Bu kitapta neler var? Her bölümün başında kısa, pratik bilgilerle konuyu kavramanızı hedefleyen >> Haydi Öğrenelim Yol gösteren, öğretici >> Çözümlü Sorular Eğlenerek çözeceğiniz pekiştirici etkinlikler >> Antrenman Zamanı Kazanım odaklı >> Konu Kavrama Testleri ŞİMDİ FEN BİLİMLERİ DÜNYASINA KAPAK AÇMA ZAMANI Bilgilerinizi derinlemesine sorgulayan >> Ünite Tarama Testleri Okul sınavlarına yardımcı >> Yazılıya Hazırlık Soruları Yeni sisteme uygun yeni tarz sorular >> Artıbir Sınav Özel AD, SOYAD: OKUL: SINIF: NUMARA:
FEN BİLİMLERİ DÜNYAM - 6 Yayını Hazırlayan Baskı Karatay/KONYA Tel: 0.332 342 32 20 Ağustos 2018 10418 ISBN 978-605-79830-1-5 1ARTIBİR YAYINLARI Büsan Sanayi 10638 Sk. KTM İş Merkezi No: 14 Karatay / KONYA Tel: 0332 342 65 64 Gsm: 0532 546 12 86 Bu k yayın hakları; 1ARTIBİR YAYINLARI r. K k ö u, ya ve yazarının y r k, mek k, fot ya da başk şek çoğaltılması, yayımlanması ve dağıtılması yasaktır.
İSTİKLAL MARŞI Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak; Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak; O benimdir, o benim milletimindir ancak. Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı: Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı. Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı: Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı. Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilâl! Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet, bu celâl? Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl. Hakkıdır Hakk a tapan milletimin istiklâl. Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? Şüheda fışkıracak toprağı sıksan, şüheda! Cânı, cânânı, bütün varımı alsın da Huda, Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda. Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım. Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım! Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım. Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım. Ruhumun senden İlâhî, şudur ancak emeli: Değmesin mabedimin göğsüne nâmahrem eli. Bu ezanlar -ki şehadetleri dinin temeli- Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli. Garbın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar, Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar, Medeniyyet dediğin tek dişi kalmış canavar? O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım, Her cerîhamdan İlâhî, boşanıp kanlı yaşım, Fışkırır ruh-ı mücerret gibi yerden na şım; O zaman yükselerek arşa değer belki başım. Arkadaş, yurduma alçakları uğratma sakın; Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın. Doğacaktır sana va dettiği günler Hakk ın; Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl! Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl. Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl; Hakkıdır hür yaşamış bayrağımın hürriyyet; Hakkıdır Hakk a tapan milletimin istiklâl! Mehmet Âkif ERSOY
