlenememekle birlikte borçlar n n önemli miktar n n teminats z olmas, bankac l k piyasas nda neler oldu u sorusunu da akla getirmektedir. Enron a en büyük borç verenlerin bafl nda J.P. Morgan Chase gelmektedir. Ad geçen banka 2002 bafl itibariyle Enron da 456 milyon dolarl k kayba u rad n duyurdu. Di er bir alacakl banka olan Citigroup ise kay p miktar n n ayn tarih itibariyle 228 milyon dolar oldu unu bildirdi. Bank of Amerika da Enron a milyon dolarl k kredi verdi ini duyurdu Enron un bankalara olan borçlar tam olarak belirlenmifl olmamakla birlikte çok say da bankan n büyük ktidarlardaki alacaklar nedeniyle bir kredi riskiyle karfl karfl ya kald söylenebilir. Denetim ve Kredilendirme Firmalar da Sorumlu Bu trajedinin Enron d fl ndaki di er baflrol oyuncusu ise Ünlü ba ms z denetim firmas Arthur Andersen (AA). Enron un, kamuoyu veya yat r mc lar ad na ba ms z denetimini bu firma yap yordu. Yat r mc lar ad na bu denetimi hakk yla yerine getiremeyen ve zaman nda gerekli uyar lar yapamayan AA ciddi elefltirilere maruz kald. Öte yandan, Enron un kirli çamafl rlar ortaya ç - k nca AA firmas nda Enron denetiminden sorumlu olan denetçinin ilgili dokümanlar n önemli bir k smm ka t k yma makinas ndan geçirdi inin Olaya ç k fl ise kamuoyunda barda tafl ran son damla oldu. Enron olay ndan en büyük darbeyi alan kurumlar AA firmas n n flahs nda ba ms z denetim flirketleri oldu. Bilindi- i üzere bu flirketler, ilgili kamu kurumlar n n bu kadar çok say da ve kapsamda denetimi yapamamalar nedeniyle, kendilerine kamu ad na halka aç k flirketleri denetleme yetkisi verilmifl flirketler. Paralar n flirketten almakla birlikte, kamu ve yat r mc lar ad na bu denetimi yapmalar gerekiyor. Yani flirketi de il, yat r mc lar korumak asli görevleri. Enron olay nda AA firmas n n yapt klar veya yapmad klar n gören yat r mc lar ve flirket çal flanlar kendilerini adeta ihanete u ram fl gibi hissettiler. AnIafl lan o ki; Enron un iflas ve denetçi firman n ak beti dünya çap nda befl büyüklerden oluflan denetim endüstrisinde tafllar yerinden oynatm fl gibi görünmektedir. Enron un çöküflü rating firmalar n n güvenilirli ine de büyük gölge düflürdü. Daha ekim ay ortalar nda Enron a Baa, yani kredi verilebilir notu veren Moody s, bu notu ancak kas m sonlar nda B2 ye düflürdü. B2 Junk Bond, yani batm fl hisse anlam na geliyor. Çöküfl Liderlik Sorunu mu? Enron olay ile ilgili çeflitli yorumlar yan nda bunn bir liderlik krizi oldu u tezleri de görülüyor. fiu kadar n kesin olarak biliyoruz ki, Enron un yapt ölümcül hatalar, yönetiminin kendini be enmiflli inden ve bu tav rlar n n, yönetim kurulu üyeleri, ekonomi kurmaylar, politikac lar ve borsa analiz uzmanlar nca gizliden gizliye desteklenmifl olmas ndan kaynaklan yor. Zaman nda uyar iflaretlerini görmezden gelip bafllar n di er yana çeviren bu (autistik) insanlar n bir ço unun, Enron ile ciddi boyutlarda parasal iliflkileri bulundu unu görüyoruz.

26 20 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar SONUÇ Enron skandal n n ortaya koydu u gerçekler flöyle: fiirket yöneticileri, büyük ölçüde, maafl, prim veya hisse senedi opsiyonlar yoluyla, kendi servetlerini art rmak için yasa d fl ve/veya ahlak d fl davran fllara girmifller; bu flirketleri yat r mc lar ad na denetlemekle veya izlemekle yükümlü olan ba ms z denetim flirketleri, derecelendirme flirketleri ve hisse senedi analistleri görevlerini yapmam fllar; bütün bu sistemi düzenleyen ve gözeten kamu kurumlar ise çaresiz kalm fllard. ABD de muhasebe ve denetim kurulufllar ve bunlarla ilgili düzenlemeler baflta gelmek üzere sosyal güvenlik mevzuat, hisse senedi ve bono piyasalar (kamu oyunun bilgilendirilmesi), resmi federal kurulufllar, Amerikan siyaseti. ve finansman, kurumsal bankac l k gibi çok de iflik alanlar Enron sayesinde sorgulan r oldu. Bunlar n yeniden gözden geçirilme veya tamamen kald r larak yeniden yap land r lma ihtiyac ortaya ç kt. Ancak Amerikan kurumsal kültürünü derinden etkileyen bu olay, dünyan n geriye kalan ndaki özellikle geliflmekte olan ülke ekonomileri aç s ndan hiç de yabanc de ildi. Ancak bu defa sahne ve oyuncular yer de ifltirerek oyun dünyan n en geliflmifl ülkesinde sergilenir olmufltu. De- eri 60 dolarlardan birkaç sente gerileyen Enron, bu tip olaylar n sadece az geliflmifl ya da geliflmekte olan hukuk ve ekonomi sistemlerine özgü olmad n göstermesi bak m ndan da önemlidir. Kaynaklar: James R. Fisher Jr.: Gerçek Liderler Enron u Kurtarabilirdi 1. b Yan t n z yanl fl ise Denetime Duyulan htiyaç konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Ba ms z Denetim Kavram konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Denetim ve Denetçi Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Denetim ve Denetçi Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl fl ise Denetim ve Denetçi Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Genel Kabul Görmüfl Denetim Standartlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Denetim ve Denetçi Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yan t n z yanl fl ise Genel Standartlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. e Yan t n z yanl fl ise Raporlama Standartlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Raporlama Standartlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Finansal tablolar n do ru ve güvenilir olup olmad n anlamak ve ulafl lan sonuca görüfl olarak aç klamak için muhasebe bilgi sisteminin tüm aflamalar nda muhasebe ilkelerine uyulup uyulmad n n araflt r lmas d r. S ra Sizde 2 Kontrol, amaçlara ulaflmak için al nan önlemlerdir ve denetimden önce yap l r. Teftifl, bir fleyin do rusunu veya ifllerin iyi yürütülüp yürütülmedi ini anlamak için yap lan bir incelemedir. Denetim bir fleyin geneli için uygulan rken teftifl bu genel içinde özel bir araflt rmad r. Revizyon, muhasebe kay tlar tamamland ktan sonra hesaplar n vergi yasalar na veya uygulanan di er muhasebe sistemine uygunlu unun bir kez daha incelenmesi anlam na gelir. Bunlardan hiçbiri denetim kavram n tam olarak karfl lamazlar. S ra Sizde 3 Ba ms z denetçinin üstlendi i görev, sosyal bir sorumluluktur. Yapt klar iflin ücretini denetledikleri iflletmeden al rlar ancak; sorumluluklar kendilerine ücret ödemeyen bilgi kullan c lar na karfl d r. Denetçiden beklenen tarafs z ve güvenilir çal flman n sonuçlar n en do ru flekilde yans tmas d r.

27 1. Ünite - Denetim Gereksinimi ve Kavram 21 S ra Sizde 4 Finansal tablolar denetiminde ölçüt, genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleri ve muhasebe standartlar d r. Faaliyet denetiminin konusu faaliyetlerin etkinli inin ve verimlili inin de erlendirilmesi oldu u için ölçütler iflletmelere göre de iflebilir. Faaliyet denetimi muhasebe ile s n rl de ildir. S ra Sizde 5 Ba ms z d fl denetçiler, denetim iflini bir serbest meslek olarak kendi adlar na veya özel bir denetim firmas na ba l olarak yaparlar. Denetlenen iflletmeler, ba ms z denetçinin müflterisidir ve denetlenen iflletmelerin finansal tablolar n n genel kabul görmüfl muhasebe ilke ve standartlar na uygun olarak düzenlenip düzenlenmedi ini araflt r rlar. Kamu denetçileri, devlet kurumlar n n denetim biriminde görev yapan ve devlet ad na denetim yapan Maliye müfettiflleri ve Say fltay denetçisi gibi denetçilerdir. Denetledikleri kurumlar n kanunlara, yönetmeliklere, belirli yöntem ve kurallara uyup uymad klar n araflt r rlar. S ra Sizde 6 Genel kabul görmüfl denetim standartlar, denetçilerin her denetimde uymas gereken kurallar genel hatlar yla aç klayan standartlard r. Toplam on standart olup flu üç gruptan oluflmaktad r: 1. Denetçinin mesleki yeterlilikleri ilgili genel standartlar 2. Denetim faaliyetlerinin nas l yürütülece ini aç klayan çal flma alan standartlar 3. Denetçi görüflünün aç klanmas ile ilgili raporlama standartlar d r. S ra Sizde 7 Genel standartlar denetçinin mesleki ehliyeti ve denetim uygulamalar nda tutum ve davran fllar na iliflkin genel kurallar aç klayan flu üç standarttan oluflur: 1. Mesleki yeterlili i sa layacak, mesleki e itim standard 2. Tarafs z ve dürüst davranmas gere ini anlatan, ba- ms zl k standard 3. Denetim faaliyetinin gerektirdi i, mesleki dikkat ve özen standard S ra Sizde 8 Çal flma alan standartlar, denetim ifllemlerinin planlanmas, kapsam n n belirlenmesi ve denetçi görüflüne ulaflmak için yeterli ve güvenilir kan t toplanmas nda denetçiye yol gösteren standartlard r. Bunlar: 1. Planlama ve yard mc lar n gözlenmesi standard 2. ç kontrol sisteminin incelenmesi ve de erlenmesi standard 3. Kan t toplama standard S ra Sizde 9 Raporlama standartlar, denetçinin denetledi i mali tablolar n genel kabul görmüfl muhasebe ilkeleriyle uyumunu ve bu tablolarda yer alan bilgilerin do rulu u ve güvenilirli i konusundaki görüflünü denetim raporunda ne flekilde aç klayaca n belirleyen 4 standarttan oluflmaktad r: 1. Genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerinde uygunluk standard 2. Muhasebe ilkelerinde de iflmezlik standard 3. Yeterli aç klama standard 4. Görüfl bildirme standard Yararlan lan Kaynaklar Arens A. Alvin, Elder J. Randal, Beasley S. Mark (2005). Auditing and Assurance Services : An Intergrated Approach, Prentice Hall, 11. Edition, New York, s Bozkurt, Nejat, (1998). Muhasebe Denetimi, Alfa Yay nevi, stanbul. Çömlekçi, Ferruh (2004). Muhasebe Denetimi, Eskiflehir. Gürbüz, Hasan (1995). Muhasebe Denetimi Bilim Teknik Yay nevi, stanbul. Güredin Ersin (2007). Denetim ve Güvence Hizmetleri, Yaylac l k matbaas, stanbul Kaval, Hasan (2005). Uluslararas Finansal Raporlama Standartlar Uygulama Örnekleri le Muhasebe Denetimi, Gazi Kitapevi, Ankara. Kepekçi, Celal, (2004). Ba ms z Denetim, Geniflletilmifl Beflinci Bask, Avc ol Bas m Yay n, stanbul. Selimo lu S. ve di erleri (2011). Muhasebe Denetimi, 3. Bask, Gazi Kitapevi, Ankara. Uzay, fiaban, (2007). Faaliyet Denetimine Genel Bak fl, SMMMO, 8. Türkiye Muhasebe Denetimi Sempozyumu, Nisan 2007, Antalya

28 2MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Müflteri iflletmenin kabulü ve denetim sözleflmesinin haz rlanmas aflamalar - n aç klayabilecek, Denetim stratejisinin oluflturulmas nda dikkate al nacak hususlar s ralayabilecek, Denetimin planlamas nda, denetim risklerini ve önemlilik düzeylerini belirleyebilecek, Denetimin planlamas nda, müflteri iflletmenin iç kontrol sisteminin etkinli ini de erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Müflteri Kabulü Denetim Sözleflmesi Denetim Stratejisi Denetim Plan Denetim Riski Önemlilik ç Kontrol çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Denetimin Planlanmas DENET M N PLANLANMASI MÜfiTER filetmey KABUL VE DENET M SÖZLEfiMES DENET M STRATEJ S DENET M PLANI

29 Denetimin Planlanmas DENET M N PLANLANMASI Denetim sürecinde denetçinin yapaca faaliyetler bafll ca dört aflamada toplanabilir. Bunlar: Denetim teklifinin kabul edilmesi ve sözleflmenin düzenlenmesi, Denetimin planlanmas, Denetim çal flmas n n yürütülmesi, Denetimin tamamlanmas ve raporlanmas d r. Denetimin her aflamas nda denetçinin dikkate alaca çevresel faktörler söz konusudur li y llar n bafl nda yaflanan büyük çapl finansal skandallar n (ABD de Enron, Worldcom, talya da Parmalat, Türkiye de mar Bankas gibi) etkisiyle denetim anlay fl geleneksel denetimden risk esasl denetime dönüflmüfltür. K saca 3 R denetim olarak tan mlanan bu yaklafl m nda denetim süreci üç aflamadan oluflmaktad r: Riskleri de erle, Riske karfl l k ver, Raporla Bu ünitenin konusunu oluflturan denetimin planlanmas çal flmalar, risk esasl denetim yaklafl m nda riskleri de erleme aflamas n oluflturmaktad r. Denetçi müflteri iflletmeden teklif al m ndan bafllayarak önce iflletmeyi tan maya çal flmakta, onun hakk nda ön de erlendirmeler yapmakta, bu arada kendi iflletme riskini de- erlemekte, flayet sözleflme aflamas na gelinmiflse yapaca denetim plan kapsam nda denetim riskini de erlemekte ve tüm bunlara göre görüfl oluflturmaya yönelik denetim prosedürlerini gerçeklefltirmekte yani risklere karfl l k vermektedir. Denetim süresince toplad yeterli say ve kalitedeki kan ta dayanarak rapor haz rlamakta ve denetledi i finansal tablolar hakk nda görüfl oluflturmaktad r. Denetimde planlama aflamas na özen gösterme, denetimde baflar ya ulafl lmas - na yard mc olacakt r. Geçmifl y llarda ba ms z denetçiler zamanlar n n büyük k sm n hesap kalemlerinin do rulu una yönelik çal flmalar olufltururken, günümüzde müflterinin kabulü, denetimin planlanmas, iç kontrollerin tan nmas ve test edilmesi ile yolsuzluk araflt rmalar na daha çok zaman ay rmaktad r. Çal flma alan ile ilgili genel kabul görmüfl denetim standard na göre denetçinin yeterli bir denetim planlamas yapmas gerekmektedir. Planlama, denetçinin görüfl oluflturmas için yeterli say ve nitelikte kan t toplamas na, denetimi uygun bir maliyetle gerçeklefltirmesine ve iflletme ile ilgili yan-

30 24 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz l fl anlamalardan kaç nmas na yard mc olacakt r. Planlama, ba ms z denetimin münferit bir aflamas ndan ziyade, önceki ba ms z denetimin tamamlanmas ndan k sa bir süre sonra bafllayan ve cari y l ba ms z denetim çal flmas tamamlanana kadar süren, devaml ve tekrar eden bir süreçtir (SPK, X/22 Tebli, Dokuzuncu K s m, Md.4). 1 Denetimin planlanmas aflamas risk esasl denetim yaklafl m nda hangi aflamada gerçeklefltirilmektedir? MÜfiTER filetmey KABUL VE DENET M SÖZLEfiMES AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET Ba ms z denetim mesle inin özelli inden dolay ba ms z denetçiler teklif almak için reklam vb. faaliyetlerde bulunamazlar. Teklifin müflteri iflletmelerden gelmesi gerekir. Denetim firmas na gelen teklif öncelikle denetim firmas yöneticilerince de erlendirilir, daha sonra koflullarda taraflar anlafl rsa sözleflme aflamas na geçilir. Ülkemiz SPK ve Yeni TTK hükümlerine göre ba ms z denetçi / denetim firmas seçiminin SIRA flirketin S ZDE genel kurulunda yap lmas gerekir. Denetçinin her faaliyet dönemi için ve faaliyet dönemi sona ermeden seçilmesi flartt r. Faaliyet döneminin 4. ay na kadar denetçi seçimi yap lmam flsa ilgililerin (Örne in, yönetim kurulu üyelerinden biri) müracaat ile denetçi seçimi mahkeme taraf ndan yap l r (Yeni TTK Md. 399). K T A P Teklifin De erlendirilmesi Müflteri iflletmeden gelen teklifin de erlendirilmesinde; iflletmeye iliflkin yap lacak de erlendirmeler ile denetim firmas n n kendi içinde etik aç dan yapaca de erlendirmeler söz konusudur. Müflteri iflletmenin de erlenmesi önemli bir kalite kontrol unsurudur. a) Müflteri flletmenin De erlendirilmesi: Uygulamada denetim firmalar gelifltirdikleri NTERNET testlerle (müflteri kabul anketi gibi), müflterilerinin risk düzeyini saptamakta (az riskli, orta riskli, yüksek riskli gibi) ve buna göre müflteriyi kabul edip etmemeye veya denetime devam edip etmemeye karar vermektedir. Müflteri kabulü için yap lan bu ön incelemede sorulacak bafll ca sorular flunlard r: Hangi amaçla denetim hizmeti istedi i, denetimden beklentiler, Riskli bir sektörde mi faaliyet gösterdi i, Yönetimden sorumlu kifliler/ortaklar n kimler oldu u, fiirketin finansal durumu, Finansal raporlama çerçevesine uygun olarak finansal tablolar n haz rlan p haz rlanmad, Halka aç k bir flirket veya faaliyetleri hep göz önünde olan bir flirket olup olmad, fiirketin yönetici ve ortaklar n n piyasadaki imaj (itibar ), Çal flt avukat ve di er dan flmanlar, Yönetimin dürüstlü üne iliflkin bir flüphenin olup olmad, fiirkette kurumsal yönetim anlay fl n n olup olmad, Devam eden önemli davalar, Denetim çal flmalar s ras nda herhangi bir s n rlama ile karfl laflma olas l var m? Denetçi yeni müflteriyi, sektördeki yerini, finansal durumunu, yönetici ve sahiplerinin dürüstlü ünü mümkün oldu u kadar çeflitli kaynaklardan, banka yöneticile-

31 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 25 ri gibi 3. kiflilere sorarak araflt r r. Araflt rma kapsam nda önceki denetçi ile görüflebilir. Önceki denetçi, s r saklama koflulu nedeniyle müflteri iflletmeden izin almak kayd yla iflletme hakk nda bilgi verebilir. Müflteri iflletmenin önceki denetçiye izin vermemesini veya önceki denetçinin anlataca hususlar denetçi de erlendirir. Teklifin de erlendirilmesi aflamas nda görüflülen önceki denetçi, niçin SIRA müflteri S ZDE iflletmeden izin almadan yeni denetçiye bilgi verememektedir? 2 b) Etik Aç dan Yap lacak De erlendirmeler: Denetim kuruluflu, gelen teklifi kabul ederken iflletme riskini göz önünde bulundurmal d r. flletme riski: De- netim kuruluflu veya denetçinin denetim iflini kabulünden dolay zarar görmesi, mesleki itibar n n kayba u ramas olas l d r. Denetim kuruluflunun kendi içinde yapaca de erlendirmelerde dikkat edilecek bafll ca hususlar afla da s ralanm flt r. Denetim kuruluflunun; Yasalarda aranan koflullara uygunlu u sa lamas (ba ms zl k gibi), Kaynaklar n n ve çal flanlar n n yeteneklerinin yeterlili i, Denetim raporunu belirtilen tarihte yetifltirme kabiliyeti, Mevcut müflteriden teklif gelmifl ise yaflanan çat flmalar, AMAÇLARIMIZ Di er denetçilerin çal flmalar n n kullan lmas gibi teklifleri dikkate al n r. Müflteri le Sözleflme Yap lmas K T A P Uluslararas Denetim Standartlar na (UDS) göre denetim firmas ile müflteri iflletme aras nda denetim sözleflmesinin düzenlenmesi gerekmektedir. Sözleflmede yer verilecek bafll ca hususlar afla da s ralanm flt r. Bunlar: Sözleflmenin amac ve ba ms z denetim dönemi, flletme yönetiminin finansal tablolara iliflkin sorumlulu u, Finansal tablolar düzenlenirken esas al nan finansal raporlama standartlar, Denetçilerin uyacaklar ba ms z denetim standartlar ve NTERNET ba ms z denetimin kapsam, Ba ms z denetim süreci sonunda sözleflme gere i düzenlenecek di er rapor türleri, Denetim ücreti (faturalama, tazminat koflullar gibi), Kay t ve belgelerin elde edilmesinde iflletme personeli taraf ndan sa lanacak yard m, Denetçinin çal flmalar na herhangi bir s n rlama getirilmemesi, Denetimin tamamlanma ve raporun teslim edilifl tarihleri, Müflteri iflletmenin verilen hizmeti be enmemesi durumunda flikayet prosedürü gibi. Sözleflme her iki taraf n yetkilileri taraf ndan imzalanmal d r. Sözleflmeye iliflkin SPK gibi düzenleyici kurulufllar n arad klar özel koflullar varsa dikkate al nmal d r. Tablo 2.1 de UDS ye uygun genel amaçl bir denetim sözleflmesi örne i sunulmufltur. Denetim sözleflmesini her y l yeniden düzenlememek için, sözleflmeye yenisi düzenleninceye kadar bu sözleflme geçerlili ini sürdürecektir fleklinde bir madde eklenebilmektedir. Ancak; yasal gereklilikler ve iflletme ile ilgili önemli de ifliklikler (yönetim yap s, ifl hacmi, ortakl k yap s gibi) oldu unda, sözleflme yenilenmelidir. K T A P NTERNET

32 26 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Tablo 2.1 Denetim Sözleflmesi Örne i Kaynak: UDS 210 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Yönetim Kurulu Baflkanl na veya Üst Düzey Yönetim Temsilcisine, fiirketiniz taraf ndan, bizden tarihli bilanço, 2010 y l gelir tablosu, nakit ak fl tablosu ve öz sermaye de iflim tablosu ile önemli muhasebe politikalar ve di er aç klay c notlar n toplam n içeren finansal tablolar n muhasebe denetimini talep edilmifltir. Bu sözleflme vas tas yla, söz konusu anlaflmaya bak fl m z ve kabulümüzü teyit etmekten mutluluk duyar z. Yapaca - m z denetim, finansal tablolar hakk nda bir görüfl aç klamak amac yla gerçekleflecektir. Denetim çal flmas Uluslararas Denetim Standartlar (UDS) lere uygun bir flekilde yürütülecektir. UDS ler, finansal tablolar n önemli yanl fll klar içerip içermedi i konusunda makul bir görüfle ulaflmak için denetimin gerçeklefltirilmesini, planlanmas n ve etik kurallara uymay gerektirmektedir. Bir muhasebe denetimi çal flmas, finansal tablolardaki aç klamalar ve tutarlara iliflkin olarak denetim kan t elde etmeye yönelik prosedürlerin gerçeklefltirilmesini içerir. Söz konusu denetim prosedürlerinin seçiminde, finansal tablolara iliflkin önemli yanl fll k risklerinin de erlenmesinde, bunlar n hata veya hileden kaynaklanmas konular nda muhasebe denetçisi öznel yarg s yla karar verir. Muhasebe denetimi, finansal tablolar n bütün olarak sunuluflunun de erlendirilmesinin yan nda, yönetim taraf ndan yap lan muhasebe tahminlerinin ve kullan lan muhasebe politikalar n n de erlendirilmesini de içerir. Muhasebe denetiminde, iflletmenin muhasebe ve iç kontrol sisteminin yap sal s n rlamalar ndan, muhasebe denetimi çal flmas n n do al s n rlamalar ndan ve test yap s ndan kaynaklanan, önemli yanl fll klar n bulunamamas gibi kaç n lmaz bir risk söz konusudur. Risk de erlemesi sürecinde, iflletmenin iç kontrol yap s n n etkinli ini de erleme yan nda, uygulanacak denetim prosedürlerinin tasarlanmas için ayr ca, finansal tablolar n haz rlanmas yla ilgili iç kontrol yap s da dikkate al nacakt r. Bununla birlikte biz, muhasebe denetimi sürecinde dikkatimizi çeken, finansal raporlamayla ilgili iç kontrollerin gerçeklefltirilmesi veya tasarlanmas ndaki önemli zay fl klarla ilgili ayr bir sözleflme mektubunu da size sunmak istiyoruz. Finansal SIRA tablolar n S ZDEUluslararas Finansal Raporlama Standartlar (UFRS) lere uygun olarak haz rlanmas, flirketin nakit ak fllar n n, finansal performans n n ve finansal durumunun do ru bir flekilde sunulmas konular nda as l sorumlulu un flirket yönetiminde oldu unu hat rlatmak istiyoruz. Taraf m zca haz rlanacak denetim raporunda yönetimin söz konusu sorumlulu u aç klanacakt r. flletme yönetiminin söz konusu sorumlulu u afla daki hususlar da içermektedir. Bunlar: Hata veya hile olup olmad na bak lmaks z n finansal tablolar n yanl fll k içermeyecek flekilde haz rlanmas yla ilgili iç kontrolü sa lama, gerçeklefltirme ve sürdürme, Uygun muhasebe politikalar n n seçimi, Muhasebe tahminlerinin duruma uygun yap lmas. Denetim sürecinin bir parças olarak, bize denetim kapsam nda teslim edece iniz bilgi ve belgelerle ilgili SIRA olarak S ZDE iflletme yönetiminden yaz l bir do rulama isteyece iz. Çal flmalar m zda tam bir ifl birli i bekliyoruz. flletme çal flanlar n n denetim süresince ihtiyaç duyaca m z bilgi, belge ve kay tlar taraf m za sunacaklar na inan yoruz. Denetim ücreti, faturalama gibi ihtiyaç duyulan ilave bilgiler buraya eklenebilir Lütfen bu sözleflmeyi imzalay n z ve muhasebe denetimi konusunda belirlenen koflullar kabul etti inizi göstermek için bir örne ini taraf m za gönderiniz. K T A P XYZ Muhasebe Denetimi A.fi. ABC fiirket Yetkilisi ( mza) Ad ve Soyad Tarih NTERNET Sermaye Piyasas NTERNET Kurulu nun ba ms z denetim firmalar ndan düzenlemelerini istedi i Genel Ba ms z Denetim Sözleflmesi Örne i için bak n z; SPK, Seri:X, No:22, Sermaye Piyasas nda Ba ms z Denetim Standartlar Hakk nda Tebli Ek 2 için sitesini ziyaret edebilirsiniz.

33 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 27 DENET M STRATEJ S Teklifin kabulü aflamas nda müflteri iflletmenin de erlenmesi bak m ndan baz ön çal flmalar yap lm fl olmakla birlikte etkin ve verimli bir denetim için daha ayr nt l planlamaya ihtiyaç vard r. Planlama çal flmalar kapsam nda denetim stratejisi oluflturulur ve denetim plan gelifltirilir. Denetim stratejisi; denetim sözleflmesine iliflkin genel bir yaklafl m olup ayr nt l denetim plan n n, denetimin kapsam ve performans n n belirlenmesidir. Denetim plan, risk de erleme gibi spesifik denetim prosedürleri ile denetçinin görüfl oluflturmas na yard mc olacak çal flmalar n yap s, kapsam ve zamanlamas na iliflkin ayr nt lar düzenler. Denetim stratejisinin oluflturulmas nda dikkate al nacak hususlar flunlard r: a) Sözleflmenin kapsam : Sektörün spesifik özellikleri, finansal raporlama çerçevesi, ziyaret edilecek fiziki mekanlar, iç denetçinin çal flmalar ndan yararlanma, bilgi teknolojilerinin etkisi, grup flirketlerle iliflkileri gibi. b) Denetimin zaman plan ve iletiflim yap s : Müflteri iflletmenin raporlama zamanlar, iflletme ilgilileri ile toplant zamanlar, ekip üyelerinin kendi aralar nda ve üçüncü kiflilerle yapacaklar toplant lar gibi. c) Denetimle ilgili önemli faktörlerin saptanmas : Önemlilik düzeyi, yüksek risk tafl yan alanlar, iç kontrol, denetçinin mesleki flüphecili ini korumas, önceki denetimlerin sonuçlar, di er hizmetlerin sunulmas gibi. Denetim stratejisi, müflteri iflletmenin büyüklü ü, ifllemlerinin karmafl kl, iflletme ile geçmiflte yaflanan tecrübeler, ortaya ç kan veya ç kmas muhtemel sorunlar vb. durumlar dikkate al narak haz rlan r. Örne in; bir bankan n denetim faaliyetlerinin planlanmas do al olarak bir otel iflletmesinden farkl olacakt r. KOB lerin denetim stratejisi, duruma göre daha küçük yap larda olaca için kapsaml tablolar yerine daha sade haz rlanabilir. DENET M PLANI Denetçi denetim stratejisine uygun olarak denetim plan n oluflturur. Planda; yap - lacak risk de erlendirme prosedürlerine, daha ileri denetim prosedürlerinin yap - s, zaman ve kapsam na yer verilir. Yeterli düzeyde haz rlanm fl denetim planlar flu hususlarda denetçiye yard mc olur: Denetimde önemli alanlara dikkat çekme, Zaman bask s sorununu çözme, Denetim sözleflmesine uygun flekilde denetimin yönetimi ve organizasyonu, Denetim ekibini uygun bir flekilde saptama, Ekip üyelerini gözetim, yönlendirilme ve çal flmalar n inceleme, Müflteri iflletmede iliflki kurulacak kifliler ve d flar dan uzmanlarla iletiflimin koordinasyonu gibi. Gerek denetim stratejisi gerekse plan, denetim süresince ihtiyaç duyuldu unda de- ifltirilir ve güncel hale getirilir. Denetim plan, denetim ekibinin sorumlu bafl denetçisi ile di er anahtar konumdaki ekip üyelerinin birlikte çal flmas sonucu oluflturulur. Denetim plan nda denetimde afla da örnekleri verilen baz önceliklere dikkat çekilir. Bunlar: Risk de erlemede analitik inceleme prosedürlerinden (A P) yararlanma, flletmenin uyaca yasal ve düzenleyici çerçeve ve söz konusu çerçeveye ne ölçüde uyum sa land n anlama,

34 28 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Önemlilik düzeyini belirleme, Uzman deste i, ç kontrol sistemini tan ma ve de erlendirme, Di er de erleme prosedürlerinin gerçeklefltirilmesidir. Denetim plan, uygun bir maliyetle ve etkin bir denetim yaklafl m n içerecek flekilde haz rlanmal d r. Planlamada ilk yap lacak ifl iflletmeyi ve sektörü yak ndan tan makt r. 3 Denetim plan SIRA niçin S ZDE tek kifli taraf ndan de il de denetim ekibinden k demli denetçiler taraf ndan haz rlanmal d r? flletmeyi ve Sektörü Tan ma Denetçinin iflletme ve sektör hakk nda toplad bilgiler, iflletmede finansal tablolar n hatal olma riskini de erlemesine de yard mc olacakt r. Örne in, iflletmede kredi karts z genifl bir müflteri kesimine sat fl yap l yorsa denetçi, bilançoda ticari alacaklar n yanl fl olma riskine karfl, bu hesaba iliflkin denetim testlerinin say s n art racakt r. flletmenin, faaliyetlerinin, uygulamalar n n ve bunlar n finansal tablolara olan etkisinin tan nmas hem planlama aflamas nda hem de ileriki aflamalarda uygulanacak denetim SIRA prosedürlerine S ZDE yard mc olacakt r. Devam eden denetimlerde iflletmeyi tan ma kapsam nda, iflletme ve sektörde yeni geliflmeler de erlendirilir. Ancak; yeni müflteri ise, denetçinin özellikle afla - AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET daki hususlar hakk nda bilgi elde etmesi ayr ca söz konusu hususlar n finansal tablolara etkisi dikkate al nmal d r. Bunlar: K T A P flletmenin bulundu u sektör ve d fl ortam (pazar pay, tedarikçiler, müflterileri vb.), Sektörün ekonomik koflullar ile sektöre özgü politika ve uygulama de iflikliklerine karfl k r lganl n n olup olmad, flletmede üretilen mal ve hizmetler, merkez ve flubeleri, faaliyetlerinin özellikleri (Örne in, üretim ve pazarlama yöntemleri gibi), flletmeyi NTERNET ilgilendiren düzenleyici kurumlar ve sunulan raporlar, Muhasebe politikalar ve iflletmenin bunlara uyumu, flletmenin son finansal durumu ve performans, flletmenin iç kontrol sistemi, flletmeyi etkileyen yasal düzenlemeler, flletmenin faaliyetleri ve ifl süreçleri, flletmenin yönetim yap s, anahtar konumdaki personeli, flletmenin performans de erleme ve bilgi ifllem sistemleri, fltirakleri ve ba l ortakl klar n n olup olmad gibi. flletme Riski ve Hile Riskini De erleme Denetçi, finansal tablolarda önemli yanl fll k riskine yol açacak iflletme risklerini ve hile risklerini saptamaya ve de erlemeye çal flmal d r. flletme riski; müflteri iflletmenin hedeflerine ulaflmamas olas l n n de erlendirilmesidir. Gerek iflletme ile ilgili gerek çevreden kaynaklanan birçok faktör iflletme riskine etki eder. Günümüzde iflletmeleri en fazla tehdit eden faktörler; h zla geliflen teknoloji, yanl fl yat r m ve finansman politikalar d r. Teknolojik de iflime ve artan rekabete uyum sa layamayan iflletmeler hedeflerine ulaflamamakta, dolay s yla baflar - s zl klar n finansal tablolarda gizleme yoluna gitmektedirler. Dolay s yla, denetçi ifl-

35 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 29 letmenin kurumsal yönetim (corporate governance) ve etkin risk yönetimi uygulamalar gibi iflletme riskini azalt c yönetsel kontrollerini göz önünde bulundurur. flletme riskleri çok çeflitli flekillerde s n fland r labilmektedir. Örnek olarak: Finansal, operasyonel ve uygunluk riskleri, ç ve d fl riskler, Kontrol edilebilir veya kontrol edilemeyen riskler gibi. flletme riski sadece müflteri iflletme için mi de erlenir? Denetim firmas n n kendi iflletme riski yok mudur? Aç klay n z? 4 Hile (yolsuzluk) riski; yasal olmayan bir avantaj veya haks z bir kazanç sa lamak için aldatma dahil, idare, çal flan veya üçüncü kiflilerle, yönetim aras ndan bir veya birçok kiflinin kas tl bir eylem gerçeklefltirmesi olas l na denir. Hile riski, hesap kalemi, döngü, denetim hedefi veya denetimin tümü için de- erlenebilir. Örne in, üst yönetimden çok yüksek kârl l k hedefi istenmiflse, bu durum denetimin tamam n etkileyebilir. Denetçi müflteri iflletmede hile riskini planlama dahil, tüm denetim süresince göz önünde bulundurur. flletmelerde yap lan hileler üç grupta SIRA incelenmektedir: S ZDE flletme varl klar n n kiflisel amaçl kullan m (Çal flan Hilesi), Hileli finansal raporlama, AMAÇLARIMIZ Ahlaki olmayan davran fllar. AMAÇLARIMIZ Denetçi iflletmeyi tan ma sürecinde, söz konusu iflletme ve hile risklerinin finansal tablolarla iliflkisi ile söz konusu risklere karfl yönetimin K alm fl T A Poldu u önlemleri (iç kontroller) tan maya çal fl r. Denetçi iflletme yöneticileriyle ve çal flanlar- K T A P la görüflür, gözlem yapar ve analitik inceleme prosedürlerinden yararlan r. Bafllang ç Analitik nceleme Prosedürlerini Uygulama Analitik inceleme Prosedürleri (A P) veya teknikleri; Denetçinin beklentileri ile iflletmede kay tl tutarlar n karfl laflt r lmas n da içeren, finansal ve finansal olmayan veriler aras ndaki mant kl iliflkiyi araflt rmak için yap lan NTERNET de erlendirme çal flmalar d r. Denetçinin A P lerden yararlanma amaçlar flunlard r: Sektörü ve iflletmeyi yak ndan tan mak, flletmenin sürdürülebilirli ini (devaml l n ) de erlemek, Beklenen yanl fll klara yönetimin dikkatini çekmek, Ayr nt l denetim testlerin say s n azaltmakt r. Denetçi, yukar da s ralanan amaçlarla A P lerden denetim sürecinin üç farkl aflamas nda yararlan r. Denetçi beklentilerini genellikle, iflletme ile ilgili olarak geçmifl y llarda edindi i bilgilerden, iflletmenin haz rlam fl oldu u bütçelerden ve finansal olmayan bilgilerden yararlanarak oluflturur. Denetçi afla da s ralanan yöntemlerle iflletmeye iliflkin beklentilerini test eder. Bunlar: flletme verilerinin, sektör verileriyle karfl laflt r lmas, flletme cari dönem verilerinin, önceki dönemle karfl laflt r lmas, flletmenin verilerinin, iflletme taraf ndan belirlenmifl beklenen sonuçlarla (bütçe rakamlar yla) karfl laflt r lmas, flletme verilerinin, denetçi taraf ndan belirlenen beklenen sonuçlarla karfl - laflt r lmas, Finansal olmayan verilerden yararlanarak iflletmenin verilerinin, beklenen sonuçlarla karfl laflt r lmas d r. Örne in; ücret giderleri ile çal flan say s n karfl laflt r r. NTERNET

36 30 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz A P ler denetim süresince gerçeklefltirilecek testlerin önemli bir k sm n oluflturur. Denetim planlamas n n bir k sm olarak bafllang çta A P lerin kullan lmas, müflteri iflletmenin iflletme riskini de erlemek ve iflletmeyi daha yak ndan tan mak için önemlidir. Denetçi bafllang ç A P kapsam nda, iflletmenin trend ve mali analiz oranlar ile geçmifl y llar ve sektörel ortalamalar n karfl laflt r r, iflletmeyi benzer rakipleri ile karfl laflt r r. Ayr ca bu kapsamda flu hususlara da dikkat eder: Brüt kâr marj n etkileyen önemli hususlar, Önemli kalemlerde sat fl ve üretime göre yaflanan de ifliklikler (örne in sat fl giderleri/sat fllar), Sat c ve müflterilerle iliflkiler ve iliflkilerdeki de ifliklikler (örne in tahsilat süreleri), Stok tutar ve seviyesindeki önemli de ifliklikler, Borç ödemede s k nt ve gecikmeler, Finansal tablolar üzerinde dönem içerisinde ekonomik, hukuki ve sektörel geliflmeler (fabrika veya flube aç l fl /kapan fl, üretim hatt ndaki de iflmeler, önemli müflteri/sat c de iflikli i veya kayb gibi) nedeniyle meydana gelmesi beklenen de iflimler. 5 Analitik inceleme prosedürlerinden ba ms z denetim d fl nda di er denetimlerde (örne- in vergi denetiminde), hatta özel yaflam m zda da yararlanabiliriz. A P lerin bu tarz kullan mlar na örnek verebilir misiniz? Denetimin planlanmas aflamas nda müflteri iflletmeyi tan ma yan nda, denetim ekibinin saptanmas, ekip üyelerinin kendi aralar nda ve iflletmede anahtar konumdaki çal flanlarla iletifliminin koordine edilmesi de gerekmektedir. Denetim Ekibi - D flar dan Uzmana htiyaç Olup Olmayaca n n Saptanmas Denetimin SIRA etkinli ini S ZDE art rmak için müflteri iflletmeyi ve faaliyet gösterdi i sektörü yak ndan tan yan uygun bir denetim ekibinin görevlendirilmesi çok önemlidir. Denetim ekibinin planlanmas nda, ekip üyelerinin müflteri için ba ms zl k beyan n n temini, denetim çal flmas n n zamanlamas n n bütçelenmesi, planlanan zaman ve ekibin müflteri iflletmeye bildirilmesi ve mutab k kal nmas ile müflteriden personel için çal flma K alan T Aayr lmas P gibi konularda gerekli destek sa lanmas da gereklidir. Denetim süresince ihtiyaç duyulmas halinde d flar dan (denetim alan d fl nda) uzman görevlendirilebilir. Bu takdirde denetçinin, uzman n niteliklerini ve müflteri iflletme ile iliflkisinin olup olmad n ö renmesi gerekir. UDS ye göre her bir ba ms z denetim için en az üç as l ve üç yedekten olmak üzere alt kifliden oluflan bir ba ms z denetim ekibi oluflturulmas zorunludur. Dolay s yla her bir ba ms z denetim, en az üç kifli olmak üzere iflin gerektirdi i say ve nitelikte NTERNET ba ms z denetçiden oluflan ekip taraf ndan gerçeklefltirilir (SPK, X/22 No lu Tebli, II. K s m, Md.19). AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET Denetim Risklerini De erleme Planlama aflamas nda belirlenecek önemli denetim faktörlerinden biri denetim riskinin de erlenmesidir. Denetçi müflteri kabulünde belirtilen müflteri iflletme riskini de erlemenin ötesinde daha ayr nt l olarak, yani finansal tablolarda karfl laflabilece i yanl fll k olas l n belirlemesi gerekir. Denetim riski (DR), denetçinin denetimi tamamlay p olumlu görüfl aç klad ktan sonra, finansal tablolarda önemli ölçü-

37 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 31 de yanl fll klarla karfl laflma olas l n n de erlenmesidir. Denetçi DR düzeyini düflük tutmak ister, yani finansal tablolar n önemli yanl fll klar içermemesini ister. DR nin s f r olmas %100 güvence anlam na gelir ki ekonomik olarak imkans zd r. DR, denetim güvence düzeyini de belirler. Örne in, DR %2 ise denetim güvence düzeyi %98 dir. Denetçi denetim riskini de erlerken, uygun olmayan denetim görüflü vermenin maliyeti ile denetim riskini azaltmak için ek denetim prosedürleri uygulaman n maliyeti aras nda denge kurmaya çal fl r. Denetim riskini azaltmak için ilk ad m, müflteri iflletmeyi tan mak, sektörü, iflletme yönetimini, finansal bilgi kullan c lar n n amac n, yasal ve finansal aç lardan durumunu ve faaliyetlerini tan makt r. flletmenin sürdürebilirli ini tehlikeye düflecek risklerin neler oldu u, iflletmenin risklerini yönetmedeki baflar s, finansal raporlamada yanl fll klar önlemeye yönelik iç kontrol önlemleri denetçinin denetim riski de erlemesinde dikkate alaca hususlard r. Denetim riskleri kalitatif veya kantitatif terimlerle ifade edilebilir. Uygulamada genellikle yüksek, orta ve düflük fleklinde tan mlanmaktad r. Denetçi risk de erlendirme aflamas nda baflar l olmak için afla da belirtilen gereklilikleri sa lamal - d r. Bunlar: Deneyimli ekip üyelerinin iflin içinde yer almas, Mesleki flüphecilik, Planlama, Ekip üyeleri aras nda iletiflim, Riskin belirlenmesine odaklanma, Yönetimin riske karfl yaklafl mlar n (iç kontroller gibi) de erlendirme, Mesleki yarg n n kullan m d r. Denetim Risk Unsurlar Denetim risk unsurlar veya baflka adla denetim risk modeli üç farkl risk türünden oluflmaktad r. Bunlar: a) Yap sal (Do al) Risk (YR), b) Kontrol Riski (KR) ve c) Bulgu Riski (BR) dir. Denetim riski söz konusu üç tür riskin çarp m ndan oluflur. Denetçi DR yi hem genel düzeyde yani finansal tablo düzeyinde hem de hesap kalemi düzeyinde belirleyebilir. Denetim riski hesap kalemleri düzeyinde oldukça düflük olmal d r. Say sal terimlerle %10 veya % 5 olabilir. Denetim riski % 10 olarak kabul edildi inde denetim güvence düzeyi %90 olur. E er bir iflletmede yönetimin taraf tuttu una, iç kontrolün zay f oldu una ve di er beklenmedik olaylar n ortaya ç kabilece ine iliflkin kan tlar varsa, denetçi bu derece yüksek güven seviyesi belirlememelidir. Denetim risk modeline göre denetçi afla daki formülden yararlanarak bulgu riski ve toplanacak kan t say s n belirler. Denetim Riski (DR) = Yapısal Risk (YR) x Kontrol Riski (KR) x Bulgu Riski (BR) BulguRiski(BR) = Denetim Riski(KDR) YapısalRisk(YR)xKontrolRiski(KR)

38 32 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz fiekil 2.1 Denetim Risk Modeli (Süzgeci) DO AL R SK Müflterinin mali tablolar nda olabilecek olas hatalar KONTROL R SK Kontrolden kaçan hatalar Kontrollerda bulunamayan hatalar BULGU R SK Denetçi taraf ndan bulunan hatalar DENET M R SK Denetçi taraf ndan bulunamayan hatalar Say sal bir örnek verirsek; KR %100, YR %100 ve DR %5 ise BR=0.05/1.0x1.0 = 0.05 olmaktad r. Denetim risk modelinde geçen risk türleri fiekil 2.1 de gösterilmifl olup, flekilde görülece i gibi modelde iki adet süzgeç (filtre) bulunmaktad r. Birincisi iflletmenin iç kontrol sistemi, ikincisi ise denetçinin uygulayaca denetim prosedürleridir. Buna ra men denetçinin gözünden kaçanlar yani art k riskler olabilir ki iflte bunlara denetim riski ad verilir. 6 Denetim riskinin unsurlar n s ralay n z ve denetim riski asl nda art k risktir ifadesini aç klay n z? Denetim modelinde yer alan risk unsurlar n (türlerini) yak ndan tan yal m: a) Yap sal Risk: Bir hesap kalemi ya da döngüde önemli yanl fll klar olma olas l n n iç kontrol yap s n n etkinli i dikkate al nmaks z n de erlenmesidir. Baz sektörler, baz sektörlerden daha risklidir. liflkili taraflar n varl, yabanc ortaklar, karmafl k sözleflmeler yanl fll klara zemin haz rlar. Benzer flekilde baz hesaplar ve ifllemlerin di erlerine göre daha çok yap sal risk tafl mas söz konusu olabilir. Yap sal riskte, finansal tablolar n önemli yanl fll klara hassasiyeti de erlendirilir. Söz konusu SIRA hassasiyetin S ZDE yüksek olmas YR düzeyinin de yüksek olarak de erlenmesi demektir. Ancak denetçi, döngü veya hesap kalemleri için ayr ayr yap sal risk düzeyi de erleyebilir. Örne in, stok kalemi için YR düzeyi yüksek iken, sermaye kalemi AMAÇLARIMIZ için düflük de erlenebilir. Yap sal risk düzeyinin yüksek olmas o AMAÇLARIMIZ de- K T A P K T A P

39 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 33 netim alan ile ilgili toplanacak kan t say s n art rman n yan s ra daha tecrübeli denetçilerin bu alanda görev yapmas n da gerekli k lar. Denetçinin yap sal risk de erlemesi, hangi finansal tablo kalemlerinde yanl fll klarla karfl laflma olas l n n en fazla veya en az oldu unun tahmin edilmesidir. Genel düzeyde yap sal risk de erlemesinde denetçinin dikkate alaca bafll ca faktörler flunlard r: Müflteri iflletmenin yap s (ifltirak veya ba l ortakl k olup olmad ), Finansal raporlarda yolsuzluklardan kaynaklanan hatalarla ilgili faktörler, Önceki denetimin sonuçlar, Ola and fl (rutin olmayan) ifllemler, Denetimin ilk kez veya yenilenen denetim olup olmad, lgili kesimler, Varl klar n kötüye kullan lmas flüphesi, Örneklemenin yap lanmas gibi. Denetçi genellikle her bir denetim hedefi ve her bir döngü veya hesap kalemi için yukar da belirtilen faktörleri dikkate alarak de erleme yapar. Üst yönetimin dürüstlü ü gibi baz faktörler, bütün döngü veya hesap kalemlerine iliflkin yap sal risk düzeyini etkiler. Örne in, denetçi önceki y llarda yapm fl oldu u denetimlerde stoklara iliflkin çok say da yanl fll kla karfl laflm fl ise ve cari y lda da stok devir h z yavafllam fl ise muhtemelen stoklara iliflkin her bir denetim hedefi için nispeten yüksek (belki de %100) düzeyinde yap sal risk düzeyi de erlemesi gerekecektir. b) Kontrol Riski: KR, finansal raporlama ile ilgili tasarlanan iç kontrolün etkinli inin bir fonksiyonudur. Bir hesap kalemi veya döngüde yanl fll klar n katlan labilir s n r aflmas durumunda müflteri iflletmenin iç kontrollerinin bunu önleme veya ortaya ç karma konusunda baflar s z olma olas l n n denetçi taraf ndan de- erlenmesidir. Müflteri iflletme etkin bir iç kontrol sistemine sahip de ilse, denetçi KR yi yüksek bir düzeyde (%100) de erleyecek ve buna göre denetim çal flmalar - n planlayacakt r. Etkin iç kontroller kontrol riskini azalt r. KR, hiçbir zaman s f r olmaz. Çünkü iç kontroller insan faktöründen dolay mutlak güvence veremez. c) Bulgu Riski: Bulgu riski veya Planlanm fl Bulgu Riski, denetçinin hesap kalemlerine iliflkin toplad denetim kan tlar ile müflteri iflletme finansal tablolar nda yanl fll klar bulamamas olas l n de erlemesidir. Bulgu riski, denetim risk modelinde yer alan di er risk faktörlerine ba l olup denetçinin toplayaca destekleyici kan t say s na etki eder. fiayet döngü ya da hesap kalemleri için bulgu riski düflük belirlenmiflse, toplanacak kan t say s artacakt r. Denetçi taraf ndan afla daki hususlara dikkat ederek BR nin gerçek düzeyi saptanmaya çal fl l r: Uygun planlama, yönlendirme, gözetim ve inceleme, Denetim prosedürlerinin yap s n, kapsam n ve zaman n do ru saptama, Denetim prosedürlerini etkin bir flekilde gerçeklefltirmek ve sonuçlar de- erlendirme. Risk Unsurlar Aras ndaki liflki flletmelerde çeflitli düzeylerde yap sal riskler vard r. Bunlar kabul edilebilir düzeye indirmek için iflletmede iç kontroller oluflturulur. KR ne kadar düflükse denetçi için geriye kalan risk o kadar düflük olacakt r. BR, denetçinin uygulayaca destekleyici denetim prosedürlerinin (testlerinin) etkinli inin bir fonksiyonudur. Çünkü BR, di er iki tür riskten etkilenir ve aralar nda ters orant l bir iliflki vard r. fiayet denetçi KR ve YR yi yüksek de erlerse BR yi

40 34 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz oldukça düflük belirlemek zorundad r. Böylece, denetim riski düflük olsun ve denetçi uygulayaca testlerle yeterli say da kan t ortaya ç kartabilsin. Risk türleri aras ndaki söz konusu iliflki Tablo 2.2 de gösterilen risk matrisi ile aç klanabilir. Tablo 2.2 Risk Unsurlar Matrisi Kaynak: Cosserat ve Rodda,2009;148. YAPISAL R SK DE ERLEMES KONTROL R SK DE ERLEMES YÜKSEK ORTA DÜfiÜK Yüksek Oldukça Düflük Düflük Orta Orta Düflük Orta Yüksek Düflük Orta Yüksek Çok Yüksek 7 Denetçinin ihtiyaç duyaca kan t miktar ile denetim riski aras nda da ters iliflki vard r. Denetim riski düflükse denetçinin daha çok say da kan t toplamaya ihtiyac vard r. Her bir hesap kalemi ve ifllem grubu için de erlenmifl YR, KR ve kabul edilebilir BR de iflebilir. Buna karfl l k denetçi bütün olarak finansal tablolar için baflar l olaca denetim risk düzeyini belirlemelidir. Müflteri iflletmede, özel bir ifllem grubu veya hesap kalemi için YR ve KR %50 kabul edildi inde ve DR nin de %5 olarak varsay lmas durumunda BR % kaçt r? Denetimde önemlilik kavram, bir büyüklük ölçüsünün belirlenmesi iken risk, belirsizli in ölçülmesidir. Önemlilik ve risk kavramlar aras nda yak n iliflki vard r. Çünkü bir denetim çal flmas nda ikisi birlikte olursa anlam kazan r. Önemlilik Düzeyinin Belirlenmesi Denetim risk de erlemesi, finansal tablolar n önemli yanl fll klar n denetçinin atlamas olas l olarak belirtmiflti. Önemlilik, finansal tablolarda mevcut olan yanl fll klar (düzeltilmemifl yanl fll klar, yanl fl aç klamalar veya ihmaller) toplam ile ilgili bir durumdur. Dolay s yla denetçi denetimde her yanl fll kla de il, önemli yanl fll klarla ilgilenir. Muhasebede baz yanl fll klar di erlerinden daha önemli olabilir. Örne in, AMAÇLARIMIZ bir binan n AMAÇLARIMIZ bilançoda varl klar aras nda gösterilmesinin unutulmas, stoklar n de erlemesindeki önemsiz bir hatadan daha fazla ciddiye al n p araflt r lmal d r. K T A P Muhasebede K T önemlilik; A P E er bir bilginin verilmemesi ya da yanl fl verilmesi finansal tablolar kullanarak ekonomik kararlar n verecek olan kullan c lar etkileyebilecekse, o bilgi önemlili e sahip bir bilgidir. Bilginin eksikli i veya yanl fll - durumlar nda önemlilik husususun olup olmad na karar vermek için bilgi verilmeyen kalemin ya da hatal verilen kalemin büyüklü üne bakmak gerekir. Denetçi denetim çal flmalar nda finansal tablolar etkileyebilecek tüm yanl fll klar de il önemli yanl fll klar ortaya ç kartmaya çal flmal ve bunlar n düzeltilmesini sa lamal d r. NTERNET Müflteri iflletme flayet yanl fll klar düzeltmeye raz olmaz ise, denet- NTERNET çi denetim raporunda buna göre görüfl aç klamal d r. Önemlilik tutar n n tespiti büyük ölçüde mesleki yarg ya dayan r. Ancak dikkatli belirlenmesi ve denetim sürecindeki geliflmelere göre gözden geçirilmesi gerekir. Enron skandal nda denetçi önemlilik s n r n kasten yanl fl belirlemifltir. 8 Yeni TTK ile SIRA 2013 S ZDE y l nda halka aç k olmayan sermaye flirketlerinde de bafllayacak ba ms z denetim ile ilgili olarak yazar; 2013 y l sonras Limited flirketler en az üç y l olumlu görüfl belirten denetim raporuna sahip olmamayacaklard r de erlendirmesinde bulunmufltur (Forkos Dergisi, Aral k 2011, s. 126). Sözkonusu de erlendirmeye denetim riski aç s ndan yorumlay n z?