ÖNSÖZ Sevgili Öğrenciler, Bu kitap, tecrübeli yazarlarımız tarafından özverili bir şekilde yazılmış, özgün bir dizgi/tasarım ile yayına hazırlanmıştır. Kitap hazırlanırken Milli Eğitim Bakanlığı tarafından en son belirlenen Fen Bilimleri müfredat kazanımları dikkate alınmıştır. Kitapta, konuya ait önemli noktaların vurgulandığı kısa bir konu anlatımının yanı sıra, her biri kazanım odaklı pek çok etkinlikle karşılaşacaksınız. Ayrıca zengin test soruları ile test yeteneğinizi geliştirebileceksiniz. Özellikle bursluluk ve özel okul sınavlarına yönelik hazırladığımız artıbir özel testleriyle, sınavlara daha iyi hazırlanabileceksiniz. Elbette ki okul başarınızda önemli bir pay sahibi olan yazılılarınızı da unutmadık. Yıl içinde gireceğiniz her bir yazılı için birer adet yazılı örneğini sizler için kitabımızın içine yerleştirdik. Elinizdeki kitapta yer alan her bir ünitede aşağıdaki bölümler bulunmaktadır. HADI ÖĞRENELIM: Konunun ana hatlarının kısaca anlatıldığı, konu ile ilgili bir sorunun çözümü ile birlikte verildiği bölümdür. ANTRENMAN ZAMANI: Kazanımların kavranması ve konunun daha iyi anlaşılması için farklı etkinlik örneklerinin bulunduğu bölümlerdir. KONU KAVRAMA TESTI: Her bölümden sonra, konuyu kavratmayı ve pekiştirmeyi hedefleyen, kazanım odaklı, çoktan seçmeli soruların olduğu bölümdür. ÜNITE TARAMA TESTI: Her ünitenin sonunda, konuları bir bütün olarak ele alan, konu kavrama testlerinden daha kapsamlı, çoktan seçmeli soruların olduğu bölümdür. ARTIBIR ÖZEL: Milli Eğitim Bakanlığı nın son dönemde yayınladığı örnek sorulardan faydalanılarak hazırlanan; yorumlama, karşılaştırma, sonuca varma, tablo ve grafik okuma gibi becerileri ölçmeyi ön plana çıkartan yayınımıza özel bölümdür. YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI: Okuldaki yazılı sınavlarında başarınızı artırmayı hedefleyen, bu sınavlarda çıkabilecek sorulara benzer soruların olduğu bölümdür. Her bir aşaması ile sizlere artı bir değer katmayı hedefleyen kitabımızı tamamladığınızda başarılı olacağınızı umuyoruz. Öğrenim için ayırdığınız zamanların kalıcı ve eğlenceli olması temennisiyle... Fen Bilimleri Yayın Kurulu
İÇİNDEKİLER 1. ÜNİTE: GÜNEŞ SİSTEMİ VE TUTULMALAR... 9 1. BÖLÜM: GÜNEŞ SİSTEMİ... 10 ANTRENMAN ZAMANI... 11 KONU KAVRAMA TESTİ... 14 2. BÖLÜM: GÜNEŞ VE AY TUTULMALARI... 16 ANTRENMAN ZAMANI... 17 KONU KAVRAMA TESTİ... 20 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 22 ARTIBİR ÖZEL... 26 2. ÜNİTE: VÜCUDUMUZDAKİ SİSTEMLER... 29 1. BÖLÜM: DESTEK VE HAREKET SİSTEMİ... 30 ANTRENMAN ZAMANI... 31 KONU KAVRAMA TESTİ... 34 2. BÖLÜM: SİNDİRİM SİSTEMİ... 38 ANTRENMAN ZAMANI... 39 KONU KAVRAMA TESTİ... 42 3. BÖLÜM: DOLAŞIM SİSTEMİ... 46 ANTRENMAN ZAMANI... 47 KONU KAVRAMA TESTİ... 50 YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI... 54 4. BÖLÜM: SOLUNUM SİSTEMİ... 56 ANTRENMAN ZAMANI... 57 KONU KAVRAMA TESTİ... 60
İçindekiler 5. BÖLÜM: BOŞALTIM SİSTEMİ... 62 ANTRENMAN ZAMANI... 63 KONU KAVRAMA TESTİ... 66 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 68 ARTIBİR ÖZEL... 72 3. ÜNİTE: KUVVET VE HAREKET... 75 1. BÖLÜM: BİLEŞKE KUVVET... 76 ANTRENMAN ZAMANI... 77 KONU KAVRAMA TESTİ... 80 2. BÖLÜM: SABİT SÜRATLİ HAREKET... 84 ANTRENMAN ZAMANI... 85 KONU KAVRAMA TESTİ... 88 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 92 ARTIBİR ÖZEL... 96 4. ÜNİTE: MADDE VE ISI... 99 1. BÖLÜM: MADDENİN TANECİKLİ YAPISI... 100 ANTRENMAN ZAMANI... 101 KONU KAVRAMA TESTİ... 104 2. BÖLÜM: YOĞUNLUK... 106 ANTRENMAN ZAMANI... 107 KONU KAVRAMA TESTİ... 110 YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI... 112 3. BÖLÜM: MADDE VE ISI... 114 ANTRENMAN ZAMANI... 115 KONU KAVRAMA TESTİ... 118
4. BÖLÜM: YAKITLAR... 120 ANTRENMAN ZAMANI... 121 KONU KAVRAMA TESTİ... 124 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 126 ARTIBİR ÖZEL... 130 İçindekiler 5. ÜNİTE: SES VE ÖZELLİKLERİ... 133 1. BÖLÜM: SESİN YAYILMASI... 134 ANTRENMAN ZAMANI... 135 KONU KAVRAMA TESTİ... 138 2. BÖLÜM: SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI... 140 ANTRENMAN ZAMANI... 141 KONU KAVRAMA TESTİ... 144 3. BÖLÜM: SESİN SÜRATİ... 146 ANTRENMAN ZAMANI... 147 KONU KAVRAMA TESTİ... 150 4. BÖLÜM: SESİN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ... 152 ANTRENMAN ZAMANI... 153 KONU KAVRAMA TESTİ... 156 YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI... 158 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 160 ARTIBİR ÖZEL... 164 6. ÜNİTE: VÜCUDUMUZDAKİ SİSTEMLER VE SAĞLIĞI... 167 1. BÖLÜM: DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER... 168 ANTRENMAN ZAMANI... 169 KONU KAVRAMA TESTİ... 172
İçindekiler 2. BÖLÜM: ERGENLİK VE SAĞLIK... 176 ANTRENMAN ZAMANI... 177 KONU KAVRAMA TESTİ... 180 3. BÖLÜM: DUYU ORGANLARI... 182 ANTRENMAN ZAMANI... 183 KONU KAVRAMA TESTİ... 186 4. BÖLÜM: SİSTEMLERİN SAĞLIĞI... 190 ANTRENMAN ZAMANI... 191 KONU KAVRAMA TESTİ... 194 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 196 ARTIBİR ÖZEL... 200 7. ÜNİTE: ELEKTRİĞİN İLETİMİ... 203 1. BÖLÜM: İLETKEN VE YALITKAN MADDELER... 204 ANTRENMAN ZAMANI... 205 KONU KAVRAMA TESTİ... 208 2. BÖLÜM: ELEKTRİKSEL DİRENÇ VE BAĞLI OLDUĞU FAKTÖRLER... 210 ANTRENMAN ZAMANI... 211 KONU KAVRAMA TESTİ... 214 YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI... 216 ÜNİTE TARAMA TESTİ... 218 ARTIBİR ÖZEL... 222 CEVAP ANAHTARI... 225
1. ÜNİTE Güneş Sistemi ve Tutulmalar
1. BÖLÜM Güneş Sistemi HADİ Ö ĞRENELİM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş ve Güneş in etrafında belirli yörüngelerde hareket eden gezegenlerin, uyduların, asteroitlerin, meteorların bulunduğu gök cisimlerinin oluşturduğu topluluğa Güneş sistemi denir. a. Gezegenlerin Belirgin Özelliklerine Göre Karşılaştırılması Güneş sisteminde 8 gezegen vardır. Bunların Güneş e yakınlık durumları, birbirine göre büyüklükleri, uydu ve halka sayıları şekilde verilmiştir. Karasal Gezegen /İç gezegen Gazsal Gezegen /Dış gezegen Venüs Mars Satürn Neptün Merkür Jüpiter Uranüs Büyüklük 8. 6. 5. 7. 1. 2. 3. 4. Uydusu Yok Yok 1 2 63 62 27 14 Halkası Yok Yok Yok Yok Var Var Var Var Güneş e yakın olan 4 gezegen iç gezegen, uzak olan 4 gezegen ise dış gezegen olarak adlandırılır. Yapılarından dolayı iç gezegenler karasal gezegen; dış gezegenler de gazsal gezegenler olarak sınıflandırılır. b. Güneş Sistemindeki Bazı Gök Cisimleri Güneş sisteminde bulunan bazı gezegenlerin etrafında onlarla beraber dönen gök cisimlerine uydu denir. Genellikle Mars ile Jüpiter arasında bulunan ve Güneş çevresinde dolanan gezegenlerden küçük gök cisimlerine asteroit denir. Gezegenler arasında dolaşan taş ve kaya parçalarına meteor denir. ya düşen meteorlara ise göktaşı denir. Çözümlü Soru.. Gezegenlerin Güneş e yakın olandan uzak olana doğru sıralanışı; Merkür, Venüs,, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün şeklindedir. Bu bilgiden yola çıkarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Güneş sisteminde 8 tane gezegen vardır. B) Gezegenlerin Güneş e olan uzaklıkları birbirinden farklıdır. C) Her gezegenin bir yörüngesi vardır. D) Güneş e en uzak gezegen Neptün dür. Çözüm.. Soru metninde de belirtildiği gibi Güneş sisteminde 8 gezegen vardır. Bu gezegenlerin Güneş e olan uzaklıkları birbirinden farklıdır ve en uzak olan gezegen Neptün dür. Her gezegenin bir yörüngesi vardır. Fakat soru metninde böyle bir bilgi verilmiyor. Cevap C 10
ANTRENMAN ZAMANI 1. BÖLÜM Güneş Sistemi 1 ANTRENMAN // Sıralama Aşağıda verilen gezegenleri büyükten küçüğe doğru sıralayınız. Satürn Jüpiter Merkür 2 ANTRENMAN // İşaretleme Aşağıda verilen gezegenlerden iç gezegen olanları ile işaretleyiniz. 1 2 3 4 Venüs Neptün Uranüs 3 ANTRENMAN // İşaretleme Aşağıdaki ifadeleri, verilen gezegenler için değerlendirerek uygun olan kutuyu işaretleyiniz. Mars Jüpiter Satürn a. Uydusu ve halkası vardır. b. Uranüs e göre Güneş e daha yakındır. c. Dış ve gazsal gezegendir. d. Güneş in etrafında dolanır. 11
1. BÖLÜM Güneş Sistemi ANTRENMAN ZAMANI 4 ANTRENMAN // Doğru - Yanlış Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak cevaplayınız. a. Güneş, gezegenler, uydular, asteroitler ve kuyruklu yıldızların oluşturduğu sisteme Güneş sistemi denir. b. Gezegenlerin etrafında dönen gök cisimlerine uydu denir. c. Gezegenlerden çok daha küçük olan uzaydaki taş, kaya veya metal parçalarına meteor denir. d. Gezegenlerin Güneş etrafında izledikleri yola yörünge denir. e. Güneş in etrafında ayrı yörüngelerde dolanan büyük gök cisimlerine yıldız denir. f. atmosferine girerek yeryüzüne ulaşabilen meteorlara gök taşı denir. 5 ANTRENMAN // Eşleştirme Aşağıda görselleri verilen gök cisimlerini türleri ile eşleştiriniz. 1 2 3 4 Asteroit Meteor Gezegen Yıldız a b c d 12
ANTRENMAN ZAMANI 1. BÖLÜM Güneş Sistemi 6 ANTRENMAN // Eşleştirme Aşağıda verilen gezegenleri uydu ve halka durumuna göre eşleştiriniz. Mars Merkür 3 Neptün 2 4 Jüpiter 1 5 Uydusu var Halkası var 7 ANTRENMAN // Bulmaca Aşağıdaki bulmacayı çözünüz. 6 7 1. Yörüngesinde, yuvarlanan bir varil gibi dönen gezegen 2. nın ikizi olarak bilinen gezegen 3. Güneş e en yakın ve Güneş sistemindeki en küçük gezegen 2 1 5 8 4. Üzerinde yaşam olan tek gezegen 5. Güneş e en uzak gezegen 6. Kızıl gezegen olarak da adlandırılan gezegen 3 7. Güneş sistemindeki en büyük gezegen 8. Halkalarıyla tanınan gezegen 4 13
Güneş Sistemi KONU KAVRAMA TESTİ 1. Aşağıda verilen gezegenlerden hangisi Güneş sistemindeki en büyük gezegendir? 3. Berrin, bazı gezegenleri Güneş e uzaklıklarına göre şekildeki gibi modellemiştir. A) B) Merkür Venüs Mars Jüpiter C) D) Mars Neptün Modellemede hata yaptığını anlayan Berrin, hangi iki gezegenin yerini değiştirirse hatasını düzeltmiş olur? A) ile Merkür ün B) ile Venüs ün C) Venüs ile Merkür ün D) Venüs ile Neptün ün 2. atmosferine girerek yeryüzüne ulaşabilen meteorlara denir. Güneş sistemi Gezegenlerin Güneş etrafında izledikleri yola verilen addır. Güneş, gezegenler, uydular, asteroitler ve kuyruklu yıldızların oluşturduğu sistemdir. Gök taşı Yörünge Yukarıda verilen tanımlar ile ilgili yapılan eşleştirme aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) B) C) D) 4. Yaşamın olduğu tek gezegendir. Güneş e en uzak gezegendir. Büyüklük olarak en küçük gezegendir. Yukarıda, ve ile gösterilen gezegenler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Satürn Venüs B) Jüpiter Venüs Merkür C) Neptün Merkür D) Neptün Merkür 14