41 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 35 Örnek Olay: Enron Vak as nda Önemlilik Düzeyi ABD de 2001 y l nda finansal skandallar sonucu iflas eden ve ba ms z denetçilerin de sorumluluklar n yerine getirmediklerinin saptand Enron olay nda denetçiler net kâr 105 milyon dolar iken 51 milyon dolarl k ifllemi önemsiz bulmufllard r. Enron olay ndan sonra ABD Sermaye Piyasas Kurulu (SEC) Baflkan Arthur Levit in Rakamlar n Oyunu (Numbers Game) bafll kl konuflmas flöyledir; Baz iflletmelerin önemlilik kavram n suistimal ettiklerini, belirlenmifl bir yüzde tavan içinde kas tl olarak hatal kay t yapt klar n, sonra da yanl fll n sonuç üzerindeki etkisinin çok küçük oldu unu kan tlamaya çal flarak beyaz yalanlar n mazur göstermeye çal flt klar n belirterek E er durum öyleyse bu hatalar yaratmak için neden o kadar s k çal fl yorlar diye sormufltur. Önemlili in nicel yönünün kestirme bir yol olmad n, yat r mc n n kararlar üzerinde etkili olabilen tüm ilgili faktörlerin dikkate al nmas gerekti ini belirtmifltir. Önemlili e; denetimin planlanmas, denetimin gerçeklefltirilmesi, finansal tablolar üzerindeki yanl fll n etkisinin de erlendirilmesi ile denetim raporunda görüfl oluflumu aflamalar nda baflvurulur. a) Finansal tablo düzeyinde önemlilik: Finansal tablolarda tek tek veya toplamda yanl fll klar, standartlara uymama, gerçe i gizleme veya gerekli bilgiyi aç klamaktan kaç nma gibi amaçlarla yap lm fl olabilir. Uygulanacak denetim prosedürlerini etkileyece i için önemlilik düzeyinin do ru saptanmas gerekir. Önemlilik yarg s yanl fll klar n hem miktar na hem de yap s - na ba l olarak de erlendirilir. Bir kalemin toplam n n önemli olup olmad na karar verirken söz konusu tutar bilanço veya gelir tablosu kalemleriyle karfl laflt rmak gerekir. Denetçi, karfl laflt rma yaparak hesap kalemlerin yüzdesi olarak önemlilik düzeyini belirleyebilir. Uygulamada önemlilik birçok denetim firmas taraf ndan müflteri iflletmenin hacmi ve faaliyetlerin ölçe ine ba l olarak belirlenmektedir. Bafllang ç önemlilik düzeyinin belirlenmesinde kullan lan yöntem ise çeflitli büyüklüklerin belirli bir oran n n al nmas d r. Örne in: Öz sermayenin %1, Toplam varl klar n %0,5, Brüt kar n %2, Cironun %0,5 i gibi. Söz konusu oranlar sonucu bulunan rakamlar n ortalamas n alarak, yani karma bir yöntemle de bafllang ç önemlilik düzeyini saptamak mümkündür. Bir baflka yöntem ise, y ll k tahmini sat fllar n %1 veya %2 si olarak hesaplanmas d r. Önemlilik tutar n n tespitinde önerilen pratik bir yol ise, önceki y l kullan lan genel önemlilik tutar n, sat fllardaki ve kârl l ktaki art fl veya azal fla paralel olarak art rmak veya azaltmakt r. Örne in, önceki y l finansal tablo düzeyinde önemlilik düzeyi T olarak belirlenmifl ise, artan ifl hacmine ba l olarak bu y l T ye ç kart labilir. Bununla birlikte denetçi, baz hesap kalemleri için daha düflük önemlilik tutarlar da kullanabilir. b) Hesap Kalemi Düzeyinde Önemlilik: Denetçi, kan t toplayabilmek amac yla her bir hesap kalemi için de önemlilik s n r belirlemelidir. Bu aflamada denetçinin karfl laflabilece i bafll ca üç tür zorluk bulunmaktad r. Bunlar: Denetçi baz hesaplarda di erlerine göre daha fazla yanl fll k beklentisi içinde olabilir,

42 36 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Denetçi, hem olmas gerekenden fazla olanlar hem de düflük olanlar dikkate almal d r, Nispi olarak denetim maliyeti de önemlilik yarg s n etkiler. Denetçi, de erlenmifl risklere karfl l k olarak daha ileri denetim prosedürlerini tasarlamak ve önemli yanl fll k risklerini de erlemek için bir bütün olarak finansal tablolar için önemlilik seviyesinden daha düflük bir tutar veya tutarlar belirleyebilir. Dolay s yla önemlilik düzeyi ile toplanacak kan t say s aras nda ters iliflki vard r. Örne in; incelenecek sat fl faturalar nda önemlilik tutar n düflürdükçe daha çok faturay incelemek gerekecektir. Hesap kalemi önemlili i minimum yanl fll k tutar d r. Yanl fll k ancak finansal tablo önemlili i yani tolere edilebilir seviye kadar olabilir. Dolay s yla tolere edilebilir yanl fll k, denetçinin kabul edebilece i maksimum yanl fll k tutar d r. Önemlilik düzeyinin saptanmas nda sadece tutara de il, yanl fll n yap s na da bakmak gerekir. Örne in, yasal olarak verilmesi gereken bir bildirimin zaman nda verilmemesi dolay s yla iflletmenin cezaya u ramas, iflletmede iç kontrol zay fl - n gösterece inden ve buna benzer birçok hatan n yap lma olas l n akla getirece inden önemli bir yanl fll kt r. ç Kontrol Sistemini Tan ma Kontrol kavram, ba ms z denetiminden farkl olarak, olaylara, faaliyetlere ve kiflilere etki edebilme gücüne sahip olma anlam nda kullan lmaktad r. Kontrol kavram n n denetim kavram ndan bafll ca farkl l klar flunlard r: Kontrol denetimden önce gelen daha genifl kapsaml olarak düflünülmesi gereken bir husustur. Kontrol devaml bir faaliyettir, denetim belirlenen periyotta yap l r. Kontrol efl anl olarak yürütülür, denetim geçmifle dönüktür. Kontrolde mekanik araçlar kullan labilir, denetim insan taraf ndan gerçeklefltirilir. Kontrolde iflletmeden ba ms z olmak gerekmez, denetimde ba ms zl k flartt r. flletmede de iflen koflullara göre riskler de erlenir ve bunlara karfl önlemler al - n r. Söz konusu önlemlere kontrol, kontrollerden oluflan sisteme de iç kontrol sistemi ( KS) ad verilir. Dolay s yla KS, iflletme yönetiminin riske karfl l k vermesidir. flletmede afl r risk almak kadar afl r iç kontrollerin bulunmas da sak ncal d r. Denetim SIRA stratejisini S ZDE gelifltirmek için denetçinin, müflteri iflletmenin KS sini tan mas gerekmektedir. Etkin bir denetim çal flmas nda denetçi, KS yi tan mal, kontrol riskini de erlemeli buna göre, denetim prosedürlerinin yap s ve kapsam n belirlemelidir. ç kontrole bir bütün olarak bak labildi i gibi ayr ayr da in- celenebilir. Örne in; faaliyetlerle ilgili kontroller, finansal raporlama ile ilgili kontroller gibi. Yeni TTK ile Türkiye de ilk kez bir kanuna risk yönetimi hakk nda bir hüküm girmifltir. Pay senetleri MKB de ifllem gören flirketlerin yönetim kurullar Riskin Erken Teflhisi Komitesi oluflturmak zorundad r. Di er flirketler için böyle bir komitenin oluflturulma zorunlulu una ba ms z denetçi karar verecektir (Md.378). AMAÇLARIMIZ ç kontrol ile ilgili aç klamalar ç Kontrol Bütünleflik Çerçeve COSO (The AMAÇLARIMIZ Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission) raporunda yer almaktad r. COSO nun tan m na göre; K T A P K T A P

43 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 37 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ ç kontrol bir süreçtir (Bir sonu vard r, ancak kendi içinde bir sonu bulunmamaktad r). K T A P ç kontrol insanlardan etkilenir ( ç kontrol sadece dokuman veya form olmay p, örgütte her düzeydeki çal flandan etkilenir). ç kontrol, iflletmenin yönetimine makul güvence verir. ç kontrol ayr fakat birbirleriyle örtüflen gruplarda hedeflerin baflar lmas yla ilgilenir. ç kontrol ve iç denetim konular nda daha ayr nt l bilgi almak için bak n z; NTERNET ; K T A P NTERNET ç kontroller iflletmede bafll ca dört amaca hizmet eder. Bunlar: fiirket güvenilirli inin artmas, Mevzuata uyumun sa lanmas, Do ru ve zamanl finansal raporlama, Operasyonel verimliliktir. Ba ms z denetçi müflteri iflletmenin KS sini tan rken, genel kontroller yan nda AMAÇLARIMIZ bafll ca ifl süreçlerini, bu süreçlerde risklere karfl al nm fl olan kontrolleri tan maya çal fl r. Bir iflletmede karfl lafl labilecek bafll ca ifl süreçleri flöyledir: Sat n alma ve ödeme süreci, K T A P K T A P Sat fl ve tahsilat süreci, Üretim ve stok yönetim süreci, Maddi duran varl k yönetim süreci, nsan kaynaklar yönetim süreci, Finansal raporlama sürecidir. flletmelerde ifl süreçleri hakk nda ayr nt l bilgi almak için bak n z; NTERNET Uluslararas Denetim Standartlar Kapsam nda Ba ms z Denetim, Yazarlar: Lerzan Kavut, Oktay Tafl, Tuba fiavl, stanbul, 2009, NTERNET Ba ms z denetçi as l olarak ifllemlerle ve finansal raporlaman n güvenilirli i ile ilgili kontrollerle daha çok ilgilenir. Bir örgütte ifllemler (girdi) do ru gerçekleflmelidir ki, bilgi (ç kt ) do ru olsun. fiayet bir iflletmede finansal raporlaman n güvenilirli ine iliflkin kontroller yetersiz ise, finansal raporlar n muhasebe standartlar na uygun olarak do ruyu yans tma ihtimali düflüktür. Di er yandan denetçinin özellikle finansal raporlamaya yönelik hileleri ortaya ç karma sorumlulu u da bulunmaktad r. Etkin iç kontroller hilelerin engellenmesine ve ortaya ç kart lmas na yard mc olur. Ba ms z denetçi müflteri iflletmenin sadece finansal raporlama sürecine iliflkin kontrolleri ile ilgilenir. Bu ifade do ru mudur? ç Kontrol K s mlar COSO raporunda iç kontrol befl k s mdan oluflmaktad r. Bunlar: Kontrol ortam, Risk de erleme, Kontrol faaliyetleri, Bilgi ve iletiflim, zlemedir. 9 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

44 38 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz KS yi oluflturan ç kontrol k s mlar afla da aç klanm flt r. Bunlar: a) Kontrol Ortam : Bir örgütte kontrol bilincinin oluflmas aç s ndan, üst yönetimin bu konudaki kültür, tutum ve davran fllar çok önemlidir. Kontrol ortam, iflletmenin üst yöneticileri, müdürleri ve ortaklar n n iflletmenin iç kontrolü ve önemine iliflkin tutumlar n yans tan eylemleri, politikalar ve prosedürlerinden oluflur. Kontrol ortam n n yayg n bir etkisi vard r. Örgütün kültürü ve geçmifli do rudan kontrol ortam n etkiler. Kontrol ortam örgütün bütün alanlar na nüfuz eder ve müstakil iç kontrol yaklafl m n da etkiler. Kontrol ortam na etki eden faktörlere; dürüstlük, etik de erler, çal flanlar n yeterlili i, yönetim felsefesi, faaliyet tarz, yönetimin yetki ve sorumluluklar da tma tarz, çal flanlar n geliflim ve organizasyonu, yönetim kurulunun yönlendirme ve ilgisi örnek olarak verilebilir. b) Risk De erleme: Bütün örgütler, hedeflere ulaflmay tehdit eden risklerle karfl karfl yad r. Hem iç hem d fl bütün riskler de erlendirilmelidir. Risk de erlendirmenin ön flart, farkl iflletme içi birbiriyle ba lant l hedeflerin belirlenmesidir. Riskler de erlenmeli (analiz edilmeli) ve buna göre yönetilmelidir. Aç k hedeflerin saptanmas, riskleri tan mak, de erlendirmek ve riske karfl l k vermek için flartt r. Hedefler setini oluflturmak oldukça biçimsel yap labildi i gibi informel de olabilir. fiirketin güçlü ve zay f yönleri, riskleri ve f rsatlar birlikte de- erlendirerek, bir örgüt stratejisi ba lam nda hedefler oluflturulmal d r. ç kontroller iflletmede belirlenen hedeflere ulaflmada riskleri azaltmaya yard mc olur, ancak risklerin tamam n ortadan kald rmaz. Ba ms z denetçi, yönetimin özellikle finansal raporlamaya yönelik riskleri nas l de erledi ine iliflkin olarak, anket yöntemi ve görüflmeler yoluyla bilgi toplar. c) Kontrol Faaliyetleri: Yönetim ve di er ilgililer taraf ndan iflletmenin amaçlar na ulaflma ihtimalini art rmak ve riskleri azaltmak için gerçeklefltirilen eylemlerdir. Yönetim planlar, organizasyonlar, direktifler (talimatlar) gibi. Kontrol faaliyetleri veya k saca kontroller, iflletmenin her düzeyinde bulunur. Finansal raporlama ve uygunluk faaliyetleri için ayr labilir. Ço unlukla birden fazla faaliyeti ilgilendiren çoklu riskleri azaltmak için tasarlanabilir. ki iflletmenin iflletme stratejileri benzer olsa bile iç kontrolleri kesinlikle ayn olmaz. Ancak hepsinde ortak olan baz kontroller vard r. Bunlar: Görevlerin ayr l, Performans incelemeleri, ifl-takip faaliyetleri, Yetkilendirme, Bilgi teknolojileri eriflim kontrolleri, Belgelendirme (Kapsaml ve kullan lmas zorunlu), Varl klara eriflim, Bilgi teknolojisi uygulama (girdi, süreç, ç kt ) kontrol faaliyetleri, Ba ms z do rulamalard r (mutabakat). 10 ç kontrol prosedürü olarak belirtilen görevlerin ayr m ne demektir? Örnek veriniz. d) Bilgi ve letiflim: KS nin merkezi sinir sistemidir. Bu sistem sayesinde yönetim hedeflerini, politikalar n çal flanlar na ulaflt r r. Bir iflletmenin muhasebe bil- gi ve iletiflim sisteminin as l amac, ifllemlerin bafllat lmas, gerçekleflmesi, kaydedilmesi ve raporlanmas ile ilgili sorumlulu un korunmas n sa lamakt r. flletmede yüksek kaliteli bilgi, uygun flekilde iletilmek zorundad r. lgili, do ru ve zamanl bilgi, faaliyetleri gerçeklefltirmek için bu bilgiye ihtiyaç duyan ilgili se- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

45 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 39 viyedeki her kesime iletilmek zorundad r. Sadece faaliyetleri gerçeklefltirmek de- il, beklenti içinde olanlar, sorumlu olanlar da bilgilendirilmelidir. Örgüt kültürü ve paylafl lan bilginin özelli i en iyi iletiflim yolunun belirlenmesine yard mc olur. Ayr ca 3. kiflilerde (müflteriler, tedarikçiler, hizmet sa layanlar, düzenleyiciler, denetçiler, ortaklar gibi) iletiflimde kontrollerin fonksiyonlu u konusunda kritik bilgi sunabilir. letiflim çok de iflik flekillerde iflletmenin içinde gerçeklefltirilebilir. Örne in; TDK bu kelimeyi e-mektup fleklinde Türkçelefltirmifl, elmek olarak da k saltm flt r. , yaz l formlar, panoya ilan, internet sitesinde duyurmak gibi. letiflim yüz yüze olabilece i gibi elektronik ortamda da (video konferans gibi) yap labilir. Etkin bir KS için flirket içi raporlama çok önemlidir. Yönetimin eylemleri, sözlerinden daha etkilidir. fieffafl ve dürüstlü ü kültürlerine yerlefltiren iflletmeler, örgütsel iletiflimde zorluk çekmezler. e) zleme (Gözetim): Yönetim taraf ndan kontrollerin amac na uygun flekilde iflleyip ifllemedi ini ve de iflen koflullara göre yap lmas gerekenleri saptamak amac yla, iç kontrol performans n n kalitesi sürekli veya belirli zaman aral klar ile izlenmelidir. zleme faaliyetleri iç kontrolün her bir k sm için söz konusudur. ç denetim birimi ya da fonksiyonu önemli bir izleme arac d r. Üst düzey taraf ndan gerçeklefltirilen kontroller yine üst düzeyce izlenmelidir. flletme yönetiminin atlad riskler, yönetim kurulunca izlenmelidir. K saca güvenilirli i sa lamak için KS izlenmek zorundad r. zleme, zaman içinde sistemin performans kalitesinin de erlendirilmesi sürecidir. Bunlar sürekli izleme faaliyetleri veya dönemsel de erlendirmeler ya da bu ikisinin birleflimi fleklinde gerçeklefltirilir. Etkin süreç izleme (do ru ve güvenilir risk de erlemesine de ba l olarak) dönemsel de erlendirme s kl n n azalmas na da yol açabilir. zlemede katmerli (çok katl ) yaklafl m n gerçeklefltirilmesi önerilir. Buna göre; lk katta, belirli bir alanda yönetimin gerçeklefltirdi i günlük faaliyetler yer al r. kinci katta, önceden belirlenmifl eksikliklerin olup olmad n saptamak için düzenli olarak yönetim taraf ndan gerçeklefltirilen o alandaki iç kontrollerin de erlendirilmesidir. Üçüncü katta ise bir fonksiyon veya alanda yönetimin kendi de erlemesinin sonuçlar n n geçerlili i denetlenir. Kontrol Riskini De erleme KS yi tan ma ve KR de erleme iflletmeden iflletmeye farkl l klar gösterebilmektedir. Bununla birlikte denetçinin kulland en yayg n yaklafl m flöyledir: a) Kontrol ortam n, risk de erlendirme prosedürlerini, muhasebe bilgi ve iletiflim sistemini, izleme yöntemlerini mümkün oldu u kadar ayr nt l ö renmek, b) KR yi azaltan özellikli kontrolleri tan mak ve KR de erlemek, c) Kontrollerin etkinli ini test etmektir. Ba ms z denetçi ancak üçüncü aflamadan sonra müflteri iflletmenin KR si düflüktür sonucuna varabilir. Ba ms z denetçi toplad bilgileri üç flekilde belgelendirir. Bunlar: a) Hikaye Etme (Not Alma) Yöntemi: Bu yöntemde denetçi, sistemdeki belge ve kay tlar n kayna n, ifllemlerin nas l gerçekleflti ini, kullan lan belge ve kay tlar n flekli ile kontrol faaliyetlerine iliflkin bilgileri not al r.

46 40 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz b) Ak fl fiemas : Bir iç kontrol ak fl flemas, iflletmede ifllemlerin ve belgelerin iflleyiflinin sistematik olarak ve sembollerle gösterilmesidir. Ba ms z denetimde, müflteri iflletmenin sistemini tan mada varsa eksiklikleri saptamada çok yararl olur. c) ç kontrol Anket Formu: Anket formu, ak fl flemas n n sundu u genel bak fl aç s n veremese de uygulanmas kolayd r ve yararl d r. Bu bak mdan denetimlerde en fazla tercih edilen yaklafl m, her üç belgelendirme yönteminin bir arada kullan lmas d r. Tablo 2.3 de bir iç kontrol anket formu örne i sunulmufltur. Tablo 2.3 Sat fl fllemleri çin ç Kontrol Anketi Kaynak: Kell, Boynton, Ziegler, 1989:269. AKIM: Gelir filem GRUBU: Peflin Sat fllar 1. Müflteri sipariflleri onaylanm fl müflteri listesi ile karfl laflt r l yor mu? 2. Yeni müflteriler araflt r l yor mu? 3. Her bir sat fl için onaylanm fl sat fl emri, yollama belgesi ve sat fl faturas var m? 4. Sat fl öncesi alacak (kredi) onay al n yor mu? 5. Sat fl emri ile yollanan mallar n uzlaflmas n n iç do rulamas yap l yor mu? 6. Önceden numaralanm fl belgeler kullan l yor mu ve sebebi aç klan yor mu? 7. Günlük sat fl özeti haz rlan yor mu ve haz rlanan sat fl faturalar yla ba ms z olarak uzlaflmas yap l yor mu?... Evet Hay r Denetçi kontrol hakk nda toplad bilgiyi KR yi de erlemede kullan r. Denetçinin KR ye iliflkin ilk de erlendirmeyi yapabilmesi için afla da belirtilen özel de- erlemeleri yapmas gerekmektedir. Bunlar: Finansal tablolar n denetlenebilir olup olmad n de erlemesi. Muhasebe kay tlar n n yeterlili i ve yönetimin dürüstlü ü bu kararda etkili olur. Toplanan bilgilerden yararlanarak bafllang ç KR de erlemesinin yap lmas. lk de erlendirme genellikle kontrol ortam göz önüne al narak yap l r. Küçük ölçekli iflletmelerde denetçi bafllang ç KR de erlemesini yapmay p, KR düzeyini maksimum (%100) olarak dikkate alabilir. Bilgi paylafl m n n elektronik ortama tafl nd iflletmelerde denetçinin KR düzeyini düflük belirlemesi gerekebilir. Daha düflük KR de erlemesinin mümkün olup olmayaca n n belirlenmesi. De erlenen KR düzeyinin uygunlu unun belirlenmesi. Denetçi, özellikle KR düzeyini orta veya düflük düzeyde de erlemiflse, destekleyici testlerin maliyeti ile kontrol testlerinin maliyetini karfl laflt r r ve ekonomik olan tercih eder. Denetçi, söz konusu çal flmalar s ras nda saptam fl oldu u önemli kontrol eksikliklerini denetim komitesine, iflletmede denetim komitesi bulunmuyor ise yönetim kurulu baflkan na bildirmelidir. Halka aç k flirketlerde söz konusu bildirim yaz l olarak yap lmal ve bir örne i de denetim dosyas nda saklanmal d r. Kontrol (Uygunluk) Testleri Düflük de erlenmifl KR düzeyini desteklemek ve kontrollerin etkinli ini test etmek için gerçeklefltirilen prosedürlere kontrol testleri ad verilmektedir. Özellikle kontrollerin etkin flekilde kullan l p kullan lmad n denetçinin saptamas gerekmektedir. KT lerin sonuçlar beklendi i gibi kontrolleri desteklerse, denetçi ayn KR düzeyini kullanmaya devam eder. Ancak denetçi, kontrollerin etkin uygulanmad n saptam flsa, KR düzeyini yeniden de erlemesi gerekecektir. ç kontrollerin etkinli ini ö renmek için denetçinin yararland yöntemler flunlard r:

47 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 41 Uygun düzeydeki iflletme personeli ile görüflme yapmak, Belgeleri, raporlar ve kay tlar incelemek, Kontrol faaliyetlerini gözlemlemek, flletmenin prosedürlerini yeniden gerçeklefltirmektir. Kontrol testlerinin kapsam, denetçinin KR düzeyini ne ölçüde düflük belirleme iste iyle do ru orant l d r. KR düzeyini düflük belirlemek istiyorsa, daha çok say - da kontrol testi gerçeklefltirecektir. Ancak denetçi, bir önceki y l gerçeklefltirdi i denetim çal flmalar ndan dolay kontrollerin etkinli ine güven duyuyorsa, kontrol testlerinin kapsam n azaltabilir. Denetçi kontrol testlerini ve KR de erleme sürecinin sonuçlar ndan, bulgu riskini ve ilgili destekleyici testleri belirlemede yararlan r. Örnek olarak; denetçi kasa girifllerine iliflkin etkin bir iç kontrol tasarland n gözlemlemifltir. Dolay s yla destekleyici testlerde sadece kasa girifllerinin muhasebe defter kay tlar na do ru kaydedilip kaydedilmedi ini araflt rmas yeterli olacakt r. Kontrol testlerine bir örnek Tablo 2.4 de sunulmufltur. Anahtar Kontroller Yükleme yapmadan önce kredinin (alaca n) onaylanmas. Sat fllar, sat fl faturas kopyas na eklenmifl olan onaylanm fl müflteri siparifli ve sevk irsaliyesi ile desteklenmelidir. Kontrol Testleri Bir müflteri sipariflini ele alarak, kredi onay na iliflkin gerekli imzalar n olup olmad n incele (Belge incelemesi). Herhangi bir sat fl faturas n n kopyas n alarak, ekinde onaylanm fl siparifl fifli ve sevk irsaliyesinin olup olmad n incele (Belge incelemesi) Tablo 2.4 Sat fl fllemlerine liflkin Kontrol Testlerine Örnekler Kaynak: Karakurt, 2007:69. Faturalama, sat fllar kaydetme ve tahsilat görevleri farkl kiflilerce gerçeklefltirilmelidir. Sat fl fiyatlar n n belirlenmesinde, onaylanm fl fiyat listesinden yararlan lmal d r. Sevk irsaliyeleri, faturalama ifllemi için günlük olarak gönderilmelidir. Faturalama ifllemi ise ertesi gün gerçeklefltirilmelidir. Tahsilat ifllemlerini yapan personelin, baflka bir sorumlulu u olup olmad n gözlemle ve onlarla görevleri ile ilgili olarak görüflme yap (Gözlem ve soruflturma). Sat fl faturalar düzenlenirken, onaylanm fl fiyat listesinden yararlan l p yararlan lmad n gözlemle ve cari sat fl fiyatlar ile onaylanm fl fiyat listesini karfl laflt r (Gözlem ve belge incelemesi) Sevk irsaliyelerinin günlük olarak gönderilip gönderilmedi ini ve ertesi gün de faturalar n düzenlenip düzenlenmedi ini gözlemle (Gözlem) flletmelerde ç Kontrol Uygulamalar Ülkemizde iflletmelerde iç kontrol sistemi ve onun izlenmesi ve etkinli ine destek olan iç denetim birimine sahip iflletme say s, kurumsallaflma anlay fl n n yayg nlaflmas yla birlikte gün geçtikçe artmaktad r. Banka, arac kurum gibi finans kesimindeki iflletmeler yasal zorunluluklar nedeniyle etkin bir KS ve iç denetim birimi oluflturmak durumundad r. Reel kesim iflletmelerde ise, yabanc ortakl flirketlerde, halka aç k flirketlerde ve belirli büyüklü e ulaflm fl holding flirketlerinde söz konusu yap lara rastlanmaktad r. Türkiye de KOB lerde geliflmifl bir KS henüz hayata geçirilebilmifl de ildir. Karfl lafl lan bafll ca eksiklikler flunlard r: Kurumsallaflma, Risk yönetimi, Yaz l politika ve prosedürler ( fl süreçleri), Performans ölçümü (A rl kl finansal kriterler),

48 42 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Görevlerin ayr l ilkesi ve yetkilendirme, UFRS yetkinli i, Periyodik kontrol faaliyetleri (düzenli stok say m gibi), Bilgi güvenli i, ç denetim fonksiyon, Raporlama ve bütçeleme sistemindeki baz eksiklikler, Bilgi ifllem sistemlerindeki yetersizliklerdir. Türkiye de 2013 y l bafl ndan itibaren ba ms z denetime tabi olmaya bafllayacak KOB SIRA niteli indeki S ZDE sermaye flirketlerinin ba ms z denetimlerinde hem kendilerinin hem de ba ms z denetçilerinin baflar l olmas için yukar da s ralanan iç kontrol eksikliklerinin giderilmesi, kay t d fl faaliyetlere son verilmesi, muhasebe sistemlerinin uluslararas muhasebe standartlar na uygun hale getirilmesi kaç n lmazd r. Yukar da aç kland üzere ba ms z denetçilerin, müflteri iflletmenin KS sini tan rken ve de erlerken as l üzerinde durdu u kontroller finansal raporlama ile ilgili olan kontrollerdir. KOB lerde finansal raporlama sürecine iliflkin baz eksiklikler ve zay fl klar oldu u bilinmektedir. Denetim stratejisini ve denetim plan n oluflturan ba ms z denetçi art k de- erlemifl oldu u denetim risklerine göre risklere karfl l k verebilecek yani kendisini as l görüfl oluflturmas na götürecek denetim tekniklerini kullanarak denetim AMAÇLARIMIZ prosedürlerini (destekleyici testleri) uygulama (kan t toplama) çal flmalar na yön verecektir. AMAÇLARIMIZ K T A P Ba ms z denetimde K T A planlamaya P bir örnek için bak n z; Hasan Kaval, Uluslararas Finansal Raporlama Standartlar (IFRS/IAS) Uygulama Örnekleri ile Muhasebe Denetimi, Gözden Geçirilmifl ve Yenilenmifl 3. Bask, 2008, Ankara, Ek:6, ss NTERNET NTERNET

49 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 43 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Müflteri iflletmenin kabulü ve denetim sözleflmesinin haz rlanmas aflamalar n aç klamak. Uluslararas denetim standartlar na uygun yap lmayan denetim çal flmas geçersizdir. Dolay s yla denetçinin müflteri iflletmeyi kabul aflamas ndan denetimin son aflamas olan denetim raporunu teslim aflamas na kadar dikkat edece i hususlar belirlenmifltir. Denetimin bafllang c müflteri iflletmeden teklifin gelmesi ve söz konusu teklifi denetim firmas n n de erlendirmesidir. Denetim firmas kendi iflletme riskini yani itibar n düflünerek yapaca de erlendirme sonucu kendisine gelen her teklifi kabul etmek durumunda olmayacakt r. Müflteri iflletmeyi kabul aflamas nda kalite kontrol standartlar gere i müflteri iflletmeyi de erlendirme yan nda kendi iç de erlendirilmesini de (etik de erlendirme) yapacakt r. Daha sonra karfl l kl koflullarda anlafl l rsa denetim sözleflmesi imzalanacakt r. Denetim stratejisinin oluflturulmas nda dikkate al nacak husular s ralamak. Denetim sözleflmesi imzaland ktan sonra denetçi, yaklafl k bir y l sürecek denetim iflini planlayacakt r. Yapaca planlama çal flmalar n n önce stratejisini yani uygulayaca yaklafl m belirleyecektir. Denetim stratejisini olufltururken denetimin kapsam n, zaman plan n ve denetimle ilgili önemli faktörleri dikkate alacakt r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Denetimin planlanmas nda, denetim risklerini ve önemlilik düzeylerini belirlemek. Denetçi denetim stratejisine uygun olarak denetim plan n haz rlayacakt r. Denetim ekibinde tecrübeli denetçiler taraf ndan haz rlanacak ayr nt l plan, denetimin baflar ya ulaflmas na yard mc olacakt r. Plan kapsam nda yap lacak ilk çal flma müflteri iflletmeyi ve sektörü yak ndan tan mak olacakt r. Daha sonra denetçi denetim riskini de erleyecektir. Denetim riskini oluflturan yap sal risk, kontrol riski ve bu iki tür riske göre saptanan bulgu riski çal flmalar - n gerçeklefltirecektir. Hem finansal tablo (genel) düzeyinde, hem de hesap kalemleri düzeyinde önemlilik tutarlar n saptayacakt r. Çünkü denetçinin sorumlulu u her yanl fll de il, finansal tablolara etki eden önemli yanl fll klar bulmakt r. Denetimin planlanmas nda, müflteri iflletmenin iç kontrol sisteminin etkinli ini de erlendirmek. Planlama aflamas nda gerçeklefltirilecek bir baflka önemli çal flma ise müflteri iflletmenin iç kontrol sistemini özellikle de finansal raporlama süreci ile ilgili iç kontrollerini yak ndan tan - mak, uygulayaca kontrol testleri ile kontrollerin etkinli ini test etmek olacakt r. Bütün bu çal flmalar belgeleyecek olan denetçi, söz konusu çal flmalar n n sonucunda as l görüfl oluflturmas n yard mc olacak denetim prosedürlerinin (testlerinin) kapsam n, yap s n ve zaman n belirleyecektir.

50 44 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m 1. Denetimin planlanmas hakk nda afla daki ifadelerden hangisi do rudur? a. Planlama denetim çal flmas tamamlan ncaya kadar devam eden bir süreçtir b. Planlama çal flmalar müflteri iflletmenin kabulünden önce bafllar c. Planlama tek bir kifli taraf ndan yap lmal d r d. Planlama çal flmalar n n yaz l hale getirilmesi gerekmemektedir e. Denetim risklerinin de erlenmesi planlama kapsam nda de ildir 2. Denetim teklifinin kabulü aflamas nda müflteri iflletmenin de erlendirilmesi afla dakilerden hangisi aç s ndan önemlidir? a. Kalite kontrol b. Mevzuat c. Denetim ücreti d. Taraflar n sorumluluklar e. Denetim s n r 3. Afla dakilerden hangisi denetim sözleflmesinde bulunmaz? a. Denetçinin denetim çal flmalar nda kullanaca teknikler b. Denetim ücreti c. Taraflar n sorumluluklar d. Denetimin amac ve kapsam e. Denetçilere denetim süresince s n rlama getirilmemesi 4. Afla dakilerden hangisi denetimin planlama aflamas nda yer almaz? a. Denetim raporunun oluflturulmas b. Önemlilik düzeyinin belirlenmesi c. Denetim risklerinin de erlenmesi d. ç kontrol sisteminin tan nmas e. flletme ve sektör hakk nda bilgi toplanmas 5. Bir iflletmede çal flan hilesini ortaya ç karma hangi denetçinin as l sorumlulu udur? a. ç denetçi b. Ba ms z denetçi c. Kamu denetçisi d. Vergi denetçisi e. Kalite denetçisi 6. SPK ya bir ba ms z denetim ekibi en az kaç kifliden oluflur? a. 3 b. 5 c. 2 d. 6 e Denetim çal flmalar s ras nda bilanço kalemlerinde T5.000, gelir tablosu kalemlerinde T1.000 nin alt ndaki raporlar afla dakilerden hangisinin s n r n n alt nda kabul edilir? a. Önemlilik b. De erlilik c. Risk d. Kontrol e. Hile 8. Afla dakilerden hangisi iflletme yönetiminin etkin bir iç kontrol sistemi kurup gelifltirme amaçlar ndan biri de ildir? a. Ortaklara mümkün oldu unca çok kar pay da- tmak b. flletme varl klar n ve bunlara iliflkin kay tlar korumak c. Kaynaklar n verimsiz ve etkin olmayan biçimde kullan lmas n önlemek d. Güvenilir bilgi sa lamak e. Yönetim politikalar na uygun davranmay sa lamak 9. Afla dakilerden hangisi iç kontrolün bir k sm (unsuru) de ildir? a. Mesleki flüphecilik b. Kontrol ortam c. Risk de erleme d. Bilgi ve iletiflim e. Kontrol faaliyetleri (prosedürleri) 10. Kontrollerin etkinli ini test etmek için gerçeklefltirilen prosedürlere ne ad verilir? a. Kontrol testleri b. Destekleyici testler c. Maddi do ruluk testleri d. Analitik inceleme testleri e. Etik testler

51 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 45 Okuma Parças ( ç kontrol Prosedürü Olarak Y ll k zin Kullanma Zorunlulu u) zin Kullanman n Dayan lmaz Cazibesi Çal flma kültürümüzde izin kullanmadan çal flan personel özverili, ifline ba l kabul edilir ve övgüye de er bulunur. fl yerlerinde, iflletmelerimizde uzun süredir izin kullanmayan çal flana çok s k rastlan r. Bu durum son derece do al karfl lan r, ifl yo unlu unun, ifle ba l l n, özverinin bir sonucu olarak de erlendirilir. fl temposu, yo unluk, personel say s, vb. nedenlerle planl ve düzenli izin kullan m konusundaki s k nt lar yönetim ile ilgili flikayetler olarak sürekli ifade edilir, ifl koflullar n n bir gerçe i olarak kabullenilir. Çal flma yaflant m z n bu genel kabul görmüfl gerçe i ard nda iflletmelerimiz için hile ve suiistimal riskinin bulundu unu hiç düflündünüz mü? zin kullanmadan çal flman n iflletmeler için bedeli, çal flan için cazibesi oldu unu biliyor muydunuz? Tayin, terfi ve rotasyon uygulamalar bir iflletme için tehdit ya da f rsat oluflturabilir mi? Bir denetim profesyoneli olarak deneyimlerim; izin kullan m, tayin, terfi ve rotasyon konular n n insan kayna ve risk yönetimi aç s ndan çok önemli oldu- unu göstermifltir. Denetim çal flmalar nda; inceleme, soruflturma konusu olan pek çok hile ve suiistimallerin gerçeklefltirilmesinde, uzun süredir izin kullanmayan, tayin, terfi ve rotasyon olmadan uzun süre ayn görevde bulunan çal flanlar n faili oldu u çeflitli olaylar nedeniyle söz konusu özellikleri tafl yan çal flanlar n insan kayna riskleri olarak dikkate al nmas tavsiye edilmektedir. fl süreçlerinin her geçen gün teknoloji destekli tasarlanmalar konusundaki h zl geliflimine karfl n insan faktörü süreçlerde belirleyicili ini ve kontrolünü yitirmemektedir. Uzun süre ve kesintisiz olarak ayn ifli yapan çal flanlar n kötü niyetli olmalar halinde kurallara ve kontrol mekanizmalar na ra men suiistimaller yap ld görülmektedir. Bir çal flan iflyerinde ifl süreçleri ve kontrol mekanizmalar ile ilgili zafiyetlerden yararlanarak suiistimal yapmaya bafllam fl ise suiistimalin ortaya ç kmamas için özellikle izin kullanmay tercih etmemektedir. flletmelerde tüm çal flanlar bu de erlendirme çerçevesinde risk ve kuflku duyulan kifliler olarak görmenin de çok do ru olmad n da ifade etmek gerekir. Çünkü çal flanlar n iradesi d fl nda ifl ve kadro sorunlar ndan ötürü izin kullan m, tayin, terfi ve rotasyon konular nda imkans zl klar olabilir. Ancak, etkili ve verimli iflletme ve risk yönetimi için insan kaynaklar yönetiminde y ll k izin kullan m, tayin, terfi ve rotasyon konular n n iflletme yöneticileri ve iç denetçiler aç s ndan göz ard edilmemesi gereken bir kontrol ve denetim riskini oluflturdu unu belirtebiliriz. zin kullan lmamas n n dayan lmaz cazibesi iflletme riskinin önlenemez yükseliflidir. fl ve özel hayat dengesinin sa lanmas, motivasyon ve çal flan memnuniyeti, insan kayna verimlili i, geliflimi, yetifltirilmesi, kariyer imkanlar sa lanmas, ifl süreçlerinin kalite ve kontrol güvencesi aç s ndan gözden geçirilmesi, risk yönetimi için iflletmelerde düzenli y ll k izin kullan m, tayin, terfi ve rotasyon uygulamalar aksat lmadan yürütülmelidir. flletmelerin çal flanlar ile ilgili risklerine iliflkin sigorta ifllemlerinde, poliçelerinde sigorta flirketleri, çal flanlar n y ll k izinlerini düzenli olarak kullan p kullanmad klar n dikkate alarak de erlendirmelerini yapmaktad rlar. Düzenli ve planl izin kullan m n n oldu u iflletmelerinin sigorta yönetiminde bu hususu göz önüne almalar sigorta maliyetleri aç s ndan avantaj sa lamalar aç - s ndan önem tafl maktad r. Yönetim Kurulu, Denetim Komitesi, Yöneticiler ve Denetçilerin; çal flanlar n y ll k izin planlar n n gerçekleflme durumunu izlemesi, kullan lmayan izinlerin nedenlerini de erlendirmesi, yedekleme ve kariyer planlamalar, terfi, tayin ve rotasyon uygulamalar n gözden geçirmesi kurumsal risk yönetimi aç s ndan görev ve sorumluluklar n oluflturmaktad r. zin kullan m ; çal flkan olmak, özveride bulunmak için engel de ildir!... Ali Kamil UZUN, CPA, CFE Kaynak:

52 46 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. a Yan t n z yanl fl ise Girifl, Denetim Plan konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yan t n z yanl fl ise Müflteri flletmeyi Kabul ve Denetim Sözleflmesi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise Müflteri flletmeyi Kabul ve Denetim Sözleflmesi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. a Yan t n z yanl fl ise Denetim Plan konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise flletme Riski ve Hile Riskini De erleme konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise Denetim Ekibi-D flar dan Uzmana htiyaç Olup Olmayaca n n Saptanmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Önemlilik Düzeyinin Belirlenmesi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise ç Kontrol Sisteminin Tan nmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. a Yan t n z yanl fl ise ç Kontrol Sisteminin Tan nmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10.a Yan t n z yanl fl ise Kontrol/Uygunluk Testleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Risk esasl denetim yaklafl m bafll ca üç aflamadan oluflmaktad r. Bunlar: riskleri de erle, risklere karfl l k ver ve raporla. Denetimin planlanmas çal flmalar risk de- erleme aflamas nda yer almaktad r. S ra Sizde 2 Çünkü ba ms z denetçilerin uyacaklar etik ilkelerden biri s r saklama ilkesidir. Dolay s yla müflteri iflletmesi hakk nda ö rendi i s rlar kamu kurulufllar, resmi merciler gibi kurumlardan istenmedikçe aç klayamaz. S ra Sizde 3 Denetim plan denetim ekibinin baflkan ve deneyimli ekip üyelerince haz rlanmal d r. Dolay s yla geçmiflte yaflanan tecrübelerin ve bilgi birikiminin plana yans - mas sa lanm fl olur. S ra Sizde 4 Denetim firmas n n da iflletme riski söz konusudur. Teklifin de erlendirilmesi aflamas nda dikkate alaca bu risk, denetim firmas n n itibar n kaybetmesi, zarar etmesi hatta Enron örne inde oldu u gibi faaliyetlerine son verilmesi olas l d r. S ra Sizde 5 Analitik inceleme prosedürlerine vergi denetiminde de s kça baflvurulmaktad r. Örne in, iflletmenin elektrik tüketiminden, imal etti i mamul miktar n hesaplamak mümkündür. Günlük hayatta ise karfl m zdaki kiflinin tüketim harcamas ile geliri aras ndaki iliflkiyi inceleyerek rüflvet, yolsuzluk gibi gayri kanuni faaliyetlerle u rafl p u raflmad hakk nda tahmin yürütebiliriz. S ra Sizde 6 Denetim riski; yap sal risk, kontrol riski ve bulgu riskinin çarp m ndan oluflur. Yap sal risk ve kontrol riski müflteri iflletmeye özgüdür. Denetim risk modelinde finansal tablolar etkileyen yanl fll klar öncelikle (flayet varsa) iflletmenin iç kontrol sistemi taraf ndan tutulur. Buradan geçen hatalar denetçi taraf ndan yap lacak testlerde ortaya ç kar. Söz konusu iki filtreden kaçan hatalar finansal tablolarda yer al r. Dolay s yla denetim riski art k riski yani gözden kaçan hatalar n olma olas l ndan meydana gelmektedir. S ra Sizde 7 BR = DR/YR x KR formülüne göre BR (%20) = %5/%50 x %50 olmaktad r. S ra Sizde 8 Yazar, limited flirket fleklindeki KOB lerin önemli bir k sm n n yüksek yap sal ve kontrol riskine sahip oldu- u, muhasebe sistemlerinin düzensiz olmas dolay s yla ilk y llarda ba ms z denetçilerden olumlu görüfl almalar n n güç oldu unu anlatmaya çal fl yor. S ra Sizde 9 Denetçi iflletmeyi tan mak ve kontrol riskini de erleyebilmek için genel olarak bütün kontrolleri tan mak ister, ancak özel olarak finansal raporlama sürecine iliflkin kontrollere daha çok zaman ay racakt r, daha fazla ilgi gösterecektir. S ra Sizde 10 Görevlerin ayr m ya da ayr l ilkesi önemli bir kontrol prosedürü olup, mümkünse birden fazla görevi bir kifliye vermemek, bir ifli gerçeklefltiren kifli ile onay vereni ay rt etmektir. Örne in, muhasebe kay tlar n yapan kifli kesinlikle icra görevi (sat n alma, sat fl, finansman vb. görevleri) olmamal d r.

53 2. Ünite - Denetimin Planlanmas 47 Yararlan lan Kaynaklar ARENS Alvin A., Randal J. ELDER, Mark S. BEASLEY, (2005), Auditing and Assurance Services, An Integrated Approach, Tenth Edition, Pearson Education, New Jersey. BOZKURT, Nejat, (2011), TÜRMOB Ba ms z Denetim E itimi Ders Notlar, Cilt: 1 ve 3, Ankara. COSSERAT, Graham W., Neil RODDA, (2009), Modern Auditing, Third Edition, Wiley. DEM RBAfi, Mahmut, (2005), Muhasebe Denetiminde Önemlilik ile Risk ve Aralar ndaki liflki, MÖDAV Muhasebe Bilim Dünyas Dergisi, Cilt:7, Say :2, Haziran ERDO AN, Nurten, (2006), Muhasebe Denetiminde Niteliksel Önemlili in Gereklili i, MUFAD Muhasebe ve Finansman Dergisi, Say :31, Temmuz. H KMET, Naz m, (2006), Denetim Yaklafl m, 17. Dünya Muhasebe Kongresi, Kas m 2006, stanbul, (PowerPoint). IFAC, (2007), Guide to Using International Standards on Auditing in the Audits of Small - and Medium- sized Entities, Imlementation Guide, December. IIA, (2009), Internal Auditing: Assurance & Consulting Services, Second Edition, Florida. SMMMO, (2009), IX. Türkiye Muhasebe Denetimi Sempozyum Bildirileri, stanbul. KARAKURT, Mehmet, (2007), Auditing Course Notes, Dokuz Eylul University. KAVUT, Lerzan, Oktay TAfi, Tuba fiavli, (2009), Uluslararas Denetim Standartlar Kapsam nda Ba- ms z Denetim, stanbul Serbest Muhasebeci Mali Müflavirler Odas, Yay n No:130, stanbul. KELL, Walter G. and William C. BOYNTON and Richard E. ZIEGLER, (1989), Modern Auditing, Fourth Edition, John Wiley & Sons. fiavli, Tuba, (2007), Türkiye de Kalite Güvence Sisteminin De erlendirilmesi, SMMMO Muhasebe Denetimi Sempozyumu, Antalya. TÜDESK (Türkiye Denetim Standartlar Kurulu), Uluslararas Denetim ve Güvence Standartlar, TÜR- MOB Yay nlar, No:339, Ankara, UZAY fiaban, (2011), Yeni TTK da ç Kontrol ve ç Denetim, 11. Anadolu Odalar E itim Semineri, 18 Ekim 2011, Antalya, (PowerPoint). UZAY, fiaban (2011), Denetim Süreci ve Aflamalar, Muhasebe Denetimi, Editörler: Seval Kardefl Selimo lu ve fiaban Uzay, Gazi Kitabevi, Ankara. UZAY, fiaban ve Seçkin GÖNEN, (2011), Yeni TTTK ile Getirilen Y ll k Faaliyet Raporu Denetiminin ICFR (Finansal Raporlama ile lgili Kontrollerin) Denetimi ile Benzerlikleri, MUMEYEK Vakf, I. Türk Co rafyas nda UFRS Sempozyumu Bildirileri, Ekim 2011, Sinop.

54 3MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Kontrol ve maddi do ruluk testlerini ifade edebilecek, Denetim kan tlar n aç klayabilecek, Kan t toplama tekniklerini özetleyebilecek, Denetimde örnekleme konusunu aç klayabilecek, Çal flma kâ tlar n n faydalar n listeleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Kontrol ve Maddi Do ruluk Testleri Denetim Kan tlar Kan t Toplama Teknikleri Denetimde Örnekleme Çal flma Kâ tlar çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi DENET M SÜREC NDE KONTROL VE MADD DO RULUK TESTLER DENET M KANITLARI KANIT TOPLAMA TEKN KLER DENET MDE ÖRNEKLEME ÇALIfiMA KÂ ITLARI

55 Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi DENET M SÜREC NDE KONTROL VE MADD DO RULUK TESTLER Risk odakl denetim yaklafl m nda risk de erlendirme, riske karfl l k verme ve raporlama olarak kabul edilen denetim sürecinin; denetim teklifinin kabul edilmesi ve sözleflmenin düzenlenmesi, denetimin planlanmas, denetim çal flmas n n yürütülmesi, denetimin tamamlanmas ve raporlama ifllemlerinden olufltu unu kitab n önceki ünitelerinde ifade etmifltik. Baz kaynaklarda denetim süreci ad mlar ; teklif, ön çal flma, final çal flmas ve raporlama olarak da ele al nmaktad r. Denetim süreci fiekil 3.1 de gösterilmifltir. fiekil 3.1 Teklif Ön Çal flma Final Çal flmas Raporlama Denetim Süreci Müflterinin Teklif Talebi Risk Analizi Müflteri ve fl Kabulü Denetim Stratejisi Denetim Plan Süreçlerin ncelenmesi Kontrol Testleri Detay Denetim Program n n Uygulanmas (Maddi Do ruluk Testleri) Denetim Çal flmalar n n Tamamlanmas Kalite Kontrol Çal flmalar n n Tamamlanmas Kaynak: (Kavut vd., 2009: 110) Denetim Sözleflmesi Denetim Stratejisi Denetim Raporu Denetim süreci müflteri iflletmeden denetim teklifinin gelmesi ile bafllar. Müflteri kabul politikas çerçevesinde ilgili iflletmenin teklifinin kabul edilip edilmeyece- i de erlendirilir. De erlendirme sonucunda denetim hizmeti verilmesi kararlaflt - r l rsa müflteri iflletme sözleflme yapmaya davet edilir ve denetim sözleflmesi imza-

56 50 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz lan r. Denetim sözleflmesinin imzalanmas yla denetim süreci de bafllam fl olur. Müflteri iflletmenin de erlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilere ve risk de erlendirme sonuçlar na göre denetim plan ve program haz rlan r. Söz konusu plan ve program çerçevesinde denetim çal flmalar yürütülür. Bu aflamada kontrol ve maddi do ruluk testleri yap l r, kan t toplan r ve toplanan bu kan tlar de erlendirilir. Daha sonra denetim raporu yaz larak denetim süreci sonland r lm fl olur. Denetim plan n n uygulanmas sürecinde öncelikle yap lmas gereken çal flma iflletmenin içinde bulundu u risklerin de erlendirilmesidir. Bir iflletme olas risklere karfl l k vermek amac yla iç kontrol sistemi kurar. Baflka bir ifadeyle ortaya ç - kabilecek hata ve hileleri önlemek amac yla çeflitli kontrol sistemleri oluflturulur. Genelde y l içinde yap lan denetim ifllemlerinde iflletme taraf ndan oluflturulan bu iç kontrol ve muhasebe sisteminin daha iyi anlafl lmas için kontrol testleri yap l r. Y lsonu çal flmalar ise daha çok hesap bakiyelerinin do rulanmas na yönelik olup detayl testler ve analitik incelemelerden oluflan maddi do ruluk testleri yap l r. Kontrol testi, iflletmenin iç kontrol sisteminin incelenmesidir. Bu incelemede iç kontrol sisteminin yeterli olup olmad (sistem testleri) ve etkin çal fl p çal flmad (fonksiyon testleri) de erlendirilir (Tesmer, 2010: 141). Baflka bir ifadeyle kontrol testleri, denetçi taraf ndan müflteri iflletmede mevcut olmas gereken iç kontrol politikalar ve prosedürlerinin tasar m n n ve iflleyiflinin etkinli ini ölçmek için yürütülen denetim prosedürleridir (Bozkurt, 2011: 128; Kepekçi, 2004: 124). Kontrol testlerinin amac iflletmenin kontrol riskinin ortaya ç kart lmas ve ne kadar detayl denetim yap lmas gerekti inin tespit edilmesidir. Kontrol riski düflük olarak tespit edilirse denetimde daha az örnekleme yap labilir. Kontrol riski yüksek olarak görülürse daha detayl çal flma yap lacak ve daha fazla kan t toplanacakt r (Kaval, 2005: 143). Kontrol testleri sonucunda hangi fonksiyonlar n tasarland gibi çal flt, hangi fonksiyonlarda eksiklikler oldu u görülebilir. Buna ba l olarak y lsonunda mali tablolarda yer alan bakiyelerin do rulu unun yeniden test edilmesi gerekir. Bu kapsamda yap lan çal flmalara maddi do ruluk testleri ad verilir ve bu testlere, y l içinde yap lanlara göre daha ayr nt l oldu undan detay testler de denir (Tesmer, 2010: 143). Maddi do ruluk testleri, muhasebe ifllemlerinin ve hesap kalanlar n n genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine ve muhasebe standartlar na uygun olup olmad n belirlemek amac yla kan t toplama prosedürü olarak kullan l r (Kepekçi, 2004: 129). Kontrol ve maddi do ruluk testlerinin denetim sürecindeki yeri afla daki tabloda gösterilmifltir. Tablo 3.1 Kontrol ve Maddi Do ruluk Testleri flletmeye liflkin Risklerin Tespit Edilmesi Riske Karfl l k Vermek Amac yla flletme Taraf ndan Kontrol Prosedürleri Oluflturulmufl Mu? Evet Kontrollerin Etkinli inin Test Edilmesi Kontroller Etkin Kontrol Riski Düflük Maddi Do ruluk Testlerinin Kapsam Düflük Tutulur Kontroller Etkin De il Kontrol Riski Yüksek Maddi Do ruluk Testlerinin Kapsam Yüksek Tutulur Hay r Kontrol Prosedürleri Olmad ndan Etkinli i Test Edilmez. Kontrol Riski Yüksek Kabul Edilir. Maddi Do ruluk Testlerinin Kapsam Yüksek Tutulur

57 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi Tablodan da görüldü ü gibi kontrollerin etkinli inin test edilmesi sürecinde elde edilen bulgular bir iflletmede etkin iç kontrollerin varl n gösterirse maddi do ruluk testlerinin kapsam s n rland r labilir. Bu durumda denetçinin çok fazla çal flma yapmas na gerek kalmaz. Çünkü söz konusu iflletmede önemli yanl fll k riskinin düflük oldu u kabul edilir. Buna karfl n etkin olmayan iç kontrollerin bulundu u bir iflletmede ise yap lacak maddi do ruluk testlerinin kapsam artt r lmal d r. Denetçi, herhangi bir iflletmede kontrol testlerini uygulamadan do rudan maddi do ruluk testlerine geçebilir. Bu durumda kontrol riski yüksek kabul edilmifl olur. Bu durum; söz konusu iflletmede herhangi bir kontrol faaliyeti yoktur, dolay s yla kontrollerin etkinli inin test edilmesine gerek duyulmam flt r anlam na gelir. Bu uygulama genelde Küçük ve Orta Büyüklükteki flletme (KOB ) niteli inde olup iç kontrol sisteminin kurulmad çal flan say s n n az olmas nedeniyle görevlerin ayr l ilkesinin oluflturulmad iflletmelerde söz konusu olabilir. DENET M KANITLARI Denetimin planlamas tamamland ktan, denetim konusu sahalara ayr ld ktan, her bir denetim sahas nda uygulanacak denetim yöntem ve ifllemleri kararlaflt r ld ktan sonra s ra denetim kan tlar n n toplanmas na gelir. Denetçi belirli tekniklere baflvurarak kan t toplar ve bu kan tlar de erlendirir (Güredin, 2007: 197). Bilindi i gibi denetim, genel anlamda kan t toplama ve toplanan bu kan tlar de erlendirme faaliyetiydi. Denetim faaliyetinin fiilen yerine getirilmesi kan t toplama ile olur. Kan t toplama denetim plan n n yap lmas ile bafllar ve denetim raporunun verilmesine kadar devam eder. Genel kabul görmüfl denetim standartlar ndan çal flma alan standartlar na göre denetçinin yeterli say da ve uygunlukta kan t toplamas gerekti ini hat rlay n z. Denetim Kan tlar ; denetlenen bilgilerin önceden saptanm fl ölçütlere uygunluk derecesini belirlemek amac yla denetçi taraf ndan kullan lan her türlü bilgi, belge ve kay tlard r. Denetim kan tlar yasal kan tlardan farkl d r. Yasal kan tlar için belirli flartlar aran rken denetim uygulamas nda bir bilginin kan t olarak kabul edilip edilmeyece i do rudan do ruya denetçinin öznel yarg s na ba l d r (Bozkurt, 2011: 62; Güredin, 2007: 241). Denetçi temel olarak ne kadar say da kan t toplayaca na kendisi karar verir. Ancak bu karar etkileyen çeflitli unsurlar vard r. Denetçi taraf ndan toplanacak kan t n say s n etkileyen bu unsurlar; önemlilik, risk, nitelik, ekonomik etkenler ve ana kütlenin büyüklü ü ve özelli idir (Bozkurt, 2011: 63; Çalgan vd., 2008: 70; Kepekçi, 2004: 106). Önemlilik ve risk artt kça toplanacak kan tlar n say s artar. Örne in; kasa hesab gelecek aylara ait giderler hesab na göre daha önemli ve risklidir. Çünkü kasadaki paran n çal nma riski ve ilgili hesapta hata ve hile olma olas l daha fazlad r. Benzer flekilde ana kütle büyüdükçe toplanacak kan t say s da artacakt r. Toplanacak kan t say s ile kan t n niteli i, maliyeti ve zaman aras nda da bir iliflki vard r. Denetçi gerekli ama en az zaman ve maliyet alan denetim kan tlar n seçmelidir. Ancak bu, denetimden taviz verilece i anlam na gelmez. Denetçi taraf ndan toplanacak kan tlar n say s n etkileyen unsurlar oldu u gibi kan tlar n güvenilirli ini etkileyen çeflitli unsurlar da vard r. Kan t n güvenilirli ini belirleyen bu unsurlar; kan t n ilgili olmas, kan t n zamanl l, kan t n kayna ve kan t n objektifli idir (Bozkurt, 2011: 63; Çalgan vd., 2008: 72; Kepekçi, 2004: 105). 51 Bir iflletmede kontrol riski yüksek kabul edilerek kontrol testleri uygulanmadan do rudan maddi do ruluk testlerine geçilebilir. Genel kabul görmüfl denetim standartlar na göre yeterli say da ve uygunlukta kan t toplanmal d r. Denetim kan tlar, denetlenen bilgilerin önceden saptanm fl ölçütlere uygunluk derecesini belirlemek amac yla denetçi taraf ndan kullan lan her türlü bilgi, belge ve kay tlard r. Önemlilik, risk, nitelik, ekonomik etkenler ve ana kütlenin büyüklü ü ve özelli i toplanacak kan t n say s n etkiler.

58 52 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Resim 3.1 Önemlilik ve risk artt kça toplanacak kan tlar n say s artar. Elde edilen kan t amaçlanan denetimle do rudan ilgili olmal d r. Örne in stoklar n say s na iliflkin yap lan denetimde stoklar n mülkiyetine iliflkin bir kan t ilgili de- ildir. Kan t n zamanl l aç s ndan genelde dönem sonlar nda elde edilen kan tlar daha güvenilir kabul edilir. Örne in; Aral k ay nda yap lan stok say m Eylül ay nda yap lan stok say m na göre daha güvenilirdir. Kan t n kayna güvenilirlik derecesini belirler. Kayna na göre kan t n güvenilirli i konusunda flu genellemeler yap labilir. flletme d fl ndan elde edilen kan tlar iflletme içinden elde edilen kan tlara göre daha güvenilirdir. Etkin bir iç kontrol sistemine sahip iflletmelerden elde edilen kan tlar, zay f bir iç kontrol sistemine sahip iflletmelerden elde edilen kan tlara göre daha güvenilirdir. Denetçi taraf ndan do rudan elde edilen kan tlar dolayl yoldan elde edilen kan tlara göre daha güvenilirdir. Alan nda uzman olan kifliler (alt n sektörü uzmanl gibi) taraf ndan elde edilen kan tlar uzman olmayan kiflilerce elde edilen kan tlara göre daha güvenilirdir. Objektif kan tlar subjektif kan tlara göre daha güvenilir kabul edilir. Kan t n objektifli i bir ifllem hakk nda tüm denetçilerin ayn kanaate varmas d r. Örne in; bankadan gelen hesap özeti objektif bir kan tt r çünkü herkes için ayn anlama gelir. Kaynak: ( denetcilere ceza-yagdi ,11:15) Kan t n güvenilirli ini etkileyen unsurlar; kan t n ilgili olmas, kan t n zamanl l, kan t n kayna ve kan t n objektifli idir. Kayna na göre kan t türleri muhasebe kay t ortam ve destekleyici kan tlar olmak üzere ikiye ayr l r. Muhasebe kay t ortam iflletmede var olan muhasebe bilgilerinin tümünü ifade ederken destekleyici kan tlar muhasebe kay t ortam nda var olan bilgilerin do rulanmas nda baflvurulan kan tlard r. flletme yönetiminin bafll ca iddialar ; gerçekleflme, tam olma, do ruluk, dönemsellik, s n fland rma, var olma, haklar ve yükümlülükler, anlafl labilirlik ve de erlemedir. Kan t Türleri Kayna na göre kan t türleri muhasebe kay t ortam ve destekleyici kan tlar olmak üzere ikiye ayr l r. Muhasebe kay t ortam iflletmede var olan muhasebe bilgilerinin tümünü ifade eder. Defterler, hesaplamalar, hesap plan ve aç klamalar, çal flma tablolar ve maliyet da t mlar muhasebe kay t ortam ndaki denetim kan tlar na örnek verilebilir. Destekleyici kan tlar ise çekler, faturalar, toplant tutanaklar ve do rulamalar gibi muhasebe kay t ortam nda var olan bilgilerin do rulanmas nda baflvurulan kan tlard r (Güredin, 2007: 242; Kepekçi, 2004: 102). Yönetimin ddialar flletme yönetimi haz rlam fl oldu u mali tablolarda asl nda baz iddialarda bulunmaktad r. Örne in; iflletmenin bilançosunda stoklar hesab T olarak gözüküyorsa bunun anlam iflletme yönetimi deposunda T de erinde mallar oldu- unu iddia etmektedir. Denetçiden beklenen dehetçinin toplayaca kan tlarla bu iddialar n do rulu unu ispat etmeye çal flmakt r. flletme yönetiminin iddialar ; finansal ifllemler ve olaylara iliflkin, hesap bakiyelerine iliflkin, sunum ve tam aç klamaya iliflkin olmak üzere 3 grupta toplanabilir. fllem ve olaylara iliflkin iddialar; gerçekleflme, tam olma, do ruluk, dönemsellik ve s n fland rmad r. Hesap bakiyelerine iliflkin iddialar; var olma, tam olma, haklar ve yükümlülükler ve de erlemedir. Sunum ve tam aç klamaya iliflkin iddialar ise; gerçekleflme, haklar ve yükümlülükler, tam olma, do ruluk, de erleme, s n fland rma ve anlafl labilirliktir (Erdo an, 2006: 58; Kavut vd., 2009: 143).

59 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi 53 Gerçekleflme; mali tablolara ve kay tlara aktar lan ifllem ve olaylar gerçekten meydana gelmifltir. Tam Olma; ele al nan bir faaliyet döneminde meydana gelen tüm ifllem ve olaylar eksiksiz olarak kay tlara yans t lm flt r. Baflka bir ifade ile varl k, yükümlülük ve özkaynak hesap kalemlerine iliflkin tüm ifllem ve tutarlar mali tablo bakiyelerine eksiksiz olarak dâhil edilmifltir. Do ruluk; meydana gelen ifllemler do ru tutarlarla ve uygun flekilde kaydedilmifltir. Dönemsellik; ifllemler ve olaylar meydana geldikleri tarihlerde ve tahakkuk ettikleri dönem itibariyle kayda al nm flt r. S n fland rma; ifllem ve olaylar uygun hesaplara kaydedilmifltir. Mali tablolar genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine uygun flekilde haz rlanm fl ve hesap bakiyeleri do ru hesap gruplar nda gösterilmifltir. Var Olma; varl klar, yükümlülükler ve özkaynaklara iliflkin bakiyeler gerçekten vard r. Haklar ve yükümlülükler; mali tablolarda yer alan varl klara iliflkin bakiyeler iflletmenin mülkiyetinde olan varl klar, yükümlülüklere iliflkin bakiyeler ise iflletmenin sorumlulu unda olan yükümlülükleri göstermektedir. Anlafl labilirlik; mali tablolar n dipnotlar nda gerekli aç klamalar anlafl l r bir flekilde yap lm flt r. KANIT TOPLAMA TEKN KLER Yeterli miktarda ve uygunlukta kan t toplamak isteyen denetçi geleneksel denetim yöntemleri ve denetim tekniklerini kullanacakt r. Geleneksel Denetim Yöntemleri Denetim yöntemleri toplam sekiz çeflittir. Her bir yöntem bir di erinin alternatifi oldu undan denetim yöntemleri; flekli denetim-maddi denetim, aral ks z denetimörnekleme yoluyla denetim, ileriye do ru denetim-geriye do ru denetim ve do rudan denetim-dolayl denetim olmak üzere dört farkl grupta toplanabilir (Güredin, 2007: 243). fiekil 3.2 denetim yöntemlerini göstermektedir. Denetim yöntemleri; flekli denetim-maddi denetim, aral ks z denetim-örnekleme yoluyla denetim, ileriye do ru denetim-geriye do ru denetim ve do rudan denetim-dolayl denetimdir. fiekil 3.2 Denetim Yöntemleri fiekli Denetim Aral ks z Denetim leriye Do ru Denetim Do rudan Denetim Maddi Denetim Örnekleme Yoluyla Denetim Geriye Do ru Denetim Dolayl Denetim fiekli Denetim-Maddi Denetim; flekli denetim, bir iflletmede tutulan muhasebenin flekil flartlar aç s ndan uygunlu unun araflt r lmas d r. Maddi denetimde ise ifllemlerin gerçek ve amaca uygun olarak defter ve hesaplara do ru kay tlan p kay tlanmad klar incelenmektedir. Aral ks z Denetim- Örnekleme Yoluyla Denetim; aral ks z denetim, ele al nan bir zaman kesiti içindeki tüm ifllemlerle ilgili kay t ve belgelerin tek tek gözden geçirilmesidir. Örnekleme yoluyla denetimde ise muhasebedeki belge ve kay tlar n tümü de il, belirli ölçütlere göre seçilen bir k sm denetlenmektedir. leriye Do ru Denetim-Geriye Do ru Denetim; ileriye do ru denetim, incelemenin belgelerden defter kay tlar na, oradan da mali tablolara do ru yap ld denetim yöntemidir. Geriye do ru denetim ise inceleme yönünün mali tablolardan bafllayarak defter kay tlar na ve buradan da muhasebe belgelerine indi i bir denetim yöntemidir.

60 54 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Do rudan Denetim-Dolayl Denetim; do rudan denetimde her bir muhasebe ifllemi ayr ayr ve do rudan do ruya incelenmektedir. Dolayl denetimde ise ayn nitelikteki veya birbirleri ile yak n iliflki içindeki hesaplar aras nda karfl laflt rmalar yap larak aralar ndaki uygunluk araflt r lmaktad r. 1 Bir denetçi olarak muhasebe kay t ortam nda bulunan bilgilerden kan t toplamak istedi inizde hangi geleneksel denetim yöntemlerini kullan rs n z? Denetim fllemleri Yeterli ve kaliteli denetim kan tlar n n toplanmas amac yla izlenen yollara denetim ifllemleri denir. Bafll ca denetim ifllemleri; karfl laflt rma ifllemi, tutar aktarmala- Bafll ca denetim ifllemleri; karfl laflt rma ifllemi, tutar aktarmalar n n denetimi, r n n denetimi, aritmetik inceleme ve belge incelemesidir (Güredin, 2007: 247). aritmetik inceleme ve belge incelemesidir. Karfl laflt rma fllemi; muhasebe tekni i ve çift tarafl kay t tutma tekni i aç s ndan aralar nda iliflki bulunmas gereken tutarlar aras nda karfl laflt rma yapmakt r. Daha çok defter kay tlar aras ndaki do rulu u araflt rmaya yönelik bir inceleme ifllemidir. Tutar Aktarmalar n n Denetimi; tutarlar n yanl fl aktar lmas n veya do ru tutarlar n ait olduklar hesaba de il de baflka hesaplara aktar lmas n önlemek amac yla yap lan denetim ifllemidir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Aritmetik nceleme; kay t ortam ve belgelerdeki toplama, çarpma, ç karma ve bölme ifllemlerinin do rulu unun araflt r lmas ve bu ifllemlerin yenilenmesi yoluyla gerçeklefltirilen K T Abir P hesap kontrolüdür. K T A P Belge ncelemesi; kayda konu belgelerin incelenmesidir. Belge incelemesinde belge ile defter kay tlar aras ndaki uygunluk ile belgelerin flekil flartlar ve maddi uygunluklar araflt r l r. Kan t NTERNET toplama teknikleri; fiziki inceleme, gözlem, do rulama, soruflturma, kay t sistemini yeniden izleme, yeniden hesaplama, belge incelemesi, göz atma ve analitik incelemedir. Resim 3.2 Kan t toplama teknikleri; fiziki inceleme, gözlem, do rulama, soruflturma, kay t sistemini yeniden izleme, yeniden hesaplama, belge incelemesi, göz atma ve analitik incelemedir. Denetim Teknikleri Kan t toplamada NTERNET kullan lan denetim teknikleri; fiziki inceleme, gözlem, do rulama, soruflturma, kay t sistemini yeniden izleme, yeniden hesaplama, belge incelemesi, göz atma ve analitik incelemedir (Arens vd., 2008: 177; Çömlekçi, 2011: 46; Güredin, 2007: 267; Kavut vd., 2009: 150; Tesmer, 2010: 144; Türedi, 2007: 168; Erdo an, 2006: 62; Çalgan vd., 2008: 76A). Fiziki nceleme; belgelerin ve iflletme kay tlar nda görülen fiziki k ymetlerin gerçekten var olup olmad klar n n fiziken incelenmesidir. Bu denetim ifllemi genelde maddi varl klar ve belgeler için ve daha çok maddi varl klara ait bakiyelerin do rulanmas nda kullan l r. Do rudan elde edildi i için güvenilirli i yüksektir. Gözlem; belirli faaliyetlerin tamamlanmas s razs nda haz r bulunarak ifllemlerin ne flekilde tamamland na tan k olmakt r. Örne in; denetçinin bir iflletmedeki mal girifl ve ç k fl ifllemlerinin iflletme prosedürlerine uygun yap l p yap lmad - n tespite yönelik olarak depoda yapt gözlem bu teknik kapsam ndad r. Gözlem, denetçiye ilgilendi i konu hakk nda do rudan bilgi sa lar ancak; kan t n güvenilirli i yap lan gözlem ile s n rl d r. Kaynak: ( , 11:28)

61 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi Yeniden Hesaplama; iflletme taraf ndan yap lan aritmetik hesaplamalar n denetçi taraf ndan do rulanmas ifllemidir. Yeniden hesaplama, denetçiye bir tutar n aritmetik do rulu u hakk nda bilgi verir. Bu tekni e amortisman tutarlar n n yeniden hesaplanmas örnek olarak verilebilir. Soruflturma; denetçi taraf ndan yap lan sözlü ve yaz l soruflturmalard r. Soruflturmada denetçi, çal flmalar n yönlendirmek için ilgililere sorular sorarak bilgi toplar. Göz Atma; denetçinin muhasebe ortam na kabaca göz atarak ola anüstü durumlar ortaya ç kartmaya çal flmas d r. Göz atma ifllemi bir denetçinin hangi ifllemleri uygulayarak hangi denetim kan tlar n toplamas gerekti ini gösterir. Daha sonra bu konu hakk nda di er ayr nt l denetim ifllemleri yap l r. Kay t Sistemini Yeniden zleme; örnekleme yoluyla seçilen bir belgeden hareketle muhasebe kay t ortam nda ileriye do ru gidilerek o olayla ilgili kay tlar n do rulu unun araflt r lmas d r. Bu denetim ifllemi hesap bakiyelerinin do rulu unun araflt r lmas nda ve ifllemlerin test edilmesinde yayg n olarak kullan l r. Belge ncelemesi; muhasebe kay tlar ndan geriye do ru gidilerek iflleme konu belgenin incelenmesidir. Belge incelemesi kay t sistemini yeniden izleme tekni inin tam tersidir. Burada kayd n kayna na inilir ve iflleme konu belge incelenmifl olur. Fifller, sat n alma emirleri, faturalar, mal kabul belgeleri, makbuzlar, yönetim kurulu toplant tutanaklar vb. belge incelemesine konu olabilir. Analitik nceleme; mali tablolarda yer alan veriler aras nda var oldu u kabul edilen anlaml iliflkilerin araflt r larak gözden geçirilmesidir. Bu incelemenin amac ; veriler aras nda anlaml iliflkilerin var oldu unu do rulamak ve bunlar aras nda ola an kabul edilmeyecek sapmalar bulup ortaya ç karmakt r. Analitik inceleme denetçiye dolayl yoldan tahmini bilgiler sa lar. Örne in gelir tablosunda brüt sat fl kâr yüzdesinin beklenenden farkl ç kmas halinde denetçi, sat fllar ve stok kalemlerinin denetimi için uygulayaca denetim ifllemlerini geniflletir ve yo unlaflt - r r. Analitik inceleme tekni i karfl laflt rmal analiz, oran analizi ve mant kl l k analizi fleklinde yap l r. Do rulama; herhangi bir konu ile ilgili olarak iflletme d fl ndaki ba ms z kiflilerden do rudan do ruya bilgi al nmas d r. Özellikle bir hesapla ilgili bakiyenin varl n n ve do rulu unun araflt r lmas nda kullan l r. Do rulama tekni inde üçüncü kiflilerden denetlenen iflletme arac l yla ve do rudan denetçinin eline geçecek flekilde cevap istenir. Do rulama; olumlu (pozitif) do rulama, olumsuz (negatif) do rulama ve bofl bakiyeli do rulama olmak üzere üç farkl flekilde uygulan r. Olumlu do rulama; denetlenen konu ile ilgili olarak iflletme kay tlar ndaki bilginin üçüncü kifliye sorulmas, yanl fl veya do ru olsun cevap istenmesidir. Olumsuz do rulama; denetlenen konu ile ilgili olarak iflletme kay tlar ndaki bilginin üçüncü kifliye sorulmas, sadece sonuç yanl fl ise cevap verilmesinin istenmesidir. Olumsuz do rulamada, istenen bilgi do ru ise cevap verilmesi istenmez. Karfl taraf n mutab k olmamas na ra men gerekli hassasiyeti göstermedi i için cevap vermeme ihtimali denetçinin olumsuz do rulama tekni i ile güvenilir kan t elde etmesini güçlefltirmektedir. Bofl bakiyeli do rulama ise denetlenen konu ile ilgili olarak üçüncü kiflilere sorular sorulmaz, söz konusu bildirim karfl taraftan beklenir. Analitik inceleme mali tablolarda yer alan veriler aras nda var oldu u kabul edilen anlaml iliflkilerin araflt r larak gözden geçirilmesidir. 55 Denetlenen konu ile ilgili olarak üçüncü kifliden yanl fl veya do ru olsun her halde cevap istenmesi olumlu do rulamad r. Denetlenen konu ile ilgili olarak üçüncü kifliden sadece sonuç yanl flsa cevap istenmesi olumsuz do rulamad r. Denetlenen konu ile ilgili olarak üçüncü kiflilerin bildiklerini yazmalar istenmesi ise bofl bakiyeli do rulamad r. Denetim sürecinde kullanabilece iniz bafll ca kan t toplama teknikleri SIRA nelerdir? S ZDE DENET MDE ÖRNEKLEME Denetçinin geçmifle ait tüm olaylar ve belgeleri incelemesi mümkün de ildir. Örnekleme yöntemi kullan larak ana kütlenin tamam hakk nda bir yarg ya var - 2

62 56 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Bir denetim alan ndaki tüm hesaplar n de il de, bunlar n içinden seçilmifl belirli say daki örne in incelenmesi ve bundan ç kan sonuçlar n tüm hesab temsil etti inin kabul edilmesi örneklemedir. ç kontrole iliflkin uygunluk testlerinin gerçeklefltirilmesinde ortaya ç kan örnekleme riski alfa riski ve beta riski; maddi do ruluk testlerinin gerçeklefltirilmesinde ortaya ç kan örnekleme riski ise yanl fl ret riski ve yanl fl kabul riskidir. labilir. Bu ba lamda özellikle 1930 lardan sonraki denetim uygulamalar yüzde yüz inceleme yerine örnekleme üzerine kurgulanm flt r. Denetçi, denetimi h zland rmak, denetim maliyetini düflürmek, mali kay tlar n belirli bir k sm yla ilgili kararlar n güvenilirli inden emin olmak, belgeler ve kay tlarla ilgili belirli bir ana kütlenin kabul edilebilirli i konusunda bir sonuca varabilmek ve mali tablolar n do rulu u hakk nda karar verebilmek için örnekleme yöntemine baflvurabilir (Erdo an, 2006: 201). Örnekleme; ana kütleyi temsil etmek üzere örnek seçmek ve elde edilen sonuçlar genellefltirmektir. Denetim aç s ndan olaya bak l rsa bir denetim alan ndaki tüm hesaplar n de il de bunlar n içinden seçilmifl belirli say daki örne in incelenmesi ve bundan ç kan sonuçlar n tüm hesab temsil etti inin kabul edilmesidir (Kaval, ). Baflka bir ifade ile bir hesap kalan n n veya ifllem gurubunun baz niteliklerini de erlendirmek amac yla kalemlerin yüzde 100 ünden daha az na bir denetim prosedürünün uygulanmas d r (Kepekçi, 2004: 135). Denetimde Örnekleme Riski Günümüz ekonomik hayat nda denetim sürecinde örnekleme kaç n lmaz bir olgudur. Ancak; denetçinin örnekten elde etti i sonuç bazen gerçek durumdan farkl ç kabilir. Örnekleme riski olarak de erlendirilen bu durum, ba ms z denetçinin bir örne e dayanarak ulaflt sonucun ana kütleye ayn denetim tekniklerinin uygulanmas durumunda elde edilecek sonuçtan farkl olmas ihtimalinden kaynaklanan risktir (Bozkurt, 2011: 270). Örnekleme riski iç kontrole iliflkin uygunluk testlerinin gerçeklefltirilmesinde alfa riski ve beta riski; maddi do ruluk testlerinin gerçeklefltirilmesinde ise yanl fl ret riski ve yanl fl kabul riski olmak üzere farkl flekillerde ortaya ç kabilir. Alfa Riski; iç kontrol yeterince güvenilir oldu u halde denetçinin örneklemden elde etti i sonuçlara bakarak iç kontrolün yeterli güveni sa lamad sonucuna varmas d r. Beta Riski; iç kontrol yeterince güvenilir olmad halde denetçinin örneklemden elde etti i sonuçlara bakarak iç kontrolün yeterli güveni sa lad sonucuna varmas d r. Yanl fl Ret Riski; örneklem sonuçlar hesap kalanlar nda maddi bir hata oldu unu desteklemekle birlikte, maddi bir hata olmamas riskidir. Yanl fl Kabul Riski; örneklem sonuçlar hesap kalanlar nda maddi bir hata olmad n desteklemekle birlikte, maddi bir hata olma riskidir. Denetimde Örnekleme Türleri Denetimde örnek seçim türleri olarak istatistiksel örnekleme ve istatistiksel olmayan örnekleme olmak üzere iki temel yaklafl m kullan labilir. statistiksel olmayan örnekleme daha çok denetçinin öznel yarg lar na ba l d r. Denetçinin önceki tecrübelerinden hareketle örnek seçmesine iradi örnekleme denir. radi örneklemede örnek büyüklü ünün oluflturulmas nda denetçinin mesleki bilgi ve deneyimi etkilidir. Ancak; bu örnek seçiminin tamamen keyfi yap ld anlam na gelmez. Denetçi, belirli bir tutar geçen hesaplar n tümünü, belirli bir tutardaki hesaplar n belirli bir oran n veya y l n büyük bir k sm nda hiç ifllem görmeyen hesaplar n bir k sm n incelemek gibi çeflitli ölçütleri kullanarak bu seçimi yapabilir (Kirac, 2009: 73; Türedi, 2007: 190;).

63 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi Denetçinin kendi tecrübelerinden de il de tamamen bilimsel yöntemlerle örnek seçmesine istatistiksel örnekleme denir. statistiksel örnekleme, olas l k teorisine dayanmakta olup örneklem birimlerinin seçiminde istatistiksel yöntemler kullan l r. statistiksel örnekleme yöntemleri (Erdo an, 2006: 206; Kirac, 2009: 73; Türedi, 2007: 190): Nitelik Örneklemesi, Parasal Birim Örneklemesi, De iflkenler Örneklemesidir. Denetçi, bir olaydaki hatalar n ortaya ç k fl oran n tahmin etmek için nitelik örneklemesini kullanabilir. Bu yöntem ile kabul edilebilir risk düzeyi, kabul edilebilir sapma oran ve beklenen sapma oran kullan larak ne kadar örnek seçilmesi gerekti i bulunabilir. Parasal birim örneklemesinde örneklem birimlerinin oluflturulmas nda ana kütlenin say s ndan çok parasal tutarlar dikkate al n r. Böylece yüksek tutarl kay tlar n örne e girme flans küçük tutarl kay tlara göre daha fazla olur. Örne in; iki tanesi T den, di erleri T aras nda de iflen tutarlardan oluflan toplam 10 adet ifllemin parasal birim örneklemesinde denetçi tutar yüksek olan iki ifllemi kesinlikle inceleyecek tutar düflük olan di er 8 ifllemden ise örnek seçecektir. De iflkenler örneklemesi ise daha çok hesap kalanlar n n parasal tutarlar n n tahmin edilmesinde kullan l r. Denetçi örnek seçimini yaparken rassal say lar tablosu kullan m, sistematik seçim, katmanl seçim ve blok seçim yöntemlerinden herhangi birini kullanabilir. Örnek birimlerin seçilmesinde standart rassal say lar tablosu kullan labilir. Sistematik seçimde ana kütledeki örnek say s örnek hacmine bölünür ve örnek aral oluflturulur. Her aral ktan bir örnek seçilir. Katmanl seçimde ana kütle alt tabakalara ve katmanlara ayr l r. Blok seçim ise ana kütleden zaman ve fiziksel olarak birbirine yak n olan birimlerin seçilir (Kirac, 2009: 79). ÇALIfiMA KÂ ITLARI Denetim çal flmalar sürecinde denetçinin birçok kan t toplad n ünitenin önceki k s mlar nda ifade etmifltik. Toplanan bu kan tlar n belgelendirilmesi çal flma kâ tlar ile yap l r. Çal flma kâ tlar ; denetçinin izledi i denetim yollar n, uygulad denetim ifllemlerini ve testlerini, toplad bilgileri ve incelemeleri ile ilgili olarak ulaflt sonuçlar gösteren yaz l kay tlard r (Güredin, 2007:287; Kepekçi, 2004: 114). Baflka bir ifade ile çal flma kâ tlar ; ba ms z denetim görüflünü destekleyen, denetim standartlar na uygunluk derecesini gösteren, denetim süresince izlenen denetim prosedürlerini, uygulanan denetim tekniklerinin yap s n, zamanlamas n, kapsam n, denetim s ras nda ortaya ç kan önemli hususlar ve ulafl lan sonuçlar belgelendiren yaz l veya elektronik dökümanlard r (Kavut vd., 2009: 164). Çal flma kâ itlar n n flekli, içeri i ve kapsam ; belirlenen önemli yanl fll k riskine, denetçinin mesleki kanaatine, uygulanan denetim tekniklerinin yap s na, toplanan denetim kan tlar n n önem derecesine ba l olarak de ifliklik gösterir (Kavut vd., 2009: 164). Çal flma kâ tlar n n mülkiyeti denetçilere ait olup 10 y l süreyle saklan r. Çal flma kâ tlar n n gizlili inin ve güvenli inin sa lanmas zorunludur. Çal flma kâ tlar, denetlenenin izni olmaks z n üçüncü kiflilere verilemez ve aç klanamaz. Ancak, örne in mahkemeler, Sermaye Piyasas Kurulu, Bankac l k Düzenleme ve Denetleme Kurumu söz konusu çal flma kâ tlar n denetçiden talep edebilirler. Bu durumda çal flma kâ tlar n n gizlili i öne sürülüp aç klama yapmaktan kaç n lamaz (Kaval, 2005: 157). 57 Denetçinin önceki tecrübelerinden hareketle örnek seçmesine iradi örnekleme, kendi tecrübelerinden de il de tamamen bilimsel yöntemlerle örnek seçmesine ise istatistiksel örnekleme denir. Çal flma kâ tlar, denetçinin denetim sürecinde elde etti i her türlü yaz l belgelerdir.

64 58 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Resim 3.3 Çal flma kâ tlar, denetçinin denetim sürecinde elde etti i her türlü yaz l belgelerdir. Kaynak: ( , 11:15) Çal flma Kâ tlar n n Faydalar Çal flma kâ tlar n n amac denetim faaliyetinin genel kabul görmüfl denetim standartlar na uygun yürütülmesini sa lamakt r. Çal flma kâ tlar ayn zamanda denetçiye güvence sa layan bir kan t niteli indedir. Genel olarak de erlendirildi inde çal flma kâ tlar n n faydalar flu flekilde özetlenebilir (Bozkurt, 2011: 1250; Çömlekçi, 2011: 48; Güredin, 2007: 287; Tesmer, 2010: 132; Türedi, 2007: 177): Uygulanan denetim ifllemlerini ve elde edilen sonuçlar belgelemek, Denetimin ilgili yasal düzenlemelere uygun yap ld na kan t oluflturmak, Denetçinin görüfl oluflturmas na yard mc olmak, Denetim raporunun haz rlanmas na esas teflkil etmek, ç kontrol yap s n n de erlendirilmesine yard mc olmak, Denetimin düzenli bir biçimde sürdürülmesini sa lamak, Gerekti inde denetim sonras için denetçiye savunma arac olmak, Bir sonraki denetim plan n n haz rlanmas na ve denetim çal flmalar na yard mc olmak, Çal flma kâ tlar düzenlemek bir denetçiye ne tür faydalar sa layabilir. Çal flma Kâ tlar n n Dosyalanmas Denetçiler çal flmalar s ras nda düzenledikleri veya elde ettikleri çal flma kâ tlar - n belirli bir sisteme göre dosyalarlar. Denetim raporu tamamland ktan 60 gün sonra çal flma kâ tlar bir araya getirilerek dosyalan r. Bu kâ tlar n sakland dosya- ya da denetim dosyas denir. Genelde cari dosya ve sürekli dosya olmak üzere iki ayr dosya oluflturulur (Erdo an, 2006: 67; Kepekçi, 2004: 115; Türedi, 2007: 180). Cari dosyaya salt ilgili denetim y l nda Cari Dosya; denetçinin salt ilgili denetim y l nda kullanaca, gelecek dönemlerde ifline yaramayacak çal flma kâ tlar n koydu u dosyad r. Cari dosyaya kona- kullan lacak, gelecek dönemlerde ifle yaramayacak çal flma cak çal flma kâ tlar na; ilgili y l n mali tablolar, denetim anlaflma mektubu, denetim program, denetim mizan, iç kontrol anket sorular, iç kontrol notlar, iç kon- kâ tlar, sürekli dosyaya da sonraki y llarda yap lacak AMAÇLARIMIZ denetimlerde de trol ak fl flemalar, yaz flmalar, yönetim kurulu ve genel kurul toplant tutanaklar, sözleflme örnekleri, AMAÇLARIMIZ kullan labilecek çal flma düzeltme tablolar, do rulama mektuplar na gelen yan tlar ve kâ tlar konur. denetim raporu örnek verilebilir. K T A P 3 K T A P

65 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi 59 Sürekli Dosya; denetçinin salt ilgili denetim y l nda kullanmayaca, gelecek dönemlerde de ifline yarayacak çal flma kâ tlar n koydu u dosyad r. Cari dosyaya konacak çal flma kâ tlar na; iflletmenin ana sözleflmesi, hesap plan, organizasyon flemas, kontratlar, sözleflmeler, anlaflmalar, iflletme ve sektörü ile ilgili tan t c bilgiler, muhasebe yönetmeli i, vergi beyannamelerinin kopyalar, istatistiksel bilgiler, faaliyet raporlar, önceki y llara ait mali tablolar ve denetim raporlar örnek verilebilir. Denetim Mizan Denetçinin denetime do rudan mali tablolardan bafllamas olanaks zd r. Bunun birçok sebebi olabilir. Örne in, denetime baflland zaman mali tablolar henüz haz rlanmam fl olabilir. Bunun yan nda elde edilen bulgular defterlerde baz düzeltme ve s n fland rma kay tlar yap lmas n gerektirebilir. Bu nedenle denetim sürecine mali tablolardan bafllamak yerine denetim mizan ndan bafllamak daha uygun olabilir. Mali tablolar and ran fakat; denetim bulgular na göre yap labilecek düzeltmeler için düzeltme ve yeniden s n fland rma sütunlar n da içeren bir çal flma tablosu düzenlenerek ifle bafllanabilir. Bu çal flma tablosuna denetim mizan denir. Denetçi veya müflteri iflletme taraf ndan haz rlanan denetim mizan nda, mali tablo kalemlerine ait bakiyeler yer al r (Güredin, 2009: 294). Tablo 3.2 de bir iflletmenin varl klar na ait denetim mizan gösterilmifltir. Denetim bulgular na göre yap labilecek düzeltmeler için düzeltme ve yeniden s n fland rma sütunlar n içeren, mali tablolar and ran çal flma tablolar na denetim mizan denir. Anadolu flletmesi Tarihli Varl klar Denetçi: Ahmet flbilir Tutarlar Düzeltmeler ( ) Çal flma Kâ d A B C Dönen Varl klar Nakit- Nakit Benzerleri Finansal Varl klar Ticari Alacaklar Denetim Mizan -1: Varl klar Yeniden S n fland rma Düzeltilmifl ve Yeniden S n fland r lm fl Borç Alacak Borç Alacak (1.000) (RF-1) (2.000) (RF-25) D Stoklar (5.000) (RF-40) Tablodan görüldü ü gibi her bir hesap için aç lan çal flma kâ tlar A, B, C, D fleklinde isimlendirilmifltir. Dönen varl klara ait baz hesaplar n cari dönem ( ) ve önceki dönem ( ) tutarlar yer alm flt r. Önceki dönem tutarlar bir önceki dönemde denetimden geçmifl bakiyelerdir. Cari dönem tutarlar ise yönetimin iddialar olup denetçi taraf ndan yap lacak çal flmalar ile do rulu u araflt r lacakt r. Herhangi bir hesaba iliflkin yap lan düzeltmeler ve yeniden s n fland rma ifllemleri referans numaras ile birlikte tablonun sa nda gösterilmifltir. Denetim sürecinde tespit edilen hatalar, düzeltme kay tlar ile ilgili hesab n borcuna veya alaca - na kaydedilir. Böylece söz konusu hesab n düzeltilmifl bakiyesine ulafl lm fl olur. Örne in; Anadolu iflletmesinde Nakit ve Nakit Benzerleri hesab nda T1.000 tutar nda borçland r lmas gereken, stoklar hesab nda da T5.000 alacakland r lmas gereken düzeltmeler yap lm flt r. Bu durumda yap lacak kay tlar flu flekilde olacakt r: Tablo 3.2 Denetim Mizan

66 60 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz 1 Nakit ve Nakit Benzerleri Borçlar (Nakitle lgili Düzeltme: RF-1) Sat lan Ticari Mallar Maliyeti Stoklar (Stoklarla lgili Düzeltme: RF-40) Denetçiler zaman zaman mali tablolardaki baz tutarlar n yanl fl hesaplarda gösterildi ini tespit etmektedirler. Örne in, Gelecek Aylara Ait Giderler hesab na yaz lmas gereken bir tutar yanl fll kla Gelecek Y llara Ait Giderler hesab na yaz lm fl olabilir. Bu durumda s n fland rma hatas yap lm fl olmaktad r. Denetçi bu tür durumda da yine yapaca bir kay t ile s n fland rmalar n do ru flekilde gösterilmesini sa layabilir. Yukar daki tabloya göre Anadolu iflletmesinde finansal varl klar hesab nda T2.000 tutar nda alacakland r lmas gereken s n fland rma hatas yap lm flt r. Bu durumda yap lacak düzeltme kayd flu flekilde olacakt r. 1 fltirakler Finansal Varl klar (F.Varl klarla lgili S n fland rma: RF-25) Yap lan düzeltme ve s n fland rma kay tlar ndan sonra hesaplar n düzeltilmifl ve yeniden s n fland r lm fl tutarlar na ulafl lm fl olur. Bu turarlar Tablo 3.2 nin son sütununda yer almaktad r. Söz konusu tutarlar müflteri iflletmenin mali tablolar nda yer almas gereken denetimden geçmifl bakiyelerdir. Örne in stoklar hesab denetim öncesi mali tablolarda T bakiye ile yer al rken, denetim sonras yap lan düzeltme kay tlar yla birlikte bu tutar T olarak aç klanacakt r. Hesap Analiz Cetveli Denetim mizan nda ana hesap bakiyeleri özetlenip gösterilmektedir. Ancak; denetim sürecinde her bir hesap için alt hesaplarda daha fazla ve detayl çal flmalar yapmak gerekebilir. Örne in, stoklar ana hesab na ait tutar n hangi alt hesaplardan ve ne flekilde olufltu unun gösterilmesi gibi. Bu gösterimi sa layan tablolar hesap analiz cetvelleridir. Tablo 3.3 Hesap Analiz Cetveli Anadolu flletmesi Tarihli Varl klar Denetçi: Ahmet flbilir / ( ) Hesap Analiz Cetveli-1: Stoklar Kodu Stok Ad Miktar Birim Fiyat (T) Tutar Aç klama Seramik 60* m Say ma efllik edildi ( ) Tutanak No: Seramik 45* m Say ma efllik edildi ( ) Tutanak No: Musluk adet Say ma efllik edildi ( ) Tutanak No: 7 Toplam Denetim Mizan :1 Çal flma Ka d : D Hesap analiz cetvelleri sonucundan elde edilen toplamlar denetim mizan n, denetim mizan ndan elde edilen sonuç ise denetimden geçmifl bir mali tablonun bakiyesini oluflturmaktad r.

67 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi 61 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Kontrol ve maddi do ruluk testlerini ifade etmek. Genelde y l içinde yap lan denetim ifllemlerinde iflletme taraf ndan oluflturulan iç kontrol ve muhasebe sisteminin daha iyi anlafl lmas için kontrol testleri yap l r. Y lsonu çal flmalar ise daha çok hesap bakiyelerinin do rulanmas na yönelik olup detayl testler ve analitik incelemelerden oluflan maddi do ruluk testleri yap l r. Kontrol testi, denetçi taraf ndan müflteri iflletmede mevcut olmas gereken iç kontrol politikalar ve prosedürlerinin tasar m n n ve iflleyiflinin etkinli ini ölçmek için yürütülen denetim prosedürleridir. Kontrollerin etkinli inin test edilmesi süresince elde edilen bulgular bir iflletmede etkin iç kontrollerin varl n gösterirse maddi do ruluk testlerinin kapsam s n rland r labilir. Bu durumda denetçinin çok fazla çal flma yapmas na gerek kalmaz. Çünkü; söz konusu iflletmede önemli yanl fll k riskinin düflük oldu u kabul edilir. Buna karfl n etkin olmayan iç kontrollerin bulundu- u bir iflletmede ise yap lacak maddi do ruluk testlerinin kapsam artt r lmal d r. Denetim kan tlar n aç klamak. Genel kabul görmüfl denetim standartlar ndan çal flma alan standartlar na göre yeterli say da ve uygunlukta kan t toplanmal d r. Denetlenen bilgilerin önceden belirlenmifl ölçütlere uygunluk derecesini belirlemek amac yla denetçi taraf ndan kullan lan her türlü bilgi, belge ve kay t denetim kan t olarak kabul edilir. Önemlilik, risk, nitelik, ekonomik etkenler ve ana kütlenin büyüklü ü ve özelli i toplanacak kan t n say s n etkiler. Kan t n güvenilirli ini etkileyen unsurlar ise kan t n ilgili olmas, kan t n zamanl l, kan - t n kayna ve kan t n objektifli idir. Kayna na göre kan t türleri muhasebe kay t ortam ve destekleyici kan tlar olmak üzere ikiye ayr l r. Muhasebe kay t ortam iflletmede var olan muhasebe bilgilerinin tümünü ifade ederken destekleyici kan tlar muhasebe kay t ortam nda var olan bilgilerin do rulanmas nda baflvurulan kan tlard r. A MAÇ 3 flletme yönetimi haz rlam fl oldu u mali tablolarda asl nda baz iddialarda bulunmaktad r. Örne in, iflletmenin bilançosunda stoklar hesab T olarak gözüküyorsa bunun anlam iflletme yönetimi deposunda T de erinde sto u oldu unu iddia etmektedir. flletme yönetiminin bafll ca iddialar ; gerçekleflme, tam olma, do ruluk, dönemsellik, s n fland rma, var olma, haklar ve yükümlülükler, anlafl labilirlik ve de erlemedir. Kan t toplama tekniklerini özetlemek. Kan t toplama teknikleri; fiziki inceleme, gözlem, do rulama, soruflturma, kay t sistemini yeniden izleme, yeniden hesaplama, belge incelemesi, göz atma ve analitik incelemedir. Fiziki nceleme; belgelerin ve iflletme kay tlar nda görülen fiziki k ymetlerin gerçekten var olup olmad klar n n fiziken incelenmesidir. Gözlem; belirli faaliyetlerin tamamlanmas s ras nda haz r bulunarak ifllemlerin ne flekilde tamamland - na tan k olmakt r. Yeniden Hesaplama; iflletme taraf ndan yap lan aritmetik hesaplamalar n denetçi taraf ndan do rulanmas ifllemidir. Soruflturma; denetçi taraf ndan yap lan sözlü ve yaz l soruflturmalard r. Göz Atma; denetçinin muhasebe ortam na kabaca göz atarak ola anüstü durumlar ortaya ç karmaya çal flmas d r. Kay t Sistemini Yeniden zleme; örnekleme yoluyla seçilen bir belgeden hareketle muhasebe kay t ortam nda ileriye do ru gidilerek o olayla ilgili kay tlar n do rulu unun araflt r lmas d r. Belge ncelemesi; muhasebe kay tlar ndan geriye do ru giderek iflleme konu belgenin incelenmesidir. Analitik nceleme; mali tablolarda yer alan veriler aras nda var oldu u kabul edilen anlaml iliflkilerin araflt r larak gözden geçirilmesidir. Do rulama; herhangi bir konu ile ilgili olarak iflletme d fl ndaki ba ms z kiflilerden do rudan do ruya bilgi al nmas d r.

68 62 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz A MAÇ 4 Denetimde örnekleme yönetimini aç klamak. Denetçi taraf ndan geçmifle ait tüm olaylar n ve belgelerin yüzde yüz incelenmesi beklenmez. Denetçi, denetimi h zland rmak, denetim maliyetini düflürmek, mali kay tlar n belirli bir k sm yla ilgili kararlar n güvenilirli inden emin olmak, belgeler ve kay tlarla ilgili belirli bir ana kütlenin kabul edilebilirli i konusunda bir sonuca varabilmek ve mali tablolar n do rulu u hakk nda karar verebilmek için örnekleme yöntemine baflvurabilir. Örnekleme yöntemi kullan larak ana kütlenin tamam hakk nda bir yarg ya var labilir. Çal flma kâ tlar n n faydalar n listelemek. 5 Çal flma kâ tlar n n bafll ca faydalar flunlard r: Uygulanan denetim ifllemlerini ve elde edilen sonuçlar belgelemek, Denetimin ilgili yasal düzenlemelere uygun yap ld na kan t oluflturmak, Denetçinin görüfl oluflturmas na yard mc olmak, Denetim raporunun haz rlanmas na esas teflkil etmek, ç kontrol yap s n n de erlendirilmesine yard mc olmak, Denetimin düzenli bir biçimde sürdürülmesini sa lamak, Gerekti inde denetim sonras için denetçiye savunma arac olmak, Bir sonraki denetim plan n n haz rlanmas na ve denetim çal flmalar na yard mc olmak, A MAÇ

69 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi 63 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi toplanacak kan t n say s n etkileyen unsurlardan birisi de ildir? a. Önemlilik b. Risk c. Nitelik d. Ana kütlenin büyüklü ü ve özelli i e. Kan t n zamanl 2. Afla dakilerden hangisi toplanacak kan t n güvenilirli ini etkileyen unsurlardan birisi de ildir? a. Kan t n ilgili olmas b. Kan t n zamanl l c. Kan t n kayna d. Ekonomik etkenler e. Kan t n objektifli i 3. Afla dakilerden hangisi kayna na göre destekleyici kan t türlerinden birisidir? a. Faturalar b. Defterler c. Hesaplamalar d. Hesap plan ve aç klamalar e. Çal flma tablolar ve maliyet da t mlar 4. Ele al nan bir faaliyet döneminde meydana gelen tüm ifllem ve olaylar eksiksiz olarak kay tlara yans t lm flt r ifadesi hangi yönetim iddias n n sonucudur? a. Gerçekleflme b. S n fland rma c. Tam olma d. Var olma e. Haklar ve yükümlülükler 5. ncelemenin belgelerden defter kay tlar na, oradan da mali tablolara do ru yap ld denetim yöntemi afla- dakilerden hangisidir? a. Geriye do ru denetim b. leriye do ru denetim c. Aral ks z denetim d. Do rudan denetim e. Örnekleme yoluyla denetim 6. Afla dakilerden hangisi bafll ca denetim ifllemlerinden birisi de ildir? a. Karfl laflt rma b. Tutar Aktarmalar n n Denetimi c. Aritmetik nceleme d. Gözlem e. Belge ncelemesi 7. Herhangi bir konu ile ilgili olarak iflletme d fl ndaki ba ms z kiflilerden do rudan do ruya bilgi al nmas hangi kan t toplama tekni idir? a. Fiziki nceleme b. Soruflturma c. Analitik nceleme d. Belge ncelemesi e. Do rulama 8. Afla daki çal flma kâ tlar ndan hangisi cari dosyada bulunmaz? a. flletmenin ana sözleflmesi b. Denetim anlaflmas c. ç kontrol notlar d. denetim plan ve program e. Do rulama mektuplar na gelen cevaplar 9. Afla dakilerden hangisi çal flma kâ tlar n n faydalar ndan birisi olamaz? a. Denetim raporunun haz rlanmas na esas teflkil etmek b. Gerekti inde denetim sonras için denetçiye savunma arac olmak c. Denetçinin çal flmalar nda ba ms z ve tarafs z olmas d. Denetimin düzenli bir biçimde sürdürülmesini sa lamak e. Uygulanan denetim ifllemlerini ve var lan sonuçlar belgelemek 10. Bir iflletmede iç kontrol yeterince güvenilir olmad - halde, denetçinin örneklemden elde etti i sonuçlara bakarak iç kontrolün yeterli güveni sa lad sonucuna varmas afla dakilerden hangisi ile ifade edilir? a. Denetim riski b. Beta riski c. Yanl fl ret riski d. Yanl fl kabul riski e. Alfa riski

70 64 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yaflam n çinden Türkiye hile de bafl çekiyor! Türkiye bu y l flirketlerde meydana gelen hile vakalar ile Asya ülkeleri aras nda 6. s raya yerleflti. Düflük e itim düzeyinde daha fazla hile yap lmaktad r ancak bunlar y k c hile boyutuna eriflmemektedir. Öte yandan, araflt rmalar e itim düzeyi artt kça hilenin say olarak azald n, ancak boyutu artt için daha y k c olabilece ini gösteriyor. ACFE nin rakamlar na göre, 2008 y l nda lise mezunlar n n yüzde 33,9 u ortalama 100 bin dolarl k hile vakalar n gerçeklefltirirken, yüksek lisans ve doktora diplomas na sahip olan çal flanlar n yüzde 10,9 u ortalama 550 bin dolarl k vakalar n içinde görülüyor. Kaynak: 26/11/ :58 Yap lan küresel araflt rmalar, flirketlerde çal flanlar taraf ndan gerçeklefltirilen hilelerin, iflletmelerin kârlar ndan her y l ortalama yüzde 4 ila yüzde 8 oran nda kayba yol açt n gösteriyor. Hileyle mücadele için, baflta ABD olmak üzere geliflmifl ekonomilerde gerçeklefltirilen hile ve suistimal denetimi, Türkiye de de art k daha aktif uygulan yor. Merkezi Amerika da bulunan Sertifikal Suistimal Denetçileri Birli i (ACFE) taraf ndan iki y lda bir yay mlanan 2010 y l hile raporunda, Türkiye nin ilk kez yer almas buna iflaret ediyor. Raporun sonuçlar na göre, hile vakalar aç s ndan k talar baz nda yap lan s ralamada Türkiye Asya ülkeleri aras nda ACFE ye bildirilen 20 hile vakas ile listenin 6 nc s ras nda yer al yor. Listenin ilk s ras nda 62 vakayla Çin yer al rken, Hindistan 37, Endonezya ve Birleflik Arap Emirlikleri 27 ve Malezya 22 vaka ile ilk befl s radaki ülke konumunda yer al yor. Asya ülkelerinden bildirilen toplam 298 vaka say s, dünya genelinin yüzde 16,6 s n oluflturuyor ve vaka bafl na ortalama 274 bin dolarl k bir kay p demek oluyor. fiirket içi hile incelemesi yap ld nda, olaylar n en tepe yöneticilere kadar gitti i vakalara da s k rastland n vurguluyor. Hile oran ile ilgili genel bir anket çal flmas gerçeklefltirdiklerini de belirten Toraman, Türkiye deki flirketlerin yaklafl k yüzde 8 inde hile vakas yafland - bilgisini veriyor. Adli muhasebe uzmanlar n n tespit etti i hileler aras nda, finansal verilerde tutars zl k, mali tablolarda manipülasyon, gizli formüllerin çal nmas, rakiplere bilgi s zd rma, zimmet ve flantaj gibi vakalar bulunuyor. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise Denetim Kan tlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise Denetim Kan tlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise Kan t Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise Yönetim ddalar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise Denetim Yöntemleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Denetim fllemleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise Kan t Toplama Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise Çal flma Kâ tlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise Çal flma Kâ tlar n n Faydalar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise Denetimde Örnekleme Riski konusunu yeniden gözden geçiriniz.

71 3. Ünite - Denetim Çal flmas n n Yürütülmesi 65 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Muhasebe kay t ortam nda bulunan bilgilerden kan t toplarken kullanabilece imiz bafll ca denetim yöntemleri; flekli denetim-maddi denetim, aral ks z denetim-örnekleme yoluyla denetim, ileriye do ru denetim-geriye do ru denetim ve do rudan denetim-dolayl denetimdir. S ra Sizde 2 Denetim sürecinde kullanabilece imiz bafll ca denetim teknikleri; fiziki inceleme, gözlem, do rulama, soruflturma, kay t sistemini yeniden izleme, yeniden hesaplama, belge incelemesi, göz atma ve analitik incelemedir. S ra Sizde 3 Çal flma kâ tlar n n amac denetim faaliyetinin genel kabul görmüfl denetim standartlar na uygun yürütülmesini sa lamakt r. Çal flma kâ tlar ayn zamanda denetçiye güvence sa layan bir kan t niteli indedir. Genel olarak de erlendirildi inde çal flma kâ tlar bir denetçiye; denetimin ilgili yasal düzenlemelere uygun yap ld na kan t oluflturmak, görüfl oluflturmas na yard mc olmak, denetim raporunun haz rlanmas na esas teflkil etmek, iç kontrol yap s n n de erlendirilmesine yard mc olmak, denetimin düzenli bir biçimde sürdürülmesini sa lamak, gerekti inde denetim sonras için denetçiye savunma arac olmak, bir sonraki denetim plan n n haz rlanmas na ve denetim çal flmalar na yard mc olmak gibi faydalar sa lar. Yararlan lan Kaynaklar Arens A. Alvin, Elder J. Randal, Beasley S. Mark. (2008). Auditing and Assurance Services, Prentice Hall, New Jersey. Bozkurt Nejat. (2011). TÜRMOB Ba ms z Denetim E itimi Ders Notlar, Cilt: 1-2-3, Ankara. Çalgan Erkan, Mentefle Erkan, Ifl lo lu Fatma, Toroslu M. Vefa, Özcan Mükaddes, Kanpak G. Nurgül, Savafl fiükrü, Onur J. Zehra, A ca Zekiye. (2008). Muhasebe Denetimi, SMMMO Yay n No: 113, stanbul. Çömlekçi Ferruh. (2011). Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz, Anadolu Üniversitesi Yay n No: 1585, Eskiflehir. Erdo an Melih. (2006). Denetim Kavramsal ve Teknolojik Yap, Maliye ve Hukuk Yay nlar, Ankara. Güredin Ersin. (2007). Denetim ve Güvence Hizmetleri, Ar kan Yay nevi, stanbul. Kaval Hasan. (2005). Muhasebe Denetimi, Gazi Kitabevi, Ankara. Kavut Lerzan, Tafl Oktay, fiavl Tuba. (2009). Uluslararas Denetim Standartlar Kapsam nda Ba ms z Denetim, SMMMO Yay n No: 130, stanbul. Kepekçi Celal. (2004). Ba ms z Denetim, Avc ol Bas m Yay n, stanbul. Kirac Murat. (2009). Uluslararas Denetim Standartlar na Göre Örnekleme, Detay yay nc l k, Ankara. Türedi Hasan. (2007). Denetim, Trabzon.

72 4MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Denetim çal flmalar n tamamlama sürecinin aflamalar n aç klayabilecek, Denetim raporunun içeri inde yer alan bilgileri listeleyebilecek, Denetçinin, ulaflt görüfle göre düzenlenmesi gereken rapor türlerini anlatabilecek, Bilanço tarihinden sonra iflletmelerde meydana gelebilecek olaylar saptayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Denetimin Tamamlanmas Denetim Raporu Olumlu Görüfl Olumlu fiartl Görüfl Olumsuz Görüfl Görüfl Bildirmekten Kaç nma çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu DENET M N TAMAMLANMASI B LÂNÇO VE RAPOR TAR H NDEN SONRAK filemler

73 Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu DENET M N TAMAMLANMASI Bu bölümde öncelikle denetçilerin denetimin tamamlanmas aflamas nda ne tür çal flmalar yapt klar, bu çal flmalar sonucunda ulaflt klar görüfle göre ne tür raporlar düzenleyebilecekleri, bilânço tarihinden raporun yaz ld güne kadarki süreçte ve raporun düzenlenmesinden sonra yapmalar gereken ifllemler aç klanmakta ve denetim raporu türlerine örnekler verilmektedir. Denetçi, muhasebe içi ve muhasebe d fl ortamda, dönem içinde ve dönem sonunda yap lan ifllem, kay t ve hesaplamalara yönelik denetim ifllemlerini tamamlad ktan sonra, denetimi tamamlay c nitelikte bir dizi ifllem gerçeklefltirir. Denetçi, denetimi tamamlay c nitelikteki bu ifllemlerden sonra yapt de erlemeler sonucunda flirketin durumu hakk nda ulaflt görüflünü, düzenleyece i denetim raporunda aç klar ve denetim raporunu teslim eder. Dolay s yla denetimin tamamlanmas genel olarak üç aflamada gerçeklefltirilir: a. Denetimi tamamlama çal flmalar, b. Sonuçlar n de erlenmesi, c. Denetim raporunun düzenlenmesi. Denetimi tamamlama çal flmalar, sonuçlar n de erlenmesi ve finansal tablolar hakk nda görüfl oluflturularak rapor düzenlenmesi aflamalar afla da ayr nt l bir flekilde aç klanmaktad r. Denetimin tamamlanmas genel olarak hangi aflamalarda gerçeklefltirilir? Denetimi Tamamlama Çal flmalar Denetçinin, denetimi tamamlay c nitelikteki çal flmalar flunlard r: a. Yap lan denetim program n n yeniden gözden geçirilmesi, b. Gelecekteki olas belirsizliklerin de erlendirilmesi, c. Bilânço tarihinden sonraki önemli olaylar n gözden geçirilmesi, d. Müflteri ile iliflkili olan kifli ve kurulufllarla yap lan ifllemleri belirleme ve inceleme, e. Müflteri iflletmeden beyan mektubu al nmas, f. Genel analitik testler yap lmas. 1 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

74 68 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yap lan Denetim Program n n Yeniden Gözden Geçirilmesi Bu çal flmada denetimin bafllang c ndan itibaren yap lan tüm çal flmalar ve yap lan denetim program ile program n uygulanmas na yönelik tüm ifllemler gözden geçirilir, toplanan kan tlar n yeterlili i, güvenilirli i gibi hususlar yeniden de erlendirilir, denetçi yard mc lar n n denetim hakk nda görüflleri al n r. Gelecekteki Olas Belirsizliklerin De erlendirilmesi Gelecekteki belirsizlikler, do rudan do ruya iflletmeyle üçüncü kifliler aras nda olan ve denetim raporunun yaz lma aflamas na kadar sonuçlar n n net olarak ortaya ç kmas beklenmeyen durum ve olaylard r. Bu belirsizlikler her ne kadar denetlenen dönemle ilgili olmasa da iflletmeye gelecekte zarar verebilecek sonuçlar ortaya ç karabilir. flletmeyle ilgili belirsizlikler için afla daki örnekler verilebilir: Kaybedilmesi durumunda iflletmenin itibar n ve mali durumunu sarsacak davalar, Devlet kurumlar ile devam etmekte olan anlaflmazl klar, vergi ve kamulaflt rma davalar, flletmenin boyutunu aflan ve gerçekleflti inde iflletmeye zarar verecek olan sözleflme, garanti ve kefaletler, Devam eden toplu sözleflme görüflmeleri, Sat lan mallar n garanti kapsam na giren garantilerden do abilecek yükümlülükler, Çevreye verilen zararlar nedeniyle gelecekte ortaya ç kmas olas yüksek çevresel maliyetler. Dolay s yla müflteri iflletmenin üçüncü kiflilerle olan iliflkileri ile ilgili olarak henüz sonuçlanmam fl ve iflletmenin aleyhine sonuçlar do urma potansiyeli olan bu gibi belirsiz durumlar n gözden geçirilmesi ve de erlendirilmesi gerekir. Özellikle yarg sürecinde bulunan alacak, borç, vergi, tazminat, kamulaflt rma gibi davalar n kaybedilmesi durumunda iflletmenin zarara u ramas söz konusu oldu u için bu gibi durumlar n finansal tablo dipnotlar nda aç klanmas istenebilir. Söz konusu olaylar n finansal tablo dipnotlar nda aç klanmas gereklili i olaylar n meydana gelme olas l klar dikkate al narak tespit edilir. fiayet denetçi olay n meydana gelme olas l n uzak bir ihtimal olarak görüyorsa dipnot aç klamas n gerekli görmeyebilir. Bu ihtimalin tespiti için denetçi, müflteri iflletmenin yöneticilerinden, mali müflavirinden, avukat ndan, ilgili müflterilerinden ve sat c lar ndan duruma göre yaz l veya sözlü bilgi alabilir, dava dosyalar n ve iflletme karar defterini inceleyebilir. Bilânço Tarihinden Sonraki Önemli Olaylar n Gözden Geçirilmesi Bilânço tarihinden sonraki olaylar, bilânço tarihinden denetim çal flmas n n sona erdi i tarihe kadar gerçekleflen olaylar olarak tan mlan r. Bu dönemde görüfl bildirilen mali tablolara önemli etkisi olan olaylar n gerçekleflti ini ortaya ç karmak amac yla baz denetim ifllemlerini uygulamak, genel kabul görmüfl denetim standartlar na göre zorunludur. Denetim çal flmas n n sona erdi i tarih, denetim raporunun düzenlendi i tarihtir. Bilânço tarihinde flüpheli durumda olan alaca n tahsili veya de ersiz hale gelmesi, kay tlarda maliyet bedeli ile görünen bir gayrimenkulün çok düflük veya yüksek bedelle sat lmas, önemli düzeyde hisse senedi veya tahvil ç kar lmas, önceki y l ifl hacmine göre önemli say labilecek bir ifl ba lant s kurulmas gibi durumlar bilânço tarihinden sonraki önemli olaylar olarak say labilir.