Güneş Sistemi KONU KAVRAMA TESTİ 5. Güneş e en yakın üçüncü gezegendir. 7. Güneş e uzaklık bakımından Uranüs ün komşusu olan iki gezegen aşağıdakilerden hangileridir? Venüs ve Merkür gezegenleri arasındadır. İki uydusu vardır. A) Venüs - Mars B) Jüpiter - Mars C) Satürn - Neptün D) Merkür - Venüs Güneş in etrafında belli bir yörüngede döner. Yukarıda mızla ilgili verilen ifadelerden doğru olanlarının " " ile işaretlenmiş hâli aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) 8. Musa, gezegenlerin uydu sayıları ve etraflarında halka olup olmamasını dikkate alarak aşağıdaki tabloyu oluşturmuştur. Gezegen Uydu sayısı Halka durumu K 27 Var L 1 Yok M 0 Yok 6. Gezegenler, karasal ve gazsal olarak iki kısma ayrılır. Güneş e yakın olan dört gezegen karasal, uzak olan dört gezegen gazsal gezegenlerdir. Buna göre aşağıda verilenlerden hangisi gazsal gezegenlerden biridir? A) B) Buna göre tabloda K, L ve M ile gösterilen yerlere aşağıdaki gezegenlerden hangilerinin yazılması uygun olur? K L M A) Uranüs Venüs B) Uranüs Venüs Mars C) Venüs Mars D) Venüs Mars Mars C) D) Nasıl Hissediyorsun? Mükemmel Daha iyi olmalıyım Venüs Satürn İyiyim İyi olacağım 15
2. BÖLÜM Güneş ve Ay Tutulmaları HADİ Ö ĞRENELİM GÜNEŞ VE AY TUTULMALARI nın Güneş etrafında, Ay ın da etrafındaki hareketleri, Güneş ve Ay tutulmalarına neden olur. a. Güneş Tutulması Ay, Güneş ile arasına girerek Ay ın gölgesi ya düştüğünde Güneş tutulması gerçekleşir. Ay ın gölgesi, yeryüzünün belli bir bölgesine düşmesiyle o bölgede bulunan kişiler gündüz vakti Güneş i göremez. Güneþ Güneş Tutulması Ay Güneş tutulmasında Ay, yeni ay evresindedir. Gök cisimlerinin sıralaması, Güneş, Ay ve şeklindedir. b. Ay Tutulması, Güneş ile Ay arasına girip Ay nın gölgesi içinde kaldığında Ay tutulması gerçekleşir. Ay tutulması gece vakti gerçekleşir ve nın birçok yerinden görülebilir. Güneþ Ay Tutulması Ay Ay tutulmasında Ay, dolunay evresindedir. Gök cisimlerinin sıralaması, Güneş, ve Ay şeklindedir. Güneş ve Ay tutulmaları, ışığın doğrusal yayılmasının bir sonucudur. Güneş ve Ay tutulmaları, ve Ay ın hareket yollarındaki düzlemler arasındaki 5 derecelik açıdan dolayı uzun aralıklarla tekrar eder. Bu nedenle her dolunay ya da her yeni ay döneminde tutulma gerçekleşmez. Ay tutulması sırasında Ay ın gölgesine göre çok büyük olan nın gölgesi Ay ın tamamını kapatabilir. Bu yüzden Ay tutulması Güneş tutulmasından çok daha uzun sürer. Çözümlü Soru.. Ay, dan görseldeki gibi gözlemlendiğinde aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Kısa bir süre sonra Ay tutulması olabilir. B), Ay ile Güneş arasındadır. C) Ay ın gölgesi nın belli bir bölgesine düşer. D) Gece vaktidir. Çözüm.. Şekildeki Ay evresi Dolunay dır. Ay bu evrede olunca Ay tutulması gerçekleşebilir. Ay tutulması gece gerçekleşir. Bu evrede Ay ile Güneş arasındadır. Bu nedenle Ay ın gölgesi üzerine düşmez. Cevap C 16