75 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 69 Müflteri ile liflkili Olan Kifli ve Kurulufllarla Yap lan fllemleri Belirleme ve nceleme Müflteri iflletmenin özellikle önemli miktarlarda mal ald sat c larla ve mal sat fl yapt müflterilerle olan iliflkilerinin dikkatli bir flekilde incelenmesi belge sahtecili i, naylon fatura kullan m, asl olmayan sat fllar veya al fllar için düzenlenmifl faturalar ve ortaya ç kan hayali alacak veya borç tutarlar gibi olaylar n tespiti aç s ndan önem tafl r. Bu kesimde yer alan kimi örneklerde de görüldü ü üzere, baz iflletmeler kârlar n gerçekte oldu undan daha yüksek veya düflük ç karmak amac yla bu tür yan lt c muhasebe tekniklerini kullanabilmektedir. Bu nedenle, denetçi karfl inceleme yaparken taraflara güven duygusu ile de il, mesleki flüphecilikle yaklaflmal ve birçok ihtimali dikkate almal d r. Ancak denetlenen iflletmenin iliflkili kiflilerle dan fl kl dövüfl yapmas halinde, bu gibi durumlar n tespiti oldukça güç olabilmektedir. Denetçi, yan lt c ifllemleri ortaya ç karabilmek için, denetledi i iflletmenin iliflkili taraflarla gerçeklefltirdi i ne tür ifllemlerini mesleki flüphecilik yaklafl m ile incelemelidir? 2 Müflteri flletmeden Beyan Mektubu Al nmas Denetçi, denetim sürecinde müflteri iflletmenin yöneticilerine ve personeline çeflitli sorular yöneltir ve pek çok sözlü yan t al r. Denetçi sözlü beyanlar yaz l hale getirmek için denetim tamamland nda, müflteri iflletmenin yönetiminden beyan mektubu ister. Yönetimden yaz l beyan mektubu istenmesinin amaçlar flunlard r: Yönetimin denetçiye verdi i sözlü beyanlar n do rulanmas, Dönem içinde verilen sözlü beyanlar n uygunlu unun devam etti ini belirlemek, Yönetimin beyanlar na iliflkin yanl fl anlafl lma olas l n azaltmak, Mali tablolar n düzenlenmesinde esas sorumlulu un yönetime ait oldu unu vurgulamak, Müflteri ile denetçi aras nda anlaflmazl k olmas halinde kan t olarak kullanmak. Müflteri iflletmenin beyan mektubu, di er denetim ifllemlerinin K Tyerine A P geçmez. Yönetimin beyan mektubu vermemesi, denetim çal flmalar n n kapsam n n s n rland r lmas say laca ndan, denetçinin denetim raporunda flartl görüfl bildirmesine yol açar. Müflteri iflletme, denetçiye sundu u beyan mektubunda genel olarak flu hususlar teyit etti ini belirtir: Yönetimde ve iç kontrol sisteminde yer alan veya finansal tablolar üzerinde önemli etkileri olabilecek çal flanlar n hiçbir usulsüzlüklerinin NTERNET olmad, Ba ms z denetim raporu tarihi itibariyle tüm muhasebe kay tlar ve destekleyici belgelerin denetçilere sunuldu u, Finansal tablolar n önemli yanl fll klar içermedi i, Kurallar na uyulmamas halinde finansal tablolar üzerinde önemli etkileri olabilecek düzenleyici kurumlar n yapt r m na konu olabilecek herhangi bir ifllemde bulunulmad, Finansal tablolarda yer almas gereken mahkemelik hususlar, teminatlar, ipotekli varl klar gibi hususlara iliflkin aç klamalar n yap ld, Stoklar n net gerçekleflebilir de eriyledir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET

76 70 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz 3 Denetçinin, SIRA denetimini S ZDE yapt iflletmenin yönetiminden beyan mektubu almas n n kendisi için önemi ve yarar nedir? Genel Analitik Testler Yap lmas Denetçi denetim sonuçlar n de erleme aflamas na geçmeden önce son olarak baz kan tlar oluflturur. Denetimin genel amac, mali tablolar n do rulu una iliflkin bir görüfl bildirmek oldu una göre, müflteri iflletmenin mali tablolar n n son tasla- üzerinde genel analitik testler yaparak bu tablolarda yer alan bilgilerin güvenilirli i ölçülmeye çal fl l r. Analitik testler, iflletmenin finansal tablolar nda bulunan baz de erlerin önceki y llar n de erleri ve sektörel de erlerle karfl laflt r lmas fleklinde olabilece i gibi üretim ve sat fl hacmi, çal flan say s gibi finansal olmayan verilerin karfl laflt r lmas fleklinde de olabilir. Analitik testler afla daki çal flmalar kapsar: Mali tablolar n alt toplamlar n n, toplamlar n n ve kalemlerin tutarlar n n, önceki dönemin tutarlar ve cari y l n bütçelenmifl verileri ile karfl laflt r lmas, K T A P Mali tablolarla ilgili oranlar n hesaplanmas, önceki y l n ve cari y l n bütçelenmifl oranlar ile karfl laflt r lmas, Üretim ve sat fl hacmi, çal flanlar say s gibi finansal olmayan verilerin önceki y l n verileri ve cari y l n planlanm fl verileri ile karfl laflt r lmas, Cari y l n oranlar n n sektör oranlar ile karfl laflt r lmas d r. Bu karfl laflt rmalarda ola anüstü sapmalar varsa bunlar n nedenleri araflt r lmal ve o hususla NTERNET ilgili ayr nt l denetim yap lmal d r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET 4 Denetçi genel SIRA analitik S ZDEtestleri yaparken ne tür bilgiler kullan r? Sonuçlar n De erlenmesi Denetçi bu aflamada, elde etti i kan tlar n yeterlili ini ve tespit etti i yanl fll klar n, finansal tablo kullan c lar n n bu tablolara dayanarak alacaklar kararlar etkileme derecesini gözden geçirerek müflteri iflletmeden düzeltme yapmas n isteyebilir veya daha fazla kan t toplamaya karar verebilir. Denetçi bu aflamada flu çal flmalar gerçeklefltirir: a. Kan tlar n yeterlili inin de erlenmesi, b. Önemlilik düzeyinin ve denetim riskinin son de erlemesinin yap lmas, c. Hatalar n düzeltilmesinin istenmesi, d. Çal flma kâ tlar n n gözden geçirilmesidir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Kan tlar n Yeterlili inin De erlenmesi Denetçinin denetimi s ras nda elde etti i kan tlar n, denetçinin görüflünü teyit edecek düzeyde ve nitelikte olup olmad n n araflt r lmas d r. K T A P NTERNET Önemlilik Düzeyinin ve Denetim Riskinin Son De erlemesinin Yap lmas Denetimin ilk çal flmalar s ras nda belirlenen ve hatalardaki (mali tablolarda ve hesaplardaki ifllemlerde yap lan hatalar) kabul edilebilirlik seviyesi olan önemlilik düzeyinin var lan denetim sonuçlar na göre yeniden de erlendirilmesi ve her denetimde mevcut NTERNET olan denetim riskini en aza indirmek için kan tlar n yeniden de- erlendirilmesi ifllemleridir. Denetçi denetim riskinin kabul edilebilir düzeyde ol-

77 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 71 du u sonucuna var rsa, bulgular yla desteklenen görüflünü oluflturabilir. Denetçi, denetim riskinin kabul edilebilir düzeyin üzerinde oldu u sonucuna var rsa ya ek maddi do ruluk testleri yapmal ya da müflterisini gerekli düzeltmeleri yapmaya ikna etmelidir. Hatalar n Düzeltilmesinin stenmesi Denetçi, denetim s ras nda buldu u hatalar, düzeltici ve s f rland r c yevmiye kay tlar n n yap ld çal flma kâ d na kaydeder ve müflteri iflletmeye düzeltme kay tlar n n listesini vererek, muhasebe defterinde gerekli düzeltmelerin yap lmas n ister. E er hesaplar kapat lmam flsa ve müflteri, denetçinin iste ini kabul ederse düzeltmeler yap l r. Müflteri iflletmenin düzeltme kay tlar yapmas mümkün de ilse veya düzeltme kayd yapmaya yanaflm yorsa bu durumun önemlilik derecesine göre denetçinin ulaflaca görüfle yans mas gerekir. Yine bu k - s mda yer alan vaka örneklerinde görülece i üzere, denetçinin herhangi bir nedenle yanl fl de erleme yapmas neticesinde, düzenlenen denetçi raporu yan lt c olmaktad r. Çal flma Kâ tlar n n Gözden Geçirilmesi Çal flma kâ tlar ; denetimin sonuçlanmas na yak n bir zamanda, düzeltme talepleri müflteri iflletmeye iletilmeden ve çal flma mizan düzenlenmeden önce denetimden sorumlu denetçi taraf ndan genel olarak gözden geçirilir. Denetim sonunda denetçi, müflteri iflletme yöneticileri ile denetim bulgular hususunda bir görüflme yapar. Bu görüflme esas itibariyle, iç kontrol SIRA sistemine S ZDE iliflkin sorunlar, bu sorunlar n giderilmesine yönelik al nacak idari önlemler ve denetimin uygulanmas nda karfl lafl lan idari ve teknik sorunlar içerir. Denetim Raporunun Düzenlenmesi Denetçi, denetim sürecinin sonunda bir rapor düzenleyerek, denetim çal flmalar K T A P sonucunda iflletmenin finansal tablolar nda yer alan bilgilerin dürüstlü ü hakk nda ulaflt görüflü yaz l olarak ifade eder. Denetçi, denetim raporunu düzenlerken raporlamaya iliflkin belirli ilke ve standartlar dikkate almak zorundad r. Bu bölümde denetim raporunun içeri i, raporlama standartlar ve standart denetim raporu türlerine iliflkin aç klamalara yer verilmektedir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Ülkemizde ba ms z denetim uygulamalar le ilgili daha fazla bilgi için NTERNET sitesini ziyaret edebilirsiniz. NTERNET Ba ms z Denetim Raporunun Temel Unsurlar SPK nin Seri: X, 22 say l tebli ine (29. K s m 2.Bölüm) göre; tebli hükümlerine göre yürütülen bir ba ms z denetim çal flmas sonucunda düzenlenen standart bir ba ms z denetim raporunun afla daki temel unsurlar içermesi gerekir: Bafll k: Ba ms z denetim raporunun, bir ba ms z denetim kuruluflu taraf ndan haz rland n gösterir aç k bir bafll k tafl mas zorunludur. Bu bafll k, ba ms z denetçi ba ms zl na iliflkin etik ilke ve kurallara uyuldu una ve raporun di er kifliler taraf ndan haz rlanan raporlardan farkl bir nitelik tafl d na karine teflkil eder. Muhatap: Ba ms z denetim raporunun sözleflmede belirtilen muhataba hitaben düzenlenmesi gereklidir. Bu kapsamda, ba ms z denetim raporu, iflletmenin genel kuruluna ve/veya iflletme yönetimine ve/veya yönetimden sorumlu kiflilere hitaben düzenlenir.

78 72 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Girifl paragraf : Ba ms z denetim raporunun girifl paragraf nda ba ms z denetimi yap lan iflletme ile söz konusu iflletmenin finansal tablolar n n ba ms z denetime tabi tutuldu u hususu belirtilir. flletme yönetiminin finansal tablolara iliflkin sorumlulu u: Ba ms z denetim raporunda, finansal tablolar n finansal raporlama standartlar na uygun olarak haz rlanmas ve dürüst bir flekilde sunumuna iliflkin iflletme yönetiminin sorumlulu u aç klan r. Bu sorumluluk afla da belirtilen hususlar kapsar: Hata veya hileden kaynaklan p kaynaklanmad na bak lmaks z n önemli nitelikte yan lt c bir bilgi içermeyen finansal tablolar n haz rlanmas, iç kontrolün finansal tablolar n dürüst bir flekilde sunumu amac na uygun bir flekilde tasarlanarak, uygulamaya geçirilmesi ve devam ettirilmesi, Uygun muhasebe politikalar n n seçimi ve uygulanmas, Durumun gerektirdi i koflullara uygun muhasebe tahminlerinin yap lmas. Finansal tablolar iflletme yönetimini temsil eder. flletme yönetimi, finansal tablolar n finansal raporlama standartlar na uygun olarak haz rlanarak dürüst bir biçimde sunulmas ndan sorumludur. Bu sorumluluk, finansal raporlama standartlar çerçevesinde haz rlanan raporlarda, finansal tablolar n finansal durum ve performans ile iflletmenin nakit ak mlar n n gerçe i yans tacak flekilde sunumunu kapsar. flletme yönetimi bu sorumlulu u yerine getirirken her türlü hata ve hileli ifllemleri önleyecek veya tespit ederek düzeltecek bir iç kontrol sisteminin tasarlanarak uygulanmas ndan da sorumludur. Ba ms z denetçinin sorumlulu u: Ba ms z denetim raporunda, ba ms z denetçinin sorumlulu unun yap lan ba ms z denetime dayal olarak finansal tablolar hakk nda görüflünü bildirmek oldu u hususuna yer verilir. Ba ms z denetim raporunda ba ms z denetimin ba ms z denetim standartlar na uygun bir flekilde yap ld hususu yer al r. Bu standartlar uyar nca ba ms z denetçinin etik koflullara uydu u, ba ms z denetim çal flmas n yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t elde etmek üzere planlayarak gerçeklefltirdi i, bu çerçevede finansal tablolar n önemli yanl fll k içerip içermedi i hususlar na da ba ms z denetim raporunda yer verilir. Ba ms z denetim raporunda görüfle temel oluflturan ba ms z denetim kan tlar n n yeterli ve uygun oldu u hususu da belirtilir. Ba ms z denetçi görüflü: Ba ms z denetçi, finansal raporlama standartlar çerçevesinde, finansal tablolar n tüm önemli yönleriyle gerçe i do ru ve dürüst bir flekilde yans tt na veya dürüstçe sunuldu una kanaat getirdi inde olumlu görüfl ifade eder. Ba ms z denetçinin imzas : Ba ms z denetim raporu, ba ms z denetim kuruluflu ve ba ms z denetçi ad na imzalan r. Ba ms z denetim raporunun tarihi: Ba ms z denetçi, rapor tarihi olarak finansal tablolar hakk nda görüfl oluflturmak için yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t n n topland tarihten önceki bir tarihi belirleyemez. Ba ms z denetim kan tlar n n toplanmas, finansal tablolar n haz rlanmas ve iflletme yönetimi taraf ndan bu finansal tablolar ile ilgili sorumlulu un üstlenildi inin beyan edilmesini de içerir. Rapor tarihi, ba ms z denetçinin bu tarihe kadar olan olay ve ifllemlerin finansal tablolar ve ba ms z denetçi görüflüne olan etkilerini de erlendirdi ini finansal tablo kullan c lar na gösterir. Ba ms z denetçinin sorumlulu u iflletme yönetimi taraf ndan haz rlanan ve sunulan finansal tablolar hakk nda görüfl vermek oldu u için ba ms z denetim ra-

79 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 73 porunun tarihi, finansal tablolar n iflletme yönetimi taraf ndan imzaland ya da onayland tarihten önceki bir tarih olamaz. Ba ms z denetim kuruluflunun adresi: Denetim raporunda ba ms z denetim kuruluflunun adresi de yer al r. Standart bir denetim raporunda bulunan temel unsurlar nelerdir? Türkiye Finansal Raporlama Standartlar na Uyum SPK nin Seri: X, 22 say l tebli ine (29. K s m 2.Bölüm) göre; ba ms z denetçi finansal tablolar n tüm önemli yönleriyle gerçe i do ru ve dürüst bir flekilde yans - t p yans tmad hususundaki kanaatini Kurulca (SPK) yay mlanan finansal raporlama standartlar çerçevesinde oluflturur. Türkiye Finansal Raporlama Standartlar (TFRS), finansal tablolar n iflletmenin gerçek ekonomik durumunu dürüst bir flekilde yans t p yans tmad veya belirli ifllem, hesap veya aç klamalara iliflkin özel hükümler uyar nca haz rlan p haz rlanmad hususlar n n tespitinde ba ms z denetçiye ölçüt oluflturur. 5 Ba ms z Denetim Görüflünün Oluflturulmas SPK nin Seri:X, 22 say l tebli ine (29. K s m 2.Bölüm) göre; ba ms z denetim görüflünün oluflturulmas sürecinde ba ms z denetçinin, finansal tablolar n önemli yanl fll klar içermedi ine dair makul güvenceyi elde edecek yeterli K T Ave P uygun ba- ms z denetim kan t na sahip olmas gerekir. Finansal tablolar n finansal raporlama standartlar uyar nca gerçe i tüm önemli yönleriyle do ru ve dürüst bir flekilde yans t p yans tmad na iliflkin görüfl oluflturulmas süreci, finansal tablolar n an lan ilkelerin ifllem türleri, hesap bakiyeleri veya dipnotlara iliflkin özel hükümleri uyar nca haz rlan p haz rlanmad hususunun de erlendirilmesini de içerir. Bu de erlendirmede flu hususlar dikkate al n r: NTERNET Seçilen ve uygulanan muhasebe politikalar n n finansal raporlama standartlar na ve mevcut koflullara uygunlu u, Mevcut koflullar çerçevesinde iflletme yönetimince yap lan muhasebe tahminlerinin makul olmas, Muhasebe politikalar dâhil finansal tablolarda sunulan tüm bilgilerin ilgili, güvenilir, karfl laflt r labilir ve anlafl labilir olmas, Finansal tablo bilgilerinin, iflletmenin finansal durumu, performans ve nakit ak m gibi, finansal tablo kullan c lar n n önemli ifllem ve olaylar n etkilerini anlayabilmelerini sa lamadaki yeterlili i. flletme bünyesinde Türkiye Finansal Raporlama Standartlar na uygun bir finansal raporlama sisteminin uygulan yor olmas, söz konusu finansal tablolar n gerçe- i dürüst bir flekilde yans tmas aç s ndan önemli bir göstergedir. flletmenin yap - s n n yukar da listelenen koflullara uygun olmas halinde denetçi Olumlu görüfl bildirir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P NTERNET Denetçinin, denetledi i iflletme için olumlu görüfl bildirmesi ne anlama SIRA gelir? S ZDE 6

80 74 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Olumlu Denetim Görüflünden Sapmalar Finansal tablolarda denetçinin olumlu denetim görüflünü etkileyecek önemlilikte yanl fl ve yan lt c ifllemlerin olmas halinde denetçi, denetim raporunda olumlu görüfl d fl nda bir görüfl bildirir. SPK nin Seri: X, 22 say l tebli inde (30. K s m 1.Bölüm) denetçinin olumlu görüfl haricinde, iflletmenin durumuna göre dört tür ba- ms z denetim raporu düzenleyebilece i belirtilmektedir: a. Aç klamal olumlu görüfl verilmesi, b. fiartl görüfl verilmesi, c. Görüfl bildirmekten kaç nma, d. Olumsuz görüfl verilmesi. 7 Denetçi, iflletmenin durumunu dikkate alarak ulaflt görüfle göre kaç tür denetim raporu düzenleyebilir? Denetçi, olumlu denetim görüflünü etkilemeyen ancak; finansal tablo kullan c - lar n n dikkatine sunulmas n gerekli gördü ü hususlar bir aç klama paragraf nda vurgulayabilir. Bu rapor türü Aç klamal olumlu görüfl olarak da an lmaktad r. Uygulamada, raporun ait oldu u dönemde veya bir önceki y lda yaflanan ekonomik krizin finansal tablolar üzerindeki olas etkilerinin vurgulanmas, dipnotta belirtilmeyen ancak sonucunun önemli bir etkide olmas beklenmeyen mahkemeye intikal etmifl olaylar için de bu aç klama paragraf na yer verildi i görülmektedir. Görüfl paragraf ndan sonra gelmesi gereken bu paragrafta, özellik arz eden hususun ba ms z denetim görüflüne flart oluflturmad ayr ca belirtilir. Finansal tablo kullan c lar n n dikkatine sunulmas gerekli olan hususlar içeren AMAÇLARIMIZ paragraf örne ine AMAÇLARIMIZ afla da yer verilmifltir. K T A P NTERNET 8 Görüflümüzü etkilememekle birlikte, finansal tablolar n ait oldu u 200X y l n n K T A P dördüncü çeyre inde meydana gelen ekonomik krize dikkat çekmek isteriz. flletmenin, ithal üretim girdilerinin fazla olmas, kurlardaki art fltan kaynaklanan maliyet ve fiyatlar flletme nin ekonomik krizden etkilenme olas l n art rmaktad r... Ba ms z denetim raporuna iflletmenin süreklili iyle ilgili sorunlar veya önemli bir belirsizli i vurgulayan bir paragraf n eklenmesi ba ms z denetçinin, bu tip hususlara iliflkin raporlama sorumlulu unu yerine getirmesi için yeterlidir. Bununla birlikte, finansal tablolar etkileyebilecek nitelikte birçok önemli belirsizli- NTERNET in bulunmas halinde ba ms z denetçi paragraf eklemek yerine görüfl bildirmekten kaç nabilir. Denetçi hangi SIRA durumda S ZDE aç klamal olumlu görüfl bildirir? Ba ms z denetçi, çal flma alan ndaki s n rlaman n muhtemel etkisi ve yönetimle olan anlaflmazl n n finansal tablolara olan etkisinin önemlili ini dikkate alarak ne tür bir rapor düzenleyece ine karar verir. Söz konusu raporlar için, yukar da aç klamal olumlu görüfl örne ine benzer örnekler verilmifltir. Çal flma Alan n n S n rlanmas Çal flma alan s n rlamas, ba ms z denetçinin finansal tablolara iliflkin baz bilgi ve belgeleri elde edememesi, fiziki stok say m n gözlemleyememesi gibi durumlarda meydana gelir. Ba ms z denetçiye göre iflletmenin muhasebe kay tlar n n yetersiz AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

81 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 75 oldu u veya gerekli oldu una inan lan bir ba ms z denetim tekni inin uygulanamad durumlarda da çal flma alan s n rlanm fl olabilir. Ba ms z denetçi olumlu görüflü desteklemek için kabul edilebilir alternatif ba ms z denetim tekniklerini kullanarak yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t elde edemezse, düzenleyece- i raporda çal flma alan nda flartl görüfl bildirmeyi veya görüfl bildirmekten kaç nmay gerektiren s n rlamaya iliflkin bilgi verir. Denetçinin, çal flma alan n n s n rland r lmas nedeniyle flartl görüfl vermesi durumunda raporun aç klama ve görüfl bölümlerinde örnek olarak flu ifadelere yer verilecektir: flletmenin Brezilya dan ithal etti i hammaddelerin faturalar na iliflkin karfl inceleme, sat c flirkette yang n ç kt için irtibat kurulamamas nedeniyle gerçeklefltirilememifltir. Hammadde stok miktarlar n n kay t kontrolü amac yla uygulanan di er ba ms z denetim teknikleri, iflletme kay tlar n n niteli i nedeniyle yeterli olmam flt r. Görüflümüze göre, iliflikteki finansal tablolar, yukar da belirtilen hammadde stok miktarlar na iliflkin husus nedeniyle ortaya ç kabilecek düzeltmeler d fl nda flletmenin 31 Aral k 200X tarihi itibariyle finansal durumunu,.... Yukar daki rapor örne inde yer alan ifadelerde görüldü ü üzere, denetçi, tespit etti i yanl fl ifllemler, s n rlay c durumlar ve aç klay c notlar hem tek tek hem de toplu olarak finansal tablolar n do rulu unu bir bütün olarak bozmuyorsa ancak; bu aksakl klar n finansal tablo kullan c lar taraf ndan bilinmesini gerekli görüyorsa flartl görüfl bildirmektedir. Çal flma alan ndaki s n rlaman n muhtemel etkisinin, ba ms z denetçinin yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t elde edemeyece i ve görüfl bildiremeyece i kadar önemli ve yayg n olmas durumunda, denetçi görüfl bildirmekten kaç n r. Denetçinin, çal flma alan n n s n rland r lmas nedeniyle görüfl bildirmekten kaç nmas durumunda raporun aç klama ve görüfl bölümlerinde örnek olarak flu ifadelere yer verilecektir: flletme taraf ndan çal flma alan m z n s n rland r lmas sonucunda, tüm stoklar n gözlemlenmesi ve ticari alacaklar n teyidi taraf m zdan gerçeklefltirilememifltir. Yukar daki paragraf(lar)da belirtilen hususlar n iliflikteki finansal tablolar üzerindeki önemli etkisi nedeniyle, söz konusu finansal tablolar üzerinde görüfl bildiremiyoruz. Denetçi hangi durumda görüfl bildirmekten kaç n r? flletme Yönetimiyle Görüfl Ayr l Ba ms z denetçi, seçilen baz muhasebe politikalar, bunlar n uygulanmas ve dipnotlar n yeterlili i gibi konularda, iflletme yönetimi ile ayn görüflleri paylaflmayabilir. Ba ms z denetçi bu görüfl ayr l klar n n, finansal tablolara olan etkisinin önemli ve yayg n oldu u durumda flartl veya olumsuz görüfl bildirir. Denetçinin, iflletme yönetimiyle muhasebe politikalar (Muhasebe ilkelerinin uygunlu u) konusunda görüfl ayr l na düflmesi nedeniyle flartl görüfl vermesi durumunda raporun aç klama ve görüfl bölümlerinde örnek olarak flu ifadelere yer verilecektir: 9 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

82 76 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Dipnot X te belirtildi i gibi, flletme, iliflikteki finansal tablolar nda, amortisman ay rmam flt r. Bu uygulama finansal raporlama standartlar na uygun de ildir. 31 Aral k 200X tarihi itibariyle, amortisman gideri, normal amortisman yöntemine göre, binalar için %5, demirbafllar için %20 oranlar baz al narak, XXX T olarak hesaplanmaktad r. Buna paralel olarak, sabit k ymetler net tutar n n, birikmifl amortismanlardaki art fl tutar kadar XXX T tutar nda azalt lmas, dönem net kar n n XXX T tutar nda azalt lmas gerekir. Görüflümüze göre, iliflikteki finansal tablolar, yukar da... paragrafta belirtilen hususlar nedeniyle ortaya ç kabilecek düzeltmeler d fl nda flletme nin 31 Aral k 200X tarihi itibariyle finansal durumunu.... Denetçinin, iflletme yönetimiyle muhasebe politikalar (Dipnotlar n yeterlili i) konusunda görüfl ayr l na düflmesi nedeniyle flartl görüfl vermesi durumunda raporun aç klama ve görüfl bölümlerinde örnek olarak flu ifadelere yer verilecektir: flletmenin, mevcut fabrikas na ek olarak flehir giriflinde... mevkiinde bulunan arazisinde yapt ek tesis inflaat n n çevre kirlili i yaratma ihtimali ile mahkemelik oldu u ve inflaat n durduruldu u dipnotlarda belirtilmemifltir. Bu hususa iliflkin aç klamalar n,... numaral dipnotta belirtilmesi gerekir. Görüflümüze göre, iliflikteki finansal tablolar, yukar da... paragrafta belirtilen hususun belirtilmemesi d fl nda flletme nin 31 Aral k 200X tarihi itibariyle finansal durumunu... Denetçinin, iflletme yönetimiyle muhasebe politikalar (Dipnotlar n yeterlili i) konusunda görüfl ayr l na düflmesi nedeniyle olumsuz görüfl vermesi durumunda ise raporun aç klama ve görüfl bölümlerinde örnek olarak flu ifadelere yer verilecektir: (Görüfl ayr l na iliflkin paragraf(lar)) Görüflümüze göre, yukar daki... paragraf(lar)da bahsedilen hususlar n önemli etkileri nedeniyle ekli finansal tablolar, flletme nin 31 Aral k 200X tarihi itibariyle finansal durumunu, ayn tarihte sona eren y la ait finansal performans n ve nakit ak mlar n, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar çerçevesinde do ru ve dürüst bir biçimde yans tmamaktad r. Denetçi hangi SIRA durumlarda S ZDE flartl veya olumsuz görüfl bildirir? B LÂNÇO VE RAPOR TAR H NDEN SONRAK filemler AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P 10 SPK nin Seri: X, 22 say l tebli ine (23. K s m 1. ve 2. Bölüm) göre; Ba ms z denetçi, bilânço tarihinden sonraki olaylar n finansal tablolar ve ba ms z denetim raporu üzerindeki etkilerini göz önünde bulundurur. Ba ms z denetçi, ba ms z denetim raporu tarihine kadar olan ve finansal tablolarda aç klama ya da düzeltme gerektirebilecek tüm olaylar n belirlendi ine dair yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t sa layacak ba ms z denetim tekniklerini uygular. Bu teknikler, bilânço tarihindeki hesap bakiyelerine dair ba ms z denetim kan t elde etmek için bilânço tarihinden sonra gerçekleflen belirli ifllemlere uygulanabilen rutin ba ms z denetim tekniklerine ek olarak yap l r. Ancak; ba ms z denetçinin önceden uygulad ba ms z denetim tekniklerinin tatmin edici sonuçlar sa lad tüm hususlarla ilgili olarak sürekli inceleme yapmas gerekmeyebilir. K T A P

83 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 77 Ba ms z denetçinin, ba ms z denetim raporu tarihinden sonra finansal tablolarla ilgili herhangi bir soruflturma yapma veya ba ms z denetim teknikleri uygulama sorumlulu u yoktur. Ba ms z denetim raporu tarihinden finansal tablolar n yay nlanaca zamana kadar geçen sürede finansal tablolar etkileyebilecek hususlardan ba ms z denetçinin haberdar edilmesi iflletme yönetiminin sorumlulu undad r. Ba ms z denetçi, ba ms z denetim raporu tarihinden sonra ancak, finansal tablolar n yay nlanmas ndan önce finansal tablolar önemli ölçüde etkileyebilecek bir hususu fark etmesi durumunda, finansal tablolarda herhangi bir de iflikli e ihtiyaç olup olmad n gözden geçirerek konuyu iflletme yönetimiyle görüflür ve gerekli ifllemleri yapar. flletme yönetiminin finansal tablolar de ifltirdi i durumlarda, ba ms z denetçi gerekli ba ms z denetim tekniklerini kullanarak iflletme yönetimine de ifltirilmifl finansal tablolara iliflkin yeni bir rapor sunar. Yeni ba ms z denetim raporuna, de- ifltirilmifl finansal tablolar n onayland tarihten daha önceki bir tarih verilemez ve buna ba l olarak Tebli in 23.k sm n n Bilânço tarihinden sonraki olaylara uygulanacak ba ms z denetim teknikleri bafll kl maddesinde belirtilen ba ms z denetim teknikleri yeni ba ms z denetim raporu tarihine kadar uygulan r. Ba ms z denetçinin de ifltirilmesine gerek görmesine karfl n iflletme yönetiminin finansal tablolar de ifltirmedi i ve ba ms z denetim raporunun iflletmeye henüz teslim edilmemifl oldu u durumlarda, ba ms z denetçi flartl ya da olumsuz görüfl bildirir. Ba ms z denetçinin de ifltirilmesine gerek görmesine karfl n iflletme yönetiminin finansal tablolar de ifltirmedi i ve ba ms z denetim raporunun iflletmeye teslim edilmifl olmas durumunda, ba ms z denetçi, finansal tablolar n ve ba ms z denetim raporunun kamuya aç klanmamas için iflletme yönetiminden en üst seviyede sorumlu kifliyi yaz l olarak uyar r. Finansal tablolar ve ba ms z denetim raporu, bu uyar ya karfl n aç klan rsa ba ms z denetçi, kurul ve ilgili borsaya konu hakk nda ivedilikle bilgi vermek suretiyle gerekli önlemleri al r. SPK nin Seri: X, 22 say l tebli ine (2.k s m, 5.bölüm) göre; ba ms z denetim raporu ve inceleme raporu, sorumlu ortak bafl denetçi taraf ndan imzaland nda kesinleflir. Düzenlenen ba ms z denetim raporu ve inceleme raporunun bir örne- i, ba ms z denetim kuruluflunu temsil ve ilzama yetkili kiflinin imzas n tafl yan bir yaz ekinde en geç izleyen ilk ifl günü mesai saati bitimine kadar müflterinin yönetim kurulu baflkanl na teslim edilir. Müflteri yönetim kurulu baflkanl na teslim edilen ba ms z denetim raporu ve inceleme raporunun birer örne i, kurulca yay mlanan finansal raporlama standartlar uyar nca ilan gereken finansal tablo ve raporlarla birlikte, ilan için öngörülen süreler göz önünde bulundurularak teslim tarihini izleyen en geç ilk ifl günü mesai bitimine kadar yay mlanmak üzere ilgili borsaya ve kurula gönderilir. Ba ms z denetim raporu, Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde, ilgili bulundu u y la iliflkin finansal tablo ve raporlar n görüflülece i genel kurul toplant s ndan en az on befl gün önce pay sahiplerinin emrine haz r bulundurulur ve genel kurulda okunur. Kurulca gerekli görülen haller için düzenlenen özel amaçl ba ms z denetim raporlar, düzenlenifl amaçlar na uygun olarak kurula iletilir ve kurulun ilgili di er düzenlemelerinde belirtilen usul ve esaslara uygun olarak kamuya duyurulur. Ba ms z denetim kurulufllar, hakk nda rapor düzenledikleri finansal tablolar n aynen ilan edilip edilmedi ini izlemek zorundad rlar.

84 78 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Özet A MAÇ 1 Denetim çal flmalar n n tamamlanma sürecinin aflamalar n aç klamak. Denetçi, muhasebe içi ve muhasebe d fl ortamda, dönem içinde ve dönem sonunda yap lan ifllem, kay t ve hesaplamalara yönelik denetim ifllemlerini tamamlad ktan sonra, denetimi tamamlay c nitelikte bir dizi ifllem gerçeklefltirir. Denetçi, denetimi tamamlay c nitelikteki bu ifllemlerden sonra yapt de erlemeler sonucunda flirketin durumu hakk nda ulaflt görüflünü, düzenleyece i denetim raporunda aç klar ve denetim raporunu teslim eder. Denetimin tamamlanmas genel olarak üç aflamada gerçeklefltirilir: Denetimi tamamlama çal flmalar, sonuçlar n de erlenmesi ve denetim raporunun düzenlenmesi. Denetimi tamamlay c nitelikteki çal flmalar: Yap lan denetim program n n yeniden gözden geçirilmesi, gelecekteki olas belirsizliklerin de erlendirilmesi, bilânço tarihinden sonraki önemli olaylar n gözden geçirilmesi, müflteri ile iliflkili olan kifli ve kurulufllarla yap lan ifllemleri belirleme ve inceleme, müflteri iflletmeden beyan mektubu al nmas ve genel analitik testler yap lmas - d r.sonuçlar n de erlenmesi aflamas nda denetçi dört tür ifllem yapar: Kan tlar n yeterlili inin de- erlenmesi, önemlilik düzeyinin ve denetim riskinin son de erlemesinin yap lmas, hatalar n düzeltilmesinin istenmesi ve çal flma kâ tlar n n gözden geçirilmesi. Denetçi denetim sürecinin sonunda bir rapor düzenleyerek denetim çal flmalar sonucunda iflletmenin finansal tablolar nda yer alan bilgilerin dürüstlü ü hakk nda ulaflt görüflü yaz l olarak ifade eder. Denetçi, denetim raporunu düzenlerken raporlamaya iliflkin belirli ilke ve standartlar dikkate almak zorundad r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Denetçinin ulaflt görüfle göre düzenlemesi gereken rapor türlerini anlatmak. Denetçi, denetledi i iflletmenin finansal tablolar n n finansal raporlama standartlar uyar nca gerçe i dürüst bir flekilde yans tt na inan yorsa olumlu görüfl bildiren rapor düzenler. Olumlu denetim görüflünden sapmalar olmas halinde; aç klamal olumlu görüfl, flartl görüfl, olumsuz görüfl bildiren veya görüfl bildirmekten kaç nd - n gösteren rapor türlerinden birini seçecektir. Bilanço tarihinden sonra iflletmelerde meydana gelebilecek olaylar saptamak. Ba ms z denetçi, bilânço tarihinden sonraki olaylar n finansal tablolar ve ba ms z denetim raporu üzerindeki etkilerini göz önünde bulundurur. Ba ms z denetçi, ba ms z denetim raporu tarihine kadar olan ve finansal tablolarda aç klama ya da düzeltme gerektirebilecek tüm olaylar n belirlendi ine dair yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t sa layacak ba ms z denetim tekniklerini uygular. A MAÇ 2 Denetim raporunun içeri inde yer alan bilgileri listelemek. Standart bir ba ms z denetim raporunda; raporun ba ms z denetim kuruluflu taraf ndan haz rland n gösteren bafll k, muhatap, girifl paragraf, iflletme yönetiminin finansal tablolara iliflkin sorumlulu u, ba ms z denetçinin sorumlulu u, denetçi görüflü ve imzas, denetim raporunun tarihi, denetim kuruluflunun adresi yer al r.

85 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 79 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi denetimi tamamlay c nitelikteki çal flmalardan biri de ildir? a. Denetim program n n yeniden gözden geçirilmesi b. Gelecekteki olas belirsizliklerin de erlendirilmesi c. Müflteri iflletmeden beyan mektubu al nmas d. Genel analitik testler yap lmas e. Denetim raporunun düzenlenmesi 2. Afla dakilerden hangisi gelecekteki olas belirsizliklere örnek olarak verilemez? a. Kaybedilmesi durumunda iflletmenin itibar n ve mali durumunu sarsacak davalar b. Devlet kurumlar ile devam etmekte olan anlaflmazl klar c. Ekonomik kriz beklentisi d. Sat lan mallar n garanti kapsam na giren garantilerden do abilecek yükümlülükler e. Devam eden toplu sözleflme görüflmeleri 3. Afla dakilerden hangisi yönetimden yaz l beyan mektubu istenmesinin amaçlar ndan biri de ildir? a. Yönetimin denetçiye verdi i sözlü beyanlar n do rulanmas b. Dönem içinde verilen sözlü beyanlar n uygunlu unun devam etti ini belirlemek c. Müflteri ile denetçi aras nda anlaflmazl k olmas halinde kan t olarak kullanmak d. Denetim raporunun düzenlenmesinde kan t olarak kullanmak e. Mali tablolar n düzenlenmesinde sorumlulu un yönetime ait oldu unun vurgulanmas 4. Afla dakilerden hangisi genel analitik test çal flmalar ndan biri de ildir? a. Mali tablo kalemlerinin tutarlar n n cari y l n bütçelenmifl verileri ile karfl laflt r lmas b. Mali tablolarla ilgili oranlar n cari y l n bütçelenmifl oranlar yla ile karfl laflt r lmas c. Finansal olmayan verilerin cari y l n bütçelenmifl verileri ile karfl laflt r lmas d. Cari y l n oranlar n n sektör oranlar ile karfl laflt r lmas e. Mali tablo kalemlerinin tutarlar n n önceki dönemin tutarlar ile karfl laflt r lmas 5. Afla dakilerden hangisi bir denetim raporu türü de- ildir? a. Olumlu görüfl verilmesi b. Olumsuz flartl görüfl verilmesi c. fiartl görüfl verilmesi d. Görüfl bildirmekten kaç nma e. Olumsuz görüfl verilmesi 6. Afla dakilerden hangisi standart bir denetim raporunda bulunmas gerekmeyen bir unsurdur? a. Muhatap b. Girifl paragraf c. Ba ms z denetçinin elde etti i denetim kan tlar na iliflkin genel bilgi d. flletme yönetiminin finansal tablolara iliflkin sorumlulu u e. Ba ms z denetçi görüflü 7. Denetçi afla daki durumlardan hangisinde olumlu görüfl bildirir? a. Uygulanan muhasebe politikalar n n finansal raporlama standartlar na uygun olmas b. flletme yönetimi taraf ndan yap lan muhasebe tahminlerinin makul olmas c. Finansal tablolarda sunulan tüm bilgilerin güvenilir ve karfl laflt r labilir olmas d. Finansal tablo bilgilerinin, finansal tablo kullan - c lar n n önemli ifllem ve olaylar n etkilerini anlayabilmeleri aç s ndan yeterli olmas e. Hepsi 8. Çal flma alan ndaki s n rlaman n muhtemel etkisinin, ba ms z denetçinin yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t elde edemeyece i ve görüfl bildiremeyece i kadar önemli ve yayg n olmas durumunda denetçi ne tür bir denetim raporu düzenler? a. Olumlu görüfl verir b. Olumsuz flartl görüfl verir c. fiartl görüfl verir d. Görüfl bildirmekten kaç n r e. Olumsuz görüfl verir 9. Denetçi, tespit etti i yanl fl ifllemler, s n rlay c durumlar ve aç klay c notlar hem tek tek hem de toplu olarak finansal tablolar n do rulu unu bir bütün olarak bozmuyorsa, ancak bu aksakl klar n finansal tablo kullan c lar taraf ndan bilinmesini gerekli görüyorsa ne tür bir denetim raporu düzenler? a. Olumlu görüfl verir b. Olumsuz görüfl verir c. fiartl görüfl verir d. Görüfl bildirmekten kaç n r e. Olumlu aç klamal görüfl verir 10. Ba ms z denetim raporu ne zaman kesinleflir? a. Denetim ifllemleri tamamland nda b. Denetim raporu düzenlendi inde c. Denetimin yap ld y l n sonunda d. Denetim raporu sorumlu ortak bafl denetçi taraf ndan imzaland nda e. Denetim raporu iflletme yönetimine teslim edildi inde

86 80 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yaflam n çinden Büyük Denetim fiirketlerinin Denetim Hatalar Arthur Andersen in Waste Management fiirketi ndeki Denetim Faaliyeti Bu örnek Arthur Andersen Denetim fiirketi nin Waste Management fiirketi nde yapt denetimde mesleki özen, titizlik ve tarafs zl k gibi ilkeleri ihlal etti i için denetim raporu türünü yanl fl belirlemesi ile ilgilidir. Bu olayda Arthur Andersen, Waste Management in finansal tablolar n n yanl fl beyan edildi ini fark etmesine ra men olumlu denetim raporu düzenlemifltir. Nitekim Andersen in çal flma kâ tlar, denetçilerin toplam gelirin %12 si oran ndaki bilinçli yanl fl beyan önemli yanl fll k olarak görmediklerini ortaya koymaktad r. SEC, Andersen in, çok de erli bir müflterisini korumak ve kaybetmemek amac yla olumlu rapor düzenlemifl olabilece ini kastetmektedir. Andersen, denetim raporunu yanl fl düzenleyerek Waste Management fiirketi nin finansal tablo kullan c lar n yan ltma eylemine katk da bulunmufltur. Ernst&Young n Cendant fiirketi ndeki Denetim Faaliyeti Merkezi New York da bulunan Cendant fiirketi nde 2000 y l nda, di er hileli ifllemlerin yan s ra, 49 milyon Dolar tutar ndaki banka mevduat bakiyesi 100 milyon Dolar fliflirerek 149 milyon Dolar olarak raporlanm flt r. Bu yanl fl beyan, y lsonu banka hesap özetinden rahatl kla görülebilece inden, herhangi biri denetçinin bu hileli ifllemi kolayl kla tespit edebilece i düflünebilir. Ancak denetçiler (Ernst&Young) bu durumu görmemifl ve olumlu görüfl bildirmifllerdir. Ernst&Young denetim firmas n n Cendant fiirketi denetiminde yer alan bir denetçi, sorunlu ifllemin tespitindeki baflar s zl Cendant daki insanlar n böyle fleyler yapacak insanlar olabilece ini hiç düflünmedik fleklinde aç klamaktad r. Bu profesyonel bak fl aç s eksikli i, mesleki özen, titizlik ve flüphecilik gibi önemli ilkelerin ihlal edilmesinden kaynaklanm flt r. Arthur Andersen in Enron fiirketi ndeki Denetim Faaliyeti Enron vakas n n ba ms z denetim süreci ile ilgili k sm Arthur Andersen fiirketi nin hatalar n içermektedir. Burada söz konusu hata ve ihlallerden sadece denetimin tamamlanmas ve raporlanmas aflamas ile ilgili olanlar ele al nmaktad r. Arthur Andersen fiirketi nin çal flma kâ tlar, Enron un yüksek risk içeren muhasebe uygulamalar oldu unu gösteren kan tlar içermektedir. Andersen de dâhil olmak üzere ço u büyük denetim flirketi, müflterilerinin faaliyetlerini ö renmek, Genel Kabul Görmüfl Muhasebe lkelerine uyum sa lay p sa lamad n tespit etmek ve denetim sürecinde harcamalar gereken çabay ö renmek için y ll k müflteri risk analizi yaparlar. Andersen in 1999 ve 2000 y l nda Enron için haz rlad müflteri risk analizinde, flirketin maksimum risk kategorisinde oldu u belirtilmifltir. Bu analizlerde maksimum risk ölçümünü anlatan baz çok özel yorumlar yer alm flt r: Enron un sald rgan kazanç hedefleri vard r ve bu hedeflere ulaflmak için çok say da karmafl k ifllemler yapmaktad r. Andersen fiirketi, Enron un karmafl k yap - daki Özel Amaçl Giriflimleri ne iliflkin muhasebe uygulamalar n G.K.G.M.. ye uydurma çabas içine girmifltir. Andersen, Enron un bilânço d fl nda izlenen bir hesab nda gözüken borcun de erlendirilmesinde muhakeme hatas yapt n kabul etmektedir. Bununla birlikte, Eichenwald ve Glater (2002), Andersen içinde ifllemlerin aç k ve dürüst olarak sunulmad - na inanan Mesleki Hizmetler Grubu (Professional Services Group) ile Enron un kusurlu ifllemleri için muhasebe düzeltmesi istemekten kaç nan ortak denetçi David Duncan aras nda bir iç tart flma (anlaflmazl k) yafland n ve Duncan n, denetim ekibindeki birçok yard mc denetçinin Enron un baz muhasebe ifllemleri ile ilgili kayg lar n dikkate almad n ifade etmektedir. Bu, en az ndan Andersen çal flanlar n n bir k sm n n, finansal tablolar n aç k ve dürüst bir flekilde sunulmad - n bildi ini göstermektedir. Yine de Andersen, finansal tablolarla ilgili olumlu görüfl bildirmifltir. Dolay s yla, denetçilerin G.K.G.M..ye uygun olmayan ifllemlerin fark na vard ancak bunlar önemli veya çok önemli kusurlu ifllemler olarak nitelendirmelerine f rsat verilmedi i anlafl lmaktad r.

87 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 81 Okuma Parças Sarbanes-Oxley Yasas ve Ba ms z Denetim Amerika Birleflik Devletleri nde, özellikle Enron vakas sonras nda 30 Temmuz 2002 tarihinde kabul edilerek yasalaflan Sarbanes-Oxley Yasas (Sarbanes&Oxley Act- SOA) n n denetçilerle ilgili iki önemli maddesi oldu u görülmektedir. Bunlardan birisi, Halka Aç k fiirketler Muhasebe Gözetim Kurulu nun oluflturulmas, di eri ise, denetimi yap lan müflteriye belirli bir dan flmanl k hizmeti verilmesinin yasaklanmas d r. Yasa ayr ca flirketlerin üst düzey yöneticilerine (Chief Executive Officer-CEO) üçer ayl k ve dönemlik olarak finansal tablolar n dürüstlü ünü onaylad na ve etkin iç kontrol sistemleri oluflturma sorumlulu unu kabul etti ine dair raporu imzalama yükümlülü ü getirmifltir. Bu rapor SEC de de dosyalanacakt r. Ek maddeler, bilinçli olarak yan lt c finansal tablo sundu u saptanan flirket personeline verilecek cezalar art rm flt r. CEO ve cezalarla ilgili hükümler finansal tablolar n önemli ölçüde yan lt - c bir flekilde haz rlanmas n önlemek amac yla tasarlanm flt r. Böylece bu hükümlerin ayn zamanda denetçinin kusur bulma ve raporlama sürecine katk sa lad - söylenebilir. SOA n n denetçileri ilgilendiren di er önemli maddesi ba ms zl k ile ilgilidir. Bu madde, bir denetçinin denetim hizmeti verdi i müflterisine bilgi sistemleri tasar - m ve de erleme hizmetleri gibi, denetçinin kendi çal flmas n ileriki bir tarihte denetlemesi ve de erlemesi anlam na gelen dan flmanl k hizmetleri vermesini yasaklamaktad r. Bir denetçi muhasebe ifllemlerine ve finansal tablolara dayanan görüflünde ba ms z olursa, daha geliflmifl bir sorun tespit etme kabiliyetine sahip olabilir. SOA n n ba ms zl k konusundaki önemli maddelerinden biri de en az 5 y lda bir rotasyon flart getiren maddesidir. Böylece bir denetçinin müflteri firma ile çok yak n ve kiflisel diyaloglara girme riski ortadan kald r lm fl olmaktad r. Çünkü kiflisel diyaloglar n geliflmesi, denetçinin objektif davranmas n dolay s yla da müflteriyle ilgili bir sorunu ortaya ç karma konusunda istekli davranmas n s n rland rabilmektedir. Ayr ca bu kapsamda, bir denetçinin, denetimi yap lan y ldan bir önceki y lda ayn denetim firmas nda birlikte çal flt bir meslektafl - n n bir flirketin önemli bir muhasebe bölümü pozisyonuna veya yönetim kademesine geçmesi durumunda, bu flirketin denetimini yapmas yasaklanm flt r. Bu yasaklaman n, bir denetçinin yanl fl beyan incelemesi ile ilgili bir konuda eski bir meslektafl ile karfl karfl ya gelmek istemeyebilece i fikrine dayand söylenebilir. SOA ya kamuoyunun zarar görmesiyle sonuçlanan vakalar aç s ndan bak ld nda, kamuoyunun hilelerden zarar görmesini belirli ölçüde önleyebilecek maddeler içerdi i görülmektedir. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise Denetimi Tamamlama Çal flmalar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise Gelecekteki Olas Belirsizliklerin De erlendirilmesi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Müflteri flletmeden Beyan Mektubu Al nmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise Genel Analitik Testler Yap lmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise Ba ms z Denetim Görüflünün Oluflturulmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. c Yan t n z yanl fl ise Ba ms z Denetim Raporunun Temel Unsurlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise Ba ms z Denetim Görüflünün Oluflturulmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise Olumlu Denetim Görüflünden Sapmalar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise Olumlu Denetim Görüflünden Sapmalar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise Bilânço ve Rapor Tarihinden Sonraki fllemler konusunu yeniden gözden geçiriniz.

88 82 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Denetimin tamamlanmas genel olarak üç aflamada gerçeklefltirilir: a. Denetimi tamamlama çal flmalar, b. Sonuçlar n de erlenmesi, c. Denetim raporunun düzenlenmesi. S ra Sizde 2 Denetçinin yan lt c ifllemleri ortaya ç karabilmek için denetledi i iflletmenin iliflkili taraflarla gerçeklefltirdi i mal al fl, mal sat fl, alacak tahsilât, borç ödemesi, banka havaleleri gibi ifllemlerini faturalarda bulunan iletiflim bilgileri, mallar n sevk belgeleri ve banka hesap özetleri gibi belgeler üzerinden flüpheci bir yaklafl mla incelemesi gerekir. S ra Sizde 3 Denetçi, iflletme yönetiminden beyan mektubu alarak denetim sürecinde müflteri iflletmenin yönetici ve personelinden edindi i sözlü beyanlar yaz l hale getirmifl olur. Böylece, hem mali tablolar n düzenlenmesinde esas sorumlulu un yönetime ait oldu u vurgulanm fl olur hem de müflteri iflletme aras nda anlaflmazl k olmas halinde kan t olarak kullanaca bir belge edinmifl olur. S ra Sizde 4 Analitik testler, hem iflletmenin finansal tablolar nda bulunan baz de erlerin önceki y llar n de erleri ve sektörel de erlerle karfl laflt r lmas suretiyle hem de üretim ve sat fl hacmi, çal flan say s, makine saati gibi finansal olmayan verilerin karfl laflt r lmas fleklinde yap l r. S ra Sizde 5 Standart bir denetim raporunda bulunan temel unsurlar flunlard r: Muhatap, Girifl paragraf, flletme yönetiminin finansal tablolara iliflkin sorumlulu u, Ba ms z denetçinin sorumlulu u, Ba ms z denetçi görüflü, Ba ms z denetçinin imzas, Ba ms z denetim raporunun tarih,i Ba ms z denetim kuruluflunun adresi. S ra Sizde 6 Seçilen ve uygulanan muhasebe politikalar n n finansal raporlama standartlar na ve mevcut koflullara uygun olmas, mevcut koflullar çerçevesinde iflletme yönetimince yap lan muhasebe tahminlerinin makul olmas, finansal tablolarda sunulan tüm bilgilerin ilgili, güvenilir, karfl laflt r labilir ve anlafl labilir olmas, finansal tablo bilgilerinin, iflletmenin finansal durumu, performans ve nakit ak m gibi, finansal tablo kullan c lar n n önemli ifllem ve olaylar n etkilerini anlayabilmeleri aç s ndan yeterli olmas halinde, denetçi olumlu görüfl bildirir. S ra Sizde 7 Denetçi, iflletmenin durumuna göre befl tür ba ms z denetim raporu düzenleyebilir: Olumlu görüfl verilmesi Aç klamal olumlu görüfl verilmesi fiartl görüfl verilmesi Görüfl bildirmekten kaç nma Olumsuz görüfl verilmesi S ra Sizde 8 Denetçi, olumlu denetim görüflünü etkilemeyen ancak; finansal tablo kullan c lar n n dikkatine sunulmas n gerekli gördü ü, dipnotlarda belirtilmeyen mahkemelik durumlar, ekonomik krizden etkilenme olas l gibi hususlar bir aç klama paragraf nda vurgulayabilir. Aç klama paragraf nda, özellik arz eden hususun ba ms z denetim görüflüne flart oluflturmad ayr ca belirtilir. S ra Sizde 9 Çal flma alan ndaki s n rlaman n muhtemel etkisinin, ba ms z denetçinin yeterli ve uygun ba ms z denetim kan t elde edemeyece i ve görüfl bildiremeyece i kadar önemli ve yayg n olmas durumunda, denetçi görüfl bildirmekten kaç n r. S ra Sizde 10 Ba ms z denetçi, seçilen baz muhasebe politikalar, bunlar n uygulanmas ve dipnotlar n yeterlili i gibi hususlar n finansal tablolara olan etkisinin önemli ve yayg n oldu u durumda flartl veya olumsuz görüfl bildirir. Denetçi, tespit etti i yanl fl ifllemler, s n rlay c durumlar ve aç klay c notlar hem tek tek hem de toplu olarak finansal tablolar n do rulu unu bir bütün olarak bozmuyorsa ancak bu aksakl klar n finansal tablo kullan c lar taraf ndan bilinmesini gerekli görüyorsa flartl görüfl bildirir.

89 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 83 Yararlan lan Kaynaklar Arthur Andersen (2002) Arthur Andersen in de sona eren y la iliflkin Worldcom için 6 fiubat 2002 de düzenledi i rapor (Report to the Worldcom Audit Committee-Year ended December 31, 2001) /news/extra/ wcrevex1. pdf (eriflim ). American Inst tute of Certified Public Accountants-(AIC- PA), detection/ understanding_new_sas/92.htm (eriflim ) Ataman Ü., R. Hac rüstemo lu ve N. Bozkurt (2001) Muhasebe Denetimi Uygulamalar Alfa Yay nevi, stanbul. Cullinan, C. (2004). Enron as a symptom of audit process breakdown:can the Sarbanes-Oxley Act cure the disease? Critical Perspectives on Auditing Vol:15, Issue:67 August-October ss: Duman, Ö. (2001) Muhasebe Denetimi ve Raporlama, TESMER Yay n No:37, Ankara. Gürbüz, H. (1995). Muhasebe Denetimi Bilim Teknik Yay nevi, stanbul. Güredin, E. (1998). Denetim, stanbul Üniversitesi Muhasebe Enstitüsü Yay n No:57, stanbul. Nakip, M. ve Di. (2001). Aç klamal flletme Terimleri Sözlü ü, Literatür Yay nc l k, stanbul. Özbirecikli, M. (2003). ABD 107.Kongresinde Kabul Edilen Yeni muhasebe meslek kanunu-1 Çeviri. Muhasebe ve Finansman Dergisi, Ocak Say s No:17, ss: Securities and Exchange Commission-(SEC) (2000) Cendant Corporation Dosyas (eriflim 03/06/2005). Securities Exchange Commission-(SEC) (2001) Arthur Andersen Dosyas /admin/ htm (eriflim tarihi 03/06/2005). Securities and Exchange Commission-(SEC) (2001) Charles K. Springer Robert ve S.Haugen (Haugen, Springer&Co.,PC) Dosyas, / htm (eriflim tarihi 03/06/2005). Securities and Exchange Commission-(SEC) (2001) Sunbeam Corporation Dosyas, (eriflim 03/06/2005). Securities and Exchange Commission-(SEC) (2002) Worldcom Dosyas, Litigation Release No.17866/November , (eriflim 04/06/2005). Süer, Ayça Zeynep (2004). Muhasebe Mesle inde Enron Vakas ve Getirdikleri, stanbul SMMMO Odas Yay n, stanbul, s:74. Sermaye Piyasas Kanunu, Seri:X, 22 nolu Tebli. (spk.gov.tr)

90 84 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz DENET M RAPORU ÖRNEKLER Olumlu Görüfl Bildiren Ba ms z Denetim Raporu Format Finansal Tablolarla lgili Ba ms z Denetim Raporu Muhatap ABC A.fi. nin 31 Aral k 201X tarihi itibariyle haz rlanan ve ekte yer alan bilançosunu, ayn tarihte sona eren y la ait gelir tablosunu, öz sermaye de iflim tablosunu ve nakit ak m tablosunu, önemli muhasebe politikalar n n özetini ve dipnotlar denetlemifl bulunuyoruz. Finansal Tablolarla lgili Olarak flletme Yönetiminin Sorumlulu u flletme yönetimi finansal tablolar n Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar - na göre haz rlanmas ve dürüst bir flekilde sunumundan sorumludur. Bu sorumluluk, finansal tablolar n hata ve/veya hile ve usulsüzlükten kaynaklanan önemli yanl fll klar içermeyecek biçimde haz rlanarak, gerçe i dürüst bir flekilde yans tmas n sa lamak amac yla gerekli iç kontrol sisteminin tasarlanmas n, uygulanmas n ve devam ettirilmesini, koflullar n gerektirdi i muhasebe tahminlerinin yap lmas n ve uygun muhasebe politikalar n n seçilmesini içermektedir. Ba ms z Denetim Kuruluflunun Sorumlulu u Sorumlulu umuz, yapt m z ba ms z denetime dayanarak bu finansal tablolar hakk nda görüfl bildirmektir. Ba ms z denetimimiz, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan ba ms z denetim standartlar na uygun olarak gerçeklefltirilmifltir. Bu standartlar, etik ilkelere uyulmas n ve ba ms z denetimin, finansal tablolar n gerçe i do ru ve dürüst bir biçimde yans t p yans tmad konusunda makul bir güvenceyi sa lamak üzere planlanarak yürütülmesini gerektirmektedir. Ba ms z denetimimiz, finansal tablolardaki tutarlar ve dipnotlar ile ilgili ba ms z denetim kan t toplamak amac yla, ba ms z denetim tekniklerinin kullan lmas n içermektedir. Ba ms z denetim tekniklerinin seçimi, finansal tablolar n hata ve/veya hileden ve usulsüzlükten kaynaklan p kaynaklanmad hususu da dâhil olmak üzere önemli yanl fll k içerip içermedi ine dair risk de erlendirmesini de kapsayacak flekilde, mesleki kanaatimize göre yap lm flt r. Bu risk de erlendirmesinde, iflletmenin iç kontrol sistemi göz önünde bulundurulmufltur. Ba ms z denetimimiz, ayr ca iflletme yönetimi taraf ndan benimsenen muhasebe politikalar ile yap lan önemli muhasebe tahminlerinin ve finansal tablolar n bir bütün olarak sunumunun uygunlu unun de- erlendirilmesini içermektedir. Ba ms z denetim s ras nda temin etti imiz ba ms z denetim kan tlar n n, görüflümüzün oluflturulmas na yeterli ve uygun bir dayanak oluflturdu una inan yoruz. Görüfl Görüflümüze göre, iliflikteki finansal tablolar, ABC A.fi. nin 31 Aral k 200X tarihi itibariyle finansal durumunu, ayn tarihte sona eren y la ait finansal performans n ve nakit ak mlar n, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar çerçevesinde do ru ve dürüst bir biçimde yans tmaktad r. Düzenleme Yeri/Tarih Ba ms z Denetim Kuruluflunun Unvan Sorumlu Ortak Bafldenetçinin Ad -Soyad ve mzas Adres

91 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 85 Olumlu Görüfl Bildirilen Denetim Raporu Örne i Finansal Tablolarla lgili Ba ms z Denetim Raporu Düzgün G da San. A.fi Düzgün G da San. A.fi. nin 31 Aral k 2011 tarihi itibariyle haz rlanan ve ekte yer alan bilânçosunu, ayn tarihte sona eren y la ait gelir tablosunu, öz sermaye de iflim tablosunu ve nakit ak m tablosunu, önemli muhasebe politikalar n n özetini ve dipnotlar denetlemifl bulunuyoruz. Finansal Tablolarla lgili Olarak flletme Yönetiminin Sorumlulu u flletme yönetimi finansal tablolar n Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar na göre haz rlanmas ve dürüst bir flekilde sunumundan sorumludur. Bu sorumluluk, finansal tablolar n hata ve/veya hile ve usulsüzlükten kaynaklanan önemli yanl fll klar içermeyecek biçimde haz rlanarak, gerçe i dürüst bir flekilde yans tmas n sa lamak amac yla gerekli iç kontrol sisteminin tasarlanmas n, uygulanmas n ve devam ettirilmesini, koflullar n gerektirdi i muhasebe tahminlerinin yap lmas n ve uygun muhasebe politikalar n n seçilmesini içermektedir. Ba ms z Denetim Kuruluflunun Sorumlulu u Sorumlulu umuz, yapt m z ba ms z denetime dayanarak bu finansal tablolar hakk nda görüfl bildirmektir. Ba ms z denetimimiz, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan ba ms z denetim standartlar na uygun olarak gerçeklefltirilmifltir. Bu standartlar, etik ilkelere uyulmas n ve ba ms z denetimin, finansal tablolar n gerçe i do ru ve dürüst bir biçimde yans t p yans tmad konusunda makul bir güvenceyi sa lamak üzere planlanarak yürütülmesini gerektirmektedir. Ba ms z denetimimiz, finansal tablolardaki tutarlar ve dipnotlar ile ilgili ba ms z denetim kan t toplamak amac yla, ba ms z denetim tekniklerinin kullan lmas n içermektedir. Ba ms z denetim tekniklerinin seçimi, finansal tablolar n hata ve/veya hileden ve usulsüzlükten kaynaklan p kaynaklanmad hususu da dâhil olmak üzere önemli yanl fll k içerip içermedi ine dair risk de erlendirmesini de kapsayacak flekilde, mesleki kanaatimize göre yap lm flt r. Bu risk de erlendirmesinde, iflletmenin iç kontrol sistemi göz önünde bulundurulmufltur. Ba ms z denetimimiz, ayr ca iflletme yönetimi taraf ndan benimsenen muhasebe politikalar ile yap - lan önemli muhasebe tahminlerinin ve finansal tablolar n bir bütün olarak sunumunun uygunlu unun de erlendirilmesini içermektedir. Ba ms z denetim s ras nda temin etti imiz ba ms z denetim kan tlar n n, görüflümüzün oluflturulmas na yeterli ve uygun bir dayanak oluflturdu una inan yoruz. Görüfl Görüflümüze göre, iliflikteki finansal tablolar, Düzgün G da A.fi. nin 31 Aral k 2011 tarihi itibariyle finansal durumunu, ayn tarihte sona eren y la ait finansal performans n ve nakit ak mlar n, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar çerçevesinde do ru ve dürüst bir biçimde yans tmaktad r Külyutmaz Denetim ve Yeminli Mali Müflavirlik A.fi. Suphi Sa lam, YMM Sorumlu ortak, Bafldenetçi Koru Cad. No: 212/13 Kofluyolu- stanbul

92 86 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz fiartl Görüfl Bildirilen Denetim Raporu Örne i Finansal Tablolarla lgili Ba ms z Denetim Raporu timat G da San. A.fi timat G da San. A.fi. nin 31 Aral k 2011 tarihi itibariyle haz rlanan ve ekte yer alan bilançosunu, ayn tarihte sona eren y la ait gelir tablosunu, öz sermaye de iflim tablosunu ve nakit ak m tablosunu, önemli muhasebe politikalar n n özetini ve dipnotlar denetlemifl bulunuyoruz. Finansal Tablolarla lgili Olarak flletme Yönetiminin Sorumlulu u flletme yönetimi finansal tablolar n Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar na göre haz rlanmas ve dürüst bir flekilde sunumundan sorumludur. Bu sorumluluk, finansal tablolar n hata ve/veya hile ve usulsüzlükten kaynaklanan önemli yanl fll klar içermeyecek biçimde haz rlanarak, gerçe i dürüst bir flekilde yans tmas n sa lamak amac yla gerekli iç kontrol sisteminin tasarlanmas n, uygulanmas n ve devam ettirilmesini, koflullar n gerektirdi i muhasebe tahminlerinin yap lmas n ve uygun muhasebe politikalar n n seçilmesini içermektedir. Ba ms z Denetim Kuruluflunun Sorumlulu u Sorumlulu umuz, yapt m z ba ms z denetime dayanarak bu finansal tablolar hakk nda görüfl bildirmektir. Ba ms z denetimimiz, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan ba ms z denetim standartlar na uygun olarak gerçeklefltirilmifltir. Bu standartlar, etik ilkelere uyulmas n ve ba ms z denetimin, finansal tablolar n gerçe i do ru ve dürüst bir biçimde yans t p yans tmad konusunda makul bir güvenceyi sa lamak üzere planlanarak yürütülmesini gerektirmektedir. Ba ms z denetimimiz, finansal tablolardaki tutarlar ve dipnotlar ile ilgili ba ms z denetim kan t toplamak amac yla, ba ms z denetim tekniklerinin kullan lmas n içermektedir. Ba ms z denetim tekniklerinin seçimi, finansal tablolar n hata ve/veya hileden ve usulsüzlükten kaynaklan p kaynaklanmad hususu da dâhil olmak üzere önemli yanl fll k içerip içermedi ine dair risk de erlendirmesini de kapsayacak flekilde, mesleki kanaatimize göre yap lm flt r. Bu risk de erlendirmesinde, iflletmenin iç kontrol sistemi göz önünde bulundurulmufltur. Ba ms z denetimimiz, ayr ca iflletme yönetimi taraf ndan benimsenen muhasebe politikalar ile yap - lan önemli muhasebe tahminlerinin ve finansal tablolar n bir bütün olarak sunumunun uygunlu unun de erlendirilmesini içermektedir. Ba ms z denetim s ras nda temin etti imiz ba ms z denetim kan tlar n n, görüflümüzün oluflturulmas na yeterli ve uygun bir dayanak oluflturdu una inan yoruz. timat G da San. A.fi.nin Çin e yapm fl oldu u 2 milyon Dolar tutar ndaki ihracat ifllemi ile ilgili karfl inceleme çal flmas, istenen belgelerin gönderilmemesi nedeniyle tamamlanamam fl olup, söz konusu ihracat tutar toplam sat fllar n %3 ünü oluflturmaktad r. Görüfl Görüflümüze göre, ekli finansal tablolar, yukar daki paragrafta belirtilen ihracat ifllemi nedeniyle ortaya ç kabilecek düzeltmeler d fl nda, timat G da A.fi. nin 31 Aral k 2011 tarihi itibariyle finansal durumunu, ayn tarihte sona eren y la ait finansal performans n ve nakit ak mlar n, Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar çerçevesinde do ru ve dürüst bir biçimde yans tmaktad r Düzgünel Denetim ve Yeminli Mali Müflavirlik A.fi. Seyfi Düzgünel, YMM Sorumlu ortak, Bafldenetçi Alt ntoprak Cad. Çal flkan Plaza No: 122/13 Karaköy- stanbul

93 4. Ünite - Denetimin Tamamlanmas ve Denetim Raporu 87 Görüfl Bildirmekten Kaç nma Durumunda Düzenlenen Rapor Finansal Tablolarla lgili Ba ms z Denetim Raporu Güven G da San. A.fi Güven G da San. A.fi. nin 31 Aral k 2011 tarihi itibariyle haz rlanan ve ekte yer alan bilânçosunu, ayn tarihte sona eren y la ait gelir tablosunu, öz sermaye de iflim tablosunu ve nakit ak m tablosunu, önemli muhasebe politikalar n n özetini ve dipnotlar denetlemifl bulunuyoruz. Finansal Tablolarla lgili Olarak flletme Yönetiminin Sorumlulu u flletme yönetimi finansal tablolar n Sermaye Piyasas Kurulunca yay mlanan finansal raporlama standartlar na göre haz rlanmas ve dürüst bir flekilde sunumundan sorumludur. Bu sorumluluk, finansal tablolar n hata ve/veya hile ve usulsüzlükten kaynaklanan önemli yanl fll klar içermeyecek biçimde haz rlanarak, gerçe i dürüst bir flekilde yans tmas n sa lamak amac yla gerekli iç kontrol sisteminin tasarlanmas n, uygulanmas n ve devam ettirilmesini, koflullar n gerektirdi i muhasebe tahminlerinin yap lmas n ve uygun muhasebe politikalar n n seçilmesini içermektedir. Ba ms z denetimimiz, finansal tablolardaki tutarlar ve dipnotlar ile ilgili ba ms z denetim kan t toplamak amac yla, ba ms z denetim tekniklerinin kullan lmas n içermektedir. Güven G da San. A.fi.nin Bursa da bulunan fabrikas nda ç kan bir yang nda muhasebe ile ilgili belgelerin önemli bir k sm n n yanm fl olmas nedeniyle, denetim süreci ile ilgili baz ifllemler gerçeklefltirilememifltir. Ayr ca, sigorta flirketinin bilirkifli raporuna göre söz konusu yang n n kas tl olarak ç kar ld iddia edilmekte ve bu sorun yarg sürecinde bulunmaktad r. Dolay s yla sigorta flirketinden al nmas beklenen 51 milyon TL lik tazminat ile ilgili önemli bir belirsizlik söz konusudur. Görüfl Yukar daki paragrafta belirtilen hususlar n iliflikteki finansal tablolar üzerindeki önemli etkisi nedeniyle, söz konusu finansal tablolar üzerinde görüfl bildiremiyoruz htiyat Ba ms z Denetim ve Yeminli Mali Müflavirlik A.fi. Refik Temkinli, YMM Sorumlu ortak, Bafldenetçi Erdem Cad. Alfa flhan No: 32 Eskiflehir

94 5MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Mali analiz kavram n tan mlayabilecek, Mali analizde kullan lacak mali tablolar aç klayabilecek, Mali analiz türlerini listeleyebilecek, Mali analiz tekniklerini özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Mali Analiz Kavram Mali Analiz Türleri Mali Analiz Teknikleri Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz) Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz) E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi) Oran Yöntemi le Analiz çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analliz Mali Analiz Kavram ve Teknikleri MAL ANAL Z N ÖNEM ANAL ZDE KULLANILAN MAL TABLOLAR MAL ANAL Z KULLANICILARI MAL ANAL Z KAVRAMI MAL ANAL Z TÜRLER MAL ANAL Z TEKN KLER

95 Mali Analiz Kavram ve Teknikleri MAL ANAL Z N ÖNEM flletme yönetiminin fonksiyonlar n yerine getirmesi sürecinde en önemli unsur karar almad r. Küreselleflme ile birlikte yo un rekabet ortam nda faaliyet gösteren iflletmelerin baflar s al nacak karar n do rulu una ba l d r. Karar alma farkl seçenekler aras nda tercih yapmay gerektirdi inden karara temel teflkil edecek bilgilerin zaman nda ve do ru flekilde üretilmesi gerekir (Mucuk, 2005: 378). Karar alma sürecinde say sal ve say sal olmayan bilgiler kullan labilir. Say sal bilgiler say sal olmayan bilgilere göre daha çok kesinlik içermesi ve say lar n matematiksel ifllemlere olanak vermesi nedeniyle daha fazla dikkate al n r. Örne in iflletmenin sat fllar yüzde 10 artt ifadesi iflletmenin sat fllar iyi gidiyor ifadesine göre daha faydal bir bilgidir (Büyükmirza, 2011: 24). Hangi yöntem kullan l rsa kullan ls n alternatifler aras ndan tercih yap l rken iflletmeler büyüdükçe ihtiyaç duyulan say sal bilgiler artaca ndan, muhasebe bilgi sisteminin ve mali analizin önemi de o oranda artmaktad r. Muhasebe bilgi sistemi kayda geçen binlerce ifllemi süzgeçten geçirerek özetlemekte ve ilgililere haz r bilgi olarak sunmaktad r. Baflka bir anlat mla muhasebe iflletmenin röntgenini çekerek onu daha iyi tan mam za ve anlamam za yard mc olmaktad r. Böylece ilgili taraflar elde ettikleri bu bilgileri geçmiflle veya baflka iflletmelerin bilgileri ile karfl laflt rarak daha anlaml bilgiler elde etmektedirler (Çankaya ve Dinç, 2011: 6). flletme yönetiminin temel amaçlar ndan birisi iflletmenin piyasa de erini maksimize etmektir. Acaba iflletme yönetimi, varl klar n ve kaynaklar n nas l kullanmal d r ki iflletmenin piyasa de eri maksimize edilsin? Bu soruya cevap verebilmek için söz konusu iflletmenin geçmifl y l verilerinin analiz edilmesi, güçlü ve zay f yönlerinin ortaya konmas, politikalar n n gözden geçirilmesi ve gelece e iliflkin hedeflerinin belirlenmesi gerekir. Bu amaçlara ulaflmak ancak mali tablolar n analizi ve de erlendiril- Resim 5.1 Mali tablolar bir iflletmenin mali yap s n n ve finansal performans n n röntgenidir. Kaynak: ( rovatipmerkezi.com/taniaraci.php, , 11:53)

96 90 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz 1 mesi ile mümkündür (Okka, 2009: 93). Yap lan mali analiz sonucunda baflta iflletme yönetimi olmak üzere tüm taraflar afla daki konularda bilgi sahibi olabilirler (Ayd n, 2011: 45, Akgüç, 2010: 19): flletmenin faaliyet sonuçlar n n yeterli olup olmad, flletmenin belirlenen amaç ve hedeflerine ulafl p ulaflmad, flletme çal flanlar n n performans n n ölçülmesi ve de erlendirilmesi, flletme faaliyetlerinin etkin bir flekilde yürütülmesi için kaynaklar n yeterli olup olmad, flletmenin özkaynak ve borçlanma ihtiyac, flletmenin borçlar n geri ödeme yetene i, flletmenin aktif, pasif, varl k ve kaynak da l m n n yeterli olup olmad, Üretilen mal ve hizmetler için izlenecek fiyat politikas n n oluflturulmas, Gelece e yönelik planlar n haz rlanmas. Mali analiz ile bir iflletmenin mali durumu, kârl l k durumu, faaliyetlerinin etkinlik ve verimlili i ile gelifliminin yeterli olup olmad konular nda bilgi sahibi olunabilir. Bu bilgi ile iflletmenin içinde bulundu u durum de erlendirilirken ayn zamanda iflletmenin gelece ine iliflkin öngörüler yap labilir. Mali analiz sonuçlar na göre bir iflletmenin göreceli olarak güçlü ve zay f yanlar belirlenebilir. Özellikle iflletmenin gelecekteki nakit ak fllar ve bunlar n tafl d riskler mali analiz ile tahmin edilmeye çal fl l r. Geçmifl verilerin de erlendirilmesi gelece e fl k tutabilir. E er bu analizler yanl fl yap l rsa veya analizlerin dayana olan mali tablolar gerçe i yans tmad için analiz sonuçlar farkl ç karsa buna ba l olarak al nacak tüm kararlar anlams z ve geçersiz olacakt r li y llar n bafl nda Enron, Parmalat ve Worldcom gibi büyük flirketlerde yaflanan skandallar bunun en güzel örne ini oluflturur. Bu ba lamda mali analiz, bir hastan n genel durumunun de erlendirilmesi ve tahlil sonuçlar na göre neleri yap p neleri yapmamas gerekti inin belirlenmesinden farkl bir fley de ildir. Mali analiz ilgililere çok büyük fayda sa lamas na ra men baz sorunlar da beraberinde getirmektedir. Örne in, yap lan analiz zaman zaman olmas gerekenden farkl yorumlanabilmektedir. Bu sorunlar n temelinde; veri taban gelifltirme ve kullanma, veri taban ndaki çarp kl k, sonuçlar n de erlendirilmesi, muhasebe uygulamalar ndaki farkl l k ve enflasyonun mali tablolar üzerindeki etkisi yatmaktad r. Bu nedenle mali analiz sürecinde söz konusu k s tlar n dikkate al nmas yerinde olacakt r (Ebiçlio lu ve Kahraman, 2000: Bir iflletmenin SIRA mali S ZDE tablolar n niçin analiz etme ihtiyac duyars n z? ANAL ZDE KULLANILAN MAL TABLOLAR Mali nitelikteki ifllemleri para birimi ile ifade edilmifl flekilde s n flayan, tarih s ras - na göre kaydeden, özetleyerek raporlayan ve bu raporlar yorumlayan bilim ve sanat olarak kabul edilen muhasebenin yerine getirdi i raporlama ifllevi mali tablo kavram n do urmaktad r (Sevilengül, 2008: 9). Muhasebe bilgi sistemi taraf ndan üretilen finansal bilgiler kullan c lara mali tablolar arac l yla sunulur. Mali tablolar; kaydedilen ve toplanan bilgilerin belirli zaman aral yla bu bilgileri kullanacak olanlara iletilmesini sa layan araçlard r. Baflka bir ifade ile mali tablolar iflletmenin finansal durumunun ve finansal performans n n biçimlendirilmifl sunumudur. Genel amaçl mali tablolar n amac ; kendi özel bilgi ihtiyac n karfl layacak flekilde iste e uygun haz rlanm fl raporlar talep etme konumunda olmayan genifl bir AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

97 kullan c kitlesinin ekonomik kararlar almalar na yard mc olan iflletmenin finansal durumu, finansal performans ve nakit ak fllar hakk nda gerçe e uygun bilgiler sa lamakt r. Mali tablolar bu amaca ulaflmak için; varl klar, yabanc kaynaklar, özkaynaklar, gelirler ve giderler, kârlar ve zararlar, özkaynak de iflimleri ve nakit ak fllar hakk nda bilgi sunarlar (Akdo an ve Sevilengül, 2007: 10). Bilindi i gibi bafll ca mali tablolar: Bilanço (Finansal Durum Tablosu), Gelir Tablosu (Finansal Performans Tablosu), Nakit Ak fl Tablosu, Özkaynaklar De iflim Tablosu ve Kâr Da t m Tablosu dur. Bilanço; bir iflletmenin belirli bir tarihte sahip oldu u varl klar ve bu varl klar n sa land kaynaklar gösteren tablodur. Bilanço bir iflletmenin belirli bir andaki finansal durumunu gösterir. Bu nedenle, muhasebe standartlar nda bilançoya ayn zamanda Finansal Durum Tablosu ad verilmifltir. Bilançonun aktif taraf nda gösterilen varl klar iflletmenin sahip oldu u ve fayda sa layaca k ymetlerdir. Varl klar, dönen varl klar ve duran varl klar olmak üzere iki ayr k s mda gösterilir. Kaynaklar iflletmenin sahip oldu u kaynaklar n hangi yollardan sa land n aç klayan taraft r. Kaynaklar, k sa vadeli yabanc kaynaklar, uzun vadeli yabanc kaynaklar ve öz kaynaklar olmak üzere üç k s mda gösterilir (Çankaya ve Dinç, 2011: 52). Tablo 5.1 de Çiçek iflletmesinin tarihli bilançosu örnek olarak verilmifltir. AKT F (VARLIKLAR) 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri Ç ÇEK filetmes TAR HL B LANÇOSU PAS F (KAYNAKLAR) 1. DÖNEN VARLIKLAR KISA VADEL YABANCI KAY Haz r De erler Mali Borçlar Menkul K ymetler Ticari Borçlar Ticari Alacaklar UZUN VADEL YABANCI KAY. - Stoklar DURAN VARLIKLAR ÖZ KAYNAKLAR Mali Duran Varl klar - Ödenmifl Sermaye Maddi Duran Varl klar Dönem Net Kâr (Zarar ) Maddi Olmayan D.V. - AKT F TOPLAMI PAS F TOPLAMI Bafll ca mali tablolar: Bilanço (Finansal Durum Tablosu), Gelir Tablosu (Finansal Performans Tablosu), Nakit Ak fl Tablosu, Özkaynaklar De iflim Tablosu ve Kar Da t m Tablosu dur. 91 Bilanço; bir iflletmenin belirli bir tarihte sahip oldu u varl klar ve bu varl klar n sa land kaynaklar gösterir. Tablo 5.1 Bilançonun aktif taraf nda dönen varl klar ve duran varl klar; pasif taraf nda ise k sa vadeli yabanc kaynaklar, uzun vadeli yabanc kaynaklar ve öz kaynaklar yer al r. flletmenin belirli bir dönemde elde etti i tüm gelirleri, bu gelirleri elde etmek için ayn dönemde katland tüm giderleri ve sonuçta ortaya ç kan kâr veya zarar gösteren mali tablo ise gelir tablosudur. Gelir tablosu belirli bir döneme ait faaliyet sonuçlar n brüt sat fllardan bafllayarak dönem net kâr veya zarar na kadar ayr nt l olarak gösterir. Tablo 5.2 de Çiçek iflletmesinin dönemine ait gelir tablosu örnek olarak verilmifltir. Gelir Tablosu; bir iflletmenin belirli bir dönemde elde etti i tüm gelirleri, bu gelirleri elde etmek için ayn dönemde katland tüm giderleri ve sonuçta ortaya ç kan kâr veya zarar gösterir.

98 92 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Tablo 5.2 Gelir Tablosu s ras yla brüt sat fl kâr veya zarar n, faaliyet kâr veya zarar n, ola an kâr veya zarar, dönem kâr veya zarar n ve dönem net kâr veya zarar n oluflum biçimiyle gösterir. Ç ÇEK filetmes DÖNEM GEL R TABLOSU Cari Dönem A- BRÜT SATIfiLAR B- SATIfi ND R MLER (-) C- NET SATIfiLAR D- SATIfiLARIN MAL YET (-) BRÜT SATIfi KÂRI VEYA ZARARI E- FAAL YET G DERLER (-) FAAL YET KÂRI VEYA ZARARI F- D ER FAAL YETLERDEN OLA AN GEL R/KÂRLAR G- D ER FAAL YETLERDEN OLA AN G DER/ZARARLAR (-) H- F NANSAMAN G DERLER (-) OLA AN KÂR VEYA ZARAR OLA ANDIfiI GEL R VE KÂRLAR J- OLA ANDIfiI G DER VE ZARARLAR (-) DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI K- DÖNEM KÂRI VERG YASAL YÜKÜMLÜLÜK KARfi.(-) DÖNEM NET KÂRI VEYA ZARARI Bilanço ve gelir tablosu ile sunulan bilgilerin iflletmenin gerçek finansal durumunu gösteriyor olmas beklenir. Mali tablo kullan c lar n n beklentileri ve ç karlar farkl oldu undan karar al c lar bu mali tablolara güvenmek isterler. Ba ms z denetim, mali tablolar arac l yla aç klanan bilgilerin güvenilir oldu u konusunda görüfl vermek yoluyla karar al c lara yard mc olur. Ba ms z denetim, kitab n ilerleyen ünitelerinde ayr nt l olarak aç klanm flt r. MAL ANAL Z KULLANICILARI flletmenin finansal durumu ve faaliyet sonuçlar ile yak ndan ilgilenenler alacaklar kararlar mali tablolara bakarak verirler. Mali tablolar karar alma sürecinde iflletmenin gelecekteki nakit ak fllar n n de erlendirilmesinde, varl klar, kaynaklar ve bunlardaki de ifliklikler ile iflletmenin faaliyet sonuçlar hakk nda kullan c lara yararl bilgiler sa larlar. Muhasebenin taraflar veya ç kar guruplar olarak da ifade edilen bafll ca mali tablo kullan c lar ; yöneticiler, ortaklar, yat r mc lar, çal flanlar, borç verenler, sat - c lar, di er ticari alacakl lar, hükümet ve tüm kamudur. Bu guruplar n mali analiz yapma amac ve analizden beklentileri flu flekilde özetlenebilir (Özerhan ve Yan k, 2010: 8-9): Yöneticiler ve ortaklar her türlü karar alma sürecinde mali tablolar kullan rlar. flletme yönetimi planlama, karar verme ve kontrol ifllevini yerine getirirken mali tablolardaki bilgilerle yak ndan ilgilenir. Mali tablolar ayn zamanda yönetimin vermifl oldu u kararlar n do rulu unu, yeterlili ini ve iflletmenin kaynaklar n etkin bir flekilde kullan p kullanmad n ortaya koyar. Özellikle ortaklar yat rd klar sermayenin kârl l k durumu hakk nda mali tablolar arac l yla bilgi sahibi olmak isterler.

99 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri Yat r mc lar en uygun yat r m karar n n verilmesinde analiz bilgilerine ihtiyaç duyarlar. Yat r mc lar bir iflletmenin hisse senedine yat r m karar al rken iflletmenin kârl l k durumunu, gelecekle ilgili getirileri, riskleri ve hisse senetlerinin de erini görmek için mali tablo analizi yapmak isterler. Çal flanlar ve onlar n temsilcileri olan sendikalar iflverenlerin devaml l ve kârl l ile ilgili bilgileri ö renmek isterler. Bu bilgiler mali tablolardan ve mali tablolar n analiz edilmesi ile sa lanabilir. Borç verenler iflletmenin borç ödeme gücünü, likitidesini ve borçlar n faizi ile birlikte geri ödemede s k nt ya düflüp düflmeyece ini anlamak isterler. Bunu bilmenin en k sa yolu mali analizdir. Sat c lar ve di er ticari alacakl lar genellikle ifl yapt klar iflletmenin gelecekteki durumuna iliflkin bilgilerle ilgilenirler. fl yapt klar iflletmenin süreklili ini ve yine borçlar n geri ödeme gücünü görmek amac yla mali tablo analizine ihtiyaç duyarlar. Hükümet ve kamu kurumlar vergisel ödevlerin yerine getirilmesinde mali tablolar de erlendirirler. Baz iflletmelerin faaliyet gösterdikleri sektör veya hukuki düzenlemelerden kaynaklanan nedenlerle Sermaye Piyasas Kurulu, Bankac l k Düzenleme ve Denetleme Kurumu ve Hazine Müsteflarl gibi kurumlara ayr ca mali tablo haz rlama yükümlülükleri vard r. Ö renciler, sivil toplum örgütleri ve araflt rmac lar vb. di er gruplar kamuoyu olarak kabul edilir. Bu gruplarda yapacaklar çal flmalarda mali tablolar analiz edebilirler. Mali tablo kullan c lar, mali tablolardaki bilgilerden ancak alacaklar kararlar etkileyebilecek olan önemli bilgiler ile ilgilenirler. Önemlilik; mali tablo bilgilerinin bilgiyi kullanacaklar n kararlar n etkileyebilecek durumda olmas anlam ndad r. Bu bilgiler do ru, güvenilir, anlafl labilir ve ihtiyaca uygun özellikte olmal d r. Aksi taktirde al nacak kararlar ve ulafl lacak sonuçlar yanl fl olacakt r. Mali tablolar iflletmenin finansal durumunu, finansal performans n ve nakit ak fllar n aç k bir flekilde göstermeli ve bu tablolar, kullan c lar n karar almalar na yard mc olacak flekilde haz rlanmal d r. Ekonomik karar alma sürecinde karar vericilere sunulan bilgilerin faydal olmas için baz niteliksel özellikler belirlenmifltir. Bu özellikler; anlafl labilirlik, ihtiyaca uygunluk (ilgililik), güvenilirlik ve karfl laflt r labilirliktir (Sa lam vd., 2009:46). MAL ANAL Z KAVRAMI Bir iflletmenin gerçek finansal durumunu güvenilir bir flekilde aç klamas beklenen mali tablolar n analiz edilerek neler anlatmak istedi i incelenmelidir. Bir kiflinin genel sa l k durumu hakk nda bilgi edinmek için hastaneden tahlil yapt rmas elde etti i sonuçlar yorumlamas ve nihayetinde sa l k durumu hakk nda bir yarg - ya ulaflmas beklenir. Benzer durum, iflletmeler için de gereklidir. Bu durum bizi mali analiz kavram na götürür. Mali tablolarda yer alan kalemlerin, ayn kalemin geçmifl y l verileri ile veya ayn sektörde faaliyet gösteren baflka bir iflletmenin ayn kalem verileri ile çeflitli analiz teknikleri kullan larak incelenmesi ve elde edilen sonuçlar n iflletmenin içinde bulundu u durum ile birlikte de erlendirilmesi ifllemine mali analiz denir (Akdo- an ve Tenker, 2010: 549). Baflka bir ifade ile mali analiz, analiz tekniklerinin muhasebe bilgilerine uygulanmak suretiyle bulunan analiz sonuçlar n n iflletmenin mali durumunu ve faaliyet sonuçlar n anlamak üzere yorumlanmas d r. Önemlilik; mali tablo bilgilerinin bilgiyi kullanacaklar n kararlar n etkileyebilecek durumda olmas anlam ndad r. 93 Mali tablolarda yer alan bilgiler anlafl labilir, ihtiyaca uygun (ilgili), güvenilir ve karfl laflt r labilir olmal d r. Mali analiz; mali tablolarda yer alan kalemlerin ayn kalemin geçmifl y l verileriyle veya ayn sektörde faaliyet gösteren baflka bir iflletmenin ayn kalem verileri ile çeflitli analiz tekniklerinin kullan larak incelenmesi ve elde edilen sonuçlar n iflletmenin içinde bulundu u durum ile birlikte de erlendirilmesi ifllemidir.

100 94 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Resim 5.2 Mali analiz, analiz tekniklerinin muhasebe bilgilerine uygulanmak suretiyle bulunacak analiz sonuçlar n n iflletmenin mali durumunu ve faaliyet sonuçlar n anlamak üzere yorumlanmas d r. Kaynak: ( , 11:58) fiekil 5.1 MAL ANAL Z TÜRLER Mali tablolar analiz edilirken öncelikle bu analizin hangi amaç için yap laca ortaya konmal d r. Amaç net bir flekelde belirlenmez ise gereksiz çal flmalar ve hesaplamalar yap labilir. Bir iflletmenin mali tablolar ; likitide durumu, varl klar n etkin kullan m, borçlanma durumu, kârl l k, pazar de erleri ve büyüme oranlar aç - s ndan farkl amaçlarla analiz edilebilir (Okka, 2009: 94). Örne in; bir yat r mc hisse senetlerini almay düflündü ü iflletmenin piyasa de erini merak ederken iflletmeye borç verenler ilgili iflletmenin borçlar n geri ödemede s k nt ya düflüp düflmeyece ini ö renmek isterler. Bu ba lamda mali analiz türleri analizin yap lma amac na göre, analizin yap l fl biçimine (kapsam na) göre ve analizi yapacak olan kiflilere göre (yapan n kiflili ine göre) farkl aç lardan ele al nabilir (Akdo an ve Tenker, 2010: 549). Analiz türleri yap lma amac na göre, analizin yap l fl biçimine göre ve analiz yapacak olan kiflilere göre üç farkl aç dan ele al nabilir. ANAL Z TÜRLER Yap lma Amac na Göre Yönetim Analizi Kredi Analizi Yat r m Analizi Yap l fl Biçimine Göre Statik Analiz Dinamik Analiz Analizi Yapacak Olan fiahsa Göre ç Analiz D fl Analiz

101 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri AMAÇLARIMIZ 95 AMAÇLARIMIZ Mali tablolar analizi türlerini Nalan Akdo an ve Nejat Tenker in Finansal K T A Tablolar P ve Mali Analiz Teknikleri (Ankara, Gazi Kitabevi, 2010) adl kitab ndan ald k. Bu kitab n dördüncü bölümünde konuyla ilgili ayr nt l bilgi bulabilirsiniz. Yap lma Amac na Göre Mali Analiz Türleri Mali analiz yap lma amac na göre yönetim analizi, kredi analizi ve yat r m analizi olmak üzere üç bafll kta ele al nabilir (Akdo an ve Tenker, 2010: ). NTERNET Yönetim Analizi: Yönetim analizi, yönetim kararlar nda kullan lmak üzere temelde yönetim için yap lan analizdir. flletme yönetiminin alaca kararlara fl k tutmas amac yla zaman zaman yönetim analizi yapabilir. flletme yönetimi, yönetim ifllevini yerine getirirken özellikle borçlar n zaman nda ödenmesi, nakit durumu, borçlanma ve borç ödeme gücünün yeterli düzeyde tutulmas, gelece e iliflkin beklentiler ve iflletmenin içinde bulundu u sektörün de erlendirilmesi gibi kararlar yönetim analizi sonuçlar na göre alabilir. Bu analiz iflletme yönetimi taraf ndan iflletmenin baflar düzeyinin, performans n n ve verimlili inin ölçülmesi ve gelece e iliflkin planlama ve kontrol faaliyetlerine veri sa lamak üzere yap l r. Böylece iflletme faaliyetlerinin planlanan amaçlar do rultusunda yürütülüp yürütülmedi i incelenmifl olur. Bunun sonucunda olas aksakl klar zaman nda saptanabilir ve gerekli düzeltmeler yap larak faaliyetler belirlenen amaçlar do rultusunda gerçeklefltirilebilir. Kredi Analizi: flletme içinden ya da d fl ndan kiflilerce, iflletmenin finansman ve likitide durumu ile borçlar ödeme gücünü belirlemek için yap lan analizdir. flletmeye borç veren kredi kurumlar veya dolayl olarak kredi vermifl say lan sat c - lar borçlar n zaman nda geri ödenip ödenemeyece ini görmek ve iflletmenin borç ödeme yetene ini ölçmek amac yla iflletmenin mali tablolar n analiz ederler. Böylece kredi analizi yap lm fl olur. Yat r m Analizi: flletmenin mevcut ve potansiyel yat r mc lar taraf ndan yap - lan ve iflletmenin karl l, kazanma gücü, kazanma gücünün devaml l ve temettü durumu gibi konular n araflt r ld analiz türüdür. Analizin temel amac iflletmenin gelecek y llar na iliflkin kazanma gücünü tespit etmektir. K T A P NTERNET Bir iflletmenin borç ödeme gücünü görmek isterseniz ne tür analiz yapars n z? Yap l fl Biçimine (Kapsam na) Göre Mali Analiz Türleri Mali tablolar analizi yap l fl biçimine (kapsam na) göre statik analiz ve dinamik analiz olmak üzere iki bafll kta ele al nabilir. Statik Analiz: Bu analiz türünde bir iflletmenin mali tablolar sadece bir dönem Yap l fl biçimine göre mali analiz türleri; statik analiz bak m ndan incelenmekte ve mali tablolarda yer alan kalemlerin birbirleri ile iliflkileri de erlendirilerek gerekli yorumlar yap lmaktad r. Örne in kitab n di er bö- analize örnek olarak yüzde ve dinamik analizdir. Statik yöntemine göre analiz (dikey lümünde ayr nt l olarak aç klanan yüzde yöntemi ile analiz (dikey analiz) yap l fl analiz), dinamik analize biçimine göre statik analiz niteli indedir. örnek olarak ise karfl laflt rmal SIRA tablolar S ZDE Dinamik Analiz: Bu analiz türünde bir iflletmenin mali tablolar birbirini izleyen analizi (yatay analiz) dönemler bak m ndan incelenmekte ve mali tablolarda yer alan kalemlerin göstermifl verilebilir. olduklar e ilimler de erlendirilerek gerekli yorumlar yap lmaktad r. AMAÇLARIMIZ Bu analiz ile mali tablolarda yer alan bir kalemin tutar geçmifl dönemlerdeki de eri ile karfl laflt r lmakta ve ortaya ç kan de iflim yorumlanmaktad r. Benzer flekilde bir iflletmenin veri- AMAÇLARIMIZ leri ayn sektörde faaliyet gösteren baflka bir iflletmenin verileri ile K de T Akarfl laflt r labil- mektedir. Örne in kitab n di er bölümünde ayr nt l olarak aç klanan karfl laflt rmal P K T A P tablolar analizi (yatay analiz) yap l fl biçimine göre dinamik analiz niteli indedir. 2 NTERNET NTERNET

102 96 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Analizi yapacak olan flah slara göre iç analiz ve d fl analiz olmak üzere iki bafll kta ele al nan mali analiz iflletme içinden kiflilerce yap l rsa iç analiz, iflletme d fl ndan kiflilerce yap l rsa d fl analiz olarak nitelendirilir. Bafll ca mali analiz teknikleri: Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz), Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz), E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi) ve Oran Yöntemi le Analiz dir. Analizi Yapacak Olan fiah slara Göre (Yapan n Kimli ine Göre) Mali Analiz Türleri Analizi yapacak olan flah slara göre mali analiz türleri iç analiz ve d fl analiz olmak üzere iki bafll kta ele al nabilir. Mali analiz iflletme içinden kiflilerce yap l yorsa iç analiz, iflletme d fl ndan kiflilerce yap l yorsa d fl analiz olarak nitelendirilir. ç analizde analizi yapanlar iflletmenin çal flan olduklar ndan iflletme ile ilgili her türlü bilgiyi analiz sürecinde kullanabilirler. D fl analizde ise analizi yapanlar iflletmenin çal flan olmad klar ndan sadece iflletme taraf ndan raporlanan mali tablolar ve di er bilgileri kullanabilirler. MAL ANAL Z TEKN KLER Bilanço ve gelir tablosu genel amaçl mali tablolar oldu undan bu tablolar n kullan c lar aç s ndan daha anlafl l r ve yorumlanabilir hâle getirilmesi için mali analiz tekniklerinin kullan lmas gerekir. Elde edilen sonuçlar geçmifl y l verileri, sektör ortalamalar ve genel kabul görmüfl standartlarla karfl laflt r lmal d r. Mali analizden beklenen faydan n sa lanabilmesi için farkl analiz tekniklerinin kullan lmas önerilmektedir (Ayd n, 2011: 47). Mali analiz sürecinde kullan labilecek bafll ca mali analiz teknikleri (Akdo an ve Tenker, 2010: 551): Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz), Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz), E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi), Oran Yöntemi le Analiz dir. Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz) Karfl laflt rmal tablolar analizi bir iflletmenin iki veya daha fazla dönemlerine ait mali tablolar n n birbirini izleyen dönemler bak m ndan karfl laflt rmal olarak de- erlendirilmesidir. Bu teknik ile mali tablolardaki kalemlerin y llar itibariyle gösterdi i de iflmeler görülmekte ve buna ba l olarak gelece e iliflkin beklentiler daha net ortaya konabilmektedir. Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz) Yüzde yöntemi ile analiz tekni inde mali tablolarda yer alan kalemlerin her biri ba l bulundu u grup toplam na veya genel toplama oranlanmakta ve elde edilen yüzdelere göre ifade edilmektedir. Bu teknik daha çok bilanço ve gelir tablosunun dikey analizinde kullan lmaktad r. Bilançonun dikey analizinde aktif ve pasif toplam 100 kabul edilirken gelir tablosunda net sat fllar 100 kabul edilmekte ve di er kalemler bunlara oranlanmaktad r. 3 Bir iflletmenin SIRA mali S ZDE tablolar nda yer alan kalemlerin her birini genel toplama oranlad - n zda hangi mali analiz tekni ini kullanm fl olursunuz. E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi) E ilim yüzdeleri yöntemi ile analiz tekni inde genelde befl veya daha uzun y llarda mali tablo kalemlerinin gösterdi i de iflim incelenmektedir. Bunun için bir dönem baz y l olarak belirlenerek tüm kalemler 100 kabul edilmekte daha sonra izleyen y llar n de erleri baz y la göre hesaplanmakta ve yüzde olarak geliflim hesaplanm fl olmaktad r. E ilim yüzdeleri yönteminde ne kadar uzun bir dönem incelenirse o kadar faydal sonuçlara ulafl labilir. Çünkü; bu analiz tekni inden beklenen fayda SIRA ile S ZDE incelenen dönemin uzunlu u aras nda pozitif bir iliflki vard r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

103 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri 97 Oran Yöntemi le Analiz Oran yöntemi ile analiz mali tablo kalemleri aras nda anlaml bir iliflki bulundu u varsay m na dayan r. Buna ba l olarak aralar nda anlaml iliflki oldu u kabul edilen kalemler birbirinin yüzdesi veya kat olarak ifade edilir. Baflka bir ifade ile mali tablolarda yer alan kalemler birbirine oranlan r. Elde edilen sonuçlar öncelikle ayn iflletmenin geçmifl dönem oranlar ile daha sonra ilgili sektörün ortalama oranlar ile son olarak da genel kabul görmüfl oranlar ile karfl laflt r l r. Örne in; her bir hasta için genel kabul görmüfl fleker, tansiyon ve kolesterol oranlar vard r. E er tahlil sonuçlar bu oranlardan sapma gösterirse hastan n sa l k aç s ndan sorunlar yaflayaca düflünülür. Benzer flekilde iflletmeler için de genel kabul görmüfl oranlar bulunmaktad r. Yap lan analiz sonuçlar iflletmenin oranlar n n genel kabul görmüfl oranlardan uzaklaflt n gösterirse bu durum iflletmenin mali yap s nda ve finansal performans nda sorunlar yaflanabilece i anlam na gelebilir.

104 98 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Mali analiz kavram n tan mlamak. Mali analiz; mali tablolarda yer alan kalemlerin ayn kalemin geçmifl y l verileri ile veya ayn sektörde faaliyet gösteren baflka bir iflletmenin ayn kalem verileri ile çeflitli analiz teknikleri kullan - larak incelenmesi ve elde edilen sonuçlar n iflletmenin içinde bulundu u durum ile birlikte de- erlendirilmesi ifllemidir. Mali analizde kullan lan mali tablolar aç klamak. Muhasebe, raporlama ifllevini mali tablolar arac - l yla yerine getirir. Bafll ca mali tablolar: Bilanço (Finansal Durum Tablosu), Gelir Tablosu (Finansal Performans Tablosu), Nakit Ak fl Tablosu, Özkaynaklar De iflim Tablosu ve Kâr Da t m Tablosu dur. Bilanço; bir iflletmenin belirli bir tarihte sahip oldu u varl klar ve bu varl klar n sa land kaynaklar gösterir. Gelir Tablosu ise bir iflletmenin belirli bir dönemde elde etti i tüm gelirleri, bu gelirleri elde etmek için ayn dönemde katland tüm giderleri ve sonuçta ortaya ç - kan kâr veya zarar gösterir. Mali analiz türlerini sayabileceksiniz. Yap lma amac na göre mali analiz türleri; yönetim analizi, kredi analizi ve yat r m analizidir. Yap l fl biçimine göre mali analiz türleri; statik analiz ve dinamik analizdir. Statik analize örnek olarak yüzde yöntemine göre analiz (dikey analiz), dinamik analize örnek olarak ise karfl laflt rmal tablolar analizi (yatay analiz) verilebilir. Mali analiz, analizi yapacak olan flah slara göre iç analiz ve d fl analiz olmak üzere iki bafll kta ele al nabilir. Mali analiz iflletme içinden kiflilerce yap l rsa iç analiz, iflletme d fl ndan kiflilerce yap l rsa d fl analiz olarak nitelendirilir. A MAÇ 4 Mali analiz tekniklerini özetlemek. Bafll ca mali analiz teknikleri: Karfl laflt rmal Tablolar Analizi (Yatay Analiz), Yüzde Yöntemi le Analiz (Dikey Analiz), E ilim Yüzdeleri Yöntemi le Analiz (Trend Analizi) ve Oran Yöntemi le Analiz dir. Karfl laflt rmal tablolar analizi bir iflletmenin iki veya daha fazla dönemine ait mali tablolar n n birbirini izleyen dönemler bak m ndan karfl laflt rmal olarak de erlendirilmesidir. Yüzde yöntemi ile analiz tekni inde mali tablolarda yer alan kalemlerin her biri ba l bulundu u grup toplam na veya genel toplama oranlanmakta ve elde edilen yüzdelere göre ifade edilmektedir. E ilim yüzdeleri yöntemi ile analiz tekni inde genelde befl veya daha uzun y llarda mali tablo kalemlerinin gösterdi i de iflim incelenmektedir. Oran yöntemi ile analiz mali tabloda aralar nda anlaml iliflki oldu u kabul edilen kalemlerin birbirinin yüzdesi veya kat olarak ifade edilmesidir. Elde edilen sonuçlar öncelikle ayn iflletmenin geçmifl dönem oranlar ile daha sonra ilgili sektörün ortalama oranlar ile son olarak da genel kabul görmüfl oranlar ile karfl laflt r l r.

105 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri 99 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi düzenlenmesi gereken mali tablolardan birisi de ildir? a. Bilanço b. Gelir Tablosu c. Yevmiye Defteri d. Nakit Ak fl Tablosu e. Özkaynaklar De iflim Tablosu 2. Mali tablo bilgilerinin bilgiyi kullanacaklar n kararlar n etkileyebilecek durumda olmas hangi kavram ile ifade edilir? a. Tam Aç klama b. Önemlilik c. Sosyal Sorumluluk d. Dönemsellik e. kna Olmak 3. Afla dakilerden hangisi ekonomik karar alma sürecinde karar vericilere sunulan bilgilerin faydal olmas için gereken niteliksel özelliklerden birisi de ildir? a. Anlafl labilirlik b. htiyaca Uygunluk ( lgililik) c. Güvenilirlik d. Tahakkuk Esas e. Karfl laflt r labilirlik 4. Analiz tekniklerinin muhasebe bilgilerine uygulanmak suretiyle bulunacak analiz sonuçlar n n iflletmenin mali durumunu ve faaliyet sonuçlar n anlamak üzere yorumlanmas hangi kavram ile ifade edilir? a. Trend Analizi b. Mali Analiz c. Oran Analizi d. Dinamik Analiz e. Statik Analiz 5. Afla dakilerden hangisi yap lma amac na göre mali analiz türlerinden birisidir? a. ç Analiz b. Kredi Analizi c. D fl Analiz d. Oran Analizi e. Yatay Analiz 6. Afla dakilerden hangisi iflletmenin mevcut ve potansiyel yat r mc lar taraf ndan yap lan ve iflletmenin karl l, kazanma gücü, kazanma gücünün devaml l ve temettü durumu gibi konular n araflt r ld analiz türüdür? a. Dinamik Analiz b. Statik Analiz c. Yönetim Analizi d. Kredi Analizi e. Yat r m Analizi 7. Afla dakilerden hangisi yap l fl biçimine göre mali analiz türlerinden birisidir? a. Yat r m Analizi b. Kredi Analizi c. Yönetim Analizi d. Statik Analiz e. Dikey Analiz 8. Afla dakilerden hangisi bafll ca mali analiz tekniklerinden birisi de ildir? a. Dinamik Analiz b. Yatay Analiz c. Dikey Analiz d. Trend Analizi e. Oran Analizi 9. Bir iflletmenin iki veya daha fazla dönemlerine ait mali tablolar n n birbirini izleyen dönemler bak m ndan karfl laflt rmal olarak de erlendirilmesi fleklinde ifade edilen mali analiz tekni i afla dakilerden hangisidir? a. Dinamik Analiz b. Yatay Analiz c. Dikey Analiz d. Trend Analizi e. Oran Analizi 10. T p literatüründe hastalar n tahlil sonuçlar nda tansiyon için 12/8, kolesterol için 200 gibi genel kabul görmüfl rakamlar n belirlenmesi size mali analiz tekniklerinden hangisini ça r flt r r? a. Yatay Analiz b. Dikey Analiz c. Dinamik Analiz d. Oran Analizi e. Trend Analizi

106 100 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yaflam n çinden Garanti Bankas n n Seçilmifl Konsolide Mali Tablo Göstergeleri (30 Eylül 2010) Türkiye Garanti Bankas A.fi., 30 Eylül 2010 tarihli konsolide mali tablolar n aç klad. Bankan n 2010 y l n n ilk 9 ay ndaki konsolide net kâr, 2 milyar 664 milyon 800 bin T oldu. Garanti nin konsolide aktif büyüklü ü 124 milyar 379 milyon T seviyesine ulafl rken, nakdi ve gayri nakdi krediler arac l yla ekonomiye sa lad destek 80 milyar 33 milyon 597 bin T ye ulaflt. Bankan n özsermaye kârl - l %24, aktif kârl l ise %3 olarak gerçekleflti. Konuyla ilgili bilgi veren Garanti Bankas Genel Müdürü Ergun Özen, 2010 bafl ndan bugüne kadar çok baflar l bir performans sergiledik. Türkiye nin en fazla kredi veren bankas olarak kararl l kla yolumuza devam ettik. Yabanc para kredilerle iflletmelere; ihtiyaç ve konut kredileriyle bireylere sa lad m z destek 3. çeyrekte h zla artt. 9,6 milyon müflterimizin bize duydu u güvenle mevduatlar m z sektörün çok üzerinde büyüyor. Güçlü aktif kalitesi ve yüksek sermaye yeterlili iyle sa lam bilanço yap m z sürdürüyoruz de bizi bekleyen düflük faiz oranlar ve daralan marjlar karfl s nda, öncü konumumuzu sürdürmek ve yar na haz r olabilmek için, yat r mlar m z flimdiden yap yoruz. Sahip oldu umuz insan gücüne verdi imiz önem, müflterimizi iyi dinlememiz, do ru de erlendirmemiz ve teknolojik üstünlü ümüz sayesinde do rudan ihtiyaca yönelik ürün ve hizmetler tasarlamaya devam ediyoruz. Kazan rken kazand rma ilkesinden vazgeçmeksizin, tüm paydafllar m zla birlikte büyüyece iz. Bu amaçla daha da verimli çal flaca z. dedi. Garanti nin ulusal ve uluslararas otoritelerden ödül almaya devam etti ini vurgulayan Özen, Euromoney 10. kez Garanti yi Türkiye nin En yi Bankas seçti. Lider internet bankac l websitemiz garanti.com.tr Alt n Örümcek ödülünü 8. kez kazand. Global Finance taraf ndan Romanya da En yi Bireysel nternet Bankas seçildik. garantimortgage.com Web Marketing Association n verdi i Web Awards 2010 kapsam nda, Finansal Servisler kategorisinde Üstünlük ödülüne lay k görüldü. Garanti iphone e-trader uygulamas, Stevie fl Ödülleri nin Finansal Servisler kategorisinde birincilik kazand. MediaCat Felis Ödülleri nde Büyük Ödül ün sahibi olan Garanti, ayr ca 5 kategoride birincilik ve baflar ödüllerini de ald. Ald m z ödüller, bize daha iyisini yapmak için güç veriyor. dedi. Garanti Bankas n n Seçilmifl Konsolide Mali Tablo Göstergeleri (30 Eylül 2010) Vergi ve Karfl l klar Öncesi Brüt Kâr T3.884,8 milyon Nakdi Krediler T64.412,5 milyon Vergi Öncesi Kâr T3.354,2 milyon Gayri Nakdi Krediler T15.621,1 milyon Net Kâr T2.664,8 milyon Toplam Aktifler T ,0 milyon Mevduat T75.677,7 milyon Özkaynaklar T15.897,3 milyon

107 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri 101 Okuma Parças Pamukkale flletmesi Pamukkale iflletmesi Denizli ilinde tekstil sektöründe faaliyet göstermektedir. flletme yurtd fl ndan kaliteli kumafl ithal ederek kaliteli havlu ve bornoz üretmektedir. Mallar n büyük bir k sm (% 95) ihraç edilmekte, ihracat nda büyük bir k sm (% 90) Almanya, Fransa, talya ve spanya ya yap lmaktad r. Avrupa Birli i (AB) ülkelerinde yaflanan s k nt lar nedeniyle iflletme 2011 y l nda Ortado u ülkelerinde kendi ma azalar n açmaya bafllam flt r. Sat fl rakamlar umut vericidir. Son y llarda dünya ekonomisi küresel bir kriz içinde olup en büyük olumsuz etkiyi Pamukkale iflletmesinin ifl yapt AB ülkelerine göstermektedir. Bu etkinin birkaç y l daha devam etmesinden hatta artmas ndan korkulmaktad r. Türkiye ekonomisi tüm küresel s k nt lara ra men son y llarda sürekli bir büyüme trendine girmifl, 2010 ve 2011 y llar nda yaklafl k yüzde 10 civar nda büyümüfl ve 2011 y l nda ihracat tüm zamanlar n rekorunu k rm flt r. Pamukkale iflletmesi yöneticisi, dünyan n ekonomik gündemini sürekli takip etmektedir. Küresel krizi tahmin eden yazarlar n görüfllerine göre Türkiye gibi geliflmekte olan ülkeler her zaman cari aç k ve s cak para tehdidi ile karfl karfl ya olduklar ndan k r lganl klar her zaman devam etmektedir. Ayr ca Türkiye nin ifl yapt di er ülkelerde yaflanan krizler ihracata dayal iflletmeleri 2012 y l nda daha da olumsuz yönde etkileyebilir. Enerji fiyatlar nda yaflanabilecek art fllar, Suriye, M s r, Irak ve ran gibi ülkelerde yaflanan siyasi s k nt lar iflletmeyi olumuz yönde etkileyebilir. flletme yönetimi mali tablolar n analiz ederek iflletmenin içinde bulundu u durumu de erlendirmek ve en sa l kl yönetsel karar vermek istemektedir. Bu konuda iflletme yönetimine yard mc olmak ister misiniz? PAMUKKALE filetmes DÖNEM GEL R TABLOSU A- BRÜT SATIfiLAR B- SATIfi ND R MLER (-) C- NET SATIfiLAR D- SATIfiLARIN MAL YET (-) BRÜT SATIfi KARI VEYA ZARARI E- FAAL YET G DERLER (-) FAAL YET KARI VEYA ZARARI (25.000) OLA AN KAR VEYA ZARAR DÖNEM KARI VEYA ZARARI DÖNEM NET KARI VEYA ZARARI PAMUKKALE filetmes TAR HL B LANÇOSU DÖNEN VARLIKLAR Haz r De erler Menkul K ymetler Ticari Alacaklar Stoklar DURAN VARLIKLAR Mali Duran Varl klar Maddi Duran Varl klar AKT F TOPLAMI KISA VADEL YABANCI KAYNAKLAR Mali Borçlar Ticari Borçlar ÖZ KAYNAKLAR Ödenmifl Sermaye Geçmifl Y llar Kar Dönem Net Kar (Zarar ) PAS F TOPLAMI

108 102 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Analizde Kullan lan Mali Tablolar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Mali Analiz Kullan c lar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Mali Analiz Kullan c lar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Mali Analiz Kavram konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise Kredi Analizi Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise Yap lma Amac na Göre Mali Analiz Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. d Yan t n z yanl fl ise Yap l fl Biçimine Göre Analiz Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise Mali Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Yatay Analiz konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise Oran Analizi konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Bir iflletmenin mali tablolar n karar alma sürecinde analiz etme ihtiyac hissederiz. Her fleyden önce karar alabilmem için say sal bilgilere ihtiyac m vard r. Bu bilgilerin baz lar mali tablolardan kolayl kla görürken baz lar na ancak yap lacak çeflitli analiz teknikleri ile elde edebiliriz. Bir iflletmeye yat r m yapma karar vermeden önce ilgili iflletmenin geçmifl y l verilerinin analiz edilmesi, güçlü ve zay f yönlerinin ortaya konmas, politikalar n n gözden geçirilmesi, gelece e iliflkin hedeflerinin belirlenmesi gerekir. Bu amaçlara ulaflmak ancak mali tablolar n analizi ve de erlendirilmesi ile mümkündür. Mali analiz yap ld nda bir iflletmenin mali durumu, kârl - l k durumu, faaliyetlerinin etkinlik ve verimlili i ile gelifliminin yeterli olup olmad konular nda bilgi sahibi olunabilir. Bu bilgi ile iflletmenin içinde bulundu u durum de erlendirilirken ayn zamanda iflletmenin gelece ine iliflkin öngörüler yap labilir. Mali analiz sonuçlar na göre bir iflletmenin göreceli olarak güçlü ve zay f yanlar belirlenebilir. Özellikle iflletmenin gelecekteki nakit ak fllar ve bunlar n tafl d riskler mali analiz ile tahmin edilebilir, geçmifl y l verilerinin de erlendirilmesi gelece e fl k tutabilir. S ra Sizde 2 Bir iflletmenin borç ödeme gücünü görmek istersek kredi analizi yapar z. Kredi analizi, iflletme içinden ya da d fl ndan kiflilerce, iflletmenin finansman durumu ve borç ödeme gücünü belirlemek için yap lan analizlerdir. flletmeye borç veren kredi kurumlar veya dolayl olarak kredi vermifl say lan sat c lar borçlar n zaman nda geri ödenip ödenemeyece ini görmek ve iflletmenin borç ödeme yetene ini ölçmek amac yla iflletmenin mali tablolar n analiz ederler. Böylece kredi analizi yap lm fl olur. S ra Sizde 3 Bir iflletmenin mali tablolar nda yer alan kalemlerin her birini genel toplama oranlad m zda yüzde yöntemi ile analiz tekni ini kullanm fl oluruz. Bilindi i gibi yüzde yöntemi ile analiz tekni inde mali tablolarda yer alan kalemlerin her biri ba l bulundu u grup toplam na veya genel toplama oranlanmakta ve elde edilen yüzdelere göre ifade edilmektedir. Bu teknik daha çok bilanço ve gelir tablosunun dikey analizinde kullan lmaktad r. Bilançonun dikey analizinde aktif ve pasif toplam 100 kabul edilirken gelir tablosunda net sat fllar 100 kabul edilmekte ve di er kalemler bunlara oranlanmaktad r.

109 5. Ünite - Mali Analiz Kavram ve Teknikleri 103 Yararlan lan Kaynaklar Akgüç Öztin. (2010). Finansal Yönetim, Avc ol Bas m Yay n, stanbul. Akdo an Nalan, Tenker Nejat. (2010). Finansal Tablolar ve Mali Analiz Teknikleri, Gazi Kitabevi, Ankara. Akdo an Nalan, Sevilengül Orhan. (2009). Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulamas, Gazi Kitabevi, Ankara. Ayd n Nurhan. (2011). Finansal Yönetim, Anadolu Üniversitesi Yay n No: 1465, Eskiflehir. Büyükmirza Kamil. (2011). Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, 16. Bask, Gazi Kitabevi, Ankara. Çankaya Fikret, Dinç Engin. (2011). TMS/TFRS Uyumlu Genel Muhasebe Ders Notlar, Murathan Yay nlar, Trabzon. Ebiçlio lu Kemal Fatih, Kahraman Abdulkadir. (2000). Yönetim Muhasebesi, TÜRMOB Yay nlar, Yay n No: 104, Ankara. Mucuk smet. (2005). Modern flletmecilik, Türkmen Kitabevi, stanbul. Okka Osman. (2009). Analitik Finansal Yönetim, Nobel Yay nlar, Ankara. Özerhan Y ld z, Yan k Serap. (2010). TMS-TFRS, TÜR- MOB Yay nlar, Yay n No: 377, Ankara. Sa lam Necdet, fiengel Salim, Öztürk Bünyamin. (2009). Türkiye Muhasebe Standartlar Uygulamas, Maliye ve Hukuk Yay nlar, 3. Bask, Ankara.

110 6MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Karfl laflt rmal tablolar kavram n tan mlayabilecek, Yatay ve dikey analiz tekniklerini tan mlayabilecek, Bir iflletmenin bilanço ve gelir tablosunu karfl laflt rmal tablolar fleklinde uygulayabilecek, Finansal tablolar n yatay ve dikey analiz teknikleri ile analizi ve yorumlanmas konusunda bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Finansal Tablolar Bilanço Gelir Tablosu Fark ve Fark Yüzdesi Yatay ve Dikey Yüzde çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri YATAY VE D KEY ANAL Z YATAY ANAL Z D KEY ANAL Z

111 Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri YATAY VE D KEY ANAL Z flletmenin finansal durumu, kârl l ve verimlili i gibi konularda bilgi edinebilmek için finansal tablolar çeflitli yöntemler kullan lmak suretiyle analiz edilmektedir. Finansal analiz tekniklerinin kullan lmas suretiyle sadece SIRA rakamlar S ZDE içeren finansal tablolar n yorumlanabilir hâle getirilmesi mümkün olmaktad r. Finansal analizin hammaddesi finansal tablolard r. Finansal tablolar rakamlardan olufltu u için faaliyetlerin sonuçlar n kantitatif olarak objektif kriterlerle ölçmek ve önceden oluflturulmufl baflar standartlar yla bu sonuçlar y llar itibariyle mukayese etmek mümkündür. Temel finansal tablolar bilanço ve gelir tablosudur. Bilanço, iflletmenin belirli bir andaki finansal durumunu, varl k ve kaynak yap s n ortaya koyarken gelir tablosu iflletmenin bir döneme ait gelir ve giderlerini içerir; yani iflletmenin finansal performans na iliflkin bilgi sa lar. Bilanço statik bir yap ya sahipken gelir tablosunun yap s dinamiktir. Finansal Analiz: Bir iflletmenin finansal durumunu ve performans n belirlemek ve gelecek finansal performans hakk nda bilgi sahibi olmak için finansal tablolar n n analiz edilmesidir. YATAY ANAL Z AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ flletmenin gerçek anlamda tan nabilmesi için y llar itibariyle finansal tablo kalemlerindeki de iflikliklerin gözden geçirilmesi gerekir. Karfl laflt rmal tablolar analizi olarak da bilinen yatay analiz, bir iflletmenin iki veya daha fazla K dönemine T A P iliflkin K T A P finansal tablolar n n birbirini izleyen dönemler itibariyle karfl laflt rmal olarak düzenlenmesi ve bu tablolarda yer alan kalemlerin dönemler itibariyle göstermifl oldu u de iflikliklerin incelenerek de erlendirilmesidir. Yatay analiz yöntemi dinamik bir analiz türüdür. Bu analiz tekni i ile iflletmenin geçmifl ve bugünkü verile- ri karfl laflt r lmakta ve aradaki de iflim incelenebilmektedir. Bir iflletmenin birbirini takip eden iki y la ait finansal tablo verileri yatay analiz NTERNET NTERNET yöntemi ile analiz edilirken izlenecek ad mlar flu flekildedir: Her y la ait mutlak rakamlar yaz l r. ki y l mutlak rakam aras ndaki fark art fl veya azal fl olufluna göre art veya eksi olarak fark sütununa yaz l r. Fark rakam n n önceki y l rakam na bölünmesi ve 100 ile çarp lmas suretiyle fark yüzdesi hesaplanarak fark yüzdesi sütununa yaz l r.

112 106 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Fark yüzdesinin hesaplanmas n formüle edersek; Cari dönem tutar - Önceki dönem tutar FARK YÜZDES = X 100 Cari dönem tutar Bu flekilde, dönemler itibariyle hangi finansal tablo kaleminde art fl veya azal fl AMAÇLARIMIZ oldu u ve AMAÇLARIMIZ bu art fl veya azal fl n yüzdesi ilk bak flta görülmüfl olacakt r. Örne in; bir iflletmeye ait kasa hesab n n iki döneme ait tutarlar na iliflkin fark K T A P ve fark yüzdesi K T flu A Pflekilde hesaplan r: Karfl laflt rmal bilanço: flletmenin iki veya daha fazla döneme iliflkin bilanço verilerinin, NTERNET tutarlar aras ndaki farklar n ve fark yüzdelerinin hesaplanmas yoluyla oluflturulan tablo. Önceki dönem Cari dönem Fark Fark% Kasa Hs %50 E er yatay analiz bir iflletmenin ikiden fazla dönemini kapsayacak flekilde yap lacaksa önceki y l veya baz y l esas na uyulur. Önceki y l esas nda, her y l n kendinden önce gelen y l ile aralar ndaki farklar bulunarak yüzdeleri hesaplan r. Baz NTERNET y l esas nda ise karfl laflt rmas yap lacak dönemlerden birisi baz y l kabul edilir ve di er y llar ile baz y l aras ndaki farklar bulunarak yüzdeleri hesaplan r. Örne in bir iflletmeye ait kasa hesab n n üç döneme ait tutarlar na iliflkin fark ve fark yüzdelerine önceki y l esas uygulan rsa flu flekilde hesaplan r: I.Y l II.Y l III.Y l I-II.Y l Fark I-II.Y l Fark % II-III.Y l Fark II-III.Y l Fark % Kasa Hs % %50 Ayn verilerin üç döneme ait tutarlar na iliflkin fark ve fark yüzdeleri baz y l esas uygulan rsa flu flekilde hesaplan r: (I.Y l baz y l olarak al nm flt r.) I.Y l I-II.Y l I-II.Y l I-III.Y l I-III.Y l II.Y l III.Y l (BAZ YIL) Fark Fark % Fark Fark % Kasa Hs % %170 Baz y l n dikkatli seçilmesi önem tafl r. Zira ola anüstü bir y l baz olarak seçilirse di er y l faaliyetlerinin oldu undan daha kötü veya daha iyi görülmesine neden olabilir. Baz y l n ola anüstü bir özellik tafl mas için o y l içinde ekonomide ne gibi olaylar n yaflanm fl olmas gerekir? 1 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Karfl laflt rmal gelir Yatay analizin sa l kl olarak gerçeklefltirilmesi için iflletmenin iki veya daha tablosu: flletmenin iki veya daha fazla döneme iliflkin fazla döneme ait bilanço ve gelir tablosu kalemlerinin fark ve fark yüzdelerinin hesaplanmas K gerekir. T A PKarfl laflt rmal bilançolar, cari y la iliflkin bilanço kalemlerinde gelir K tablosu T A Pverilerinin, tutarlar aras ndaki farklar n ve fark yüzdelerinin geçmifl y llara göre oluflan art fl ve azal fllar ortaya koyacakt r. Karfl laflt rmal gelir hesaplanmas yoluyla tablolar sayesinde ise iflletmenin göstermifl oldu u geliflme gelir ve gider kalemleri aç s ndan analiz oluflturulan tablo. edilebilecektir. Temel finansal SIRA tablolar n S ZDE d fl nda ek finansal tablolardan hangileri karfl laflt rmal olarak 2 haz rland nda karar al c lara faydal bilgiler sa lar? NTERNET NTERNET AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

113 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri Yatay Yüzdelerin Yorumlanmas Karfl laflt rmal finansal tablolar n yatay analiz yöntemi kullan lmak suretiyle fark ve fark yüzdelerinin hesaplanmas sadece rakamlar n elde edilmesini sa layacakt r. kinci ve en önemli nokta elde edilen fark ve fark yüzdelerinin analiz edilerek yorumlanmas d r. Analiz ve yorumda ortaya ç kan farklar finansal tablo kalemleri aras nda iliflkiler kurularak anlafl lmaya ve iflletmenin geliflme yönü saptanmaya çal fl lmaktad r. Karfl laflt rmal tablolar n analiz ve yorumunda bir kalemde ortaya ç kan de iflme incelenirken kalemlerin di er kalemlerle olan iliflkilerinin de göz önünde bulundurulmas gerekmektedir. Di er yandan bilanço kalemlerindeki de ifliklikler de erlendirilirken gelir tablosundaki bilgilerden de faydalanmak gerekir. Karfl laflt rmal bilanço ve gelir tablosundaki fark ve fark yüzdeleri analiz edilirken hesaplardaki de iflimler afla daki grupland rmalar itibariyle yorumlanmal d r: Dönen varl k ve k sa vadeli yabanc kaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: flletmenin dönen varl klar ve k sa vadeli yabanc kaynaklar nda birbirine uyumlu olarak art fl göstermesi istenen bir durumdur. flletmenin k sa vadeli yabanc kaynaklar n n dönen varl klarla karfl land kabul edilir. Dolay - s yla iflletmenin k sa vadeli borçlar n karfl layacak düzeyde dönen varl k bulundurmas arzu edilir. flletmenin dönen varl k ve k sa vadeli yabanc kaynaklar n n fark olarak ifade edilen net çal flma sermayesi eksiye düflmemelidir. flletmenin k sa vadeli borçlar n ödeme analizi yap l rken dönen varl k yap s n n da göz önünde bulundurulmas gerekir, zira dönen varl klar n ço u stoklara ve alacaklara yat r lm flsa iflletmenin likitidesi yeterli olmayabilir. Dönen varl k ve duran varl k hesaplar ndaki de ifliklikler: flletmenin aktif yap s ndaki de iflimi belirlemek için dönen varl k- duran varl k kalemlerindeki de iflimin incelenmesi gerekir. Yat r m yap lan dönemlerde yüksek miktarda duran varl k art fl gözlemlemek mümkündür. Duran varl k, sat fllar ve stoklar hesaplar ndaki de ifliklikler: flletmenin yeni yat r mlara girdi i dönemlerde duran varl klarda art fl olaca aç kt r. Yeni duran varl k al m üretim kapasitesini art raca ndan sat fl miktar - n n da artmas gerekir. Bu yüzden duran varl klar kaleminde art fllar gelir tablosundaki net sat fllar tutar ile iliflkilendirilir. Ancak; yine de yat r m n yap ld dönem itibariyle sat fl hacminde bir art fl gözlemlenmeyebilir. Bu art fl n ertesi dönem aranmas da mümkündür. E er sat fllar tutar yerine bilançodaki stoklar tutar art fl göstermiflse bu durum, yap lan yeni yat r m sonucu üretim kapasitesindeki art fl n stoklara kayd n yani üretilen mal n sat - lamad n gösterir. Olumsuz olarak de erlendirilebilecek bu durum için yine de sonraki dönem verileri gözden geçirilmelidir. Maddi duran varl k ve uzun vadeli yabanc kaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: yi bir finansman politikas na sahip olan iflletmelerde dönen varl klar n finansman k sa vadeli borçlanma yoluyla, duran varl klar n finansman uzun vadeli borçlanma veya özkaynak art fl ile gerçeklefltirilir. Bu nedenle maddi duran varl k art fl n uzun vadeli yabanc kaynak art fl ile birlikte de erlendirmek gerekir. Yabanc kaynak ve özkaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: Bu de ifliklerin analizi bilançonun pasif yap s hakk nda bilgi sunacakt r. Genel olarak özkaynak art fl n n uzun vadeli ve k sa vadeli yabanc kaynak art fl ndan fazla olmas istenen bir durumdur. Pasif toplam n n yar s n n özkaynaklardan oluflmas mali aç dan oldukça emniyetli bir yap ya iflaret etse de geliflmekte 107 Brüt ve net çal flma sermayesi: flletmenin bilançosundaki dönen varl klar tutar brüt çal flma sermayesini ifade ederken dönen varl klar eksi k sa vadeli borçlar tutar net çal flma sermayesini oluflturur. Net çal flma sermayesi iflletmenin dönen varl klar n k sa vadeli borçlarla kafl lama yetene ini gösterir.

114 108 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz olan ülkelerde özkaynak pay n n %33 e kadar düflmesi makul karfl lanmaktad r. SIRA Di er S ZDE yandan uzun vadeli yabanc kaynak art fl n n k sa vadeli yabanc kaynak art fl ndan fazla olmas iflletmenin likitide s k nt s na düflme olas - l n azalt r. Yine pasif toplam içinde k sa vadeli yabanc kaynaklar n uzun vadeli yabanc kaynaklardan daha az yer tutmas arzu edilen bir durumdur. Ancak enflasyonist ortamlarda uzun vadeli yabanc kaynak elde etmenin zorlu u da analiz eden taraf ndan göz ard edilmemelidir. Bilançonun pasif yap s iflletmenin mali yap s hakk nda bilgi sunar. Stoklar, sat fllar ve ticari alacaklar hesaplar ndaki de ifliklikler: Stok hesaplar ndaki de ifliklikleri sat fllar hesab ile birlikte de erlendirmek gerekir. Stoklar artarken sat fllar n da art fl göstermesi, iflletmenin baflar l bir pazarlama politikas na sahip oldu unu gösterir. Stoklar art fl gösterirken sat fl- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ larda art fl olmamas, üretilen mallar n sat lamay p elde kald n gösterir ve olumsuz olarak yorumlanmal d r. Di er bir deyiflle stoklar n sat fllardan daha h zl K artmas T A P arzu edilmeyen bir durumdur. Di er yandan sat fllar kalemi- K T A P ni ticari alacaklarla iliflkilendirmek gerekmektedir. Ticari alacaklardaki art - fl n sat fllardaki art fltan daha az olmas tercih edilir. Çünkü; bu durumda sat fllar n büyük k sm n n peflin yap ld ve iflletmenin iyi bir tahsilat politika- s na sahip oldu u söylenebilir. Sat fllar ve sat lan mal n maliyeti hesaplar ndaki de ifliklikler: Sat fl hacminin gelifltirilmesi, iflletmenin faaliyetlerini aksatmadan yürütebilmesi NTERNET NTERNET aç s ndan hayati önem tafl maktad r. Bu aç dan gelir tablosundaki brüt ve net sat fllar rakam n n sürekli art fl göstermesi gerekmektedir. Ancak; di er yandan yap lan sat fllar n maliyeti de incelenmelidir. E er sat fllar n maliyeti sat fl has lat ndan daha h zl artarsa uzun vadede brüt sat fl zarar na yol açmas olanak dahilinde olacakt r. Gelir tablosunda bulunan brüt sat fl kâr, faaliyet kâr, ola an kâr ve dönem net kâr rakamlar n n dönemler itibariyle art fl göstermesi arzu edilen bir durumdur. Faaliyet giderleri ve faaliyet kâr veya zarar ndaki de ifliklikler: flletmenin AMAÇLARIMIZ ana faaliyet konusunu sürdürmek için katlanmas gereken giderler olan faaliyet giderlerinin ifl hacminin artmas ile art fl göstermesi ola an karfl lan r. Ancak; faaliyet giderlerinin faaliyet kâr n azalt c flekilde artmas AMAÇLARIMIZ olumsuz yorumlan r. K T A P Di er K faaliyetlerden T A P ola an gelir ve kârlar, di er faaliyetlerden ola- an gider ve zararlar, finansman giderleri ve ola an kâr veya zarardaki de ifliklikler: Di er faaliyetlerden ola an gelir ve kârlar, di er faaliyetlerden ola an gider ve zararlar, finansman giderleri tutarlar n n art fl veya azal fllar ; ola an kâr veya zarara olan etkileri ile birlikte de erlendirilmelidir. Banka kredilerinin s kl kla kullan ld dönemlerde finansman giderlerinde NTERNET yaflanan art fl n ola an olaca aç kt r. NTERNET Ola and fl gelir ve kârlar, ola and fl gider ve zararlar ve dönem net kâr ndaki de ifliklikler: Her y l ortaya ç kmas beklenmeyen, ar zi nitelikteki ola an d fl gelir ve giderlerdeki de ifliklikler baz dönemlerde yüksek tutarlara ulaflabilir. Bu tutarlar n döneme ait ola and fl olaylar ile birlikte de- erlendirilmesi gerekir.

115 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri 109 Örnek Olay- Yatay Analiz Yatay analizin bilanço ve gelir tablosu kalemlerinde uygulanmas n A A.fi.nin T1 ve T2 dönemlerine ait verileri üzerinde izleyelim. A A.fi. T1 VE T2 DÖNEMLER KARfiILAfiTIRMALI B LANÇOLARI I.DÖNEN VARLIKLAR Kasa Bankalar Hisse Senetleri Alacak Senetleri Alacak Reeskontu(-) fiüpheli Alacak Karfl l (-) Stoklar (Net) Verilen Siparifl Avanslar Di er Dönen Varl klar II.DURAN VARLIKLAR Alacak Senetleri Verilen Dep.Teminatlar Alacak Reeskontu (-) Arazi ve Arsalar Binalar Makine, Tesis ve Cihazlar Demirbafllar Di er Maddi Duran Varl klar Birikmifl Amortismanlar (-) Maddi Olmayan Duran Varl klar (Net) T1 T2 FARK FARK% ,59 116,67-21,74 130,00-16,67-25, ,15 25,00 12,50 42,91-26,32 50,00-50,00 15,00 53,85 105,56 60,00-64,29 66,67 AKT F TOPLAMI ,30 III.KISA VADEL YAB. KAYN. Banka Kredileri Sat c lar Borç Senetleri Al nan Dep. Teminatlar Borç Senetleri Reeskontu(-) Borç ve Gider Karfl l klar IV.UZUN VADEL YAB.KAYN. Banka Kredileri Di er Uzun Vadeli Borçlar Al nan Siparifl Avanslar V.ÖZKAYNAKLAR Ödenmifl Sermaye Sermaye Yedekleri Kar Yedekleri Geçmifl Y l Kâr Dönem Net Kâr ,45 27,27-55,56 25,00 6,67 80,00 50,00 153,33 255,56 14,29-20,00 20,89 17,86 40,00 14,29 25,00 112,50 PAS F TOPLAMI ,30 Tablo 6.3 Yatay analizin bilanço kalemlerine uygulanmas

116 110 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Tablo 6.4 Yatay Analizin Gelir Tablosu Kalemlerine Uygulanmas A A.fi. T1 VE T2 DÖNEMLER KARfiILAfiTIRMALI GEL R TABLOLARI Brüt Sat fllar (-) Sat fl ndirimleri Net Sat fllar (-) Sat fllar n Maliyeti Brüt Sat fl Kâr veya Zarar (-) Faaliyet Giderleri Faaliyet Kâr veya Zarar Di er Faal.Ola an Gelir ve Kârlar (-)Di er Faal. Ola an Gider ve Zararlar (-)Finansman Giderleri Ola an Kâr veya Zarar Ola an d fl gelir ve kârlar Ola an d fl gider ve zararlar (-) Dönem Kâr veya Zarar Dönem Kâr Vergi ve Di.Yas.Yük.Karfl. (-) Dönem Net Kâr veya Zarar T1 T2 FARK FARK % ,00 71,43 75,13 96,00 67,83 25,00 122,22 122,22 233,33 118,75 101,61 92,86 92,31 104,00 70,00 112,50 Dönen varl k ve k sa vadeli yabanc kaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: A. A.fi. nin T2 y l itibariyle k sa vadeli yabanc kaynaklar n (56.000) karfl layacak düzeyde dönen varl a ( ) sahip oldu u görülmektedir. Ayr ca iflletmenin net çal flma sermayesi ( = ) pozitif ve yeterli düzeydedir. Dönen varl k yap s incelendi inde kasa ve banka mevcudu iflletmenin likitidesi için yeterli görülmektedir. Dönen varl k ve duran varl k hesaplar ndaki de ifliklikler: flletmenin dönen varl k ve duran varl k yap s incelendi inde T1 y l na göre, T2 y l nda dönen varl klar n n % 16,59, duran varl klar n n ise %42,91 oran nda art fl gösterdi i görülmektedir. Duran varl klardaki art fl n büyük ölçüde bina ve makinelere yap lan yat r mdan kaynakland görülmektedir. Duran varl k, sat fllar ve stoklar hesaplar ndaki de ifliklikler: flletmenin duran varl klar ndaki %42,91 lik art fl yeni yat r mlara girildi inin bir göstergesidir. Yap lan bu yat r m n baflar l bir flekilde sat fllara yans d gözlemlenmektedir. Gelir tablosundaki net sat fllar rakam T2 y l nda %75,13 oran nda art fl göstermifltir. Yap lan duran varl k yat r mlar n n ayn y l içerisinde sat fllara yans d söylenebilmektedir. Ayn zamanda T2 y l nda stoklarda da %15,15 oran nda bir azal fl mevcuttur. Bu azal fl iflletmenin stok politikas n n do ru oldu unu göstermektedir. flletme üretti i mallar satabilmektedir. Maddi duran varl k ve uzun vadeli yabanc kaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: A. A.fi.nin duran varl klar nda %42,91 lik bir art fl görülmektedir. Duran varl k hesaplar incelendi inde binalarda %53,85 ve makine, tesis ve cihazlarda % 105,56 l k art fl en önemli kalemlerdir. Baflar l bir finansman politikas izlenerek duran varl k art fl uzun vadeli yabanc kaynaklarla finanse edilmifltir. Zira T2 y l nda uzun vadeli banka kredilerinde %255,56 l k bir art fl bulunmaktad r ve T2 y l uzun vadeli banka kredileri mutlak rakam yap lan duran varl klar yat r mlar n büyük ölçüde karfl lamaktad r.

117 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri 111 Yabanc kaynak ve özkaynak hesaplar ndaki de ifliklikler: A A.fi.nin T2 y l pasif yap s incelendi inde oldukça emniyetli bir mali yap ya sahip oldu u görülmektedir. Özkaynak tutar pasif toplam n n büyük bölümünü oluflturmaktad r. Di er yandan uzun vadeli yabanc kaynaklar tutar olarak k sa vadeli yabanc kaynaklar ndan fazlad r. K sa vadeli yabanc kaynaklar T2 y l nda %3,45 oran nda azal fl gösterirken uzun vadeli yabanc kaynaklar %153,33 oran nda art fl göstermifltir. Bu durum olumlu olarak yorumlanmal d r. Stoklar, sat fllar ve ticari alacaklar hesaplar ndaki de ifliklikler: A. A.fi. nin net sat fllar rakam T2 y l nda %75,13 oran nda art fl göstermifltir. Di- er yandan T2 y l nda stoklarda %15,15 oran nda bir azal fl mevcuttur. Bu olumlu bir durumdur. flletme iyi bir pazarlama politikas na sahiptir. T2 y - l nda iflletmenin ticari alacaklar nda azal fl bulunmas da sat fllar n büyük ölçüde peflin olarak yapt n n ve iyi bir tahsilat politikas na sahip oldu unun bir göstergesidir. Sat fllar ve sat lan mal n maliyeti hesaplar ndaki de ifliklikler: A. A.fi. T2 y l nda hem brüt sat fllar (%75) hem de net sat fl (%75,13) rakamlar nda art fl göstermektedir. Sat lan mal n maliyetinde ise %96 l k bir art fl vard r. Sat lan mal n maliyetindeki art fl yüzde olarak sat fllardan daha fazla olmas na ra men, mutlak rakam olarak endifle verici bir durum bulunmamaktad r. Faaliyet giderleri ve faaliyet kâr ndaki de ifliklikler: A. A.fi. nin T2 y l faaliyet kâr ndaki %122,22 lik art fl oldukça olumludur. Faaliyet giderlerinde oluflan %25 lik art fl, sat fllar n artmas na ba l olarak gerçekleflmifltir. Di er faaliyetlerden ola an gelir ve kârlar, di er faaliyetlerden ola- an gider ve zararlar, finansman giderleri ve ola an kâr veya zarardaki de ifliklikler: A. A.fi. nin T2 döneminde, di er faaliyetlerden ola an gelir ve kârlar tutar %122,22 oran nda art fl, di er faaliyetlerden ola an gider ve zararlar tutar % 233,33 oran nda art fl, finansman giderleri tutar % 118,75 oran nda art fl ve ola an kâr tutar % 101,61 oran nda art fl göstermektedir. Ola an kâr rakam n n art fl göstermesi olumlu SIRA bir S ZDE durumdur. Di- er yandan, di er ola an gider ve zararlar tutar nda yüksek bir oranda art fl gözlemlenmektedir. leriye yönelik olarak sorun yaflanmamas için bu kalemin içeri i incelenmelidir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Ola and fl gelir ve kârlar, ola and fl gider ve zararlar ve dönem net kâr ndaki de ifliklikler: A. A.fi. nin T2 döneminde ola and fl gelir ve kârlar tutar %92,86 oran nda art fl, ola and fl gider ve zararlar tutar % 92,31 K T A P K T A P oran nda art fl ve dönem net kâr tutar ise % 112,50 oran nda art fl göstermifltir. Gelir tablosundaki tüm kâr rakamlar n n art fl göstermesi oldukça olumlu bir durumdur. flletmenin kârl l k aç s ndan istenen bir düzeyde oldu u söylenebilir. sitesinden halka aç k flirketlerin bilanço ve gelir tablosu NTERNET verilerine ulaflarak inceleyebilirsiniz. Yat r mc aç s ndan halka aç k flirketlerin finansal analizinin önemi SIRA nedir? S ZDE D KEY ANAL Z Bir iflletmenin finansal durumu ve performans hakk nda tam bir bilgi sahibi olmak için sadece dönemler itibariyle karfl laflt rma yapmak yeterli de ildir. flletme- 3 NTERNET

118 112 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yüzde yöntemi ile analiz: Dikey analiz yönteminde finansal tablo kalemleri yüzde ile ifade edildi inden bu yöntem literatürde yüzde yöntemi ile analiz olarak da an lmaktad r. nin faaliyette bulundu u sektördeki di er iflletmelerle karfl laflt r lmas gerekir. flletmeler aras karfl laflt rmalar n yap labilmesi için finansal tablolar n ortak bir esasa indirgenmesi, bir di er deyiflle, finansal tablo kalemlerinin yüzdelerle ifade edilmesi gerekir. Yüzde yöntemi ile analiz olarak da bilinen dikey analiz tekni inde, bilanço ve gelir tablosunda yer alan her kalem, ayn tabloda yer alan belirli bir kaleme veya toplama oranlanmakta ve hesaplanan yüzdelere göre ifade edilmektedir. Örne- in; bilançoda dönen varl klarda yer alan bir kalemin yüzde ile ifade edilmesinde, dönen varl k toplam yüz olarak kabul edilmek suretiyle yüzdesi bulunmak istenen kaleme oranlanmaktad r. Gelir tablosunun dikey analiz tekni i ile analizinde, net sat fllar tutar 100 olarak kabul edilmekte ve gelir tablosu verilerinin net sat fllara oran hesaplanmaktad r. Dikey analiz yöntemi bir yandan farkl finansal tablo kalemlerinin toplam içindeki paylar n ifade ederek do ru analiz yapmaya yard mc olmakta, di er taraftan farkl iflletmelerin finansal tablolar n n ayn temelle karfl laflt r lmas na olanak sa lamaktad r. Yatay analiz bir iflletmenin birbirini izleyen dönemlerdeki finansal durumu ve performans hakk nda bilgi sa larken dikey analiz bir iflletmenin ayn dönemde di er iflletmelerle finansal durum ve performans aç s ndan karfl laflt r labilmesine olanak sa lar. Örnek Olay- Dikey Analiz AMAÇLARIMIZ Dikey analiz tekni i ile bilanço ve gelir tablosunun yüzde ile ifade edilmesi A ve AMAÇLARIMIZ B flirketinin ana kalemleri itibariyle örnekleyelim. Örne in, A flirketinin dönen varl klar dikey yüzdesinin hesaplan fl : K T A P K T A P Dönen varl k tutar X 100 Dönen varl klar dikey yüzdesi = Aktif toplam x 100 = = 40 Tablo 6.5 A fi RKET % B fi RKET % Dikey NTERNET Analizin NTERNET Bilanço Ana Dönen Varl klar Gruplar na Duran Varl klar Uygulanmas AKT F TOPLAMI K sa Vadeli Yab. Kaynaklar Uzun Vadeli Yab.Kaynaklar Özkaynaklar PAS F TOPLAMI A ve B flirketinin ayn döneme ait bilançolar n n dikey yüzdeleri incelendi inde aktif toplam içinde B flirketinin duran varl k pay n n (%80) A flirketinden (%60) daha yüksek oldu u görülmektedir. K sa vadeli borçlar A flirketinden toplam kaynaklar n %25 ini olufltururken, B flirketinde %20 sini oluflturmaktad r. Uzun vadeli borçlar için bu oranlar %30 ve %45 olarak izlenebilmektedir. Özkaynaklar n toplam kaynaklar içindeki pay A flirketinde %45, B flirketinde %35 olarak hesaplanm flt r. Bu durum, B flirketinin mali yap s n n A flirketinden daha güçsüz oldu u fleklinde yorumlanabilir.

119 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri Daha önce de belirtildi i gibi gelir tablosunda dikey analiz tekni i uygulan rken net sat fllar tutar 100 olarak kabul edilir ve tüm tutarlar n yüzdeleri bu kalem baz al narak hesaplan r. Örne in, B flirketinin sat fllar n n maliyeti dikey yüzdesinin hesaplan fl : Sat fllar n maliyeti tutar X 100 Sat fllar n maliyeti dikey yüzdesi = Net sat fllar tutar x 100 = = A fi RKET % B fi RKET % Brüt sat fllar Sat fltan indirimler (-) (2.000) 2 (1.500) 1 Net sat fllar Sat fllar n maliyeti (-) (26.500) 27 (48.000) 34 Brüt sat fl kâr zarar Faaliyet giderleri (-) (10.000) 10 (14.000) 10 Faaliyet kâr veya zarar Di er faal. ola an gelir ve kârlar Di er faal. ola an gider ve zararlar (-) (4.000) 4 (6.000) 4 Finansman giderleri (-) (3.000) 3 (5.000) 3 Ola an kâr veya zarar Ola an d fl gelir ve kârlar Ola an d fl gider ve zararlar (-) (2.000) 2 - Dönem kâr Net sat fllar: Gelir tablosunda brüt sat fllardan sat fltan indirimlerin düflülmesiyle ulafl lan tutar. Tablo 6.6 Dikey Analizin Gelir Tablosu Kalemlerine Uygulanmas A ve B flirketinin ayn döneme ait gelir tablolar n n dikey yüzdeleri incelendi- inde, sat fllar n maliyeti A flirketinde net sat fllar n % 27 sini, B flirketinde ise %34 ünü oluflturmaktad r. Maliyetin sat fllardan daha az yer tutmas A flirketinin sat fl kârl l yüzdesinin daha yüksek ç kmas na neden olmufltur. Her iki iflletmenin de faaliyet giderleri, ola an gelir, gider ve finansman giderleri yüzdeleri hemen hemen eflittir. A flirketinin dönem kâr dikey yüzdesi %62, B flirketinin ise %56 olarak hesaplanm flt r. A flirketinin, B flirketine göre daha kârl oldu u görülmektedir. Dikey analiz yöntemi ile her bir finansal tablo kalemi yüzde ile ifade edildi inden finansal tablolar n anlafl lmas ve yorumlanmas daha kolay hâle gelir. Çünkü; mutlak rakamlar n anlafl lmas ve karfl laflt r lmas zordur. Di er yandan farkl iflletmelerin finansal tablolar karfl laflt r l rken ayn mutlak rakama sahip finansal tablo kalemlerinin toplam içindeki paylar farkl ise tafl d anlam da de iflecektir. Örne in afla daki tabloda X ve Y flirketinin ayn döneme ait pasif toplamlar n n dikey analizi izlenebilmektedir. Her iki iflletmenin de özkaynak tutar T d r. X flirketinin özkaynak tutar pasif toplam içinde %44 lük bir paya sahiptir. Bu da X flirketinin emniyetli bir mali yap s oldu una iflaret etmektedir. Di er yandan ayn özkaynak tutar na sahip Y flirketinin özkaynak tutar n n pasif toplam içindeki pay %22 olarak ifade edilmektedir. Mutlak rakam olarak ayn olmas na karfl n, Y flirketinin özsermayesi emniyetli bir mali yap oluflturmak için yeterli de ildir.

120 114 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Tablo 6.7 X SIRA ve B S ZDE fiirketlerinin Dikey Analiz le Mali Yap lar n n Karfl laflt r lmas X fi RKET % B fi RKET % K sa Vadeli Yab. Kaynaklar Uzun Vadeli Yab.Kaynaklar Özkaynaklar PAS F TOPLAMI Yatay analiz tek döneme ait finansal tablolara uyguland zaman statik bir analiz türüdür. Ancak birden fazla döneme uygulanmak suretiyle dinamik bir yap kazanabilir. 4 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Dikey analiz SIRA ve yatay S ZDEanaliz tekniklerinin temel farkl l klar nelerdir? K T A P K T A P NTERNET NTERNET AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P NTERNET NTERNET

121 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri 115 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Yatay ve dikey analiz tekniklerini tan mlayabilmek. Finansal analiz tekniklerinden yatay ve dikey analiz bir iflletmenin farkl dönemler itibariyle veya ayn dönemde iki iflletmenin finansal durumu ve performans aç s ndan karfl laflt r lmas için gerekli verilerin haz rlanmas n sa lar. Bir iflletmenin bilanço ve gelir tablosunu karfl - laflt rmal tablolar fleklinde uygulamak. flletmenin gerçek anlamda tan nabilmesi için y llar itibariyle finansal tablo kalemlerindeki de iflikliklerin gözden geçirilmesi gerekir. Karfl laflt rmal tablolar analizi olarak da bilinen yatay analiz, bir iflletmenin iki veya daha fazla dönemine iliflkin finansal tablolar n n birbirini izleyen dönemler itibariyle karfl laflt rmal olarak düzenlenmesi ve bu tablolarda yer alan kalemlerin dönemler itibariyle göstermifl oldu u de iflikliklerin incelenerek de erlendirilmesidir. Yatay analiz yöntemi dinamik bir analiz türüdür. Bu analiz tekni i ile iflletmenin geçmifl ve bugünkü verileri karfl laflt r lmakta ve aradaki de iflim incelenebilmektedir. Ancak; bir iflletmenin finansal durumu ve performans hakk nda tam bir bilgi sahibi olmak için sadece dönemler itibariyle karfl laflt rma yapmak yeterli de ildir. flletmenin faaliyette bulundu u sektördeki di er iflletmelerle karfl laflt r lmas gerekir. flletmeler aras karfl laflt rmalar n yap labilmesi için finansal tablolar n ortak bir esasa indirgenmesi bir di er deyiflle, finansal tablo kalemlerinin yüzdelerle ifade edilmesi gerekir. A MAÇ 3 Finansal tablolar yatay ve dikey analiz teknikleri ile analiz ve yorumunu yapmak. Yüzde yöntemi ile analiz olarak da bilinen dikey analiz tekni inde, bilanço ve gelir tablosunda yer alan her kalem, ayn tabloda yer alan belirli bir kaleme veya toplama oranlanmakta ve hesaplanan yüzdelere göre ifade edilmektedir. Örne in; bilançoda dönen varl klarda yer alan bir kalemin yüzde ile ifade edilmesinde, dönen varl k toplam yüz olarak kabul edilmek suretiyle yüzdesi bulunmak istenen kaleme oranlanmaktad r.

122 116 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m 1. flletmenin finansal durumu ve performans hakk nda bilgi sa lamak için finansal tablolar n de erlendirilmesi afla dakilerden hangi ifllevin bir rolüdür? a. Finansal raporlama b. Finansal analiz c. Muhasebe denetimi d. Kurumsal yönetim e. Risk yönetimi 2. ki farkl iflletmenin ayn döneme ait finansal tablolar n n karfl laflt r lmas hangi analiz tekni i ile yap labilir? a. Çapraz analiz b. Yatay analiz c. Karfl laflt rmal analiz d. Dikey analiz e. Nakit ak m analizi 3. Gelir tablosunda dikey analiz tekni i uygulan rken, hangi kalem yüz olarak kabul edilerek baz al n r? a. Dönem net kâr b. Brüt sat fllar c. Net sat fllar d. Sat fllar n maliyeti e. Dönem gideri 4. Afla daki finansal tablolardan hangisi iflletmenin finansal durumu hakk nda bilgi sa lar? a. Bilanço b. Nakit ak fl tablosu c. Gelir tablosu d. Kar da t m tablosu e. Sat fllar n maliyeti tablosu 5. flletmenin yatay analiz tekni i ile finansal tablolar analiz edilirken, sat fllar tutar afla daki kalemlerden hangisi ile yorumlanmal d r? a. Sermaye b. Banka kredileri c. Stoklar d. Hisse senetleri e. Maddi duran varl klar 6. X A.fi. nin T1 dönemine ait net stok tutar T10.000, T2 dönemine ait tutar ise T dir. Yatay analiz tekni ine göre T2 dönemi fark yüzdesi nedir? a. 100 b. 150 c. 250 d. 200 e A A.fi. nin T1 y l nda brüt sat fllar tutar T80.000, net sat fllar tutar T ve sat fllar n maliyeti tutar T dir. T1 döneminde dikey analiz tekni ine göre sat fllar n maliyetinin dikey yüzdesi nedir? a. 57 b. 50 c. 60 d. 67 e X A.fi. nin T1 y l ndan T2 y l na stoklar kalemi %54 oran nda artarken net sat fllar kalemi %22 oran nda azalm flt r. Bu durumda afla daki yorumlardan hangisi yap labilir? a. X A.fi. T2 y l nda yeni yat r ma girmifltir. b. X A.fi. nin mali yap s güçsüzdür. c. X A.fi. üretti i mallar satamamaktad r. d. X A.fi. nin iyi bir tahsilat politikas vard r. e. X A.fi. nin kâr yüksektir. 9. Y A.fi. nin T1 y l nda pasif toplam içinde özkaynak dikey yüzdesi 55, uzun vadeli yabanc kaynaklar dikey yüzdesi 35 ve k sa vadeli yabanc kaynaklar dikey yüzdesi 10 olarak hesaplanm flt r. Bu durumda afla daki yorumlardan hangisi yap labilir? a. Y A.fi. in likitidesi oldukça güçsüzdür. b. Y A.fi. nin tahsilat politikas baflar s zd r. c. Y A.fi. nin sat fllar n art rmas gerekmektedir. d. Y A.fi. güçlü bir mali yap ya sahiptir. e. Y A.fi. sermaye artt rmal. 10. Afla daki finansman politikalar ndan hangisi do rudur? a. Dönen varl klar özkaynaklarla finanse edilmelidir. b. Duran varl klar uzun vadeli yabanc kaynaklar veya özkaynaklarla finanse edilmelidir. c. Dönen varl klar uzun vadeli yabanc kaynaklarla finanse edilmelidir. d. Duran varl klar k sa vadeli yabanc kaynaklarla finanse edilmelidir. e. Uzun vadeli borçlar dönen varl klarla ödenir.

123 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri 117 Yaflam n çinden... flletme analizinin önemli bir parças olan finansal tablolar analizi Uluslar aras Finansal Raporlama Standartlar (UFRS) ile birlikte farkl bir bak fl aç s kazanm flt r. Bu bak fl aç s her fleyden önce eski ad uluslararas muhasebe standartlar olan standartlar n uluslararas finansal raporlama standartlar olarak de iflmesiyle aç kça görülmektedir. Muhasebe kay tlar n n nas l yap laca ndan çok, do rudan finansal tablolar n haz rlanmas n hedef alan UFRS ler bugün Türkiye de ve dünyan n pek çok ülkesinde özellikle halka aç k ve hisse senetleri sermaye piyasalar nda ifllem gören flirketler için uygulamaya girmifltir. lke bazl, mesleki yarg y raporlaman n önemli bir parças yapan, pek çok finansal tablo kaleminin tahmin yoluyla tablolara al nmas n gerektiren, ço u zaman ihtiyaca uygunluk ve güvenilirlik dengesini ihtiyaca uygunluk lehine bozan, ihtiyatl l k düzeyi önceki uygulamalardan farkl, karmafl k bir yap ya sahip, iflletmeler taraf ndan farkl muhasebe politikalar n n uygulanabilmesine izin veren ve s k de iflikli e u rayan ve bu nedenle karfl laflt r labilirli i göreceli olarak daha az tablolar haz rlanmas na neden olan UFRS ler, ço unlukla vergi uygulamalar n n etkisinde tekdüzen muhasebe sisteminin çal flma yöntemlerine al flm fl ülkemiz muhasebe dünyas için gerçekten yeni bir bak fl aç s d r. Anglo-Sakson hukuk, muhasebe ve ifl kültürü kökenli bu standartlar n yine ayn kültür ailesine dahil ülkelerde kullan ma girmesi pek sorun yaratmazken, bizim gibi farkl kültürden gelen ülkelerde standartlara göre tablo haz rlanmas ve bu tablolar n analiz edilmesi bundan böyle geleneksel yöntemlerle olanakl de ildir. Standartlara göre haz rlanm fl finansal tablolar n analizinin nas l flekil alaca, ne gibi yeni yöntemlerin kullan - ma girece i, analistin hangi tür bilgi ve becerilerle donat lmas gerekti i zaman içerisinde flekillenecektir. Yeni yaz lacak kitaplar ve bu standartlar n bir süre daha dünyan n farkl bölgelerinde kullan lmas sonucu elde edilecek birikim analiz yapma konusunda yeni ufuklar açacakt r. Bir muhasebe standartlar setinin kalitesi nas l test edilir? Bugün dünyan n içinde bulundu u finansal kriz UFRS lerin yayg n olarak kullan ma girmesinden bu yana yaflanan ilk önemli krizdir. Krizin nedenleri konusunda yap lan analizlerde muhasebe standartlar n n eksiklikleri de muhasebe dünyas n n önüne serilmektedir. Bu krizle birlikte yeniden flekillenecek ifl ve finans dünyas nda kaliteli finansal raporlama, kaliteli finansal analiz ve do al olarak kaliteli muhasebeci, denetçi ve analist konusunda artan ihtiyaç, ülkemizde ve dünyada konuyla ilgili yeni geliflmeleri de beraberinde getirecektir. Kaynak: Özkan Serdar, Erdener Acar Ece, Uluslar aras Muhasebe/Finansal Raporlama Standartlar n n Finansal Tablolar Analizi Üzerindeki Etkilerine Genel Bak fl, Mali Çözüm, Say 97, 2010 Okuma Parças Menkul K ymet Yat r m Ortakl klar n n Karfl laflt rmal Tablolar Analizi Menkul k ymet yat r m ortakl klar n n karfl laflt rmal konsolide bilançolar incelendi inde, 2006 ve 2007 y llar aktif varl klar nda önemli art fllar olmad görülmektedir. Dönen varl klar 2006 ve 2007 y llar nda s ras yla yüzde 20 ve yüzde 23 artarken, duran varl klar ayn y llarda yine s ras yla yüzde 18 ve yüzde 20 oranlar nda artm flt r. Toplam varl klardaki art fl ise 2006 y l nda yüzde 20 ve 2007 y l nda yüzde 23 artm flt r. Menkul k ymet yat r m ortakl klar n n pasif yap s incelendi inde ise dikkat çeken husus sermayenin 2006 y - l nda yüzde 61 oran ndaki art fl d r y l sonunda 461 milyon YTL olan sermaye 2006 y l sonunda 553 milyon YTL ye yükselmifl, 2007 y l sonunda ise yüzde 11 art flla 328 milyon YTL ye ulaflm flt r. Menkul k ymet yat r m ortakl klar n n 2006 y l nda dönem kârlar n n ciddi düfltü ünü görüyoruz. MKYO n n dönem kârlar toplam 2005 y l nda 118 milyon YTL iken, 2006 y l nda yüzde 86 düflüflle dönem kârlar 16 milyon YTL ye gerilemifl, 2007 y l nda ise yüzde 639 art flla 2005 y l seviyesinin de üzerinde 117 milyon YTL olarak gerçekleflmifltir. Menkul K ymet Yat r m Ortakl klar n n Yüzde Yöntemi le Analiz Faaliyet konusu esas itibariyle portföy iflletmecili i olan menkul k ymet yat r m ortakl klar n n konsolide bilançolar nda aktifin büyük bölümü menkul k ymetlerden oluflmaktad r y l nda aktifin yüzde 86 s n menkul k ymetler olufltururken bu oran 2006 y l nda yüzde 74 e gerilemifl, 2007 y l nda ise yüzde 78 olarak gerçekleflmifltir. Pasifin ise neredeyse tamam özsermaye kaleminden oluflmakta olup döneminde aktifin finansman nda özsermayenin pay yüzde 98 olarak gerçekleflmifltir.

124 118 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar Gayrimenkul Yat r m Ortakl klar n n Karfl laflt rmal Tablolar Analizi Gayrimenkul yat r m ortakl klar n n dönen varl klar 2006 y l nda yüzde 32, 2007 y l nda ise yüzde 114 oran nda artarken, duran varl klardaki art fl ayn y llarda s - ras yla yüzde 24 ve yüzde 2 olarak gerçekleflmifltir y l nda gayrimenkul yat r m ortakl klar n n 1.6 milyar YTL olan aktif toplam, yüzde 73 artarak 2007 y l sonunda 2.8 milyar YTL ye ulaflm flt r y l nda özsermaye 2005 y l na göre yüzde 18 oran nda artarken, 2007 y l nda yüzde 42 yükselmifltir. GMYO n n dönem kârlar toplam 2006 y l nda yüzde 30, 2007 y l nda yüzde 20 oran nda artm flt r. Gayrimenkul Yat r m Ortakl klar n n Yüzde Yöntemi le Analiz Gayrimenkul yat r m ortakl klar n n aktiflerinin önemli bir k sm n tahmin edilece i üzere yat r m amaçl gayrimenkuller oluflturmaktad r y l nda yat r m amaçl gayrimenkullerin aktifteki pay yüzde 60 iken, bu oran 2006 y l nda yüzde 63 e ç km fl, 2007 y l nda ise yüzde 47 ye gerilemifltir. Dönen varl klar n aktifteki pay n n 2007 y l nda yükselmesinin nedeni ise devam eden inflaatlardan olan alacak kalemlerinin artmas ndan ve gayrimenkul piyasas ndaki durgunlu a ba l olarak menkul k ymetlere yap lan yat r mlardaki art fltan kaynaklanmaktad r. Pasif yap s incelendi inde ise gayrimenkul yat r m ortakl klar n n aktiflerinin esas itibariyle özsermaye ile finanse edildi i gözlenmektedir y l nda aktifin yüzde 89 u özsermaye ile finanse edilirken, bu oran 2006 y l nda yüzde 83 e gerilemifl, 2007 y l nda ise tekrar yükselerek yüzde 86 olarak gerçekleflmifltir. 1. b Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. a Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. b Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaynak: Çanakç Ekrem, MKB de fllem Gören Yat - r m Ortakl klar n n Finansal Analizi, Sermaye Piyasas Kurulu Araflt rma Raporu, Araflt rma Dairesi, 2008

125 6. Ünite - Yatay ve Dikey Analiz Teknikleri 119 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Karfl laflt rmal tablolar analizinde baz y l seçimi çok önemlidir. Baz y l içinde yüksek enflasyon, ekonomide ola anüstü durgunlu un olmas veya büyük do al afetler veya ola and fl siyasal olaylar n yaflanmas sebebiyle ifl hayat n n olumsuz yönde etkilenmifl olmas ; söz konusu y l n baz y l olarak seçilmesini sak ncal hâle getirecektir. S ra Sizde 2 Bilanço ve gelir tablosu temel finansal tablolar olufltururken sat fllar n maliyeti tablosu, nakit ak m tablosu, fon ak m tablosu ve kâr da t m tablosu ek finansal tablolar olarak ifade edilir. Ek finansal tablolardan nakit ak m tablosu, iflletmenin nakit ak fl na iliflkin faydal bilgiler içerdi inden karfl laflt rmal olarak haz rlanmas kullan c lara iflletmenin nakit durumu ve ihtiyac hakk nda önemli bilgiler sunacakt r. Yararlan lan Kaynaklar Akdo an Nalan, Tenker Nejat. (2010). Finansal Tablolar ve Mali Analiz Teknikleri, Ankara: Gazi Kitabevi Bektöre Sabri, Çömlekçi Ferruh, Sözbilir Halim. (2002). Mali Tablolar Analizi, Eskiflehir : Birlik ofset Bernstein Leopold, Wild John. (1999). Analysis of Financial Statements, USA: McGraw Hill Irwin Çabuk Adem, Lazol brahim. (2005). Mali Tablolar Analizi, Ankara: Nobel Yay nlar Fridson Martin, Alvarez Fernando. (2011). Financial Statement Analysis: A Practitioner s Guide, USA: Wiley Pub. Gücenme Genço lu Ü. (2005). Mali Tablolar Analizi ve Enflasyon Muhasebesi, Bursa: Aktüel Yay nlar Subramanyam K.R.,Wild John J. (2009). Financial Statement Analysis, USA: McGraw Hill Irwin. S ra Sizde 3 Halka aç k flirketlerin finansal analizi yat r mc lar n yat - r m karar almalar aç s ndan önem tafl maktad r. Yat - r mc lar yat r m yapacaklar flirketin kârl l, likitidesi ve finansal durumu ile ilgilenirler. Bu bilgileri ancak sa l kl bir finansal analiz sonucunda elde edebilirler. S ra Sizde 4 Dikey analiz finansal tablo kalemlerinin yüzde ile ifadesini sa layarak kalemlerin toplam içindeki paylar hakk nda bilgi verir. Yatay analiz ise finansal tablo kalemlerinde dönemler itibariyle oluflan art fl ve azal fllara yönelik bilgiler sunar. Her iki analiz türünün de uygulanmas finansal tablolara iliflkin daha sa l kl bilgilere ulafl lmas n sa layacakt r.

126 7MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Trend analizi tekni ini aç klayabilecek, Bilanço ve gelir tablosu kalemlerinin trend yüzdelerini hesaplayabilecek, Finansal tablolarda bulunan kalemleri birbiriyle iliflkilendirebilecek, Finansal tablolar trend analizi yöntemi ile analiz edebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Trend Analizi Tekni i Trend Yüzdesi Bilanço Gelir Tablosu çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Trend Analizi Tekni i TREND ANAL Z F NANSAL TABLOLARIN TREND YÜZDELER NE GÖRE DÜZENLENMES TREND YÜZDELER N N YORUMLANMASI

127 Trend Analizi Tekni i TREND ANAL Z Birden fazla döneme ait finansal tablolar n analiz edilmesi, yatay analiz tekni i ile yap labilse de uzun dönemleri kapsayan süreler içerisinde iflletmenin finansal durumu ve performans görülmek istendi inde yatay analiz tekni inin uygulanmas güçlük arzetmektedir. Bu durumda, dönemler itibariyle finansal tablo kalemlerinin trend yüzdelerinin hesaplanmas iflletme seyrinin daha rahat görülmesi ve finansal tablo kalemleri aras ndaki iliflkilerin daha rahat kurulmas n sa lar. E ilim yüzdeleri ile analiz olarak da bilinen trend analizi tekni inde, finansal tablolarda seçilen bir y l baz y l olarak kabul edilmekte ve o y la ait tutarlar 100 kabul edilerek izleyen dönemlere iliflkin ayn tür de erlerin baz y la göre yüzde olarak de iflimi hesaplanmaktad r. Trend analizi dinamik bir analiz tekni idir. Baz y l: Finansal analizde oranlamada esas kabul edilen y l. Trend analizi yatay analizin uygulanmas n n zor oldu u durumlarda daha anlafl l r sonuçlar vermektedir. Finansal Tablolar n Trend Yüzdelerine Göre Düzenlenmesi Finansal tablolar n trend yüzdelerine göre düzenlenmesi üç aflamada gerçeklefltirilir: 1. ncelenecek dönemin uzunlu unun belirlenmesi: AMAÇLARIMIZ Finansal tablolar n AMAÇLARIMIZ trend yüzdelerine göre haz rlanmas nda ilk aflama incelenecek dönemlerin belirlenmesidir. Trend yüzdelerinin yorumundan beklenen yarar n sa lanabilmesi için inceleme döneminin mümkün oldu u kadar K uzun T A tutulmas P gerekmektedir. K T A P 2. Baz al nacak y l n belirlenmesi: kinci aflama baz al nacak y l n seçimidir. Baz y l n seçiminde dönemin verilerinin temsil edici nitelikte olmas na özen gösterilmelidir. Baz y l, ekonomik ve sosyal aç lardan normal olan ve ola anüstü etmenlerin etki yapmam fl oldu u bir y l olmal d r. Aksi takdirde, yap lacak olan analiz sa l kl olmayacak ve elde edilen sonuçlar yan lt c olacakt r. NTERNET NTERNET 3. Trend yüzdelerinin hesaplanarak tablolar n düzenlenmesi: Baz y l seçildikten sonra son aflama trend yüzdelerinin hesaplanarak tablolar n düzenlen- Enflasyon: Fiyatlar genel seviyesinin sürekli artmas olarak tan mlanan mesidir. Trend yüzdelerinin hesaplanmas, bilanço ve gelir tablosunda yer alan enflasyon, paran n sat n her kalemin baz al nan y l n ayn kaleminin tutar na bölünmek suretiyle yap - alma gücündeki azalma veya mal ve hizmet l r. Bulunan sonucun 100 ün alt nda olmas bu kalemin baz y la k yasla daha fiyatlar ndaki yükselmeyi düflük oldu unu (azal fl gösterdi ini), 100 ün üstünde olmas ise bu kalemin ifade eder. baz y la k yasla daha yüksek oldu unu (art fl gösterdi ini) ifade eder.

128 122 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yüksek enflasyonun var oldu u dönemlerde, finansal analiz yap l rken öncelikle finansal AMAÇLARIMIZ tablolar n düzenlendi i tarihteki paran n sat n alma gücüne göre ifadeleri sa lanmal, daha sonra finansal AMAÇLARIMIZ analiz teknikleri uygulanmal d r. K T A P Enflasyon muhasebesine K T A P iliflkin kapsaml bilgi için bak n z: Akdo an Nalan (2004). Enflasyon Muhasebesi: Kuramsal Yaklafl mlar ve Türkiye Uygulamas, Gazi Kitabevi. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K SIRA T S ZDE A P NTERNET NTERNET 1 Enflasyonun K SIRA finansal TS ZDE A Ptablolar üzerinde nas l bir etkisi olabilir? A A.fi.nin T1, T2 ve T3 y llar na ait bilançolar n trend analizi tekni ine göre düzenlerken, NTERNET üç y la ait kasa hesab n n trend yüzdelerini hesaplayal m. Baz y l olarak T1 seçilmifltir. Örne in, T1 y l baz y l kabul edildi i için T2 y l kasa hesab trend yüzdesi flu flekilde hesaplanacakt r: NTERNET Kasa hesabı tutarı (T2) 100 Kasa hesabı trend yü zdesi (T2) = Kasa hesabı tutarı (T1) = = AMAÇLARIMIZ Tablo 7.1 AMAÇLARIMIZ TREND YÜZDELER Kasa Hesab Trend Yüzdeleri T1 T2 T3 T2 T3 K T A P Kasa Hs. K T A P NTERNET Stok devir h z : Net sat fllar n ortalama stoklara bölünmesi ile bulunan oran. Ulafl lan trend yüzdeleri sonuçlar nda; T2 y l nda 117 nin 100 den büyük olmas kasa hesab ndaki art fl, T3 y l nda 67 nin 100 den küçük olmas kasa hesab ndaki azal fl ifade etmektedir. Trend Yüzdelerin NTERNET Yorumlanmas Trend yüzdelerinin yorumlanmas nda finansal tablo kalemleri aras ndaki iliflkilerin kurulmas gereklidir. Aralar nda iliflki bulunan kalemlerin birlikte yorumlanmalar s ras nda ortaya ç kabilecek durumlar flu flekilde aç klanabilir: Stoklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri: flletmenin sat fl ve karl l k baflar s n anlayabilmek için stoklar ve sat fllar kalemlerinin trend yüzdeleri birlikte de erlendirilmelidir. Stoklar artarken net sat fllar azal yorsa olumsuz yorumlan r. Çünkü bu durum, stoklar n sat lamay p elde kald veya iflletmenin stoklara yat r m yapt anlam na gelir. flletmede stok miktar n n fazla olmas depolama maliyetlerini ve stoklarda bozulma, çürüme gibi olumsuzluklar n ortaya ç kma ihtimalini art r r. Stoklar azal rken net sat fllar art - yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu durumda, stoklar n sat ld bir baflka deyiflle stok devir h z n n yüksek oldu u anlam na gelir. Stoklar n ve ticari borçlar n trend yüzdeleri: Stoklar artarken ticari borçlar azal yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu durumda, stok al mlar n n peflin yap ld mevcut borçlar n zaman nda ödendi i sonucuna var labilir. Stoklar azal rken ticari borçlar art yorsa olumsuz yorumlan r. Bu durum, borçlar n ödenemeyerek vadelerinin uzat ld anlam na gelecektir.

129 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i 123 Ticari alacaklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri: Sat fllardaki e ilim ile ticari alacaklardaki e ilimin birlikte de erlendirilmesi iflletmenin sat fl ve alacak tahsilat politikalar n n baflar s n de erlendirmede yard mc olacakt r. Net sat fllar artarken ticari alacaklar azal yorsa veya ayn h zda art yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu durum, sat fllar n büyük ölçüde peflin yap ld - n ve iflletmenin iyi bir alacak tahsilat politikas oldu unu gösterir. Net sat fllar azal rken ticari alacaklar art yorsa olumsuz yorumlan r. Bu durumda, sat fllar n azalmas tek bafl na arzu edilmeyen bir durum iken di er yandan alacaklar n artmas iflletmenin tahsilat politikas n n zay fl na iflaret eder. Alacaklar n tahsil edilemeyip vadelerinin uzat ld n düflündürür. Net sat fllar artarken haz r de erler art yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu art fl sat fllar n peflin yap ld n gösterir. Dönen varl klar n ve k sa vadeli borçlar n trend yüzdeleri: flletmenin borç ödeme gücünün ölçülmesi için k sa vadeli borçlar ile dönen varl klar - n n trend yüzdelerinin birlikte de erlendirilmesi gerekir. Dönen varl klar azal rken k sa vadeli borçlar art yorsa olumsuz yorumlan r. Çünkü bu durum, iflletmenin borçlar n ödeyemez duruma düflebilece ini gösterir. Dönen varl klar artarken k sa vadeli borçlar azal yorsa olumlu yorumlan r. flletmenin ödeme güçlü ü yaflama olas l azal r. Dönen varl klar hakk nda yorum yaparken grubun içeri ini de göz önünde bulundurmak gerekir. Örne in; stoklar ve alacaklar, dönen varl klar n içinde fazla yer tutuyorsa bu durum iflletmenin likitidesini düflürecektir ve yanl fl yorum yap lmas na neden olacakt r. Net sat fllar n ve maddi duran varl klar n trend yüzdeleri: flletmenin girdi i yeni yat r mlar maddi duran varl klardaki art fllarla kendisini gösterecektir. Yap lan yeni yat r mlar n ilk y l olmasa bile sonraki y llarda sat fllara yans mas beklenir. Maddi duran varl klar artarken net sat fllar art yorsa olumlu yorumlan r. Di er yandan ilerleyen dönemlere ra men, maddi duran varl k artarken net sat fllar azal yorsa olumsuz yorumlan r. Çünkü bu durum, yap lan yat r mlar n sat fllara yans mad n gösterir. Maddi duran varl klar n ve uzun vadeli borçlar n trend yüzdeleri: Dönen varl klar n finansman n n k sa vadeli borçlanma yoluyla, duran varl klar n finansman n n ise uzun vadeli borçlanma veya özkaynak art fl ile gerçeklefltirilmesi iyi bir finansman politikas olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle maddi duran varl k art fl n uzun vadeli yabanc kaynak art fl ile birlikte de- erlendirmek gerekir. Maddi duran varl klar artarken uzun vadeli yabanc kaynaklar veya özkaynaklar art yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu durumda duran varl klar n uzun vadeli yabanc kaynaklar veya özkaynaklar ile finanse edildi i anlafl lmaktad r. Maddi duran varl klar artarken k sa vadeli yabanc kaynaklar art yorsa olumsuz yorumlan r. Çünkü bu durumda, duran varl klar n k sa vadeli yabanc kaynaklar ile finanse edildi i anlafl lmaktad r. Duran varl klar n uzun vadeli borçlanma yoluyla finanse edilmesinin SIRA iyi S ZDE bir politika olarak kabul edilmesinin sebebi nedir? K sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n ve özkaynaklar n trend yüzdeleri: flletmenin pasif yap s hakk nda fikir sahibi olmak için k sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n ve özkaynaklar n trend yüzdelerini birlikte de erlendirmek gerekir. Kaynak toplam içinde özkaynak tutar n n fazla olmas ve y llar itibariyle art fl göstermesi arzu edilen bir durumdur. Yabanc kaynaklar azal rken özkaynaklar art yorsa olumlu yorumlan r. Di er yandan yabanc kaynak art fl n n 2 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

130 124 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Sat fl indirimleri: Gelir tablosunda brüt sat fllardan düflülen bu tutar, sat fl iade, sat fl iskonto ve di er indirim tutarlar ndan oluflur. Tablo 7.2 Trend analizinin bilanço verilerine uygulanmas uzun vadeli yabanc kaynak art fl olmas istenen bir durumdur. Zira yüksek miktarda k sa vadeli yabanc kaynak art fl ndan iflletme, likitide s k nt s na düflebilir. Brüt ve net sat fllar n ve sat fllar n maliyetinin trend yüzdeleri: Gelir tablosunun trend analizi yap l rken sat fllar ile sat fllar n maliyeti birlikte de- erlendirilmelidir. Brüt sat fllar artarken net sat fllar art yorsa olumlu yorumlan r. Çünkü bu durum, has lat azalt c sat fl indirimleri kalemlerinde fazla art fl olmad anlam n tafl r. Brüt sat fllar artarken sat fllar n maliyetinde veya faaliyet giderlerindeki azal fl olumlu yorumlan r. Brüt sat fl kâr n n, faaliyet kâr n n, ola an kâr n ve dönem kâr n n trend yüzdeleri: Genel olarak gelir tablosunda bulunan tüm kâr rakamlar - n n dönemler boyunca art fl e iliminde bulunmas istenen bir durumdur. Kar rakamlar n n azal fl e iliminde bulundu u hatta zarar geçildi i dönemlerin titizlikle analiz edilmesi, bu azal fl n n kayna n n tespit edilmesi gerekir. Örnek Olay Trend analizi tekni inin uygulanmas n A A.fi. nin T1, T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait bilanço ve gelir tablosu verileri üzerinde inceleyelim. A A.fi. B LANÇOLARI TREND YÜZDELER T1 T2 T3 T4 T5 T2 T3 T4 T5 I.DÖNEN VARLIKLAR Haz r de erler Menkul k ymetler Ticari alacaklar Stoklar Di er dönen varl klar II.DURAN VARLIKLAR fltirakler Ba l ortakl klar Maddi duran varl klar Maddi olmayan duran varl klar AKT F TOPLAMI III.KISA VADEL YAB.KAYN Banka Kredileri Ticari Borçlar IV.UZUN VADEL YAB.KAYN Banka Kredileri Di er Uzun Vadeli Borçlar V.ÖZKAYNAKLAR Ödenmifl Sermaye Kâr Yedekleri Dönem Net Kâr PAS F TOPLAMI

131 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i A. A.fi. GEL R TABLOLARI TREND YÜZDELER T1 T2 T3 T4 T5 T2 T3 T4 T5 Brüt Sat fllar (-) Sat fl ndirimleri Net Sat fllar (-) Sat fllar n Maliyeti Brüt Sat fl Kâr veya Zarar (-) Faaliyet Giderleri Faaliyet Kâr veya Zarar Di er Faa.Ol.Gelir ve Karlar (-)Di.Faal.Ol.Gider ve Zararlar (-)Finansman Giderleri Ola an Kâr veya Zarar Ola an d fl gelir ve karlar Ola and fl gider ve zararlar (-) Dönem Kâr veya Zarar Dönem Kar Vergi Karfl. (-) Dönem Net Kâr veya Zarar Tablo 7.3 Trend analizinin gelir tablosu kalemlerine uygulanmas Stoklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait stoklar ve net sat fllar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: T1 T2 T3 T4 T5 Net sat fllar Stoklar Tablo 7.4 Stoklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri T2 y l nda sat fllar artarken stoklar n azald görülmektedir. Bu olumlu durum, T3 y l nda tersine dönmüfltür. Zira sat fllarda sert bir düflüfl yaflanm flt r. Ayn tablo T4 y l nda da devam etmifl, stoklar artarken sat fllar n yeterli h zda artmad görülmüfltür. Bu y llarda olumsuzluk söz konusudur. T5 y l nda ise bir iyileflme söz konusudur. Stoklar n ve ticari borçlar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait stoklar ve ticari borçlar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: T1 T2 T3 T4 T5 Ticari Borçlar Stoklar Tablo 7.5 Stoklar n ve ticari borçlar n trend yüzdeleri flletmenin T2 y l nda ticari borçlar azal rken stoklar da azal fl göstermifltir. Bu durum borçlar n ödendi i anlam na gelmektedir. T3 y l nda borçlar az bir art fl göstermifl, stoklar azalm flt r. Asl nda olumsuz olarak de erlendirilecek olan bu durumda art fl ve azal fl tutarlar fazla olmad için olumsuz yorum yap lmayabilir. T4

132 126 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz y l nda ise ticari borçlar yüksek bir art fl gösterirken stoklar da artm flt r. Bu dönemde stok al mlar n n borçlanarak yap ld anlafl lmaktad r. Di er yandan iflletmenin borçlar n n vadesini de uzatm fl olmas mümkündür. T5 y l nda olumsuz hava da- lmaya bafllam flt r. Borçlar n art fl h z azalm flt r. Stoklar da az miktarda artm flt r. Ticari alacaklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait net sat fllar ve ticari alacaklar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: Tablo 7.6 Ticari alacaklar n ve net sat fllar n trend yüzdeleri T1 T2 T3 T4 T5 Net Sat fllar Ticari Alacaklar T2 y l nda net sat fllardaki art fl n trend yüzdesi ticari alacaklardaki art fl n trend yüzdesinden yüksektir. Bu olumlu bir durumdur. flletmenin sat fllar artm flt r ve bu art fl alacaklar n art fl h z ndan yüksektir. T3 y l nda sat fllardaki sert düflüfl olumsuz bir durumdur. Üstelik alacaklarda art fl vard r. flletme alacaklar n tahsil edememifltir. T4 y l nda iyi bir tahsilat politikas ile alacaklar önemli ölçüde azalm flt r, ayr ca azalan sat fllarda bir toparlanma mevcuttur. T5 y l nda ise iyileflme devam etmektedir. Sat fllar artm flt r ve bu art fl n h z, ticari alacaklar n art fl h z ndan yüksektir. Dönen varl klar n ve k sa vadeli borçlar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait dönen varl klar ve k sa vadeli borçlar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: Tablo 7.7 Dönen varl klar n ve k sa vadeli borçlar n trend yüzdeleri T1 T2 T3 T4 T5 Dönen Varl klar K sa Vadeli Borçlar T2 ve T3 y llar nda dönen varl klar n trend yüzdesi k sa vadeli borçlar n üstündedir. Olumlu olarak görülen bu durum, ayn dönemlere ait dönen varl klar n mutlak rakamlar incelendi inde tersine dönmektedir. Çünkü stoklar ve ticari alacaklar kalemleri T2 ve T3 y llar nda dönen varl klarda oldukça yüksek yer tutmaktad r. flletmenin k sa vadeli borçlar n ödeyebilmesi için söz konusu stoklar n satmas ve ticari alacaklar n tahsil etmesi gerekmektedir. Di er yandan T4 y l nda k - sa vadeli borçlar n trend yüzdesi dönen varl klar n üstüne ç km flt r. Mutlak rakamlar incelendi inde iflletmenin artan k sa vadeli borcunu karfl layacak düzeyde haz r de eri bulunmad görülmektedir. flletmenin likitide s k nt s na düflece i öngörülmektedir. T5 y l nda k sa vadeli borçlar azal fl trendine girse de ayn olumsuz hava devam etmektedir. Net sat fllar n ve maddi duran varl klar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait net sat fllar ve maddi duran varl klar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: Tablo 7.8 Net sat fllar n ve maddi duran varl klar n trend yüzdeleri T1 T2 T3 T4 T5 Net Sat fllar Maddi Duran Varl klar

133 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i 127 T2 y l nda iflletmenin maddi duran varl klar nda art fl görülmektedir. flletmenin yapm fl oldu u duran varl k yat r m n n ayn dönemde sat fllara yans d görülmüfltür. Bu oldukça olumlu bir durumdur. Ertesi y llarda sat fllar n azalm fl olmas olumsuz olarak yorumlanmal d r. K sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n ve özkaynaklar n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait k sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar ve özkaynaklar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: T1 T2 T3 T4 T5 K sa vadeli yab. kaynaklar Uzun vadeli yab.kaynaklar Özkaynaklar Tablo 7.9 K sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n ve özkaynaklar n trend yüzdeleri A A.fi.nin pasif kalemlerinin trend yüzdeleri incelendi inde özkaynaklar kaleminin y llar içerisinde art fl e ilimde oldu u görülmektedir. Bu oldukça olumlu bir durumdur. K sa vadeli yabanc kaynaklar n art fl T2 ve T3 y llar nda uzun vadeli yabanc kaynak art fl ndan fazla iken T4 ve T5 y llar ndan durum tersine dönmüfltür. Özellikle T4 y l nda k sa vadeli yabanc kaynaklarda sert bir yükselifl yaflanm flt r. flletme, uzun vadeli yabanc kaynaklar n T4 ve T5 y llar nda azaltma e ilimine girmifltir. K sa vadeli yabanc kaynak art fl na yönelirse ileride likitide s k nt s na düflebilir. Brüt ve net sat fllar n ve sat fllar n maliyetinin trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait brüt ve net sat fllar kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir: T1 T2 T3 T4 T5 Brüt Sat fllar Net Sat fllar Tablo 7.10 Brüt ve net sat fllar n ve sat fllar n maliyetinin trend yüzdeleri Sat fllar n Maliyeti flletmenin brüt ve net sat fllar ndaki trend yüzdeleri birbirine yak n görülmektedir. Bu durum sat fl indirimleri kalemlerinin dönemler itibariyle has lat azalt c etkisinin çok fazla olmad na iflaret eder ve olumlu yorumlan r. Sat fllar n maliyeti kaleminin trend yüzdesi T2 ya da T3 y llar nda azal fl e ilimindeyken T4 ve T5 y llar nda art fl göstermektedir. T5 dönemi itibariyle tehlike arz etmeyen bu durumun gelecek dönemlerde izlenmesi gerekir. Brüt sat fl kâr n n, faaliyet kâr n n, ola an kâr n ve dönem kâr n n trend yüzdeleri: A A.fi. nin T2, T3, T4 ve T5 y llar na ait brüt sat fl kâr, faaliyet kâr, ola an kâr ve dönem kâr kalemlerinin trend yüzdeleri flu flekildedir. T1 T2 T3 T4 T5 Brüt Sat fl Kâr Faaliyet Kâr Tablo 7.11 Gelir tablosu kâr bölümlerinin trend yüzdeleri Ola an Kâr Dönem Kâr

134 128 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz T2 döneminde iflletmenin brüt sat fl kâr, faaliyet kâr ve ola an kâr kalemleri art fl e ilimindeyken, dönem kâr sert bir düflüfl yaflam flt r. Gelir tablosu incelendi- inde bu düflüflün sebebinin T2 döneminde ortaya ç kan yüksek miktarda ola and fl gider ve zarar kalemi oldu u anlafl lmaktad r. Dönem kâr sonraki dönemlerde olumlu bir art fl e ilimine girmifltir. T3 ve T4 y llar nda brüt sat fl kâr, faaliyet kâr ve ola an kâr kalemleri azal fl e ilimindedir. Hatta ola an zarar söz konusudur. Bu olumsuz bir durumdur ancak; T5 döneminde tüm kâr kalemlerinde olumlu bir art fl e ilimi yaflanm flt r. Finansal tablolarda yer alan mutlak rakamlara bak lmaks z n sadece trend yüzdeleri esas al narak yap lan analizlerde, baz durumlarda hatal sonuçlarla karfl lafl lmaktad r. Bu aç - dan trend analizi yap l rken finansal tablo kalemlerinin tutarlar da göz önünde bulundurulmal d r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P NTERNET NTERNET

135 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i 129 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Trend analizi tekni ini aç klamak. Birden fazla döneme ait finansal tablolar n analiz edilmesi, yatay analiz tekni i ile yap labilse de, uzun dönemleri kapsayan süreler içerisinde iflletmenin finansal durumu ve performans görülmek istendi inde yatay analiz tekni inin uygulanmas güçlük arz etmektedir. Bu durumda, dönemler itibariyle finansal tablo kalemlerinin trend yüzdelerinin hesaplanmas iflletme seyrinin daha rahat görülmesi ve finansal tablo kalemleri aras ndaki iliflkilerin daha rahat kurulmas n sa lar. Bilanço ve gelir tablosu kalemlerinin trend yüzdelerini hesaplamak. E ilim yüzdeleri ile analiz olarak da bilinen trend analizi tekni inde, finansal tablolarda bir y l baz y l olarak kabul edilmekte ve o y la ait tutarlar 100 kabul edilerek izleyen dönemlere iliflkin ayn tür de erlerin baz y la göre yüzde olarak de- iflimi hesaplanmaktad r. Trend analizi dinamik bir analiz tekni idir. A MAÇ 4 sunda yer alan her kalemin baz al nan y l n ayn kaleminin tutar na bölünmek suretiyle yap l r. Bulunan sonucun 100 ün alt nda olmas bu kalemin baz y la k yasla daha düflük oldu unu (azal fl gösterdi ini), 100 ün üstünde olmas ise bu kalemin baz y la k yasla daha yüksek oldu unu (art fl gösterdi ini) ifade eder. Finansal tablolar trend analizi yöntemi ile analiz etmek. Trend analizinde finansal tablolar n haz r hâle getirilmesi kadar, elde edilen trend yüzdelerinin yorumlanmas da önem tafl maktad r. Bu aflamada, bilanço ve gelir tablosunda bulunan ve birbiriyle iliflkili kalemler karfl laflt rmal olarak analiz edilerek yorumlan r. A MAÇ 3 Finansal tablolarda bulunan kalemleri birbiriyle iliflkilendirmek. Finansal tablolar n trend yüzdelerine göre düzenlenmesi üç aflamada gerçeklefltirilir. Finansal tablolar n trend yüzdelerine göre haz rlanmas nda ilk aflama incelenecek dönemlerin belirlenmesidir. Trend yüzdelerinin yorumundan beklenen yarar n sa lanabilmesi için inceleme döneminin mümkün oldu u kadar uzun tutulmas gerekmektedir. kinci aflama baz al nacak y l n seçimidir. Baz y l n seçiminde dönemin verilerinin temsil edici nitelikte olmas na özen gösterilmelidir. Baz y l, ekonomik ve sosyal aç lardan normal olan ve ola anüstü etmenlerin etki yapmam fl oldu u bir y l olmal d r. Aksi takdirde, yap - lacak olan analiz sa l kl olmayacak ve elde edilen sonuçlar yan lt c olacakt r. Baz y l seçildikten sonra son aflama, trend yüzdelerinin hesaplanarak tablolar n düzenlenmesidir. Trend yüzdelerinin hesaplanmas, bilanço ve gelir tablo-

136 130 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kendimizi S nayal m 1. Uzun dönemleri içeren ve bir baz y l n esas al nmas suretiyle e ilim yüzdelerinin belirlendi i analiz türü afla dakilerden hangisidir? a. Yatay analiz b. Trend analizi c. Dikey analiz d. Oran analizi e. Çapraz analiz 2. Afla daki seçeneklerden hangisinde finansal tablo kalemlerinin trend analizi tekni i ile trend yüzdelerinin hesaplanmas verilmifltir? (Baz y l T2, trend yüzdesi hesaplanacak y l T3 tür) a. (T2 y l tutar / T1 y l tutar ) x100 b. (T1 y l tutar /T2 y l tutar ) x100 c. (T3 y l tutar /T2 y l tutar ) x100 d. (T1 y l tutar /T3 y l tutar ) x100 e. (T2y l tutar /T3 y l tutar ) x Afla daki ifadelerden hangisi do rudur? a. Trend analizi statik bir analiz türüdür. b. Trend analizi tekni i en fazla 3 dönem için uygulanabilir. c. Trend analizi tekni i uygulan rken bir önceki y l, baz y l olarak kabul edilir. d. Gelir tablosu için trend analizi tekni i uygulanmaz. e. Trend analizi tekni i uygulan rken, finansal tablo kalemleri yüksek enflasyondan etkilenmiflse düzeltme ifllemi yap lmas gerekir. 4. Trend analizi yap l rken iflletmenin likitidesi hakk nda fikir sahibi olmak için afla daki kalemlerden hangilerinin trend yüzdeleri incelenmelidir? a. Dönen varl klar ve k sa vadeli borçlar b. Uzun vadeli borçlar ve özkaynaklar c. Duran varl klar ve k sa vadeli borçlar d. Dönen ve duran varl klar e. K sa vadeli borçlar ve uzun vadeli borçlar. 5. Gelir tablosunun trend analizi tekni i ile analiz edilerek yorumlanmas nda afla dakilerden hangisi yanl flt r? a. Gelir tablosundan bulunan tüm kar rakamlar - n n trend yüzdelerinin dönemler itibariyle art fl göstermesi beklenir. b. Gelir tablosunda net sat fllar n trend yüzdesi stoklar n trend yüzdesi ile birlikte yorumlanmal d r. c. Duran varl klar n trend yüzdesindeki art fl gelir tablosunda sat fllar n trend yüzdesi ile iliflkilendirilmelidir. d. Brüt sat fllar n trend yüzdesi artarken net sat fllar n azal yor olmas olumsuz bir durumdur. e. Gelir tablosundan sat fllar n maliyetinin sürekli art yor olmas sat fllar n artt n gösterir. 6., 7. ve 8. sorular afla daki tabloya göre cevapland r n z. T1 T2 T3 T4 Dönen varl klar K sa vadeli yab.kaynaklar Yukar daki bilgilere göre T1 dönemi baz y l al nd - nda T2,T3 ve T4 dönemleri için dönen varl klar kaleminin trend yüzdeleri nedir? a. 125, 50, 175 b. 33, 22, 50 c. 300, 450, 200 d. 100, 200, 400 e. 300, 200, Yukar daki bilgilere göre T1 dönemi baz y l al nd - nda T2, T3 ve T4 dönemleri için k sa vadeli yabanc kaynaklar kaleminin trend yüzdeleri nedir? a. 125, 50, 175 b. 300, 450, 200 c. 80, 75, 120 d. 350, 400, 100 e. 125, 75, 100

137 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i Hesaplad n z trend yüzdelerine ve mutlak rakamlara göre iflletmeye iliflkin hangi yorumu yapamazs n z? a. flletmenin dönen varl klar art fl gösterse de T4 y l için likitidesi yetersiz görünmektedir. b. flletmenin mali yap s güçlüdür. c. flletmenin T3 döneminde likitidesi kuvvetlidir. d. flletme T3 y l nda k sa vadeli borçlar ödeme yoluna gitmifltir. e. flletmenin yönetiminin baflar s. 9. Trend analizi yap l rken brüt sat fllar ve net sat fllar n birlikte de erlendirilmesinin nedeni afla dakilerden hangisidir? a. Sat fllar n büyük ölçüde peflin yap l p yap lmad - n tespit etmek b. flletmenin tahsilat politikas hakk nda fikir sahibi olmak c. Sat fllar n karl l n belirlemek d. Sat fl indirimlerinin sat fl has lat n ne ölçüde etkiledi ini belirlemek e. Sat fllar n düflmesi 10. flletmenin dönen varl klar grubu toplam hem mutlak rakam trend yüzdesi olarak sürekli art fltad r ve bu art fl k sa vadeli yabanc kaynak art fl n n üstündedir. Ancak iflletme likitide s k nt s yaflamaktad r. Bunun nedeni ne olabilir? a. Dönen varl klar grubunun içinde stoklar ve alacaklar kalemleri büyük yer tutmaktad r. b. flletme sürekli borçlanma ile fon sa lamaktad r. c. flletme uzun vadeli yabanc kaynak bulamamaktad r. d. flletme duran varl klar n satarak dönen varl a çevirmektedir. e. Stoklar yetersizdir. Yaflam n çinden... Çal flmada, 2 Ocak May s 2009 tarihleri aras nda meydana gelen ekonomik, politik, çevresel, askeri ve terör kaynakl 10 adet beklenmedik olay n Türkiye hisse senedi piyasas üzerindeki etkisi Brown ve Warner (1985) ve Chen ve Siems de (2004) belirtilen olay çal flmas metodolojisi kullan larak araflt r lm flt r. Analizlere konu olan tarihe damgas n vurmufl 10 olay kronolojik s rayla flöyledir: 2 A ustos 1990 Irak n Kuveyt i iflgali, 19 Nisan 1993 Cumhurbaflkan Turgut Özal n ölümü, 26 Ocak 1994 TL nin %13.6 oran nda devalüe edilmesi, 5 Nisan 1994 ekonomik önlemler paketi, 17 A ustos 1999 Marmara depremi, 19 fiubat 2001 ekonomik krizi, 11 Eylül 2001 ABD terör sald r lar, 1 Mart 2003 Irak krizine iliflkin tezkerenin reddi, 20 Kas m 2003 HSBC Bank ve ngiliz Konsoloslu u na yap lan terör sald r lar ve 15 Eylül 2008 Amerikan Yat r m Bankas Lehman Brothers n iflas. Analizlerde günlük bazda MKB 100 endeksi kullan lm flt r. 2 A ustos 1990 Irak n Kuveyt i iflgali, 5 Nisan 1994 ekonomik önlemler paketi ve 11 Eylül 2001 ABD terör sald - r lar d fl ndaki olaylara iliflkin AR lerin istatistiksel olarak anlaml oldu u sonucuna var lm fl; en düflük olay günü AR si ile 19 fiubat 2001 ekonomik krizi için yaflan rken, onu s ras yla 19 Nisan 1993 te Cumhurbaflkan Turgut Özal n ölümü (-11.02), 26 Ocak 1994 te TL nin % 13.6 oran nda devalüe edilmesi (-8.80), 20 Kas m 2003 te HSBC Bank ve ngiliz konsoloslu una yap lan terör sald r lar (-7.68) ve 15 Eylül 2008 de Amerikan yat r m bankas Lehman Brothers n iflas (-4.91) takip etmifltir. 6 günlük birikimli ola and fl getirilerde ilk üç s ray Irak n Kuveyt i iflgali (-33.48), TL nin %13.6 oran nda devalüe edilmesi (-24.74) ve 11 Eylül ABD terör sald r lar (-18.91) paylafl rken, 11 günlük CAR lerde ise ilk üçte s - ras yla TL nin %13.6 oran nda devalüe edilmesi (-54.36), 11 Eylül ABD terör sald r lar (-25.00) ve Irak krizine iliflkin tezkerenin reddi (-22.71) yer alm flt r. Toparlanma süresi incelendi inde endeksin 15 Eylül 2008 de Amerikan yat r m bankas Lehman Brothers n iflas ndan sonra çal flman n kapsad zaman aral 22 May s 2009 a kadar hala toparlanamad dikkatleri çekmifl, toparlanman n en uzun sürdü ü di er olaylar ise s ras yla TL nin %13.6 oran nda devalüe edilmesi (134 iflgünü - yaklafl k 6.5 ay), Irak krizine iliflkin tezkerenin reddi (63 iflgünü - yaklafl k 3 ay), 19 fiubat 2001 de ekonomik krizin patlak vermesi (42 iflgünü - yaklafl k 2 ay) olmufltur. Kaynak: Can Mutan Oya, Topçu Ayhan, Türkiye Hisse Senedi Piyasas n n Tarihleri Aras nda Yaflanan Beklenmedik Olaylara Tepkisi, Sermaye Piyasas Kurulu Araflt rma Raporu, Araflt rma Dairesi, 2009

138 132 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Okuma Parças... Kredi analizinde derecelendirme (rating) ve skorlama (scoring) Türkiye de ve yurt d fl nda faaliyet gösteren kreditör kurulufllar n ve kredi risk derecelendirme kurulufllar - n n kredi derecelendirmesi firman n ölçe ine göre farkl l k göstermektedir. Genelde küçük ve orta ölçek firmalarda skorlama çal flmas, büyük ölçek firmalarda ise derecelendirme çal flmas yap lmaktad r. Skorlama ile derecelendirme aras ndaki en önemli farkl l k analizi yapan kimsenin kendi yorumunu çal flmaya katmas d r. Derecelendirme çal flmas nda sonuç analistin yorumuna ba l olarak de iflirken, skorlama çal flmas nda sonuç, objektif kriterler ile belirlenecektir. Bu anlamda kredi derecelendirme çal flmas bir sanat, kredi skorlama ise bir bilim olarak tan mlanabilir. Finansal analiz için gelifltirilen derecelendirme modeli Kredi analizi yap lacak firman n finansal analizini daha objektif kriterlere göre yapmak amac yla bir derecelendirme modeli önerilmektedir. Önerilen model sayesinde, finansal analiz sübjektif bir çal flma olmaktan ç k p firman n puan n n ve kredi notunun belirlendi i objektif bir çal flma olacakt r. Analistin yorumu, puan ve kredi notunun belirlenmesinden sonra notun düflük veya yüksek olmas n n veya keskin de iflmelerinin nedenlerinin aç klanmas nda devreye girecektir. Önerilen model, bir firman n k sa vadedeki borç ödeme gücünü ölçmeye yönelik olarak haz rlanm flt r.finansal analiz derecelendirme modeli befl farkl kriterin ayr ayr de erlendirilmesinden ve puanland r lmas ndan oluflmaktad r. Bu kriterler (1) Büyüme (2) Likidite (3) Borçluluk (4) Faaliyet Döngüsü (5) Karl l k olarak belirtilmifltir. Söz konusu befl kriterin hepsi için ayr ayr iki farkl analiz yap lmaktad r. 1. Trend analizi, firman n incelenen y lda ilgili kriterin bir önceki y la göre de iflimini göstermektedir. 2. Sektör analizi ise incelenen kriterin sektörün ortalamalar ile karfl laflt r lmas n içeren analizdir. Oluflturulan modelde ayr ca, firman n finansman giderlerini aktiflefltirmesinin etkisi de analiz edilmekte, aktiflefltirmenin yap ld y llarda, aktiflefltirmenin olumlu yönde etkiledi i kriterler, hem trend, hem de sektör analizinde aktiflefltirme düzeltmesine tabii tutulmaktad r. Her bir kriterin trend ve sektör analizi, aktiflefltirme düzeltmesi sonras nda puanland r l p toplanmakta ve firman n ilgili y ldaki puan belirlenmektedir.... Kaynak: Bodur Ça layan, Teker Suat, Ticari Firmalar n Kredi Derecelendirmesi: MKB Firmalar na Uygulanmas, TÜ Dergisi Sosyal Bilimler, Cilt 2, Say 1, 25-36, Aral k 2005 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. a Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. c Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Trend Analizi Tekni i konusunu yeniden gözden geçiriniz.

139 7. Ünite - Trend Analizi Tekni i 133 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Genel kabul görmüfl muhasebe ilkelerine göre iktisadi k ymetler edinim tarihindeki maliyetleri ile muhasebeye yans t l rlar. Fiyatlar n de iflmedi i dönemlerde iktisadi k ymetlerin tarihi maliyetleri ile finansal tablolarda gözükmesi gerçek durumu yans tmas aç s ndan hiçbir sorun yaratmamaktad r. Ancak; fiyatlar n sürekli artma e iliminde oldu u enflasyonist dönemlerde, iktisadi k ymetlerin hala edinim maliyetleri ile bilançoda yer almas iflletmenin gerçek durumunun finansal tablolara yans t lmamas sonucunu do urur. S ra Sizde 2 Duran varl k yat r mlar nispeten büyük yat r mlard r ve k sa vadeli borçlanma yoluyla yap lmas iflletmeyi ödeme güçlü üne sokacakt r. Uzun vadeli borçlanma yoluyla duran varl k al m, yat r mdan beklenen getiri uzun vadede elde edilece inden iflletmeyi ödeme güçlü üne sokma riski azal r. Yararlan lan Kaynaklar Akdo an Nalan, Tenker Nejat. (2010). Finansal Tablolar ve Mali Analiz Teknikleri, Ankara, Gazi Kitabevi Bektöre Sabri, Çömlekçi Ferruh, Sözbilir Halim. (2002). Mali Tablolar Analizi, Eskiflehir: Birlik ofset Bernstein Leopold, Wild John. (1999). Analysis of Financial Statements, USA: McGraw Hill Irwin Çabuk Adem, Lazol brahim. (2005). Mali Tablolar Analizi, Ankara: Nobel Yay nlar Fridson Martin, Alvarez Fernando. (2011). Financial Statement Analysis: A Practitioner s Guide, USA: Wiley Pub. Gücenme Genço lu Ü. (2005). Mali Tablolar Analizi ve Enflasyon Muhasebesi, Bursa: Aktüel Yay nlar Subramanyam K.R.,Wild John J. (2009). Financial Statement Analysis, USA: McGraw Hill Irwin.

140 8MUHASEBE DENET M VE MAL ANAL Z Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Oran analizi tekni ini ve analizde kullan lan oranlar n s n fland rmas n anlatabilecek, Likidite durumunun analizinde kullan lan oranlar ifade edebilecek, Finansal yap n n analizinde kullan lan oranlar aç klayabilecek, flletme varl klar n n etkinli inin ve verimlili inin analizinde kullan lan oranlar özetleyebilecek, Kârl l k analizinde kullan lan oranlar tan mlayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Oran (Reflyo) Likidite Etkinlik Verimlilik Kârl l k Mali Yap çindekiler Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Oran Analizi G R fi ORANLARIN SINIFLANDIRILMASI

141 Oran Analizi G R fi Oran analizi, finansal tablolar analizinde kullan lan en yayg n yöntemlerden birisidir ve reflyo ya da rasyo analiz tekni i olarak da adland r l r. Bilindi i gibi oran, iki kalem aras ndaki iliflkinin basit matematiksel ifadesidir. Dolay s yla bu analiz tekni inde finansal tablolardaki kalemler aras nda matematiksel iliflkiler kurularak iflletmenin ekonomik ve mali yap s ile kârl l k, çal flma durumu hakk nda yarg ya ulafl lmaya çal fl l r. Bu iliflkiler sadece bilanço ve gelir tablosu kalemleri aras nda da kurulabilir. Yap lacak yorum ise her formülün pay ve paydas nda yer alan kalemlerin kendi aralar ndaki iliflkiye ve bu iliflkinin yaratt T, gün, yüzde, defa gibi farkl sonuçlara dayan r. Ç kan sonuç T, gün, defa veya yüzde fleklinde ifade edilmektedir. Bu sayede örne in iflletmenin cari oran n n 2 olmas n n ne anlama geldi i, bunun iflletme için yeterli olup olmad, alacak devir h z n n 6 olmas n n iflletmenin iyi bir tahsilat politikas na sahip olup olmad n, borçlar n toplam n n özsermayenin 2 kat olmas n n iflletme aç s ndan olumsuz bir durum yarat p yaratmayaca gibi benzer sorulara yan t bulunmas gerekir. Mali tablolarda yer alan çeflitli kalemler aras nda say s z denebilecek kadar çok oran hesaplamak ve bunlar karfl laflt rmak olanakl d r. Ancak; burada önemli olan iflletme hakk nda bir yarg - ya ulaflabilmek için borç ödeme gücü, finansal yap s, kârl l, sermayenin ve iflletme varl klar n n verimli bir flekilde kullan l p kullan lmad, büyüme h z, nakit yaratma gücü konular na fl k tutacak oranlar n hesaplanmas d r. Bu durumda amaç çok say da oran hesaplamak de il, anlaml ve yararl iliflkileri ortaya ç kartabilecek oranlar hesaplay p yorumlamakt r. Oran analizi tekni i iflletmenin finansal durumu ve faaliyet sonuçlar n iflletmenin kendi içinde, ayn veya farkl sektörlerdeki di er iflletmelerin sonuçlar yla karfl laflt rmak amac yla yap labilir. Ç kan sonuçlar n iflletmenin geçmifl dönemlerdeki oranlar yla veya mevcut standart oranlarla karfl laflt r lmas onlar n faydal l n ve de erini artt r r. Oran analizi ile elde edilen oranlar n, do ru bir flekilde yorumlanabilmesi için elde edilen oranlar n karfl laflt r laca standart oranlara gereksinim duyulur. Bu kapsamda farkl yaklafl mlar ele al nabilir. Bu yaklafl mlardan birincisi, bir oran n geçmifl y llar ortalamas n n al n p incelenen iflletme faaliyetlerinin de erlendirilmesinde bir ölçü olarak kullan lmas d r. Örne in; cari oran n son 5 y l içinde ortalamas 2 iken incelenen y lda bu oran n 1 in alt na inmesi k sa vadeli borç ödeme gücünün zay flam fl olabilece i konusunda analiste yard mc olabilir.

142 136 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Oranlar n yorumlanmas yla ilgili bir di er yaklafl m ise ayn endüstri kolundaki di er iflletmelerin oranlar ile karfl laflt rma yapmak yoluyla oranlar n de erlendirilmesidir. Sektör oranlar genellikle ilgili meslek kurulufllar ve kamu kurulufllar taraf ndan o endüstri dal nda faaliyette bulunan çok say daki iflletmenin finansal oranlar n n ortalamas na göre hesaplan r. Buna göre iflletmeler bulunduklar sektöre göre kendi durumlar n de erlendirip ortalamaya göre ne durumda olduklar n görebilirler. Bazen de hesaplanm fl olan tek bir oran bir anlam ifade etmeyebilir ve iflletmenin mali durumunu bütün yönleriyle ortaya koyamayabilir. Bu nedenle, anlam tek bafl na pek aç k olmayan bir oran n di er oranlar yard m yla daha anlaml hale getirilmesi sa lanabilir. Örne in cari oran n yüksek olmas tek bafl na anlaml olmayabilir. Bunun yan nda likidite oran, alacak devir h z, stok devir h z n n hesaplanmas yoluyla cari oran n yorumu daha anlaml olabilir. Cari oran n yüksek ç kmas na karfl l k likidite oran düflük ç k yorsa stok devir h z ile alacak devir h z düflük ç k yorsa iflletmenin k sa vadeli borç ödeme gücü hakk nda olumsuz bir sonuca var labilir. ORANLARIN SINIFLANDIRILMASI Oranlar de iflik aç dan s n fland r labilir. Yap lacak s n fland rmada amaç, karar al - c lar n iflletme ile ilgili bilgi gereksinimlerine yan t verecek flekilde anlaml iliflkiler kurulabilecek oranlar hesaplamakt r. Genel kabul görmüfl bir s n fland rma flekli bulunmamakla beraber en yayg n flekliyle oranlar, Likidite oranlar, Finansal yap oranlar, Faaliyet oranlar ve Kârl l k oranlar fleklinde s n fland r lmaktad r. Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar Likidite oranlar, iflletmenin k sa vadeli borç ödeme gücünü ölçmek, di er bir ifade ile likidite riskini de erlendirmek, net çal flma sermayesinin yeterli olup olmad n saptamak için kullan l r. Bir iflletmenin k sa vadeli borç ödeme gücünü korumas tüm finansal tablo kullan c lar aç s ndan önemlidir. Bir iflletmenin k sa vadeli borçlar n ödeme yetene i kârl l ndan çok nakit yaratma yetene ine ba l d r. flletme k sa vadeli borç ödeme gücünü sürdüremezse uzun dönemli borç ödeme gücünü de sürdüremeyecek ve hissedarlar n da tatmin edemeyecektir. Çok kârl bir iflletme dahi olsa, e er k sa vadeli borç verenlere olan yükümlülüklerini yerine getiremezse iflasa gidebilir. flletmenin kârl olmas onun k sa dönemli borç ödeme gücünün oldu unu göstermez. Di er bir deyiflle, tahakkuk esas n n uygulanmas yla iflletme çok yüksek bir kâr raporlayabilir fakat; eldeki nakit fonlar n yeterli olmamas nedeniyle cari borçlar n ödeme yetene i olmayabilir. Zarar raporlayan bir iflletmenin de elinde AMAÇLARIMIZ borç ödemek için yeterli nakdi oldu u için k sa vadeli borç ödeme gücü olabilir. AMAÇLARIMIZ K T A P flletmenin k sa vadeli borç ödeme gücünün saptanmas nda iflletmenin dönen varl klar ile K k sa T Avadeli P borçlar aras ndaki iliflkiler analiz edilir. NTERNET NTERNET

143 8. Ünite - Oran Analizi 137 Dönen varl k unsurlar ile k sa vadeli borçlar aras nda iliflki kurulurken dönen varl k grubundan dikkate al nacak kalemlerin özelliklerine göre likidite oranlar kendi içinde üçe ayr labilir. Bunlar: Cari Oran (Üçüncü derece likit oran) Asit Test veya Likidite Oran ( kinci derece likit oran) Nakit Oran veya Disponibilite Oran (Birinci derece likit oran) Cari Oran (Banker Oran, flletme Sermayesi Oran ) Cari oran, dönen varl klar n k sa vadeli yabanc kaynaklara bölünmesi suretiyle hesaplanmaktad r. Cari Oran = Dönen Varlıklar Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar Cari oran hesaplan rken flüpheli alacak karfl l, alacak senetleri reeskontu, stok de er düflüklü ü karfl l, menkul de erler de er düflüklü ü karfl l gibi aktifi düzenleyici hesaplar n, ilgili dönen varl k kalemlerinden indirilmesi gerekir. Bilanço SIRA net S ZDE flekilde düzenlenmifl ise bu ifllemler gereksizdir ancak; aktifi düzenleyici hesaplar pasifte verilmifl ise dönen varl klar n tutar hesaplan rken bu hususun dikkate al nmas gerekir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Cari oran, iflletmenin her bir liral k k sa vadeli borcuna karfl l k kaç liral k dönen varl oldu unu gösterir. Cari oran n hesaplanmas ndaki amaç, iflletmenin k - aras ndaki olumlu fark Dönen varl k toplam ile k sa vadeli borç toplam sa vadeli borçlar n ödeme gücünü ölçmek ve genel likidite durumunu K T A P yans tarak iflletmenin net K çal flma T A P sermayesi olarak iflletmenin net çal flma sermayesinin yeterli olup olmad n ortaya koymakt r. adland r l r ve k sa vadeli Cari oran n mutlaka birden büyük olmas beklenir. Cari oran birden büyükse borçlar ödendikten sonra pay oluflturan dönen varl klar, paydada yer alan k sa vadeli borçlardan fazla de- günlük faaliyetlerin mektir. Bu durumda, dönen varl klar n hem bu borçlar ödemek için yeterli oldu- u ve net çal flma sermayesi oldu u söylenebilir. Cari oran n birden küçük ç kmas ise dönen varl klar n k sa vadeli borçlar karfl lamaya yetmedi ini ve iflletmenin NTERNET net çal flma sermayesi noksan ile karfl karfl ya oldu u anlam ndad r. Genel bir kural olarak cari oran n 2 olmas yeterli görülmektedir. Yani k sa vadeli borçlar n veya beklenmedik yükümlülüklerin zaman nda karfl lanabilmesi için, dönen varl klarda ortaya ç kabilecek de er kay plar veya paraya çevriminde karfl lafl labilecek güçlüklere önem olarak dönen varl klar n k sa vadeli yabanc kaynaklar n iki kat olmas uygun görülür. Ancak; özellikle geliflmekte olan ülkelerde, ticaret bankalar n n k sa süreli kredi verme e iliminde olmas ndan, sermaye piyasalar n n geliflmemifl olmas ndan vb. nedenlerden dolay iflletmeler daha çok k sa vadeli kredi kullanmak zorunda kalmakta ve bu da cari oran n daha düflük ç kmas na neden olmaktad r. Ayr ca sürekli enflasyonist süreç içinde yaflayan ekonomilerde artan çal flma sermayesi (dönen varl k) esas itibar yla k sa vadeli yabanc kaynak ile finanse edildi inden cari oran düflük ç kmaktad r. Dolay s yla 1,5 yeterli bir cari oran olarak kabul edilmektedir. Cari oran n çok yüksek olmas iflletmeye kredi verenlerin lehine olmas na karfl n iflletme sahibi ve yöneticilerinin o kadar lehine de ildir. Cari oran n yüksek olmas iflletmenin cari faaliyetleri için gereksiniminin üzerinde dönen varl n oldu una ve dolay s yla dönen varl klarda at ll k oldu una veya dönen varl klar içinde likiditesi düflük kalemlerin pay n n yüksek oldu una iflaret eder. Böylece normalin üstünde bir likidite sa lamak için iflletmenin kârl l üzerinde olumsuz etkiler yarat labilir. sürdürülmesi için kullan labilecek dönen varl k büyüklü ünü yans t r. Net çal flma sermayesi büyüklü ü tek NTERNET bafl na bir iflletmenin k sa vadeli borç ödeme gücünü göstermez. Cari oran, k sa vadeli borç ödeme gücünün de erlendirilmesinde çok daha iyi bir ölçüdür. Cari oran n yeterli olup olmad konusunda göz önünde bulundurulabilecek SIRA faktörler S ZDE nelerdir? 1

144 138 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Bir iflletmenin cari oran n n düflük ya da yüksek oldu u kararlaflt r l rken iflletmenin daha önceki dönemlere ait oranlar veya endüstri ortalamalar ile karfl laflt rmalar da yap labilir. Cari oran n ortalamadan farkl olmas n n temel nedeni, stoklar ve ticari alacaklar hesab n n ayr nt l analiziyle bulunur. Likidite Oran (Asit Test Oran ) Likidite oran, cari oran tamamlayan onu daha anlaml k lan bir orand r. Özellikle stoklar gibi likiditesi göreli olarak daha düflük olan dönen varl k kalemlerinin dönen varl k toplam na dahil edilmemesi durumunda k sa vadeli yabanc kaynaklar n ödenebilirli ini gösterir. Dönen varl klar aras nda yer alan stoklar kaleminin paraya çevrilmesi genelde di er dönen varl k unsurlar na göre daha uzun süreyi gerektirdi inden likidite durumunun analizinde dönen varl k toplam ndan ç kart lmas uygun görülmektedir. Likidite oran, her bir liral k nakitle ödenecek k sa vadeli borca karfl l k paraya süratle çevrilebilen likit dönen varl k büyüklü ünü gösterir ve afla daki gibi hesaplanabilir: Likidite Oranı = Bu oran, iflletmenin bir anda sat fllar n n durmas halinde k sa vadeli borçlar n ödeyebilme gücünü ölçer. Formülün pay nda çabucak nakde dönüfltürülebilecek varl k unsurlar yer al r. Stoklar n paraya çevrilmesindeki zamanlama ve miktarlara iliflkin mevcut belirsizlik ve stok de erlemelerine iliflkin belirsizlik nedeniyle baz analistler likidite oran n cari oran n üstünde tutarlar likidite oran n n yüksek olmas cari borçlar n ödenmesinde stoklara ba ml l n az oldu unu gösterir. Likidite oran n n genelde 1 olmas yeterli kabul edilmektedir. Oran n 1 olmas, iflletmenin k sa vadeli borçlar n n tamam n n nakit ve süratle paraya çevrilebilir de- erlerle karfl lanabilece ini gösterir. Ancak; oran n 1 den küçük olmas veya 1 e eflit olmas her zaman iflletmenin likidite durumunun kötü veya iyi oldu unun bir göstergesi olmayabilir. Likidite oran 1 den büyük olmas na ra men, iflletme alacaklar n tahsilde güçlükle karfl lafl yorsa bu durumun göz önünde bulundurulmas gerekir. Benzer bir flekilde asit test oran birden küçük olan bir iflletmede e er stok devir h z yüksekse oran n birden küçük olmas n da olumsuz de erlendirmemek gerekir. Yani, likidite oran n n yorumlanmas nda stok devir h z n n, alacaklar n tahsil yetene inin, likit de erlerin bilefliminin, k sa vadeli borçlar n vadelerinin ve unsurlar itibar yla k sa vadeli borçlar n ödenmelerinde hangi dönen varl n kullan lmas gerekti i gözönünde bulundurulmal d r. Nakit Oran (Disponibilite Oran ) Nakit oran, nakit ve nakit benzeri varl klardan oluflan haz r de erler ile geçici yat r m amac yla al nan ve her an pazarlanabilir menkul k ymetlerin k sa vadeli borçlar ne ölçüde karfl lad n gösteren bir orand r. flletmenin elindeki mevcut haz r de erleri ile nakitle ödenecek k sa vadeli borçlar n ne ölçüde karfl lad n gösterir. Gerek cari orana gerekse asit test oran na göre daha duyarl bir ölçüdür ve iflletmenin acil para durumunu yans tmaktad r. Nakit oran afla daki formül yard - m yla hesaplanmaktad r: Nakit Oranı = Hazır Değerler + Menkul Kıymetler + Alacaklar Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar - Alınan Avanslar Hazır Değerler + Menkul Kıymetler Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar - Alınan Avanslar

145 8. Ünite - Oran Analizi 139 Bu oran, iflletmenin bir anda sat fllar durdu u gibi alacaklar n tahsil edilememesi durumundaki borç ödeme gücünü gösterir. Oran n 0,20 nin (veya %20 nin) alt na düflmemesi istenir. Oran n 0,20 nin alt na düflmesi durumunda iflletmenin para durumunda s k fl kl k do ar ve iflletme yeni kredi bulmak zorunda kalabilir. Oran n yüksekli i de iflletmede paran n iyi kullan lmay p at l kald n ve iflletmenin para kazanma gücünü azaltarak geliri düflürdü ünü gösterebilir. Finansal Yap Analizinde Kullan lan Oranlar (Kald raç Oranlar ) flletmeler varl klar n ya özkaynakla ya da borçla finanse ederler. flletmelerin kaynak yap s na finansal yap ad verilir. Bu yap n n ne flekilde oluflturuldu u ise birçok aç dan önem tafl r. Bilindi i gibi dönen varl klar n k sa vadeli yabanc kaynaklarla duran varl klar n ise uzun vadeli yabanc kaynaklarla ve/veya özkaynaklarla finanse edilmesi istenir. Finansal yap n n bu temel ilkeye göre oluflturulmas iflletmenin risk seviyesini düflürmesi aç s ndan önemlidir. Di er taraftan iflletmenin toplam kaynaklar içinde yabanc kaynaklar n pay iflletmeye borç verenler aç s ndan çok önemlidir. Çünkü; iflletmenin borç seviyesi yükseldikçe borç verenler kendilerini daha az emniyette hissedeceklerdir. Ayr ca toplam borçlar n ne kadar n n k - sa vadeli ne kadar n n uzun vadeli borçlardan olufltu unun da belirlenmesi gerekir. Bütün bunlara paralel olarak iflletmenin borç karfl l nda katlanm fl oldu u faiz yükü de bir di er önemli konudur. Faiz yükünün artmas, iflletmenin kârl l n olumsuz etkiler. Sonuçta, finansal yap n n bilinmesi ve bu yap n n kârl l k üzerindeki etkisinin ölçülmesi büyük önem tafl maktad r. flletmenin toplam kaynaklar n n br k sm n n yabanc kaynaklardan oluflmas, finansal kald raçtan yararlanmas n sa lar. Tamemen özkaynak ile çal flmak istediklerinde, e er özkaynaklar n istedikleri kadar artt rma olanaklar yoksa, ifllerini büyütemez ve kârl yat r m f rsatlar n de erlendiremezler. Bu nedenle gerekti inde yabanc kaynaklara baflvururlar. Bu durumda iflletmenin faaliyetlerinden sa lad kârl l yabanc kaynaklar n maliyetinden büyükse yabanc kaynaklar artt rmak iflletmeye yarar sa lar. Ancak; yabanc kaynaklar devaml artt rarak bu ifllemden faydalanman n bir s n r vard r. flletmenin borçlar n n düzey belirli bir s n ra geldi inde borç verenler iflletmenin riskinin de artt n düflünerek kredi maliyetlerini yükseltirler. Bu borç seviyesinin üzerinde borçlanmaya devam etmek, iflletmeye zarar getirmeye bafllayacakt r. Kredi kurulufllar iflletmelere yeni kredi limiti belirlerken bu nedenlerle iflletmenin borç seviyesini bilmek ister. Bu nedenle finansal yap ile ilgili oranlar n hesaplanmas gerekir. flletmenin uygun bir flekilde finanse edilip edilmedi i, özkaynaklar ve yabanc kaynaklar aras nda uygun bir denge olup olmad, finansman kaynaklar n n toplam kaynaklar içindeki pay n n ne oldu u, finansman kald rac etkisinin kârl l artt r p artt rmad gibi sorular n yan tlar bu finansal yap ile ilgili oranlar yolu ile bulunmaya çal fl l r. Bu kapsamda genellikle iflletmenin özkaynaklar ile yabanc kaynaklar aras ndaki iliflkileri gösteren oranlardan yararlan l r ve özkayna n n yeterli olup olmad, kaynak yap s içinde borç ve özkayna n dengesi de erlendirilmeye çal fl l r. Yabanc Kaynaklar n Aktif Toplam na Oran (Kald raç Oran ) Bu oran varl klar n yüzde kaç n n yabanc kaynakla finanse edildi ini gösterir. Formülün pay nda k sa ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n toplam yer al rken formü-

146 140 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz lün paydas nda da toplam varl klar yer al r. Orana finasal kald raç denilmesi, iflletmenin ortaklar ve iflletmeye kredi verenlerin orana bak fl aç lar nedeniyledir. Kaldıraç Oranı = Yabancı Kaynaklar Toplamı Pasif Toplamı Oran n %50 nin üzerinde olmas yabanc kaynaklar n pay n n öz kaynaklardan fazla olmas anlam ndad r. Oran n yüksek olmas iflletmenin spekülatif tarzda finanse edildi ini, kredi verenlerin emniyet pay n n dar oldu unu, iflletmenin faiz ve borçlar n ödeyememe nedeniyle mali yönden güç duruma düflme olas l n n yüksek oldu unu gösterir. flletmeye kredi verenler oran n küçük olmas n arzularlar. Çünkü iflletmenin tasfiyesi hâlinde, iflletmeye kredi verenler özkaynaklar yeterli olmas hâlinde alacaklar n tahsil etme olana n bulurlar. D er taraftan ortaklar ise oran n belirli bir düzeye kadar oran n büyük olmas n arzularlar. Çünkü oran n büyük olmas, özkaynaklara oranla, yabanc kaynaklardan daha fazla yararlan ld n gösterir. Bu ise fnansman kald rac n n etksi ile iflletme kârl l n artt r p ortaklar n daha fazla kâr pay almalar na olanak verir. 2 flletmeler aç s ndan hangi noktaya kadar yabanc kaynaklardan yararlanma uygun görülmektedir? Geliflmifl ülkelerde bu oran n %50 nin üzerine ç kmas genellikle bir tehlike iflareti olarak kabul edilir. Ancak; ülkemizde özkaynak sa lanmas ndaki kurumsal güçlükler, iflletmelerin varl k toplamlar içinde dönen varl klar n pay n n daha yüksek olmas, kullan lan teknolojilerin daha çok emek yo un olmas gibi nedenlerle daha yüksek bir borç-özkaynak oran normal kabul edilmektedir. Özellikle enflasyon dönemlerinde iflletmelerin daha h zl borçlanma e ilimi içinde olmalar da bu oran n yüksek ç kmas na neden olur. Özkaynaklar n Aktif Toplam na Oran Özsermaye oran olarak da adland r lan bu oran, varl klar n yüzde kaç n n iflletme AMAÇLARIMIZ sahibi veya AMAÇLARIMIZ sahipleri taraf ndan finanse edildi ini gösterir. K T A P NTERNET Özkaynakların Aktif Toplamına Oranı = Özkaynaklar K T A P Aktif Toplam Bu oran n göstermifl oldu u e ilim iflletmenin uzun vadeli borç ödeme gücünü ortaya koyan, iyi bir ölçüdür. Oran n zaman içinde yükselme e ilimi göstermesi de finansal aç dan iyi bir yönetimin göstergesi olarak yorumlan r. Bu oran n yüksek olmas iflletmenin faiz yükünün göreli olarak düflük oldu unu ve uzun vadeli borçlar n ödeyememe nedeniyle mali yönden zor duruma düflme olas l n n az oldu- unu gösterir. NTERNET Ancak böyle bir durum ayn zamanda iflletmenin nispeten düflük maliyetli uzun vadeli kredilerden yararlanmad n da gösterebilir. Oysa kald raç oran nda yukar da aç kland gibi, iflletme düflük maliyetli uzun vadeli kredilerden yararlanmak suretiyle optimum noktaya kadar özsermayenin kârl l k oran n artt rabilir. Bilindi i gibi yat r m n özkaynaklarla finanse edilmesi emniyeti artt r rken kârl l k oran n azaltmaktad r. Di er taraftan yat r m n yabanc kaynaklarla finanse edilmesi durumunda ise emniyet azal rken özsermayenin kârl l k oran da azalmaktad r. Yani sonuçta varl klar n finanse ediliflinde özkaynaklarla yabanc kaynaklar aras nda dengenin gözetilmesi gerkmektedir ve bu nedenle genellikle özkaynaklar n aktif toplam na olan oran n n %50 nin alt na düflmemesi istenir.

147 8. Ünite - Oran Analizi 141 K sa Vadeli Yabanc Kaynaklar n Toplam Kaynaklara Oran Bu oran, k sa vadeli yabanc kaynaklar n toplam kaynaklara bölünmesiyle elde edilir. Kısa Vadeli Yabancı Kaynakların Toplam Kaynaklara Oranı = KVYK Pasif Toplamı Bu oran iflletmenin varl klar n n yüzde kaç n n k sa vadeli yabanc kaynakla finanse edildi ini gösterir. Bu oran n yüksek olmas, iktisadi varl klar n büyük bir k sm n n k sa vadeli borçlarla finanse edildi ini gösterir. K sa vadeli borçlar n toplam varl klara oran n n yüksek olmas, varl klar n yabanc kaynakla finanse edilen k sm n n büyük oranda k sa vadeli SIRA yabanc S ZDE kaynakla finanse edildi ini gösterir. Genelde üretim iflletmeleri aç s ndan bu oran n %30 u pek aflmamas istenir. Ancak cari oranla ilgili aç klamalarda da de inildi i gibi ülkemizdeki iflletmeler daha çok k sa vadeli yabanc kaynak kullanmak durumunda kald klar ndan ve varl klar n n çok önemli bir k sm n dönen varl klar oluflturdu- undan bu oran da daha yüksek ç kabilmektedir. Net çal flma sermayesi noksan, dönen SIRA varl klar n S ZDE k sa vadeli yabanc kaynaklardan az olmas ndan do an farkt r. Her iflletme kulland kaynaklar ile elde etmifl oldu u varl klar aras nda süre itibariyle de uyum sa lamak durumundad r. Bu nedenle de özellikle duran varl klar grubunun k sa vadeli kaynaklarla finanse edilmesi istenmeyen bir durumdur. Aksi durumda iflletmeler için net çal flma sermayesi noksan oluflur. flletmeler net çal flma sermayesi noksan na düflmek ve ödeme güçlükleri içine düflmek istemiyorlarsa duran varl klar n finansman nda k sa vadeli yabanc kaynaklar kullanmaktan kaç nmal d rlar. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Otofinansman Oran Bu oran, iflletmenin otofinansman yoluyla yaratm fl oldu u kaynaklar n K T A Pölçülmesin- de kullan l r. Özkaynaklar bünyesinde ödenmifl sermayeye ek olarak iflletme faaliyetleri sonucu yarat lan kaynaklar de erlendirebilmek amac yla bu oran kullan l r. ( Kâr Yedekleri) ( Birikmiş Zararları) Özkaynaklar Oranı = Ödenmiş Sermaye NTERNET Maddi Duran Varl klar n Özkaynaklara Oran Bu oran maddi duran varl klar n özkaynaklara bölünmesi yoluyla hesaplan r. Otofinansman, K flletmenin T A P kâr yedekleri, dönem net kâr ve geçmifl y llar kâr ndan oluflan, kârdan iflletmede b rak lm fl k sm d r. NTERNET Maddi Duran Varlıkların Özkaynaklara Oranı = Maddi Duran Varlıklar (Net) Özkaynaklar Bu oran özkaynaklar n ne kadarl k k sm n n aktifte maddi duran varl klar n finansman nda kullan ld n gösterir ve genellikle birden küçük olmas arzulan r. Oran n birden büyük olmas duran varl klar n bir k sm n n borçlanarak sa lanm fl oldu unu gösterir ve a r devir h z na sahip varl klar n büyük k sm n n borçla finanse edildi ine ve özkaynaklar ile yabanc kaynaklar aras nda uygun bir dengenin olmad na iflaret eder. Böyle bir durumda k sa vadeli yabanc kaynaklar yerine uzun vadeli yabanc kaynaklardan yararlan lm fl olmas gerekir. Oran n birin alt nda olmas, özkaynaklar n maddi duran varl klar n finansman na yetti i gibi, di- er varl klar n finansman nda da kullan ld n gösterir.

148 142 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz 3 Faizleri Karfl lama Oran Bir iflletmenin faiz ödemelerini karfl lama yetene ini ölçmek için kullan lan bir orand r. Vergiler faiz ödeme gücünü etkilemedi inden formülün pay nda faiz ve vergiden önceki kâr esas al nm flt r. Faiz ve Vergiden Önceki Kâr Faiz Karşılama Oranı = Faiz Giderleri Bu oran, iflletmenin ödemek zorunda oldu u faiz giderlerinin kaç kat kâr elde etti ini gösterir. flletme, y ll k faizlerini karfl layamazsa mali sorunlarla karfl lafl r. Bu durumda bu oran, iflletmenin kazançlar azald hâlde faiz borçlar n geri ödeme gücünün bozulmadan kalabilece i büyüklü ü ölçer. Faiz ödemelerinin zaman nda yap lamamas anaparan n tamam n n geri ödenmesini de beraberinde getirebilir. Dolay s yla bu oran ne kadar yüksek ç karsa bu iflletmenin alacaklar n n faiz garantisinin ve iflletmenin finansal gücünün o ölçüde iyi oldu u anlafl l r. Dolay s yla y ll k sabit faiz giderlerinin karfl lanmas, borç ödeme gücünün belirlenmesi aç s ndan son derece kritik bir öneme sahiptir. Borçlar Karfl lama Oran (Borç Servis Oran ) Bu oran, uzun dönemli borç ödeme gücünün iki unsuru olan anapara ve faizleri ödeme gücünü ölçer. Borcun anapara taksiti ve faiz toplam n n iflletmenin o dönemde faaliyetleri sonucunda yarat lan fon kaynaklar ile ödenip ödenemeyece ini gösterir. Borç Servis Oranı = Dönem Kârı + Amortisman Giderleri Faiz Giderleri - Anapara Ödemeleri Bu oran, iflletmenin kendi faaliyetleri sonucu sa lad kaynaklar ile faiz ve anapara taksitlerini kaç kez karfl lad n gösterir. flletmenin k sa dönemde, faiz ödemelerini karfl lama yetene ini daha iyi görmek için nakit ç k fl gerektirmeyen giderler, formülün pay na eklenmelidir. Bu oran borçlar n geri ödenebilirli ini ölçmede faizleri karfl lama oran na göre daha kapsaml bir ölçüdür. Çünkü hem anaparay hem de faizleri kapsar. Oran n yüksek ç kmas borç verenler aç s ndan güven s n r n n ve iflletmenin gelecekteki borçlanma kapasitesinin yüksek oldu unu gösterir. Borçlar karfl lama oran ile faizleri karfl lama oran aras ndaki fark nedir? Faaliyet Oranlar (Verimlilik Oranlar, Çal flma Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar) Faaliyet oranlar, iflletmenin sahip oldu u ve faaliyetlerini gerçeklefltirmede kulland varl klar n ne derecede etkin kullan ld n belirlemede kullan l r. Faaliyet oranlar firman n faaliyet derecesi (genellikle sat fllar olarak tan mlan r) ile faaliyetlerin sürdürülmesi için gerekli varl klar aras ndaki iliflkiyi tan mlar. Bu oranlara çal flma oranlar ya da verimlilik oranlar da denir. Genel olarak faaliyet oranlar n n yüksek ç kmas iflletmeler için olumlu olarak yorumlan r. Ancak faaliyet oranlar ile birlikte kârl l k oranlar n da yüksek ç kmas hâlinde, bu yüksekli in iyi olarak nitelendirilmesi, oranlar n genel yorumu aç s ndan daha olumlu olarak kabul edilir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

149 8. Ünite - Oran Analizi 143 Stok Devir H z Bir iflletmedeki stoklar n paraya çevrilebilme h z n ortaya koyan bir orand r ve ayn zamanda stoklar n dönem içerisinde kaç defa yenilendi ini ortaya koymaktad r. Stok devir h z n n geçmifl y llara göre artmas veya sektör ortalamas n n üzerinde olmas iflletmenin olumlu bir geliflme içinde oldu unu gösterir. Stok devir h z yüksek olan iflletme, stoklar n süratle paraya çevirdi inden ve sat fl hacmini geniflletti- inden kârl l n artt rma imkân elde edebilecektir. Oran n düflük olmas ise iflletmenin stoklar n eritmede sorun yaflad n, elde afl r stok bulunduruldu unu gösterir. Stok devir h z ticaret iflletmelerinde ve üretim iflletmelerinde stok devir h z hesaplamak daha önemlidir. Çünkü stoklar bu tür iflletmelerin ana faaliyet konusudur. Alacaklar n Devir H z Oran Bilindi i gibi, iflletmeye nakit girifli sa layan en önemli kaynak, peflin sat fllar n yan s ra alacaklar n tahsilidir. Bu oran, bir dönem içinde alacaklar n kaç kez tahsil edildi ini gösterir. Alacak devir h z oran, belirli bir dönemdeki kredili sat fllar tutar n n, hesap dönemi sonundaki ticari alacaklar tutar na veya ayl k ortalama ticari alacak miktar na bölünmesi ile elde edilir. Kredili Net Satışlar Tutarı Alacak Devir Hızı = Ortalama Ticari Alacaklar Bu oranda yer alan ticari alacaklar iflletmenin ana faaliyet konusundan do an senetli ve senetsiz alacaklardan oluflmaktad r. Bilindi i gibi ticari alacaklar kredili sat fllardan do maktad r, bu durumda devir h z n n hesaplanmas nda kredili sat fllar n esas al nmas gerekir. Ancak; kredili sat fllar tutar n n bilinmemesi durumunda, net sat fllar tutar esas al nabilir. K sa ve uzun vadeli tüm ticari alacaklar oran n paydas nda nominal de erleri ile yer almal d r. lgili hesap döneminde flüpheli veya de ersiz hâle gelmifl alacaklar formülün paydas nda yer alan ticari alacaklar büyüklü ü içinde yer almal d r. Ticari alacaklar n net büyüklü ünden hareket edilirse sonuç yan lt c olabilir. Bu nedenle fiüpheli Alacaklar Karfl l ve Alacak Senetleri Reeskontu indirilmeden brüt tutarlar dikkate al nmal d r. flletmenin ana faaliyet konusu d fl nda kalan ifllemlerden do an alacaklar (Personelden Alacaklar, Ortaklardan Alacaklar, fltiraklerden Alacaklar gibi) yer almamal ayr ca; verilen depozito ve teminatlar da toplama dâhil edilmemelidir. Alacak devir h z de erlendirilirken, iflletmenin geçmifl y llar ile benzer iflletmelerin alacak devir h zlar ve/veya iflletmenin ba l bulundu u endüstri kolu için hesaplanm fl ortalamalar ile karfl laflt rmalar yap lmas gerekir. Alacaklar ne kadar s k tahsil edilirse o kadar iyidir. Çünkü bu, iflletmenin ayn düzeydeki ifl hacmi için daha az finansmana gereksinim duydu unu yani, iflletme sermayesinin alacaklara nisbeten daha az miktarda ba land n gösterir ve ticari alacaklar n vadelerinde kolayl kla tahsil edilebildi ini, fonlar n tekrar sat fla konu olup ifl hacminin ve dolay s yla kârl l n artaca anlam na gelir. Alacak devir h z ndaki azalma, iflletme sermayesinin büyük bir bölümünün alacaklara tahsis edildi ini gösterir ve alacaklar n daha uzun sürede tahsil edilebildi- i, flüpheli alacak zararlar n n büyüyebilece i, kredi ve tahsil giderlerinin artaca, iflletmenin finansman gereksiniminin artaca ve daha yüksek bir cari orana ihtiyaç oldu u düflünülür.

150 144 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Alacak devir h z n n düflüklü ü; iflletmenin alacaklar n tahsil etmede güçlükle karfl laflmas n n, rekabet gücünün zay fl n n, etkili bir tahsilat politikas n n olmad n n, kredili sat fllar konusunda çok esnek davran lmas n n bir sonucu olabilir. Alacaklar n devir h z oran, ortalama tahsil süresi fleklinde ifade edilerek analiz aç s ndan daha elveriflli hale getirilebilir. flletme fonlar n n ortalama olarak ne kadar bir süre ile alacaklara ba land n gösterir. Di er bir deyiflle alacaklar n sat fltan kaç gün sonra tahsil edilece ini gösterir. 360 Ortalama Tahsil Süresi = Alacak Devir Hızı Alacak tahsil süresinin k sa olmas, iflletmenin kredili sat fllar ndan do an alacaklar n n daha k sa süre içinde tahsil edilebildi ini gösterir. Tam tersi bir durum ise sat fllar n tahsilinde gecikmelerle karfl lafl labilece ini ifade eder. Örne in, bir iflletmenin kredili sat fllar nda ortalama tahsil süresi 40 gün olarak planlanm flken hesaplanan ortalama tahsil süresi 55 gün ç k yorsa iflletmenin alacaklar n n bir k sm n süresinde tahsil edemedi ini gösterebilir. Net Çal flma Sermayesi Devir H z Net çal flma sermayesinin verimli kullan l p kullan lmad n görmek için afla daki formül yard m ile net çal flma sermayesi devir h z hesaplan r. Net Satışlar Net Çalışma Sermayesi Devir Hızı = Ortalama Dönen Varlık Tutarı Bu oran n yüksek olmas hâlinde NÇS nin verimlili inin yüksek oldu u ortaya ç kar. Ancak; verimlilik ve kârl l k bir arada oldu u sürece anlam tafl r. Bu yüzden bir liral k net çal flma sermayesine düflen hem sat fl hem kâr tutar n n da yüksek olmas gerekir. Devir h z n n yüksek olmas ; NÇS yetersizli i, Stok ve alacak devir h z n n yüksekli i, Stok ve alacaklar n nispeten az iflletme sermayesine ihtiyaç gösterdi ini ifade edebilir. Düflük bir devir h z NÇS nin kârl olarak kullan lmad n gösterir. Yani sat fllar NÇS e oranla yeterli de ildir. Devir h z n n düflük olmas ; flletmenin afl r iflletme sermayesine sahip oldu unu, Stok ve alacak devir h z n n yavafl oldu unu gösterebilir. Net çal flma sermayesi devir h z n n artmas, genellikle iflletme lehine bir geliflme olarak yorumlan r. flletme bu sayede finansman gereksinimini göreli olarak azaltabilir. Toplam Aktiflerin Devir H z Aktif devir h z oran her bir liral k varl k taraf ndan sa lanan sat fllar ölçer ve varl k kullan m nda etkinli in bir ölçüsü olarak yorumlanabilir. Aktif Devir Hızı = Net Satış Tutarı Ortalama Toplam Aktif

151 8. Ünite - Oran Analizi 145 Bir endüstride veya iflletmede varl k toplam içinde duran varl klar büyük yer tutuyorsa söz konusu endüstride veya iflletmede aktif devir h z yavaflt r. Duran varl klar n pay n n göreli olarak düflük oldu u endüstri kollar nda aktif devir h z - n n yüksek oldu u söylenebilir. Yüksek aktif devir h z aktifin tam kapasite ile verimli bir flekilde kullan ld n ifade eder. Di er koflullar ayn kalmak üzere aktif devir h z daha fazla olan iflletmelerin kârl l k oranlar da yüksektir. Oran n düflük olmas iflletmede at l kapasitenin bulundu una iflaret eder. Varl klar n tam kapasite ile kullan lmad n ve aktif verimlili inin düflük oldu unu gösterir. Maddi Duran Varl klar n Devir H z Bu oran, maddi duran varl klar n kendilerinin kaç kat kadar sat fl yaratt n gösterir ve iflletmenin maddi duran varl klara afl r yat r m yap p yapmad n, iflletmede at l kapasite olup olmad n araflt rmak için kullanl r. Maddi Duran Varlık Devir Hızı Oranı = Oran n normalin çok üstünde olmas iflletmenin tesislerinin kapasitelerinin üstünde kullan ld klar n, normalin çok alt nda olmas ise at l kapasiteyi ifade eder. Sonucun 1 in alt nda olmas net sat fllar tutar n n maddi duran varl klar n net de- erinden küçük oldu unu, yani maddi duran varl klar n kendisi kadar bile sat fla katk da bulunamad n ifade eder. Dönen Varl klar n Devir H z Bu oran net sat fllar n dönen varl klara bölünmesi ile elde edilir ve dönen varl klar n kaç kat kadar net sat fl has lat sa land n gösterir. Net Satışlar Dönen Varlık Devir Hızı = Ortalama Dönen Varlıklar Yüksek devir h z dönen varl klar n verimli kullan ld n gösterir. Yüksek bir devir h z dönen varl klar n bileflimini ve toplam n lehte etkileyebilir. Bunun için dönemin kârla kapanm fl olmas gerekir. Düflük bir devir h z ise dönen varl klar n gere inden fazla oldu unu, stok ve alacaklar n devir h z n n yavafl oldu unu gösterebilir. Öz Sermaye (Öz Kaynak) Devir H z Bu oran özsermayenin ne ölçüde verimli kullan ld n gösterir ve net sat fllar n ortalama özsermayeye bölünmesi ile bulunur. Özsermaye Devir Hızı = Net Satışlar Ortalama Özsermaye Net Satışlar Ortalama Maddi Duran Varlıklar (Net) Oran n yüksek olmas iflletme özsermayesinin ekonomik ve verimli bir flekilde kullan ld n gösterir. Ancak; oran normalin çok üstünde ise bu durum, iflletmenin büyük oranda borçlanmaya yer verdi ini gösterir, dolay s yla öz sermayenin yetersiz oldu unun bir göstergesi olabilir. flletmenin ifl hacmine k yasla öz sermayesinin yetersiz olmas daha çok o iflletmeye kredi veren taraflar ilgilendiren bir konudur. Böyle bir durumda alacakl lar n emniyet pay düflüktür. Bir iflletmenin özsermayesinin ifl hacmine k yasla yetersiz oldu u durumlarda ise özsermayeyi art rmak, sat fl hacmini daraltmak, olanaklar ölçüsünde da-

152 146 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz ha az stok bulundurmak, alacaklar n zaman nda tahsiline önem vermek gibi önlemler al nabilir. Oran n normalin çok alt nda olmas ise özsermayenin iflletme kaynaklar n n önemli k sm n oluflturdu una ve özsermayenin verimli bir biçimde kullan lmad - na iflaret eder bu da iflletmenin kârl l n olumsuz etkiler. Ticari Borçlar n Devir H z ve Ortalama Ödeme Süresi Ticari borçlar n devir h z kredili mal al fllar ndan do an borçlar n ödenme h z n gösterir: Ticari Borç Devir Hızı = Ancak uygulamada kredili al fllar n saptanamad durumlarda döneme ait al fllar n büyüklü ü veya sat fllar n maliyeti kullan lmaktad r. Bu durumda sözkonusu oran afla daki gibi hesaplanabilir: Ticari Borç Devir Hızı = Kredili Alımlar Ticari Borçlar Satışların Maliyeti Ticari Borçlar Yukar da yer alan formüllerin paydas nda yer alan borçlar n k sa ve uzun vadeli tüm ticari borçlar kapsamas gerekti i göz önünde bulundurulmal d r. Ticari borçlar n ortalama ödenme süresi ise afla daki formül ile hesaplan r: Ticari Borçlar 360 Ticari Borçların Ortalama Ödenme Süresi = Kredili Alımlar (veya Satışların Maliyeti) Ticari borçlar n ödenme süresinin uzamas, ticari borç devir h z n n düflmesi iflletmeye finansman olana yarat r. Finansman gereksinimini azaltmas yönünden borç devir h z n n yavafllamas iflletme aç s ndan olumludur. Ancak; borç ödeme süresinin uzamas iflletmenin ödeme güçlü ü içinde bulunmas ndan, vadesi gelen borçlar n n yenilenmesinden de kaynaklanabilir. Analist bu durumda hangi nedenlerin geçerli oldu ununu araflt rmal d r. Kârl l k Analizinde Kullan lan Oranlar flletmenin elde etti i kâr n ölçülü ve yeterli olup olmad n belirlemek için bu oranlar kullan l r. Bilindi i gibi kârl l k iflletmenin kazanç elde etme gücüdür ancak iflletmenin elde etti i kâr büyüklü ü finansal tablolarda yer almakla birlikte kâr n yeterli büyüklükte olup olmad n anlamada yeterli olamazlar. Bunun için kârl l k oranlar hesaplan r. Kârl l k oranlar ana hatlar yla ; Sat fllara göre kârl l k oranlar, Kaynaklara göre kârl l k oranlar fleklinde grupland r labilir. Sat fllar n Kârl l Oranlar Kâr ile sat fllar aras ndaki iliflkileri gösteren oranlar genel olarak gelir tablosundaki bilgilere dayal olarak hesaplan r ve bölüm sonuçlar n n net sat fllara olan oranlar - n verir. Bu bak mdan iflletmenin has lat yla ilgili olarak maliyetlerini kontrol etme gücünün yüksekli i, kazanma gücünün yüksekli i bu kapsamda araflt r l r. Bu oranlar iflletme faaliyetlerinin etkinli ini belirlemede çeflitli y llara ait veriler ve e ilimler izlenebildi inde faydal olur. Sat fllara göre kârl l k oranlar kapsam nda en yayg n olarak brüt kâr marj, faaliyet kâr marj ve net kâr marj oranlar kullan l r.

153 8. Ünite - Oran Analizi 147 Brüt Kâr Marj Oran (Brüt Sat fl Kâr n n Net Sat fllara Oran ) Bu oran, iflletme faaliyetleri bak m ndan bir zarar yaratmadan sat fl fiyatlar n n ne kadar düflebilece ini veya iflletmenin yüksek maliyetli faaliyetlere sahip olup olmad n ve fiyat bask s alt nda bulunup bulunmad n ölçer. Yani iflletmenin net sat fllar n n ne kadar n n brüt sat fl kâr yapt n gösterir. Brüt Kâr Marji Oranı = Bu oran üretim maliyetleri düfltükten sonra her bir liral k sat fltan bize kalan k sm gösterir. Ana faaliyet konusundaki brüt kâr yüzdesi olarak sonuç ne kadar büyük ç karsa o oranda iyidir. Çünkü faaliyet giderleriyle ola an ve ola and fl gider ve zararlar karfl land ktan sonra doyurucu bir oranda dönem kâr kalacak demektir. Brüt kâr marj, sat fl hacmindeki de iflmelerden (hem SMM hem de sat fllar); sat fl fiyat ndaki de iflmelerden (sat fllar etkilenir) ve üretim maliyetindeki de iflikliklerden (SMM) etkilenir. Oran n yükselmesinin nedenleri; maliyetler sabit kald halde sat fl fiyat n n yükselmesi, sat fl fiyat sabit kald halde maliyetlerin düflmesi, sat fl fiyat n n maliyetlerden daha h zl artmas, maliyetlerdeki düflüflün sat fl fiyatlar ndaki düflüflten daha h zl olmas, sat fl hacmi bileflenlerinin de iflmesidir. Oran n yeterli olup olmad benzer iflletmeler ile karfl laflt rmalar yapmak suretiyle saptanabilir. Net Faaliyet Kâr Marj ( fl Hacminin Rantabilitesi) Faaliyet kâr n n net sat fllara bölünmesiyle bu oran bulunur. Net Faaliyet Kârı Marji = Bu oran iflletmenin esas faaliyetinden ne ölçüde kârl oldu unun saptanmas nda kullan l r. Oran n yüksek olmas iflletmenin lehine yorumlan r. Oran n yeterli olup olmad n de erlendirebilmek için oran n geçmifl y llardaki durumuna, ayn endüstri kolundaki iflletmelerin oranlar na bakmak gerekir. flletme faaliyetleri sonucu iflletmenin baflar s n ölçer ve iflletme politikalar n n uygulanmas ndan elde edilen sonuçlar gösterir. Ana faaliyet konusundaki kârl l ifade eder. Net Kâr Marj Oran Bu oran dönem net kâr n n net sat fllar na olan oran n gösterir ve afla daki gibi hesaplan r. Net Kâr Marji = Brüt Satış Kârı Net Satışlar Faaliyet Kârı Net Satışlar Dönem Net Kârı Net Satışlar Formülün pay nda yer alan büyüklük tüm faaliyet sonuçlar n içeren vergi sonras kâr büyüklü üdür. Bu bak mdan hem iflletme hem de finansman politikalar - n n sonuçlar n gösterir. Bir liral k sat fl karfl l nda elde edilen vergi sonras kâr n miktar n gösterir. Ancak; kâr büyüklü ü geçici veya ola and fl nedenlerden do- an gelir ve zararlar da kapsad için iflletmenin geçmifl y llara ait oranlar ile veya di er iflletmelerin oranlar ile karfl laflt r l rken dikkatli olunmal d r.

154 148 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Kâr ile Sermaye Aras ndaki liflkileri Gösteren Oranlar Bu oranlar kapsam nda kâr ile kaynaklar aras nda iliflki kurularak öz kaynaklar n ve uzun vadeli yabanc kaynaklar n verimli kullan l p kullan lmad belirlenir. Öz Kaynaklar n Kârl l Oran (Mali Rantabilite) Bu oran, iflletme sahibi veya sahipleri taraf ndan sa lanan kayna n bir birimine düflen kâr n pay n göstermektedir. Yani dönem kâr n n öz kaynaklar n yüzde kaç oran nda gerçekleflmifl oldu unu gösterir. Özkaynakların Kârlılığı Oranı = Dönem Net Kârı Ortalama Özkaynaklar flletmenin dönem bafl ve dönem sonu özkaynak büyüklü ünde önemli bir fark yoksa ortalama özkaynak yerine dönem sonu özkaynak büyüklü ü de al nabilir. Ancak devaml büyüme ve geliflme gösteren iflletmelerde dönem bafl ve dönem sonu öz kaynak büyüklü ünün ortalamas n n kullan lmas daha do ru sonuç verecektir. Faizler ve vergiler karfl land ktan sonra iflletme sahibine ve sahiplerine kârdan ne kald bu oran ile ölçülür. Bu oran n y llar itibariyle durumuna bakarak sermayedar n kazanç gücünün artma veya azalma e ilimini görmek olanakl d r. Çünkü; iflletmenin ortaklar na kâr da tmas ve bu arada otofinansmana gitmesi ancak oran n yüksek ç kmas durumunda devaml l k ve art fl gösterecektir. 4 Özkaynaklar n SIRA kârl l S ZDE oran hangi oranlar n bileflimidir? Özkaynaklar n kârl l oran (ÖKK) sermayedarlara ait bir kalan olarak kârl l - n bir ölçümüdür. Özkaynaklar n kârl l oran n etkileyen etmenler net kâr marj ve aktif devir h z na ek olarak borçlar n aktif toplam na oran yani finansal kald raç etkisidir. Net Kâr Net Satışlar Toplam Varlıklar Net Satışlar Toplam Varlıklar Özkaynaklar Kâr Marjı Aktif Devir Hızı Finansal Kaldıraç AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Kârlılık Oranı Etkinlik Oranı Ödeme Gücü Oranı K T A P NTERNET K T A P Yukar da denklemler arac l yla özkaynaklar n kârl l oran n n bileflenlerinin analizi gösterilmektedir. Bu, ayn zamanda DuPont modeli olarak da adland r l r ve özkaynaklar n kârl l oran nda de iflme yaratan farkl faktörlerin katk lar n ortaya ç kart r. Özsermaye verimlili indeki azalman n nedenini veya kayna n göre- bilmemiz DuPont modeli ile mümkün olur. Di er bir ifade ile yukar daki bu eflitlik, yönetimin özkaynaklar n kârl l oran üzerinde sadece üç kald raçla kontrole sahip oldu unu NTERNET gösterir: Her bir liral k sat fltan elde edilen kazançlar - Net Kâr Marj Sahip olunan her bir liral k varl ktan sa lanan sat fllar - Varl k Devir H z Varl klar finanse etmek için kullan lan özkaynak büyüklü ü - Finansal Kald raç

155 8. Ünite - Oran Analizi 149 Yönetim yer alan bu oranlar art rd nda özkaynaklar n kârl l oran n da art rm fl olur. Bu eflitlik performans kald rac ile finansal tablolar aras ndaki karfl l kl iliflkileri de gösterir. Kâr marj, gelir tablosunun performans n ; varl k devir h z ve finansal kald raç ise bilançonun sol ve sa taraflar n n performans n özetler. Devaml Sermayenin Amortisman (Ekonomik Rantabilite) Bu oran, vergi öncesi kâr ile faiz giderleri toplam n n özkaynaklarla uzun vadeli yabanc kaynaklar toplam na oranlanmas yla bulunur. Devamlı Sermayenin Amortismanı = Bu oran, iflletmenin kaynaklar toplam n n yüzde kaç oran nda kâr elde etti ini gösterir ve ayn zamanda uzun vadeli yat r mc lar n kârlar n ölçme arac olarak kullan l r. Oran ne kadar yüksek ç karsa belirtilen sermayenin kendini amorti etmesi o kadar k sa sürecektir. Ekonomik rantabilite oran n n mali rantabilite oran ndan düflük olmas gerekir. Aksi durumda yabanc kaynaktan yararlanma maliyetinin normalin üzerinde oldu- u anlafl l r. Toplam Varl klar n Kârl l Oran (Varl klar n Getirisi) Toplam varl klar n kârl l oran, iflletmenin kazanç elde etmek amac yla varl klar n kullanmadaki baflar s n onlar n finansman n n ne flekilde oldu una ba l kalmaks z n ölçer ve net kâr tutar n n ortalama toplam varl klara bölünmesi suretiyle bulunur. Toplam Varlıkların Kârlılığı = Analist, varl klar n kârl l k oran n kâr marj ve varl klar n devir h z fleklindeki unsurlar na ay rarak varl klar n getirisi oran n n davran fl fleklinin daha ayr nt lar n elde edebilir. Net Kâr Ortalama Toplam Varlıklar Net Kâr Ortalama Toplam Varlıklar = Net Kâr Satışlar Dön. Kârı + Uzun Vad. Borçlanma Gid. Özkaynaklar + Uzun Vad. Yab. Kay. Satışlar Ortalama Toplam Varlıklar Kâr marj, firman n belirli bir sat fl düzeyinden kâr elde etme yetene ini gösterir. Varl klar n devir h z, belirli bir sat fl düzeyi için varl klara yat r m düzeyini yönetme yetene ini gösterir. Yüksek kâr marj ve yüksek devir h z idealdir ancak; bu durum di er firmalar özendirece i için önemli bir rekabeti gündeme getirir. Bir firman n kârl l k oran n yükseltebilmesi için; net kâr marj n art rmas veya aktif devir h z n art rmas gerekir. flletmeye yat r lan toplam aktiflerin etkili bir biçimde kullan lmas yoluyla maksimum ifl hacmi ve sat fl has lat elde edilmesi yönetimin hedeflerinden en önemlisidir. Toplam varl klar n kârl l oran n n önemi, iflletmenin üst düzey yöneticisi için faaliyetleri de erleme ve ölçme bak m ndan çok etkili bir kontrol arac olmas d r. Formülü oluflturan iki unsur asl nda birbirine ba ml d r. Toplam aktif devir h z n n varl k getirisinin elde edilmesindeki katk s az ise yönetici bu oran oluflturan unsurlar inceler. Böylece düflük devir h z n n fazla stok ve at l kapasitede bulunmas, alacaklar n zaman nda tahsil edilememesi veya benzeri nedenlerden ileri geldi ini saptar. Sat fl marj düflükse bu kez sat fl maliyetini oluflturan unsurlar üzerinde durulacakt r.

156 150 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Özet Oran analizi tekni ini ve analizde kullan lan 1 oranlar n s n fland rmas n anlatmak. Oran analizi tekni inde finansal tablolardaki kalemler aras nda matematiksel iliflkiler kurularak iflletmenin ekonomik ve mali yap s ile kârl l, çal flma durumu hakk nda yarg ya ulafl lmaya çal fl l r. Bu analiz kapsam nda iflletme hakk nda bir yarg ya ulaflabilmek için borç ödeme gücü, finansal yap s, kârl l, sermayenin ve iflletme varl klar n n verimli bir flekilde kullan l p kullan lmad, büyüme h z, nakit yaratma gücü konular na fl k tutacak oranlar n hesaplanmas d r. Bu nedenle anlaml ve yararl iliflkileri ortaya ç - kartabilecek oranlar hesaplay p yorumlamak amaçlan r. Oran analizi tekni i iflletmenin finansal durumu ve faaliyet sonuçlar n iflletmenin kendi içinde ve ayn veya farkl sektörlerdeki di- er iflletmelerin sonuçlar yla karfl laflt rmak amac yla yap labilir. Oranlar de iflik aç dan s n fland r labilir. Genel kabul görmüfl bir s n fland rma flekli bulunmamakla beraber en yayg n flekliyle oranlar, Likidite oranlar, Finansal yap oranlar, Faaliyet oranlar ve Kârl l k oranlar fleklinde s n fland r lmaktad r. A MAÇ A MAÇ 2 Likidite durumunun analizinde kullan lan oranlar ifade etmek. Likidite oranlar, iflletmenin k sa vadeli borç ödeme gücünü ölçmek, di er bir ifade ile likidite riskini de erlendirmek, net çal flma sermayesinin yeterli olup olmad n saptamak için kullan l r. Bu amaçla kullan lan oranlar; cari oran, asit test (likidite) oran, nakit (disponibilite) oran d r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 A MAÇ 5 Finansal yap n n analizinde kullan lan oranlar aç klamak. Finansal Yap Analizinde Kullan lan Oranlar (Kald raç Oranlar ), iflletmenin uygun bir flekilde finanse edilip edilmedi ini, özkaynaklar ve yabanc kaynaklar aras nda uygun bir denge olup olmad n, finansman kaynaklar n n toplam kaynaklar içindeki pay n n ne oldu unu, finansman kald rac etkisinin kârl l artt r p artt rmad n gösterir. Bu kapsamda kullan lan oranlar; Kald - raç Oran, Özkaynaklar n Aktif Toplam na Oran, K sa Vadeli Yabanc Kaynaklar n Toplam Kaynaklara Oran, Otofinansman Oran, Maddi Duran Varl klar n Özkaynaklara Oran, Faizleri Karfl lama Oran, Borçlar Karfl lama Oran (Borç Servis Oran ) d r. flletme varl klar n n etkinli inin ve verimlili inin analizinde kullan lan oranlar özetlemek. Faaliyet oranlar, iflletmenin sahip oldu u ve faaliyetlerini gerçeklefltirmede kulland varl klar n ne derecede etkin kullan ld n belirlemede kullan l r. Bu bak mdan en s k kullan lan oranla stok devir h z, alacak devir h z, net çal flma sermayesi devir h z, aktif devir h z, maddi duran varl k devir h z, dönen varl k devir h z, özsermaye devir h z, ticari borç devir h z olarak s ralanabilir. Kârl l k analizinde kulan lan oranlar tan mlamak. flletmenin elde etti i kâr n ölçülü ve yeterli olup olmad n belirlemek için kârl l k oranlar kullan l r. Kârl l k oranlar ana hatlar yla; sat fllara göre kârl l k oranlar ve kaynaklara göre kârl l k oranlar fleklinde grupland r labilir.

157 8. Ünite - Oran Analizi 151 Kendimizi S nayal m 1. flletmeye k sa vadeli borç verenler için afla daki oranlardan hangisi öncelik tafl maktad r? a. Mali yap oranlar b. Kârl l k oranlar c. Likidite oranlar d. Faaliyet oranlar e. Borsa performans oranlar 2. flletmenin ihraç etti i tahvillerden sat n almak isteyen bir yat r mc için afla daki oranlardan hangisi öncelik tafl maktad r? a. Faaliyet oranlar b. Kârl l k oranlar c. Borsa performans oranlar d. Mali yap oranlar e. Likidite oranlar 3. Afla dakilerden hangisi iflletmenin k sa vadeli yükümlülüklerini yerine getirme gücünü ölçmede kullan - lan oranlardan biri de ildir? a. Likidite oran b. Cari oran c. Nakit oran d. Alacak devir h z oran e. Asit test oran 4. Dönen varl klar/k sa vadeli borçlar= 0.80 ise afla - dakilerden hangisi do rudur? a. flletme k sa vadeli borçlar n ödemede güçlük çekmektedir b. flletmede nakit s k nt s bulunmamaktad r c. flletme gereksiz yere at l varl k bulundurmaktad r d. flletmenin çal flma sermayesi yeterli de ildir e. flletmenin net çal flma sermayesi vard r 5. Cari oran n gere inden fazla olmas neyin göstergesi olabilir? a. flletmenin likiditesi yüksek dönen varl klara sahip oldu unun b. flletmenin fonlar n verimli flekilde kulland n n c. flletmenin at l varl k bulundurmad n n d. flletmenin net çal flma sermayesi noksan oldu- unun e. flletmenin daha ziyade düflük likiditeli dönen varl klara sahip oldu unun 6. Aktif devir h z n veren oran afla dakilerden hangisidir? a. Net sat fllar/ortalama toplam aktif b. Toplam aktifler/dönem net kâr c. Dönem net kâr /toplam aktifler d. Toplam aktifler/ortalama kâr e. Özkaynaklar/Ortalama aktifler 7. Afla daki oranlardan hangisi sadece gelir tablosu verileri kullan larak hesaplanabilir? a. Asit test oran b. Faaliyet giderlerinin sat fllara oran c. Finansman oran d. Alacak devir h z oran e. Özkaynaklar n kârl l oran 8. Afla dakilerden hangisi finansal yap analizinde kullan lan oranlardan biri de ildir? a. Finansman oran b. Otofinansman oran c. Finansal kald raç oran d. Asit test oran e. Özkaynaklar n duran varl klar karfl lama oran 9. Afla dakilerden hangisi temel mali tablolarda yer almayan bir mali bilgidir? a. Likidite durumu b. Fon ak fl c. Borç ödeme d. Yat r mlar n da l m e. Finansal yap 10. Bir iflletmenin K sa Vadeli Yabanc Kaynaklar Toplam T , Uzun Vadeli Yabanc Kaynaklar Toplam T50.000, Öz Kaynaklar Toplam T dir. Bu bilgilere göre iflletmenin, varl klar n n finansman nda yabanc kaynaklardan yararlanma oran % kaçt r? a. 50 b. 40 c. 33,3 d. 30 e. 16,6

158 152 Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz Yaflam n çinden stanbul y l bilançolar n esas alarak haz rlanan Fortune 500 ün Türkiye araflt rmas n n sonuçlar, Fortune Türkiye Genel Yay n Yönetmeni Ali A ao lu, Finans Editörü Kenan fianl ve Finar D&B Yönetim Kurulu Baflkan Selim Seval in kat l m yla düzenlenen bas n toplant s yla kamuoyuna aç kland.... Petrol flirketlerinin pay geriliyor Fortune 500 net sat fl gelirlerinde sektörlerin ald paya bak ld nda yüzde 13,73 ile en yüksek pay petrol ve türevleri üretim ve da t m sektörünün dokuz flirket ile ald görülüyor.enerji sektörü ise 13 flirket ile yüzde 10.1 lik pay al yor. Ancak geçen y lki Fortune 500 s - ralamas nda petrol ve türevleri sektörünün ald pay n yüzde 17,59 oldu u göz önüne al nd nda önemli oranda gerilemenin oldu u dikkat çekiyor.benzer bir durum metal döküm ve iflleme sektöründe de görülüyor.geçen y lki listede 7,36 oran nda paya sahip olan metal döküm ve iflleme sektörünün bu y lki net sat fllardan ald pay ise yüzde 5,11 e gerilerken, 27 flirket s - ralamada yer ald. 123,5 milyar TL sat fl gelirine sahip olan Fortune 500 ün ilk 10 flirketinin, alt s petrol ve enerji sektöründe, ikisi telekom sektöründe, biri inflaat sektöründe (7,8 milyar TL ile dokuzuncu s rada yer alan Enka),biri tafl mac l k ve lojistik hizmetler sektöründe (7 milyar TL net sat fl geliri ile onuncu s rada yer alan Türk Hava Yollar ) faaliyet gösteriyor. hracat yüzde 18,5 düfltü Fortune 500 de yer alan flirketlerin net sat fllar n n yüzde 78,19 unu iç sat fllar olufltururken, ihracat n pay 2008 e göre 2 puana yak n gerileyerek yüzde 21,81 lerde kald. Fortune 500 ün ihracat ndaki daralma ise net sat fllara göre daha yüksek oranda gerçekleflti de 94,7 milyar TL olan Fortune 500 flirketlerinin ihracat 2009 y l nda yüzde 18,5 oran nda düflerek 77,1 milyar TL ye geriledi. Fortune 500 listesinde yer alan ilk 10 flirketin ihracat ndaki daralma ise daha yüksek oranl. Toplam ihracat n yüzde 19 unu yapan bu flirketlerin 2008 y l nda 18,6 milyar TL olan ihracat geçen y l yüzde 21,1 düflerek 14,7 milyar TL ye geriledi. Türk Hava Yollar Fortune 500 s ralamas nda en fazla ihracat yapan flirket oldu. D fl sat fllar n 2009 da önemli oranda yükselten THY nin ihracat 5.3 milyar dolar olurken, ikinci s rada yer alan Arçelik 3.8 milyar dolar, Vestel Elektronik Sanayi ve Ticaret A. fi. de 3.6 milyar dolar ihracat ile üçüncü s rada yer ald.... Öz kaynak ve aktif kârl l iki kat artt Finar D&B Yönetim Kurulu Baflkan Selim Seval, Fortune 500 ün rasyolar n de erlendirirken likiditenin bir miktar azald na ve flirketlerin k sa vadeli borçlanmalar n n yükseldi ine dikkat çekti. Seval, 20 sektörde likiditenin azald n ve 32 sektörde de yükseldi ini belirtirken, en büyük azal fl n yüzde 82 ile özel e itim, kültür, sanat ve spor hizmetleri sektöründe, en büyük art fl n da yüzde 193,2 ile toptan g da içecek ve temizlik ürünleri sektöründe yafland n söyledi. Selim Seval, 2009 y l nda flirketlerin aktif kârl l klar nda önemli oranda yükselme oldu unu ve 2008 de yüzde 2.95 olan bu oran n geçen y l yüzde 5.71 e ç kt na iflaret etti. Öz kaynak kârl l ise 2008 e oranla ciddi bir yükselifl kaydederek yüz de 3.82 den yüzde ye ç kt. Sa l kl bir mali yap için borç/özkaynak oran n n yüzde 1 den büyük olmas gerekti ini ifade eden Seval, 2009 y l nda borçluluk oranlar n n azald n ve 19 sektörde borç/özkaynak oran n n yükseldi ini,32 sektörde ise azald n kaydetti. Tüm flirketleri bilançolar n aç klamaya davet ediyoruz Fortune Türkiye Genel Yay n Yönetmeni Ali A ao lu, bu y l çal flman n üçüncüsünü yay nlad klar n belirterek, Fortune 500 de kriterlerin bafl nda sat fl hacimlerini esas ald klar n, gönüllü kat l m n esas oldu u çal flmada finansal kurumlar ve holding flirketlerinin kapsam d fl oldu unu söyledi. 30 Haziran 2010 Kaynak:

159 8. Ünite - Oran Analizi 153 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise Finansal Yap n n Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Likidite Durumunun Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise Faaliyet Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yan t n z yanl fl ise Oranlar n S n fland r lmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8.d Yan t n z yanl fl ise Finansal Yap n n Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Oranlar n S n fland r lmas konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Finansal Yap n n Analizinde Kullan lan Oranlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Cari oran n yeterli olup olmad n etkileyen çeflitli faktörler vard r. Bunlar cari oran n yeterlili i konusunda karar verilirken dikkate al nmal d r. Söz konusu faktörler; dönen varl klar n yap s ve da l m, iflletmenin tedarik (sat n alma) ve sat fl flartlar, dönen varl klar n gerçek de eri, dönen varl klarda olas de er kay plar, mevsimlik hareketlerin etkisi, faaliyette bulunulan ifl kolu, k sa vadeli borçlar n vadeleri itibariyle da l m, bankalarla iliflkiler, borçlar n ertelenme ve refinansman olanaklar, stok devir h z, alacak devir h z, ticari alacaklar n senetli ve senetsiz olarak da l m, piyasan n durumu, sat fllar n düzenlili i ve kararl l olarak s ranabilir. S ra Sizde 2 Sermaye maliyetinin minimum olaca noktaya kadar yabanc kaynaklardan yararlanmak uygun olacakt r. Belli bir noktaya kadar yabanc kaynak maliyeti özkaynak maliyetinden daha düflüktür. Bu koflullarda iflletme düflük maliyetli yabanc kaynaklar kullanmak suretiyle kâr/özkaynak oran n artt rabilir. Ancak; borçlanma artt kça mali risk de artmaktad r ve yabanc kaynak bulma olana zorlaflt ndan yabanc kaynaklar n maliyeti artmaktad r. Bu noktada finansal kald rac n negatif etkisi kâr/özkaynak oran n azaltmaktad r. Dolay s yla ortaklar yabanc kaynaklar/aktif toplam oran n n sermaye maliyetinin (ortalama kaynak maliyetinin) minimum olaca noktada olmas n isterler. S ra Sizde 3 Faizleri karfl lama oran, iflletmenin faiz ödemelerini karfl lama yetene ini ölçmek için kullan r. Borçlar karfl lama oran ise anapara ve faizleri ödeme gücünü ölçer. Borçlar karfl lama oran borçlar n geri ödenebilirli- ini ölçmede faizleri karfl lama oran na göre daha kapsaml bir ölçüdür. Çünkü hem anaparay hem de faizleri kapsar. S ra Sizde 4 Özkaynaklar n kârl l oran n etkileyen etmenler net kâr marj ve aktif devir h z na ek olarak borçlar n aktif toplam na oran yani finansal kald raç etkisidir. Bunlardan her bir sat fltan elde edilen kazançlar, net kâr marj n ; sahip olunan her bir liral k varl ktan sa lanan sat fllar, varl k devir h z n ; varl klar finanse etmek için kullan lan özkaynak büyüklü ü, finansal kald raç olarak ifade edilir. Yararlan lan Kaynaklar Akdo an, Nalan ve Tenker, Nejat. (2006). Finansal Tablolar ve Analiz Teknikleri. Gazi Kitabevi, Ankara. Akgüç, Öztin. (2006). Mali Tablolar Analizi. Avc ol Bas m Yay n, stanbul. Bektöre, Sabri; Çömlekçi, Ferruh; Sözbilir, Halim. (2002). Mali Tablolar Analizi. Birlik Ofset, Eskiflehir. Önce, Saime. (2004). Muhasebe Denetimi ve Mali Analiz. Editör: Ferruh Çömlekçi. Anadolu Üniversitesi Aç kö retim Fakültesi Yay n No: 839, Eskiflehir.